विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 1865 2710628 2465651 2026-09-18T22:52:13Z अभय नातू 206 शुद्धलेखन 2710628 wikitext text/x-wiki हा लेख '''धुळे''' शहराविषयी आहे. [[धुळे जिल्हा]] हे स्वतंत्र पान आहे. [[चित्र:Dhule Airport.jpg|280px|इवलेसे|धुळे विमानतळ]] {{जिल्हा शहर|ज=धुळे जिल्हा|श=धुळे}} {{माहितीचौकट भारतीय शहर |नाव=धुळे शहर |जिल्हा_नाव=[[धुळे जिल्हा]] |राज्य_नाव=[[महाराष्ट्र]] |विभाग=[[खानदेश]] |लोकसंख्या= ६,७५,९०० |जनगणना_वर्ष= (२०२२) |क्षेत्रफळ = १७८ चौ. किमी |दूरध्वनी_कोड=०२५६ |पोस्टल_कोड=४२४*** |आरटीओ_कोड=MH-१८ | निर्वाचित_प्रमुख_नाव =प्रतिभा चौधरी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.sarkarnama.in/maharashtra/uttar-maharashtra/pratibha-choudhary-became-fourth-women-mayor-of-the-city-sd67 |title=प्रतिभा चौधरी बनल्या धुळ्याच्या चौथ्या महिला महापौर! |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=सरकारनामा |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१५ एप्रिल २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> | निर्वाचित_पद_नाव =[[महापौर]] | प्रशासकीय_प्रमुख_नाव = | प्रशासकीय_पद_नाव = | संकेतस्थळ_लिंक = }} '''धुळे''' शहर हे [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्याचे]] मुख्यालय आहे. धुळे शहर हे महाराष्ट्रातील (खान्देश) एक महत्त्वाचे शहर मानले जाते. धुळे हे महाराष्ट्रातील प्रमुख बोलीभाषा [[अहिराणी]]/खान्देशी भाषेचे केंद्र आहे. २०२२ च्या लोकसंख्या अंदाजानुसार धुळे शहराची लोकसंख्या ६,७५,९०० आहे. धुळे जिल्ह्यात [[कापड उद्योग]] मोठ्या प्रमाणात चालतो. या शहरातून ३ महत्त्वाचे राष्ट्रीय महामार्ग जातात (ज्यामध्ये राष्ट्रीय महामार्ग ३ आणि राष्ट्रीय महामार्ग ६ चा समावेश होतो). धुळ्यातील गोंदूर येथे विमानतळ आहे. मराठीतील थोर इतिहासकार [[विश्वनाथ काशीनाथ राजवाडे|इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे]] यांनी संग्रहित केलेल्या कित्येक ऐतिहासिक वस्तू व कागदपत्रे येथील राजवाडे संशोधन मंडळात ([[संग्रहालय]]) जतन करून ठेवण्यात आली आहेत. मध्य रेल्वेच्या [[भुसावळ रेल्वे स्थानक|भुसावळ]] स्थानकाजवळ [[चाळीसगाव]] हे जंक्शन आहे, तेथून धुळ्यासाठी रेल्वेचा फाटा फुटतो. जुने धुळे हा शहराचा मध्यवर्ती भाग आहे. शहरात ऐतिहासिक शाही जामा मशीद आहे, ज्याची निर्मिती मुघल सम्राट [[शाहजहान]] याने १६३० मध्ये एका स्वारीदरम्यान केली असल्याचे सांगितले जाते. शहरातील सुभाष नगर हे महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र आहे. शहरात नकाणे तलाव, टॉवर बाग, हनुमान टेकडी, पाच-कंदील, पाट बाजार, स्वामीनारायण मंदिर आणि पांझरा नदी ही प्रमुख आकर्षणे आहेत. धुळे शहरात आदिशक्ती [[एकविरा देवी]]चे प्रसिद्ध मंदिर आहे. देवपूर भागातील स्वामीनारायण मंदिर हे भाविकांचे प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. तसेच नांदेडनंतरचा एक भव्य [[गुरुद्वारा]] आणि [[अंनजानशाह वली दर्गा]] हे धुळे शहरातील प्रमुख धार्मिक स्थळ आहे. == आकर्षणे आणि इतिहास == धुळे येथे इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे वस्तूसंग्रहालय आहे. या वस्तूसंग्रहालयात अनेक ऐतिहासिक व दुर्मिळ वस्तू पाहावयास मिळतात. तसेच सत्कार्योत्तेजक सभेचे [[श्री समर्थ वाग्देवता मंदिर]] आहे, जिथे [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदास स्वामींचे]] [[साहित्य]] जतन करण्यात आले आहे. हा प्रदेश प्राचीन काळी सम्राट अशोकाच्या अधिपत्याखाली होता. त्यानंतर शुंग राजवंश आणि सातवाहन राजांनी या प्रदेशावर राज्य केले. पुढे बाल्कीच्या तहानुसार संपूर्ण खान्देश प्रदेश मराठा साम्राज्याच्या अधिपत्याखाली आला. इ.स. १८१८ मध्ये बॉम्बे प्रेसिडेन्सीची निर्मिती झाली, ज्यामध्ये खान्देश जिल्ह्याची स्थापना करण्यात आली. कॅप्टन ब्रिग्ज यांची पहिले जिल्हाधिकारी म्हणून नियुक्ती झाली. जिल्ह्याचे मुख्यालय म्हणून धुळे शहराचा विकास करण्यात आला. तत्कालीन खान्देश जिल्ह्यात बागलाण, जळगाव, धुळे, शिरपूर आणि नंदुरबार या प्रदेशांचा समावेश होता. == भौगोलिक माहिती == धुळे शहर २०.९° उत्तर अक्षांश व ७४.७८° पूर्व रेखांशावर वसलेले आहे. धुळे हे मुंबई-आग्रा, धुळे-सोलापूर, हाजिरा-कोलकाता आणि धुळे-पुणे या प्रमुख राष्ट्रीय महामार्गांचे महत्त्वाचे जंक्शन आहे. शहरात एक महानगरपालिका व १८ ग्रामपंचायतींचा समावेश होतो. शहरातून मेहेरगाव-वैजापूर, धुळे-दौलताबाद, देशिरवडे-धुळे आणि आर्वी-भडगाव हे चार राज्य महामार्ग जातात. == हवामान == येथील हवामान सामान्यतः उष्ण व कोरडे आहे. मे महिन्यात तापमान ४३° से. ची कमाल मर्यादा गाठते, तर डिसेंबरमध्ये ते ४° से. पर्यंत खाली येते. उन्हाळ्यातील सरासरी तापमान ३०° ते ३५° से. आणि हिवाळ्यातील सरासरी तापमान १८° ते २३° से. असते. जिल्ह्यातील उत्तर व पश्चिम भागाची समुद्रसपाटीपासूनची उंची अधिक असल्याने तेथील उन्हाळे तुलनेने सुसह्य असतात. जिल्ह्यात सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ६० सेंमी इतके आहे. पावसाचे प्रमाण अनिश्चित व असमान असल्याने हा भाग अवर्षणप्रवण क्षेत्रात मोडतो. धुळे शहरात बहुतांश पाऊस नैऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून पडतो. पावसाचे प्रमाण पश्चिमेकडून पूर्वेकडे कमी होत जाते. पश्चिमेकडील साक्री तालुक्यात पावसाचे प्रमाण जास्त असून शिरपूर, शिंदखेडा व धुळे तालुक्यांत ते कमी होत जाते. == बाह्य दुवे == == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:खान्देश]] [[वर्ग:धुळे जिल्हा]] hk2eivm7meviqoccv1uzsoe7bb3bk1o 0 2463 2710709 2710144 2026-09-19T11:20:30Z आर्या जोशी 65452 छायाचित्र 2710709 wikitext text/x-wiki [[File:गणेश चतुर्थी विशेष महा नैवेद्य.jpg|thumb|गणेश चतुर्थी]] '''श्री गणेश चतुर्थी''' हे भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्ष चतुर्थीला केले जाणारे एक धार्मिक व्रत आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=g4TtrdejbTEC&pg=PA54&dq=ganesh+chaturthi&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjnmuCX673jAhUFfH0KHby_BI8Q6AEIRzAF#v=onepage&q=ganesh%20chaturthi&f=false|title=Festivals of India|last=Gupta|first=Shobhna|date=2002|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124108697|language=en}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=scJmDwAAQBAJ&pg=PT46&dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiK9cqk6qnkAhX673MBHVEoC-MQ6AEIPjAD#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&f=false|title=Bharatiya Parva Evam Tyohar|last=Shandilya|first=Rajeshwari|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173156175|language=hi}}</ref> गणेश चतुर्थी या दिवसाला महासिद्धीविनायकी चतुर्थी किंवा "शिवा" असेही म्हणले जाते.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीगणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=गोकुळ मासिक प्रकाशन|year=२०११ (चौथी आवृत्ती)|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref> या चतुर्थीला हिंदू धर्मात विशेष महत्त्व आणि स्थान आहे. असे मानले जाते की, गणेशाला प्रसन्न केल्याने घरात सुख समृद्धी आणि शांती प्रस्थापित होते. गणेशाला मोदक खूप आवडतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/sakhi/food/ganesh-chaturthi-2021-why-lord-ganesha-loves-modak-reason-a648/|title=...म्हणून गणपती बाप्पाला सगळ्यात जास्त मोदकच आवडतात; जाणून घ्या 'ही' ५ कारणं|date=2021-09-09|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=}}</ref> म्हणूनच गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणेशाला मोदकांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो, त्याचप्रमाणे जास्वंदीचे फुल,शमी पत्री आणि दुर्वा या ही खूप आवडीच्या असल्यामुळे त्याही अर्पण केल्या जातात. उंदीर हे गणेशाचे वाहन आहे.स्त्रीमनाचे लोकदैवत असे ही श्री गणेशाला मानतात.श्री गणेश चतुर्थीच्या पहिल्या दिवशी गणपतीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते आणि [[गणपती]]च्या पूजेनंतर आरती केली जाते. प्रमुख्याने माती पासूनच बनवलेल्या गणेश मूर्तिचे पूजन केले जाते. ==गणेश चतुर्थी व्रत== [[File:Ganesh Chaturthi in Goa.jpg|thumb|गोव्यातील गणेश चतुर्थी]] गाणपत्य संप्रदायाचे हे एक व्रत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21598/|title=गाणपत्य संप्रदाय|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2025-08-22|archive-date=2025-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711234900/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21598/|url-status=dead}}</ref> श्रावण शुक्ल चतुर्थी ते भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी असे महिनाभर करायचे हे व्रत आहे. नदीकिनारी जाऊन, स्नान करून आपल्या हाताच्या अंगठ्याएवढी मातीची गणेशमूर्ती हातावरच तयार करावी. तिचे सोळा उपचारांनी पूजन करून ती एका नदीतच विसर्जन करावी असे हे व्रत आहे. याला '''पार्थिव गणेश व्रत''' म्हणतात. महिनाभर जमले नाही तर किमान शेवटच्या दिवशी तरी पार्थिव मूर्तीची पूजा करावी अशी यामागे धारणा आहे.<ref name=":2" /> ==प्रतिष्ठापना पूजा== [[File:गणेशोत्सव २०२२, घरगुती गणेश स्थापना.jpg|thumb|गणेशोत्सव २०२२, घरगुती गणेश स्थापना]] गणेश चतुर्थीला गणेशाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते.<ref name=":0" /> श्री गणेशाच्या प्रतिष्ठापना विधीमध्ये पार्थिव मूर्तीची आवाहन, स्नान, अभिषेक, वस्त्र, [[चंदन]], फुले, पत्री, [[नैवेद्य]] इ.सोळा उपचारांनी पूजा केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathi.webdunia.com/article/ganesh-pujan-marathi/ganesh-utsav-marathi-114082700019_1.html|title=श्री गणेश प्रतिष्ठापना पूजा विधी (मराठीत)|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref> यामध्ये त्याला विविध २१ पत्री अर्पण केल्या जातात. पावसाळ्यात या सर्व पत्री सामान्यतः उपलब्ध असतात आणि त्या प्रत्येक वनस्पतीला काही औषधी गुणधर्मही आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गणेश पत्री|last=आयुर्वेद औषधी संशोधिका|first=ज्ञान प्रबोधिनी|publisher=कार्यवाह, ज्ञान प्रबोधिनी संशोधन संस्था|year=|isbn=|location=पुणे|pages=१-४}}</ref> मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी तिची उत्तरपूजा करतात. मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी पुढील मंत्र म्हणतात. ’यान्तु देवगणा: सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् ।इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च’ ।। श्री महागणपतिपूजन केलेल्या [[नारळ|नारळा]]वर, तसेच उमामहेश्‍वर आणि श्री सिद्धिविनायक यांच्यावर [[अक्षता]] वाहून मूर्ती स्थानापासून थोडी हलवतात. त्यानंतर जलाशयात तिचे विसर्जन करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dJ0HAQAAIAAJ&q=ganesh+chaturthi+pooja&dq=ganesh+chaturthi+pooja&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj9m8uz9r3jAhXUdCsKHTcmDC44ChDoAQg5MAM|title=Hamāre sāṃskṛtika parva-tyohāra|last=Siṃha|first=Māheśvarī|date=1982|publisher=Pārijāta-prakāśana|language=hi}}</ref> काळाच्या ओघात हे व्रत कुटुंबाच्या पद्धतीनुसार दीड, पाच,सात, दहा दिवस केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FO8_AAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEIKDAA|title=Śrāvaṇa, Bhādrapada|last=Babar|first=Sarojini Krishnarao|date=1985|publisher=Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīcyāvatīne Mahārāshṭra Śānācyā Śikshaṇa Vibhāgā|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ElOBAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEINjAC|title=Lokasaritā, Gomantakīya janajīvanācā samagra abhyāsa|last=Kheḍekara|first=Vināyaka Vishṇu|date=1992|publisher=Kalā Akadamī Governmentā|language=mr}}</ref> काही कुटुंबात २१ दिवस हे व्रत करतात तर काही ठिकाणी हे व्रत वार्षिक स्वरूपाचे असते. या दिवशी किंवा घरात गणपती असेपर्यंत अथर्वशीर्ष स्तोत्राचे पठण केले जाते. काही ठिकाणी गणेश गीता या ग्रंथाचे वाचनही केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/spiritual/sant-saadhak-ganapati-message-11059791.html|title=गणपति का संदेश|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-09-08}}</ref> ==गणेशोत्सव== गणपती ही संघटनेची देवता आहे. ऋग्वेदात ब्रह्मणस्पती देवतेची स्तुती केलेली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=DYxGEAAAQBAJ&pg=PA103&dq=brahmanaspati+suktam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiAusKHtJ6PAxX-ZWwGHU35IacQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=brahmanaspati%20suktam&f=false|title=Ganapati Atharvashirsha: Essence and Sanskrit Grammar|last=Aggarwal|first=Ashwini Kumar|date=2020-11-15|publisher=Devotees of Sri Sri Ravi Shankar Ashram|isbn=978-81-950348-5-7|language=en}}</ref> तो सर्व गणांचा अधिपती आहे असे त्यात म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/coverstory-news/ganesh-vishesh-lord-ganesha-worship-1139690/|title=श्रीगणेश उपासनेचे सर्वश्रेष्ठत्व|date=2015-09-11|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-08-29}}</ref> या देवतेचा विकास होऊन पुराणकाळात तिला गणपती हे रूप प्राप्त झाले असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Wh22qvzQuowC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=development+of+lord+ganesha&hl=en|title=99 Thoughts on Ganesha|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2015-01-27|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-8495-152-3|language=en}}</ref> भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीपासून [[अनंत चतुर्दशी]]पर्यंत महाराष्ट्रात गणेशोत्सव साजरा होत असतो. ==राज्योत्सव म्हणून मान्यता== महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक धोरणानुसार २०२५ साला पासून गणेशोत्सवाला राज्योत्सव म्हणून मान्यता देण्यात आली आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/maharashtra-declares-ganeshotsav-as-state-festival-bjp-leader-ashish-shalar-announcement-1442515.html|title=सर्वात मोठी बातमी ! गणेशोत्सव महाराष्ट्राचा महोत्सव म्हणून घोषित; आशिष शेलार यांची घोषणा|last=Marathi|first=TV9|date=2025-07-10|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2025-08-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/ganeshotsav-is-now-maharashtra-state-festival-bjp-minister-ashish-shelar-announcement-in-the-vidhan-sabha-a-a719/|title=“सार्वजनिक गणेशोत्सव आता ‘महाराष्ट्र राज्य महोत्सव"; आशिष शेलार यांची विधानसभेत घोषणा|date=10 July 2025|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=22 August 2025}}</ref> == सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरुवात == [[भारतीय नाणी|भारतीयांना]] एकत्र आणण्यासाठी आणि विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी सार्वजनिक गणेश उत्सवाची सुरुवात [[लोकमान्य टिळक|लोकमान्य टिळकांनी]] १८९४ साली केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/adhyatmik/ganesh-chaturthi-special-know-history-behind-celebrating-10-days-ganesh-festival/|title=अशी झाली गणेशोत्सवाला सुरुवात!|date=18 September 2018|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=22 August 2025}}</ref>. या काळात गणेशाच्या उपस्थितीत अनेक धार्मिक व सामाजिक सार्वजनिक कार्यक्रम केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|title=गणेशोत्सव|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|access-date=2021-08-29|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|url-status=dead}}</ref> भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या व्यासपीठाचा वापर केला. गणेशोत्सव आणि शिवजयंती या प्रसंगांचे औचित्य साधून टिळकांनी युवकांमध्ये राष्ट्रतेज जागृत करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/11/16/Article-on-Lokmanya-Tilak-and-Ganeshostav-Festival-part-1.html|title=लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव भाग-१|date=2019-11-16|website=www.mahamtb.com|language=mr|access-date=2025-08-18}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[भाद्रपद]] * [[गणपती]] == चित्रदालन == <gallery> File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:गणेश उत्सव 2K24.jpg|मराठवाड्यातील गणेश उत्सव 2K24 File:गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक.jpg|गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक File:गणेश प्रतिष्ठापना पूजा.jpg|गणेश प्रतिष्ठापना पूजा </gallery> {{विकिस्रोत}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{गणपती}} [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:गणपती]] [[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]] myl2ki9nsjd74pospd9gk02owi8jevm 2710710 2710709 2026-09-19T11:21:00Z आर्या जोशी 65452 2710710 wikitext text/x-wiki [[File:गणेश चतुर्थी विशेष महा नैवेद्य.jpg|thumb|गणेश चतुर्थी]] '''श्री गणेश चतुर्थी''' हे भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्ष चतुर्थीला केले जाणारे एक धार्मिक व्रत आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=g4TtrdejbTEC&pg=PA54&dq=ganesh+chaturthi&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjnmuCX673jAhUFfH0KHby_BI8Q6AEIRzAF#v=onepage&q=ganesh%20chaturthi&f=false|title=Festivals of India|last=Gupta|first=Shobhna|date=2002|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124108697|language=en}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=scJmDwAAQBAJ&pg=PT46&dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiK9cqk6qnkAhX673MBHVEoC-MQ6AEIPjAD#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&f=false|title=Bharatiya Parva Evam Tyohar|last=Shandilya|first=Rajeshwari|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173156175|language=hi}}</ref> गणेश चतुर्थी या दिवसाला महासिद्धीविनायकी चतुर्थी किंवा "शिवा" असेही म्हणले जाते.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीगणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=गोकुळ मासिक प्रकाशन|year=२०११ (चौथी आवृत्ती)|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref> या चतुर्थीला हिंदू धर्मात विशेष महत्त्व आणि स्थान आहे. असे मानले जाते की, गणेशाला प्रसन्न केल्याने घरात सुख समृद्धी आणि शांती प्रस्थापित होते. गणेशाला मोदक खूप आवडतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/sakhi/food/ganesh-chaturthi-2021-why-lord-ganesha-loves-modak-reason-a648/|title=...म्हणून गणपती बाप्पाला सगळ्यात जास्त मोदकच आवडतात; जाणून घ्या 'ही' ५ कारणं|date=2021-09-09|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=}}</ref> म्हणूनच गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणेशाला मोदकांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो, त्याचप्रमाणे जास्वंदीचे फुल,शमी पत्री आणि दुर्वा या ही खूप आवडीच्या असल्यामुळे त्याही अर्पण केल्या जातात. उंदीर हे गणेशाचे वाहन आहे.स्त्रीमनाचे लोकदैवत असे ही श्री गणेशाला मानतात.श्री गणेश चतुर्थीच्या पहिल्या दिवशी गणपतीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते आणि [[गणपती]]च्या पूजेनंतर आरती केली जाते. प्रमुख्याने माती पासूनच बनवलेल्या गणेश मूर्तिचे पूजन केले जाते. ==गणेश चतुर्थी व्रत== [[File:Ganesh Chaturthi in Goa.jpg|thumb|गोव्यातील गणेश चतुर्थी]] गाणपत्य संप्रदायाचे हे एक व्रत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21598/|title=गाणपत्य संप्रदाय|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2025-08-22|archive-date=2025-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711234900/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21598/|url-status=dead}}</ref> श्रावण शुक्ल चतुर्थी ते भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी असे महिनाभर करायचे हे व्रत आहे. नदीकिनारी जाऊन, स्नान करून आपल्या हाताच्या अंगठ्याएवढी मातीची गणेशमूर्ती हातावरच तयार करावी. तिचे सोळा उपचारांनी पूजन करून ती एका नदीतच विसर्जन करावी असे हे व्रत आहे. याला '''पार्थिव गणेश व्रत''' म्हणतात. महिनाभर जमले नाही तर किमान शेवटच्या दिवशी तरी पार्थिव मूर्तीची पूजा करावी अशी यामागे धारणा आहे.<ref name=":2" /> ==प्रतिष्ठापना पूजा== गणेश चतुर्थीला गणेशाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते.<ref name=":0" /> श्री गणेशाच्या प्रतिष्ठापना विधीमध्ये पार्थिव मूर्तीची आवाहन, स्नान, अभिषेक, वस्त्र, [[चंदन]], फुले, पत्री, [[नैवेद्य]] इ.सोळा उपचारांनी पूजा केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathi.webdunia.com/article/ganesh-pujan-marathi/ganesh-utsav-marathi-114082700019_1.html|title=श्री गणेश प्रतिष्ठापना पूजा विधी (मराठीत)|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref> यामध्ये त्याला विविध २१ पत्री अर्पण केल्या जातात. पावसाळ्यात या सर्व पत्री सामान्यतः उपलब्ध असतात आणि त्या प्रत्येक वनस्पतीला काही औषधी गुणधर्मही आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गणेश पत्री|last=आयुर्वेद औषधी संशोधिका|first=ज्ञान प्रबोधिनी|publisher=कार्यवाह, ज्ञान प्रबोधिनी संशोधन संस्था|year=|isbn=|location=पुणे|pages=१-४}}</ref> मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी तिची उत्तरपूजा करतात. मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी पुढील मंत्र म्हणतात. ’यान्तु देवगणा: सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् ।इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च’ ।। श्री महागणपतिपूजन केलेल्या [[नारळ|नारळा]]वर, तसेच उमामहेश्‍वर आणि श्री सिद्धिविनायक यांच्यावर [[अक्षता]] वाहून मूर्ती स्थानापासून थोडी हलवतात. त्यानंतर जलाशयात तिचे विसर्जन करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dJ0HAQAAIAAJ&q=ganesh+chaturthi+pooja&dq=ganesh+chaturthi+pooja&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj9m8uz9r3jAhXUdCsKHTcmDC44ChDoAQg5MAM|title=Hamāre sāṃskṛtika parva-tyohāra|last=Siṃha|first=Māheśvarī|date=1982|publisher=Pārijāta-prakāśana|language=hi}}</ref> काळाच्या ओघात हे व्रत कुटुंबाच्या पद्धतीनुसार दीड, पाच,सात, दहा दिवस केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FO8_AAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEIKDAA|title=Śrāvaṇa, Bhādrapada|last=Babar|first=Sarojini Krishnarao|date=1985|publisher=Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīcyāvatīne Mahārāshṭra Śānācyā Śikshaṇa Vibhāgā|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ElOBAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEINjAC|title=Lokasaritā, Gomantakīya janajīvanācā samagra abhyāsa|last=Kheḍekara|first=Vināyaka Vishṇu|date=1992|publisher=Kalā Akadamī Governmentā|language=mr}}</ref> काही कुटुंबात २१ दिवस हे व्रत करतात तर काही ठिकाणी हे व्रत वार्षिक स्वरूपाचे असते. या दिवशी किंवा घरात गणपती असेपर्यंत अथर्वशीर्ष स्तोत्राचे पठण केले जाते. काही ठिकाणी गणेश गीता या ग्रंथाचे वाचनही केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/spiritual/sant-saadhak-ganapati-message-11059791.html|title=गणपति का संदेश|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-09-08}}</ref> ==गणेशोत्सव== गणपती ही संघटनेची देवता आहे. ऋग्वेदात ब्रह्मणस्पती देवतेची स्तुती केलेली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=DYxGEAAAQBAJ&pg=PA103&dq=brahmanaspati+suktam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiAusKHtJ6PAxX-ZWwGHU35IacQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=brahmanaspati%20suktam&f=false|title=Ganapati Atharvashirsha: Essence and Sanskrit Grammar|last=Aggarwal|first=Ashwini Kumar|date=2020-11-15|publisher=Devotees of Sri Sri Ravi Shankar Ashram|isbn=978-81-950348-5-7|language=en}}</ref> तो सर्व गणांचा अधिपती आहे असे त्यात म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/coverstory-news/ganesh-vishesh-lord-ganesha-worship-1139690/|title=श्रीगणेश उपासनेचे सर्वश्रेष्ठत्व|date=2015-09-11|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-08-29}}</ref> या देवतेचा विकास होऊन पुराणकाळात तिला गणपती हे रूप प्राप्त झाले असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Wh22qvzQuowC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=development+of+lord+ganesha&hl=en|title=99 Thoughts on Ganesha|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2015-01-27|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-8495-152-3|language=en}}</ref> भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीपासून [[अनंत चतुर्दशी]]पर्यंत महाराष्ट्रात गणेशोत्सव साजरा होत असतो. ==राज्योत्सव म्हणून मान्यता== महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक धोरणानुसार २०२५ साला पासून गणेशोत्सवाला राज्योत्सव म्हणून मान्यता देण्यात आली आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/maharashtra-declares-ganeshotsav-as-state-festival-bjp-leader-ashish-shalar-announcement-1442515.html|title=सर्वात मोठी बातमी ! गणेशोत्सव महाराष्ट्राचा महोत्सव म्हणून घोषित; आशिष शेलार यांची घोषणा|last=Marathi|first=TV9|date=2025-07-10|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2025-08-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/ganeshotsav-is-now-maharashtra-state-festival-bjp-minister-ashish-shelar-announcement-in-the-vidhan-sabha-a-a719/|title=“सार्वजनिक गणेशोत्सव आता ‘महाराष्ट्र राज्य महोत्सव"; आशिष शेलार यांची विधानसभेत घोषणा|date=10 July 2025|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=22 August 2025}}</ref> == सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरुवात == [[भारतीय नाणी|भारतीयांना]] एकत्र आणण्यासाठी आणि विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी सार्वजनिक गणेश उत्सवाची सुरुवात [[लोकमान्य टिळक|लोकमान्य टिळकांनी]] १८९४ साली केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/adhyatmik/ganesh-chaturthi-special-know-history-behind-celebrating-10-days-ganesh-festival/|title=अशी झाली गणेशोत्सवाला सुरुवात!|date=18 September 2018|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=22 August 2025}}</ref>. या काळात गणेशाच्या उपस्थितीत अनेक धार्मिक व सामाजिक सार्वजनिक कार्यक्रम केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|title=गणेशोत्सव|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|access-date=2021-08-29|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|url-status=dead}}</ref> भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या व्यासपीठाचा वापर केला. गणेशोत्सव आणि शिवजयंती या प्रसंगांचे औचित्य साधून टिळकांनी युवकांमध्ये राष्ट्रतेज जागृत करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/11/16/Article-on-Lokmanya-Tilak-and-Ganeshostav-Festival-part-1.html|title=लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव भाग-१|date=2019-11-16|website=www.mahamtb.com|language=mr|access-date=2025-08-18}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[भाद्रपद]] * [[गणपती]] == चित्रदालन == <gallery> File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:गणेश उत्सव 2K24.jpg|मराठवाड्यातील गणेश उत्सव 2K24 File:गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक.jpg|गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक File:गणेश प्रतिष्ठापना पूजा.jpg|गणेश प्रतिष्ठापना पूजा </gallery> {{विकिस्रोत}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{गणपती}} [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:गणपती]] [[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]] gf8pd716m5key0tct7kqoo3awpyb77s 2710711 2710710 2026-09-19T11:22:32Z आर्या जोशी 65452 /* चित्रदालन */ छायाचित्र 2710711 wikitext text/x-wiki [[File:गणेश चतुर्थी विशेष महा नैवेद्य.jpg|thumb|गणेश चतुर्थी]] '''श्री गणेश चतुर्थी''' हे भाद्रपद महिन्यातील शुक्ल पक्ष चतुर्थीला केले जाणारे एक धार्मिक व्रत आहे.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=g4TtrdejbTEC&pg=PA54&dq=ganesh+chaturthi&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwjnmuCX673jAhUFfH0KHby_BI8Q6AEIRzAF#v=onepage&q=ganesh%20chaturthi&f=false|title=Festivals of India|last=Gupta|first=Shobhna|date=2002|publisher=Har-Anand Publications|isbn=9788124108697|language=en}}</ref><ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=scJmDwAAQBAJ&pg=PT46&dq=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6+%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwiK9cqk6qnkAhX673MBHVEoC-MQ6AEIPjAD#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%20%E0%A4%9A%E0%A4%A4%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A5%80&f=false|title=Bharatiya Parva Evam Tyohar|last=Shandilya|first=Rajeshwari|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173156175|language=hi}}</ref> गणेश चतुर्थी या दिवसाला महासिद्धीविनायकी चतुर्थी किंवा "शिवा" असेही म्हणले जाते.<ref name=":2">{{स्रोत पुस्तक|title=श्रीगणेश कोश|last=गाडगीळ|first=अमरेंद्र|publisher=गोकुळ मासिक प्रकाशन|year=२०११ (चौथी आवृत्ती)|isbn=|location=पुणे|pages=}}</ref> या चतुर्थीला हिंदू धर्मात विशेष महत्त्व आणि स्थान आहे. असे मानले जाते की, गणेशाला प्रसन्न केल्याने घरात सुख समृद्धी आणि शांती प्रस्थापित होते. गणेशाला मोदक खूप आवडतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/sakhi/food/ganesh-chaturthi-2021-why-lord-ganesha-loves-modak-reason-a648/|title=...म्हणून गणपती बाप्पाला सगळ्यात जास्त मोदकच आवडतात; जाणून घ्या 'ही' ५ कारणं|date=2021-09-09|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=}}</ref> म्हणूनच गणेश चतुर्थीच्या दिवशी गणेशाला मोदकांचा नैवेद्य अर्पण केला जातो, त्याचप्रमाणे जास्वंदीचे फुल,शमी पत्री आणि दुर्वा या ही खूप आवडीच्या असल्यामुळे त्याही अर्पण केल्या जातात. उंदीर हे गणेशाचे वाहन आहे.स्त्रीमनाचे लोकदैवत असे ही श्री गणेशाला मानतात.श्री गणेश चतुर्थीच्या पहिल्या दिवशी गणपतीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते आणि [[गणपती]]च्या पूजेनंतर आरती केली जाते. प्रमुख्याने माती पासूनच बनवलेल्या गणेश मूर्तिचे पूजन केले जाते. ==गणेश चतुर्थी व्रत== [[File:Ganesh Chaturthi in Goa.jpg|thumb|गोव्यातील गणेश चतुर्थी]] गाणपत्य संप्रदायाचे हे एक व्रत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21598/|title=गाणपत्य संप्रदाय|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2025-08-22|archive-date=2025-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20250711234900/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21598/|url-status=dead}}</ref> श्रावण शुक्ल चतुर्थी ते भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी असे महिनाभर करायचे हे व्रत आहे. नदीकिनारी जाऊन, स्नान करून आपल्या हाताच्या अंगठ्याएवढी मातीची गणेशमूर्ती हातावरच तयार करावी. तिचे सोळा उपचारांनी पूजन करून ती एका नदीतच विसर्जन करावी असे हे व्रत आहे. याला '''पार्थिव गणेश व्रत''' म्हणतात. महिनाभर जमले नाही तर किमान शेवटच्या दिवशी तरी पार्थिव मूर्तीची पूजा करावी अशी यामागे धारणा आहे.<ref name=":2" /> ==प्रतिष्ठापना पूजा== गणेश चतुर्थीला गणेशाच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते.<ref name=":0" /> श्री गणेशाच्या प्रतिष्ठापना विधीमध्ये पार्थिव मूर्तीची आवाहन, स्नान, अभिषेक, वस्त्र, [[चंदन]], फुले, पत्री, [[नैवेद्य]] इ.सोळा उपचारांनी पूजा केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://marathi.webdunia.com/article/ganesh-pujan-marathi/ganesh-utsav-marathi-114082700019_1.html|title=श्री गणेश प्रतिष्ठापना पूजा विधी (मराठीत)|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref> यामध्ये त्याला विविध २१ पत्री अर्पण केल्या जातात. पावसाळ्यात या सर्व पत्री सामान्यतः उपलब्ध असतात आणि त्या प्रत्येक वनस्पतीला काही औषधी गुणधर्मही आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गणेश पत्री|last=आयुर्वेद औषधी संशोधिका|first=ज्ञान प्रबोधिनी|publisher=कार्यवाह, ज्ञान प्रबोधिनी संशोधन संस्था|year=|isbn=|location=पुणे|pages=१-४}}</ref> मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी तिची उत्तरपूजा करतात. मूर्तीचे विसर्जन करण्यापूर्वी पुढील मंत्र म्हणतात. ’यान्तु देवगणा: सर्वे पूजामादाय पार्थिवीम् ।इष्टकामप्रसिद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च’ ।। श्री महागणपतिपूजन केलेल्या [[नारळ|नारळा]]वर, तसेच उमामहेश्‍वर आणि श्री सिद्धिविनायक यांच्यावर [[अक्षता]] वाहून मूर्ती स्थानापासून थोडी हलवतात. त्यानंतर जलाशयात तिचे विसर्जन करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=dJ0HAQAAIAAJ&q=ganesh+chaturthi+pooja&dq=ganesh+chaturthi+pooja&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj9m8uz9r3jAhXUdCsKHTcmDC44ChDoAQg5MAM|title=Hamāre sāṃskṛtika parva-tyohāra|last=Siṃha|first=Māheśvarī|date=1982|publisher=Pārijāta-prakāśana|language=hi}}</ref> काळाच्या ओघात हे व्रत कुटुंबाच्या पद्धतीनुसार दीड, पाच,सात, दहा दिवस केले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FO8_AAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEIKDAA|title=Śrāvaṇa, Bhādrapada|last=Babar|first=Sarojini Krishnarao|date=1985|publisher=Mahārāshṭra Rājya Lokasāhitya Samitīcyāvatīne Mahārāshṭra Śānācyā Śikshaṇa Vibhāgā|language=mr}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ElOBAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%87+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%80+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwigmPqS7KnkAhUIdCsKHVjFAwYQ6AEINjAC|title=Lokasaritā, Gomantakīya janajīvanācā samagra abhyāsa|last=Kheḍekara|first=Vināyaka Vishṇu|date=1992|publisher=Kalā Akadamī Governmentā|language=mr}}</ref> काही कुटुंबात २१ दिवस हे व्रत करतात तर काही ठिकाणी हे व्रत वार्षिक स्वरूपाचे असते. या दिवशी किंवा घरात गणपती असेपर्यंत अथर्वशीर्ष स्तोत्राचे पठण केले जाते. काही ठिकाणी गणेश गीता या ग्रंथाचे वाचनही केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/spiritual/sant-saadhak-ganapati-message-11059791.html|title=गणपति का संदेश|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-09-08}}</ref> ==गणेशोत्सव== गणपती ही संघटनेची देवता आहे. ऋग्वेदात ब्रह्मणस्पती देवतेची स्तुती केलेली आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=DYxGEAAAQBAJ&pg=PA103&dq=brahmanaspati+suktam&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwiAusKHtJ6PAxX-ZWwGHU35IacQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=brahmanaspati%20suktam&f=false|title=Ganapati Atharvashirsha: Essence and Sanskrit Grammar|last=Aggarwal|first=Ashwini Kumar|date=2020-11-15|publisher=Devotees of Sri Sri Ravi Shankar Ashram|isbn=978-81-950348-5-7|language=en}}</ref> तो सर्व गणांचा अधिपती आहे असे त्यात म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/coverstory-news/ganesh-vishesh-lord-ganesha-worship-1139690/|title=श्रीगणेश उपासनेचे सर्वश्रेष्ठत्व|date=2015-09-11|website=[[लोकसत्ता]]|access-date=2021-08-29}}</ref> या देवतेचा विकास होऊन पुराणकाळात तिला गणपती हे रूप प्राप्त झाले असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Wh22qvzQuowC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=development+of+lord+ganesha&hl=en|title=99 Thoughts on Ganesha|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2015-01-27|publisher=Jaico Publishing House|isbn=978-81-8495-152-3|language=en}}</ref> भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीपासून [[अनंत चतुर्दशी]]पर्यंत महाराष्ट्रात गणेशोत्सव साजरा होत असतो. ==राज्योत्सव म्हणून मान्यता== महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक धोरणानुसार २०२५ साला पासून गणेशोत्सवाला राज्योत्सव म्हणून मान्यता देण्यात आली आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/maharashtra-declares-ganeshotsav-as-state-festival-bjp-leader-ashish-shalar-announcement-1442515.html|title=सर्वात मोठी बातमी ! गणेशोत्सव महाराष्ट्राचा महोत्सव म्हणून घोषित; आशिष शेलार यांची घोषणा|last=Marathi|first=TV9|date=2025-07-10|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2025-08-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/mumbai/ganeshotsav-is-now-maharashtra-state-festival-bjp-minister-ashish-shelar-announcement-in-the-vidhan-sabha-a-a719/|title=“सार्वजनिक गणेशोत्सव आता ‘महाराष्ट्र राज्य महोत्सव"; आशिष शेलार यांची विधानसभेत घोषणा|date=10 July 2025|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=22 August 2025}}</ref> == सार्वजनिक गणेशोत्सव सुरुवात == [[भारतीय नाणी|भारतीयांना]] एकत्र आणण्यासाठी आणि विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठी सार्वजनिक गणेश उत्सवाची सुरुवात [[लोकमान्य टिळक|लोकमान्य टिळकांनी]] १८९४ साली केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/adhyatmik/ganesh-chaturthi-special-know-history-behind-celebrating-10-days-ganesh-festival/|title=अशी झाली गणेशोत्सवाला सुरुवात!|date=18 September 2018|website=[[लोकमत]]|url-status=live|access-date=22 August 2025}}</ref>. या काळात गणेशाच्या उपस्थितीत अनेक धार्मिक व सामाजिक सार्वजनिक कार्यक्रम केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|title=गणेशोत्सव|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|access-date=2021-08-29|archive-date=2021-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/|url-status=dead}}</ref> भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याबाबत जागरूकता निर्माण करण्यासाठी टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या व्यासपीठाचा वापर केला. गणेशोत्सव आणि शिवजयंती या प्रसंगांचे औचित्य साधून टिळकांनी युवकांमध्ये राष्ट्रतेज जागृत करण्याचा प्रयत्न केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/11/16/Article-on-Lokmanya-Tilak-and-Ganeshostav-Festival-part-1.html|title=लोकमान्य टिळक आणि सार्वजनिक गणेशोत्सव भाग-१|date=2019-11-16|website=www.mahamtb.com|language=mr|access-date=2025-08-18}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[भाद्रपद]] * [[गणपती]] == चित्रदालन == <gallery> File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:गणेश उत्सव 2K24.jpg|मराठवाड्यातील गणेश उत्सव 2K24 File:गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक.jpg|गणपतीच्या नैवेद्यासाठी उकडीचे मोदक File:गणेश प्रतिष्ठापना पूजा.jpg|गणेश प्रतिष्ठापना पूजा File:निवगरी आणि तळणीचा मोदक.jpg|thumb|निवगरी आणि तळणीचा मोदक </gallery> {{विकिस्रोत}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{गणपती}} [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:गणपती]] [[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]] 1v4hg9yfd20sui36lka8oyp5tkjx04c 0 3805 2710722 2690102 2026-09-19T11:53:18Z ~2026-50554-63 187553 /* तालुके */ 2710722 wikitext text/x-wiki {{संदर्भ कमी}} {{जिल्हा_शहर|ज=नांदेड जिल्हा|श=नांदेड}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र | प्रकार = [[शहर]] | स्थानिक_नाव = नांदेड | इतर_नाव = नंदीतट | टोपणनाव = हुजुरसाहेब (अबचलनगर) | iucn_category = <!-- फक्त संरक्षित जागांसाठी --> | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> | आकाशदेखावा = Nanded Gurdwara.jpg|अल्ट=नांदेड येथील गुरूद्वारा|इवलेसे|<nowiki>सचखंड गुरूद्वारा]]</nowiki> | आकाशदेखावा_शीर्षक = सचखंड गुरुद्वारा | अक्षांश = | अक्षांशमिनिटे = | अक्षांशसेकंद = | रेखांश = | रेखांशमिनिटे = | रेखांशसेकंद = | मुळ_नकाशा = <mapframe latitude="19.152952" longitude="77.313538" zoom="5" width="200" height="100" align="right" /> | शोधक_स्थान = <!-- left/right --> | मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> | आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> | नकाशा_शीर्षक = नांदेड-वाघाळा | क्षेत्रफळ_एकूण = ६३.२3 | क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_क्रमांक = | क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = | क्षेत्रफळ_मेट्रो = | क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = | उंची = ३६२ | उंची_संदर्भ =62 मीटर (1,188 फूट) | समुद्री_किनारा = | हवामान = | वर्षाव = | तापमान_वार्षिक = | तापमान_हिवाळा = | तापमान_उन्हाळा = | स्थान_१ = [[लातूर]] | दिशा_१ = [[नैर्ऋत्‍य दिशा]] | अंतर_१ = १३५ | मार्ग_१ = रत्नागिरी - नागपूर महामार्ग | स्थान_२ = [[परभणी]] | दिशा_२ = [[पश्चिम दिशा]] | अंतर_२ = ७० | मार्ग_२ = नांदेड - परभणी महामार्ग | स्थान_३ = [[यवतमाळ]] | दिशा_३ = [[ईशान्य दिशा]] | अंतर_३ = १९२ | मार्ग_३ = नांदेड - नागपूर महामार्ग | राजधानी = <!-- फक्त राज्य/केंद्रशासीत प्रदेश/प्रांत साठी --> | उपराजधानी = <!-- फक्त राज्य/केंद्रशासीत प्रदेश/प्रांत साठी --> | मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> | मोठे_शहर = | मोठे_मेट्रो = | जवळचे_शहर = [[परळी]], [[यवतमाळ]], [[लातूर]], [[वसमतनगर]], [[परभणी]] | प्रांत = मराठवाडा | विभाग = [[छत्रपती संभाजीनगर विभाग]] | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] | लोकसंख्या_एकूण = ५,५०,४३९ | लोकसंख्या_क्रमांक = ८० | लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = | लोकसंख्या_घनता = ८,७०० | लोकसंख्या_घनता_संदर्भ = | लोकसंख्या_मेट्रो = | लोकसंख्या_मेट्रो_क्रमांक = | लोकसंख्या_मेट्रो_वर्ष = | लोकसंख्या_मेट्रो_संदर्भ = | लिंग_गुणोत्तर =942|1000 | साक्षरता = ६५ | साक्षरता_पुरुष = | साक्षरता_स्त्री = | अधिकृत_भाषा = [[मराठी]] | नेता_पद_१ = महापौर | नेता_नाव_१ = कविता संतोष मुळे | नेता_पद_२ = आयुक्त | नेता_नाव_२ = डॉ.महेशकुमार डोईफोडे (म.श.प्र.से.) | नेता_पद_३ = आमदार | नेता_नाव_३ = {{*}}[[बालाजी कल्याणकर]](नां. उत्तर),<br> {{*}}आनंद तिडके, (नां. दक्षिण) | स्थापित_शीर्षक = नंदीग्राम | स्थापित_दिनांक = १७०८ | विधानसभा_प्रकार = महाराष्ट्र विधानसभा | विधानसभा_संख्या = ९ | संसदीय_मतदारसंघ = नांदेड | विधानसभा_मतदारसं = {{*}}[[नांदेड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ]] {{*}}[[नांदेड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ]] | योजना_संघटना = | शासकीय_संघटना = | मनपा_विभाग = 6 | मनपा_प्रभाग = ८० | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] | न्यायक्षेत्र_नाव_१ = नांदेड तालुका | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[महानगरपालिका]] | न्यायक्षेत्र_नाव_२ = [[नांदेड-वाघाळा महानगरपालिका]] | न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = [[जिल्हा परिषद]] | न्यायक्षेत्र_नाव_३ = [[नांदेड जिल्हा परिषद]] | कोरे_शीर्षक_१ = | कोरे_उत्तर_१ = | कोरे_शीर्षक_२ = | कोरे_उत्तर_२ = | संक्षिप्त_नाव = <!-- ISO 3166-2 --> | एसटीडी_कोड = ०२४६२ | पिन_कोड = ४३१६०१ ते ४३१६०५ | unlocode = | आरटीओ_कोड = MH - 26 | संकेतस्थळ = www.nanded.nic.in | संकेतस्थळ_नाव = | दालन = | तळटिपा = ४ जिल्ह्यांचे महसूली विभागीय आयुक्तालय,नांदेड येथे लवकरच स्थापित होईल. | चिन्ह = | चिन्ह_आकारमान = | चिन्ह_शीर्षक = | गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> | स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''नांदेड''' शहर हे [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[मराठवाडा]] विभागात असलेले आणि [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय मुख्यालय आहे. या शहराला [[ऐतिहासिक]] आणि [[धार्मिक]] वारसा लाभलेला आहे. नंदागिरी उर्फ नंदीग्राम या प्राचीन किल्ल्याच्या नावावरून या शहराला प्रथम नंदीग्राम आणि कालांतराने अपभ्रंश होऊन नांदेड हे नाव पडले असल्याचे सांगण्यात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/marathwada/nandagiri-fort-has-history-over-two-thousand-years-nanded-news-274850|title=भाग दोन नंदगिरी किल्ल्याला आहे दोन हजार वर्षांपूर्वीचा इतिहास|भाषा=मराठी|access-date=१४ फेब्रुवारी २०२१}}</ref> नांदेड शहरात शिखांचे दहावे आणि शेवटचे गुरू, [[गुरू गोविंदसिंह]] यांच्या समाधीस्थळी बांधलेला गुरुद्वारा [[हुजूर साहिब नांदेड|तख्त सचखंड श्री हुजूर अबचलनगर साहिब]] आहे. इ.स. २००८ साली येथे [[शीख]] धर्माच्या 'गुरू-ता-गद्दी' ([[गुरुग्रंथ साहेब|गुरुग्रंथ]]) ह्या ग्रंथास धर्मगुरूचा सन्मान प्रदान केल्याच्या घटनेस तीनशे वर्ष पूर्ण झाल्याचा सोहळा संपन्न झाला. नांदेड हे मराठी कवी [[रघुनाथ पंडित]] आणि [[वामन पंडित]] यांचे जन्मस्थान आहे. कवी दे.ल. महाजन, कवी वा.रा. कांत, साहित्यिक नरहर कुरुंदकर, इतिहासाचार्य तात्यासाहेब तथा अंबादास कानोले, संगीत महर्षी अण्णासाहेब गुंजकराची ही कर्मभूमी. मध्ययुगीन काळातील धर्मपंडीत '''शेष''' घराणे इथलेच. नांदेड जिल्ह्याला [[संस्कृत]] कवींचे शहर असेही म्हणतात. हे शहर '[[गोदावरी नदी]]च्या' काठी वसलेले आहे. येथे नंदगिरी नावाचा किल्ला आहे. शहरालगत [[विष्णूपुरी धरण]] हा [[आशिया]] खंडातील सर्वात मोठा [[उपसा जलसिंचन]] (Lift Irrigation) प्रकल्प येथे आहे. == तालुके == जिल्हा १९५६ मध्ये द्वैभाषिक-महाराष्ट्रात सामील झाला, तेव्हा त्यात नांदेड मुख्यालयासह ६ तहसिल (कंधार, हदगांव, बिलोली व देगलूर तसेच मुधोळ तालुका) आणि २ (भोकर व मुखेड) महल होते. नंतर १९५९ मध्ये [[किनवट तालुका]] (ईस्लापूर-सह) व धर्माबाद (ता.[[बिलोली]]) मुधोळ-तहसिलीच्या हस्तांतरणाने सामिल झाले, त्यामुळे १९९१ पर्यंत ८ तालुकेच होते. सध्या नांदेड जिल्ह्यात नांदेडसह १६ तालुके आहेत, त्यांची नांवे पुढीलप्रमाणे: मुखेड, मुदखेड, लोहा, नायगांव, बिलोली, देगलुर, धर्माबाद, कंधार, हिमायतनगर, हदगाव, माहूर, किनवट, भोकर, उमरी, अर्धापूर व नांदेड. प्रस्तावित तालुके: # [[तामसा]] # [[मुक्रमाबाद]] # दक्षिण व उत्तर नांदेड (विभाजन) # मांडवी ==भौगोलिक स्थान== महाराष्ट्राच्या आग्नेय सीमेवर, तेलंगणाच्या वायव्य सीमेजवळ आणि कर्नाटकच्या उत्तरेस नांदेड जिल्हा येतो. [[लातूर]], [[परभणी]], [[हिंगोली]] व [[यवतमाळ]] हे महाराष्ट्रातील जिल्हे, [[निजामाबाद]], कामारेड्डी, निर्मल, [[आदिलाबाद जिल्हा|आदिलाबाद]] तेलंगणातील आणि [[बिदर]] हा कर्नाटकातील जिल्हा नांदेडला जोडून आहेत. ==वाहतूक व्यवस्था== === पारंपारिक वाहतूक=== महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्याच्या ठिकाणांपासून नांदेड साठी [[महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळ|महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाची]] थेट बससेवा उपलब्ध आहे. === रेल्वे === नांदेड येथे दक्षिण मध्य रेल्वेचे विभागीय कार्यालय रेल विकास भवन चैतन्य नगर नांदेड येथे आहे [[हुजूर साहेब नांदेड रेल्वे स्थानक]] हे भारतीय रेल्वेच्या [[दक्षिण मध्य रेल्वे]] विभागात आहे आणि [[दिल्ली]],[[मुंबई]], [[पुणे]], [[हैदराबाद]], [[औरंगाबाद]], [[बंगळूर]], [[चेन्नई]], [[चंदिगढ]], [[जयपूर]], [[बनारस]], [[अलाहाबाद]], [[विशाखापट्टणम]], [[श्री गंगानगर]], [[ओरिसा]], [[हावडा]], [[तिरुपती]], [[कोल्हापूर]], [[पटना]], [[नागपूर]] येथून नांदेडसाठी थेट रेल्वेसेवा आहे. शीख भाविकांसाठी नांदेड ते [[अमृतसर]] अशी गाडी चालविण्यात येते. ===हवाई=== नांदेड येथे श्री गुरू गोविंदसिंग जी विमानतळ आहे. नांदेड हे हवाई मार्गाने [[गाझियाबाद]], [[मुंबई]], [[हैदराबाद]], [[आदमपूर]], [[पुणे]], [[बेंगलोर]],[[तिरुपती]] ,[[अहमदाबाद]],[[भुज]] या शहरांशी जोडले गेले आहे. खाजगी विमान कंपनी [[स्टार एअर]] या कंपनीच्या विमानांनी नांदेडला जाता येते. ===स्थानिक वाहतूक=== स्थानिक लोक शेअर रिक्षाचा उपयोग करतात. महाराष्ट्रात सगळ्यात जास्त प्रमाणात रिक्षा नांदेडमध्ये आहेत.{{संदर्भ}} ==संस्कृती== या शहरात प्रामुख्याने [[हिंदू]],[[मुस्लिम]] आणि महत्त्वाची म्हणजे [[शीख]] धर्मियांची संस्कृती अस्तित्वात आहे. येथील [[गोदावरी]] नदीच्या किनारी [[नंदी]] या [[महादेव|महादेवाच्या]] वाहनाने नृत्य केले म्हणून या शहरास नांदेड असे नाव पडले आणि याच्या मुळेच इथे हिंदू [[संस्कृती]] अस्तित्वात आली. शीख धर्मियांच्या दहावे गुरू गोविंदसिंग यांचे समाधी स्थळ इथेच आहे ते म्हणजे सचखंड गुरुद्वारा यांच्यामुळेच इथे शीख संस्कृती वसली आहे. ==भाषा== नांदेड जिल्ह्याची प्रमुख भाषा [[मराठी|मराठी भाषा]] आहे. आदिवासी क्षेत्रात बोलीभाषा वापरली जाते. तसेच तेलंगाणा आणि कर्नाटक राज्याच्या सीमेलगत असल्यामुळे येथे काही नागरिक [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] व [[दख्खनी उर्दू]] भाषेत सुद्धा बोलतात. गोरमाटी भाषा अनेक वस्ती, तांड्यावर बोलली जाते इथे गोर बंजारा समाज पण मोठ्या संख्येने उपस्थित असलेले आढळून येते.नांदेड येथे पंजाबी भाषा पण मोठ्या प्रमाणात बोलल्या जाते. == परंपरा == दक्षिण भारतात प्रसिद्ध असलेली माळेगाव यात्रा, *महाविहार बाबरीनगर, [[दाभड]] येथे भरणारी महाधम्म परिषद, ** दाभड सत्यगणपती, * बारड चैत्र-पौर्णिमा यात्रा, * हुजुर साहिब नांदेड येथील दसरा हल्लाबोल मोहल्ला, * भगवान बालाजी दसरा रथयात्रा, नांदेड * [[कंधार]] येथील हजिसाया उरूस * माहूर येथील नारळीपौर्णिमा निमित्त भरणारी परिक्रमा यात्रा तसेच नवरात्र महोत्सव, * दत्तशिखर माहूर येथील दत्त जयंती सोहळा, * सोनखेड येथील जगदगुरू श्री संत तुकाराम महाराज यांच्या जयंती निमित्त साजरा होणारा बिजोत्सव सप्ताह, [[हिंदू|हिन्दू]] व [[शीख]] समुदायाचा [[दसरा]] हे वार्षिक सोहळे अत्यंत छान असतात. रावणदहन, दीपावली, सन्दल, रमजान ईद, बकरी ईद, ईद ए मिलाद, [[शिवजयंती|शिवजयन्ती]], डॉ.[[बाबासाहेब आंबेडकर|बाबासाहेब आम्बेडकर]] जयंती, [[अण्णा भाऊ साठे]] जयंती, [[बुद्ध पौर्णिमा]], [[गणेशोत्सव|गणेश उत्सव]] हे दिवसही उत्साहाने साजरे होतात. ==माध्यमे== ===स्थानिक वृत्तपत्रे=== नान्देड येथून प्रसिद्ध होणारी वृत्तपत्रे - * दैनिक गोदातीर समाचार * [[प्रजावाणी| दै.प्रजावाणी]] * दैनिक भूमिपुत्र * दैनिक लोकपत्र * दै.उद्याचा मराठवाडा * दैनिक सत्यप्रभा ===इलेक्ट्रॉनिक मीडिया=== उद्याचा [[मराठवाडा]], [[गोदातीर समाचार]], [[लोकमत]], [[लोकसत्ता]], [[सकाळ]] ही मराठी वृत्तपत्रे आणि [[इंडियन एक्सप्रेस|इण्डियन एक्सप्रेस]] व [[टाइम्स ऑफ इंडिया|टाइम्स ऑफ इण्डिया]] या इंग्रजी वृत्तपत्रांचा नांदेडमध्ये अधिक खप आहे.{{संदर्भ हवा}}. साप्ताहिक मराठी स्वराज्य हे मराठी साप्ताहिक वृत्तपत्रही लोकप्रिय आहे. नांदेडमध्ये [[आकाशवाणी]], रेडियो सिटी ही रेडियो केन्द्रे ऐकता येतात. झी मराठी, ई-टीव्ही मराठी, आयबी एन लोकमत, मी मराठी, साम मराठी आणि दूरदर्शनची सह्यादी या मराठी दूरचित्रवाहिन्या विशेष लोकप्रिय आहेत{{संदर्भ हवा}}. अनेक हिंदी व इंग्रजी वाहिन्या देखील दूरचित्रवाणीवर दिसतात. अनेक संस्था अन्तरजाल (इंटरनेट) सेवा पुरवतात; परंतु त्यांतल्या त्यांत बीएस्‌एन्‌एल, टाटा व रिलायन्स या प्रमुख कम्पन्या आहेत{{संदर्भ हवा}}. ==शैक्षणिक== नांदेड हे शैक्षणिकदृष्ट्या महत्त्वाचे शहर आहे. केवळ मराठवाडा, महाराष्ट्र नव्हे तर पूर्ण भारतातून येथे शिक्षण घेण्यासाठी विद्यार्थी येत असतात. नांदेडला महाराष्ट्राच्या उच्च माध्यमिक परीक्षा विभागाची शाखा आहे. ===विद्यापीठ=== इ.स. १९९४ साली [[मराठवाडा विद्यापीठा]]च्या नामविस्ताराच्या पार्श्वभूमीवर नांदेड उपकेंद्राचे रुपांतर करून ([[स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ]]ाची) स्थापना झाली. सुमारे ३८९ महाविद्यालये या विद्यापीठाशी संलग्न आहेत. * तसेच [[यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ]]चे विभागीय केंद्र नांदेड येथे विद्यापीठ परिसरात आहे. ===अभियांत्रिकी महाविद्यालये=== * [[श्री गुरू गोविंद सिंगजी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय, नांदेड|श्री गुरू गोविन्द सिंहजी अभियांत्रिकी आणि तंत्र संस्था]] * रेणुकादेवी अभियांत्रिकी महाविद्यालय, माहूर जि. नांदेड * [[महात्मा गांधी मिशनचे अभियांत्रिकी महाविद्यालय, नांदेड|महात्मा गांधी मिशनचे अभियांत्रिकी महाविद्यालय]] * [[मातोश्री प्रतिष्ठानचे अभियांत्रिकी महाविद्यालय]], विष्णपुरी * ग्रामीण अभियांत्रिकी महाविद्यालय. # [[शासकीय तंत्रनिकेतन]] ===औषधनिर्माण महाविद्यालये=== # औषधनिर्माण शाळा, विद्यापीठ परिसर # नांदेड औषधनिर्माण महाविद्यालय, बाबानगर # सहयोग औषधनिर्माण संस्था, विष्णुपुरी ===वैद्यकीय महाविद्यालये=== * [[शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय,विष्णूपुरी]] * शासकीय आयुर्वेद महाविद्यालय, वजिराबाद * ग्रामीण दंत महाविद्यालय, नांदेड * श्यामराव कदम होमिओपॅथिक महाविद्यालय * युनानी रसशाळा, वाजेगांव ===विधी महाविद्यालये=== # नारायणराव चव्हाण विधी महाविद्यालय # शरद पवार विधी महाविद्यालय # शिवाजी विधी महाविद्यालय, कंधार ===पारंपारिक महाविद्यालये=== * [[नांदेड एज्युकेशन सोसायटी]]चे [[नांदेड एज्युकेशन सोसायटीचे सायन्स कॉलेज|सायन्स कॉलेज]] व पिपल्स महाविद्यालय * [[महिला महाविद्यालय]], तरोडा * शारदा भवन शैक्षणिक संस्थेचे यशवंत महाविद्यालय, बाबानगर * नेताजी सुभाषचन्द्र बोस महाविद्यालय * वसंतराव नाईक महाविद्यालय, वसरणी * देगलूर महाविद्यालय === सैनिकी प्रशिक्षण संस्था === * '''राजर्षी श्री छत्रपती शाहू सैनिकी विद्यालय''' सगरोळी ता. बिलोली येथे आहे. प्राचार्य अरविंद देशमुख यांनी या सैनिकी शाळेसाठी आयुष्य वेचले. * मुदखेड येथे केंद्रीय राखीव पोलीस बलाचे (CRPF College) केंद्रीय प्रशिक्षण महाविद्यालय आहे. === प्राथमिक शिक्षण संस्था === * प्रतिभा निकेतन * गुजराती हायस्कूल * [[नांदेड एज्युकेशन सोसायटी]]चे पीपल्स हायस्कूल * म. ज्योतिबा फुले विद्यालय, बाबानगर * केंब्रिज विद्यालय * शाहू विद्यालय * इंदिरा पब्लिक स्कूल * नरसिंह विद्या मंदिर * शिवाजी माध्यमिक व उच्च माध्यमिक विद्यालय * जिजामाता प्राथमिक शाळा * राणी लक्ष्मीबाई विद्यालय * गोदावरी इंटर नॅशनल स्कूल * सरस्वती हायस्कूल * सांदिपानी पब्लिक स्कूल * नागसेन विद्यालय प्रभातनगर * इंदिरा गांधी हायस्कूल हडको, नांदेड * नागार्जुना इंटरनॅशनल स्कूल, कौठा नांदेड ==राजकारण== नांदेड जिल्ह्यावर प्रामुख्याने [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाचे वर्चस्व आहे. [[शंकरराव चव्हाण|कै. शंकरराव चव्हाण]] हे नांदेडचे राज्य व राष्ट्रीय राजकीय स्तरावर माहित असलेले मोठे नेते होते. त्यांनी महाराष्ट्र राज्याचे मुख्यमंत्रीपद दोनदा सांभाळले. राष्ट्रीय स्तरावर त्यांनी [[भारत]] देशाचे गृहमंत्री, अर्थमंत्री इत्यादी पदे भूषविली. त्यांचा राजकीय वारसा त्यांचे सुपुत्र [[अशोकराव चव्हाण]] हे चालवत आहेत. त्यांनी मुख्यमत्र्यांच्या दोन कालावधीत हे पद ग्रहण केले आहे. महाराष्ट्रातील पिता-पुत्रांची ही एकमेव जोडी आहे. * तसेच [[शेतकरी कामगार पक्ष]] नेते माजी खासदार व आमदार भाई डॉ.[[केशवराव धोंडगे]] हे सुद्धा मातब्बर नेते होते. त्यांनी मराठवाडा मुक्तिसंग्राम लढ्यात सक्रिय सहभाग घेतला होता. * मा.खा. [[सूर्यकांता पाटील]] यांनी सुद्धा देशाच्या मंत्रिमंडळात केंद्रीय ग्रामविकास, संसदीयकार्य राज्यमंत्री म्हणून नांदेडचे नाव उज्ज्वल केले आहे. * माजी मंत्री [[माधव भुजंगराव किन्हाळकर]] यांनी बाभळी बंधाऱ्याचे बांधकाम पूर्ण करून जलक्रांती केली, त्यामुळे आंध्रमध्ये जाणारे पाणी सीमाभागात रोखले गेले. ==स्थानिक प्र/भाग किंवा परीसर== शहीदपुरा/बड़पुरा चिखलवाड़ी === अबचलनगर === ===शिवाजीनगर=== === श्रीनगर=== ===चौफाळा === ===चैतन्य नगर=== ===विष्णूनगर=== हा नांदेड वाघाळा महानगर पालिकेचे प्रभाग क्रमांक ९चा भाग आहे. विष्णुनगर येथे जाण्यास हुजुर साहेब अबचलनगर नांदेड रेल्वे स्टेशनचा प्लॅटफॉर्म ४ मधून बाहेर निघल्यास चौकातून उजवी कडे पायी चालत गेल्यास ४-५ मिनिट वेळ लागतो. महापालिकेची शाळा आहे. येथील युवक आणि युवती साठी अद्ययावत असे बास्केटबॉल कोर्ट आहे. विष्णूनगरच्या आग्निय दिशेला अंडर ग्राउंड ब्रिज आहे दक्षिणेस हमालपुरा आहे. पश्चिमेस गोकुळनगर आणि राम मनोहर लोहिया वाचनालय तर वायव्य दिशेला स्टेडियम, विसावा उद्यान आहे. उत्तर दिशेला VIP रोड आणि कृषी उत्पन्न बाजार समिती (APMC, नवा मोंढा) आहे आणि ईशान्य दिशेला अण्णाभाऊ साठे यांचा पुतळा आहे. आणि पुर्वेस MSEB चे कार्यालय आहे. ===भाग्यनगर=== ===राहुलनगर=== राहुल नगर महाराष्ट्र नांदेड जिल्ह्यातील नांदेड वाघाळा महानगरपालिका वसलेले नगरचा भाग आहे. नांदेड-वाघाळा महानगर पालिकेतील शेवटचे टोक महानगर पालिका अंतर्गत नगराचा विकास झाला आहे राहुल नगरच्या बाजूला नांदेड मधील M.I.D.C एरिया असुन लोकचा मुख्यता कामगार वर्ग मोठ्या प्रमाणात आहे. ==हे सुद्धा पहा== * [[हैदराबाद मुक्तिसंग्राम]] ==बाह्य दुवे== *[http://nanded.nic.in/htmldocs/index.html नांदेड जिल्ह्याचे शासकीय संकेतस्थळ] * [http://www.nwcmc.gov.in नांदेड वाघाळा महानगरपालिकेचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090409230417/http://nwmcnanded.org/ |date=2009-04-09 }} *[http://www.srtmun.ac.in/ स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाचे अधिकृत संकेतस्थळ] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:नांदेड जिल्हा]] [[वर्ग:मराठवाड्यातील शहरे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]] [[वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा]] in6lngu1apmjubmtiindpog2odz9ft8 0 3817 2710723 2703520 2026-09-19T11:54:01Z ~2026-50554-63 187553 /* */ 2710723 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका व उपविभाग |स्थानिक_नाव = किनवट |इतर_नाव =‍ |टोपणनाव = आदिवासीबहुल तालुका |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 19|अक्षांशमिनिटे =37 |अक्षांशसेकंद = 47 |रेखांश=78 |रेखांशमिनिटे=12 |रेखांशसेकंद=00 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = नांदेड नांदेड <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |विधानसभा_मतदारसं = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = किनवट |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = किनवट |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = +०२४६२ |पिन_कोड = 431804 |आरटीओ_कोड = MH-26 |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''किनवट''' हा [[भारत]]ाच्या [[महाराष्ट्र राज्य|महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. [[गोंड]], [[परधान]], फासे-पारधी या आदिवासी जमाती बरोबर या भागात लमान-गोरमाटी अर्थात [[बंजारा]] या [[विमुक्त जाती]] देखील आढळतात. या भागात लमानांचे तांडे, आदिवासी गोंडांची खेडी, इतर समाजाचे छोटे गाव व वाडीमध्ये, नदी किनाऱ्यालगत पूर, अशा गावांमध्ये लोकजीवन वसलेले आहे. किनवट-माहूर असे एकत्र नावाने उच्चार होत असला, तरी किनवट व [[माहूर]] ही वेगवेगळी तालुके झाली आहेत. ==लोकजीवन== किनवट तालुक्यात बरेचशी लहानमोठी गावे येतात. ग्रामीण भागात अत्यल्प सेवा व सुविधा तसेच दळणवळण, पाणी, विद्युत, इत्यादी सारख्या मूलभूत सेवांपासून वंचित असलेल्या भागात कर्मचारी व अधिकारी वर्ग नाखुश असतात, त्यामुळे या नक्षलग्रस्त तालुक्यात वाढीव असे एक-स्तर या प्रकारातील जादा वेतन प्रोत्साहनपर देण्यात येते. किनवट पासून वायव्येकडे [[माहूरगड]] हे देवस्थान ४०-४५ कि.मी. अंतरावर येते. या भागात अवेळी होणारा पाऊस, वादळ वारे व गारपीटीमुळे पिकांचे फार नुकसान होत असल्यामुळे येथील शेतकरी नेहमीच नव-नवीन पीकांचे उत्पादन घेण्यासाठी असंतोष दर्शवितात. दळणवळणाचे सोयींअभावी पिकांचे उत्पादन घेणे व बाजारपेठेपर्यंत शेतमाल पोहचवणे, फार कठीण जाते. कापूस, तूर, सोयाबीन, ज्वारी, मूग, उडीद इत्यादी कोरडवाहू, जिरायत पीके घेतली जातात. काही बारमाही बागायत क्षेत्रात केळी, उस, हळद, भूई मूग इत्यादी सारखी पीकांचे उत्पादन केले जाते. शहराचे लगतचे दहा ते बारा कि.मी.अंतरावर दुग्ध विक्रीचा व्यवसाय केला जातो. तसेच कोरडवाहू पीक क्षेत्रात गाई-म्हशी, शेळी पालन केले जाते. विरंगुळयाचे साधने म्हणून या परीसरात वेगवेगळया ग्रामदेवतांच्या यात्रा (श्रावणातील यात्रा), खेळांच्या स्पर्धा भरविल्या जातात. ==पार्श्वभूमी== किनवट हा महाराष्ट्रातील [[आदिवासी]] बाहुल्य असलेला [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] तालुका आहे. तसेच [[पैनगंगा नदी]]वरचा [[सहस्रकुंड धबधबा]] हा किनवट तालुक्यात आहे. महाराष्ट्र आणि आंध्रप्रदेशच्या सीमेवर हा तालुका वसलेला आहे. या भागातील जंगल खूप प्रसिद्ध असून, [[मराठवाडा]] व [[विदर्भ]] या प्रादेशिक विभागाला विलग करणाऱ्या पैनगंगा नदीच्या तीरावर छान असे किनवट-टिटवाळा पक्षी अभयारण्य आहे. येथील जंगलात [[साग]] जातीचे झाडे प्रसिद्ध आहेत. [[पानझड|पानझडीच्या]] वृक्षांमुळे येथे उन्हाळ्यात सतत लागणारे वणवे, त्यामुळे खूप जंगलातील झाडे कमी हाेत आहेत. येथून ४० कि.मी अंतरावर [[माहूरगड]] आहे. ==भौगोलिक स्थान== सह्याद्री पर्वतरांगांच्या उपडोंगर [[अजिंठा]] पर्वतरांगा या भागात येऊन पठारात मिसळतात.या भागात मान्सूनचे पूर्व व पश्चिम या दोन्ही वा-यांमूळे पर्जन्यवृष्टी होते. परंतु बेसाल्ट खडक, जमिनीत असलेल्या खडकाळ भागामूळे भूजल साठा कमी आढळतो, डोंगराळ भागामूळे पाणी जलद गतीने वाहून नदी, ओहोळ, नाल्यास प्राप्त झाल्यामूळे भूगर्भात पाणी मुरण्यासाठी अवधी प्राप्त होत नसल्यामूळे सतत पाण्याचे दुर्भिक्ष्य असते. ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९९५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==प्रेक्षणीय स्थळे== माहूरकडे जाणारा डोंगरघाट, किनवट मांडवी रोडवरील अंबाडी घाट, * राजगड येथील बंद पडलेले विमानतळ? , जलधरा येथील जंगल, डोंगरावर भरण्यात येणारी यात्रा, * लकडकोट - मारेगाव या भागातील पीसाईचा डोह, *मोहपूर येथील डॅम, शिवमंदीर. रायपुर तांडा येथील नवसाला पावनारा हनुमानजी मंदीर, श्रीराम मंदिर-पाचोंदा, श्रीराम खोरे, [[उनकेश्वर]]. ==नागरी सुविधा== ==जवळपासचे तालुके== * पूर्वेस - आदिलाबाद (तेलंगणा) * पश्चिमेस - [[उमरखेड]] (विदर्भ), [[माहूर]] * दक्षिणेस - हिमायतनगर, [[भोकर]] * उत्तरेस - [[घाटंजी]], [[केळापूर तालुका|पांढरकवडा]] ([[विदर्भ]]) ==तालुक्यातील गावे== #[[आमडी (किनवट)]] #[[अमळापूर]] #[[अंबाडी (किनवट)]] #[[आंध बोरी]] #[[अंजी (किनवट)]] #[[आप्पारावपेठ]] #[[बेलोरी (किनवट)]] #[[बेंदी]] #[[बेंदी तांडा]] #[[भंडारवाडी (किनवट)]] #[[भिकु नाईक तांडा]] #[[भिलगाव]] #[[भिमपूर]] #[[भिसी]] #[[भुलजा]] #[[बोधडी बुद्रुक]] #[[बोधडी खुर्द]] #[[बोथ (किनवट)]] #[[बुधवारपेठ]] #[[बुरकुलवाडी]] #[[चंद्रपूर (किनवट)]] #[[चपला नाईक तांडा]] #[[चिखली तांडा]] #[[चिखली (किनवट)]] #[[चिंचखेड (किनवट)]] #[[छोटी चिखली]] #[[च्यास]] #[[दयाळधानोरातांडा]] #[[दाभाडी (किनवट)]] #[[दगडवझरा]] #[[दहेगाव (किनवट)]] #[[दहेली]] #[[धामनधरी]] #[[दरसांगवी]] #[[दरसांगवी]] #[[दयाळधानोरा]] #[[दिपा नाईक तांडा]] #[[देवळा तांडा]] #[[धानोरा (किनवट)]] #[[धावजी नाईक तांडा]] #[[दिगडी]] #[[दिग्रस (किनवट)]] #[[डोंगरगाव (किनवट)]] #[[डोंगरगाव तांडा]] #[[दुंदरा]] #[[गणेशपूर (किनवट)]] #[[गौरी (किनवट)]] #[[घोगरवाडी]] #[[घोटी (किनवट)]] #[[गोकुंदा]] #[[गोंडमहागाव]] #[[गोंडजेवली]] #[[गोंड जेवली तांडा]] #[[हातोळा (किनवट)]] #[[हुडी]] #[[इंजेगाव]] #[[इरेगाव]] #[[इस्लापूर]] #[[जलधरा]] #[[जलधरा तांडा]] #[[जारोडातांडा]] #[[जारूर (किनवट)]] #[[जारूरतांडा]] #[[जवरळा]] #[[जुनोणी (किनवट)]] #[[कामठाला]] #[[कणकीतांडा]] #[[कनकवाडी]] #[[कांचळी]] #[[कणकी]] #[[करंजी (किनवट)]] #[[कार्ला (किनवट)]] #[[खंबाळा (किनवट)]] #[[खेरडा (किनवट)]] #[[कोठारी]] #[[कोपरा (किनवट)]] #[[कोसमेट]] #[[कोठारी (किनवट)]] #[[कोठारी सिंदखेड]] #[[कुपटी बुद्रुक]] #[[कुपटी खुर्द]] #[[लालुनाईकतांडा]] #[[लिंगधारी]] #[[लिंगी (किनवट)]] #[[लोखंडवाडी]] #[[लोणी (किनवट)]] #[[मदनापूर]] #[[मलकवाडी]] #[[माळबोरगाव]] #[[मलकजाम]] #[[मलकजामतांडा]] #[[माळकोल्हारी]] #[[मांडवा (किनवट)]] #[[मांडवी (किनवट)]] #[[मानसिंगतांडा (किनवट)]] #[[मारेगाव]] #[[मारेगाव वरचे]] #[[मारलागुडा]] #[[मथुरातांडा]] #[[मिणकी (किनवट)]] #[[मोहाडातांडा]] #[[मोहपूर]] #[[मुळझरा]] #[[नागापूर (किनवट)]] #[[नागझरी (किनवट)]] #[[नखातेवाडी]] #[[नंदगाव (किनवट)]] #[[नंदगाव तांडा]] #[[नवाखेडा]] #[[नवरगाव (किनवट)]] #[[निचपूर]] #[[निराळा]] #[[निराळातांडा]] #[[पळशी (किनवट)]] #[[पळशीतांडा]] #[[पांढरा (किनवट)]] #[[पंगारपहाड]] #[[पंगारीतांडा]] #[[पांगरी (किनवट)]] #[[परसराम नाईक तांडा]] #[[पारडी (किनवट)]] #[[पारडी बुद्रुक]] #[[पारडी खुर्द]] #[[परोठी]] #[[परोटी तांडा]] #[[पठारी]] #[[पाटोदा (किनवट)]] #[[पाटोदा बुद्रुक (किनवट)]] #[[पेंदा]] #[[फुलेनगर (किनवट)]] #[[पिंपळशेंडा (किनवट)]] #[[पिंपळगाव (किनवट)]] #[[पिंपरफोडी]] #[[पिंपरी (किनवट)]] #[[पोत्रेडी]] #[[प्रधानसांगवी]] #[[राजगड (किनवट)]] #[[राजगडतांडा]] #[[रामजी नाईक तांडा]] #[[रामपूर (किनवट)]] #[[रायपूरतांडा]] #[[रिठा (किनवट)]] #[[रिठातांडा]] #[[रोडा नाईक तांडा]] #[[पारडी तांडा (अनकेश्वर)]] #[[सळईगुडा]] #[[संगवी]] #[[सारखणी]] #[[सावरगाव (किनवट)]] #[[सावरी (किनवट)]] #[[शनिवारपेठ]] #[[शिवणी (किनवट)]] #[[शिवनी (किनवट)]] #[[सिंदगी (किनवट)]] #[[सिंगारवाडी (किनवट)]] #[[सिंगोडा (किनवट)]] #[[सिरमेटी]] #[[सिरपूर (किनवट)]] #[[सोनपेठ (किनवट)]] #[[सोनवाडी (किनवट)]] #[[सोवारगावतांडा]] #[[सुंगागुडा]] #[[तळईगुडा]] #[[तळ्ळारी]] #[[तळ्ळारीतांडा]] #[[टेंभी (किनवट)]] #[[टेंबीतांडा]] #[[थारा]] #[[टिटवी (किनवट)]] #[[तोतंबा]] #[[उमरी (किनवट)]] #[[उणकदेव]] #[[वझरा बुद्रुक]] #[[व्यंकटराम नाईक तांडा]] #[[वडोळी (किनवट)]] #[[वाळकी बुद्रुक (किनवट)]] #[[वाळकी खुर्द (किनवट)]] #[[येंदा]] #[[झळकवाडी]] #[[झेंडीगुडा]] ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{विस्तार}} {{नांदेड जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] [[वर्ग:नांदेड जिल्हा]] t0jm0wzf0lhbd7qyg9ln0c7sbkermw5 0 4586 2710718 2702291 2026-09-19T11:40:31Z ~2026-50554-63 187553 /* */ 2710718 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट वृत्तपत्र | नाव = लोकसत्ता | लोगो = Loksatta - Lokmanya Lokshakti Logo.gif | लोगो रुंदी = | चित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | प्रकार = [[दैनिक]] | आकारमान = | स्थापना = १४ जानेवारी १९४८ | प्रकाशन बंद = | किंमत = ₹५.०/- | मालक = | प्रकाशक = इंडियन एक्सप्रेस वृत्तसमूह | संपादक = [[गिरीश कुबेर]] | मुख्य संपादक = | सहसंपादक = | व्यवस्थापकीय संपादक = | वृत्तसंपादक = | व्यवस्थापकीय डिझाइन संपादक = | निवासी संपादक = | निवासी प्रमुख = | मतसंपादक = | क्रीडासंपादक = | छायाचित्रसंपादक = | पत्रकारवर्ग = | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | राजकीय बांधिलकी = | खप = | मुख्यालय = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | भगिनी वृत्तपत्रे = | ISSN = | oclc = | संकेतस्थळ = [http://www.loksatta.com/ www.loksatta.com] }} '''लोकसत्ता''' हे भारताच्या [[मुंबई]], [[पुणे]], [[नागपूर]], [[अहिल्यानगर]], [[छत्रपती संभाजीनगर]] आणि [[दिल्ली]] या शहरांतून प्रसिद्ध होणारे [[मराठी]] भाषेतील वृत्तपत्र आहे. [[इंडियन एक्सप्रेस]] या वृत्तसमूहाचे लोकसत्ता हे मराठी दैनिक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://expressbusinesspublications.com/|title=The Express Group - Business Publications Division|date=2019-07-13|website=web.archive.org|access-date=2022-06-08|archive-date=2019-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190713073631/http://expressbusinesspublications.com/|url-status=dead}}</ref> साप्ताहिक लोकप्रभा हे लोकसत्ताचे प्रकाशन आहे. लोकसत्ता हे द इंडियन एक्सप्रेस ग्रुप द्वारे [[मुंबई]], भारत येथे प्रकाशित होणारे लोकप्रिय मराठी दैनिक आहे. १.५ दशलक्षाहून अधिक लोकांपर्यंत प्रसारित लोकसत्ता [[राजकारण]], [[व्यवसाय व्यवस्थापन प्रणाली|व्यवसाय]], [[क्रीडा]], [[मनोरंजन]] आणि [[जीवनशैली रोग|जीवनशैली]] करते. त्याची संपादकीय टीम निःपक्षपाती अहवाल आणि अंतर्दृष्टीपूर्ण विश्लेषणासाठी प्रसिद्ध आहे. मल्टीमीडिया सामग्री असलेल्या सर्वसमावेशक वेबसाइटसह वर्तमानपत्राची ऑनलाइन उपस्थिती मजबूत आहे. लोकसत्ताने [[रामनाथ गोएंका पुरस्कार|रामनाथ गोएंका]] एक्सलन्स इन जर्नालिझम अवॉर्डसह अनेक पुरस्कार जिंकले आहेत आणि आपल्या उपक्रमांद्वारे [[मराठी भाषा]] आणि संस्कृतीला सक्रियपणे प्रोत्साहन दिले आहे. ==विविध आवृत्त्या== {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !आवृत्ती !पुरवणी नाव !पुरवणी सुरुवात !आधी |- | [[अहिल्यानगर]] | | | |- | [[छत्रपती संभाजीनगर]] | | १२ डिसेंबर २००४ | [[मराठवाडा]] वृत्तान्त |- | [[मुंबई]] | लोकसत्ता [मुंबई] | ८ एप्रिल २०१६ | मुंबई वृत्तान्त '''(१४ जानेवारी चालू)''' |- | [[नागपूर]] | नागपूर वृत्तान्त | | |- | [[नाशिक]] | नाशिक वृत्तान्त | | |- | [[पालघर]] | लोकसत्ता [वसई-विरार] / लोकसत्ता [पालघर] | १४ ऑक्टोबर २०१५ / १ सप्टेंबर २०१८ | |- | [[पुणे]] | लोकसत्ता [पुणे] | २० जुलै २०१६ | पुणे वृत्तान्त '''(२६ फेब्रुवारी चालू)''' |- | [[ठाणे]] | लोकसत्ता [ठाणे] | १५ जानेवारी २०१५ | ठाणे वृत्तान्त |- | [[नवी मुंबई]] | लोकसत्ता [महामुंबई] | ११ ऑक्टोबर २०१६ | महामुंबई वृत्तान्त '''(१५ जानेवारी २०१४ चालू)''' |} ==विशेष पुरवण्या== {|class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !पुरवणी !आवृत्ती !वार |- | वास्तुरंग | [[मुंबई]], [[पालघर]], [[पुणे]], [[ठाणे]], [[नवी मुंबई]] | शनिवार |- | लोकरंग / रविवार वृत्तान्त | rowspan="3"| सर्व | रविवार |- | चतुरंग | शनिवार |- | व्हिवा | शुक्रवार |- | वृत्तान्त | [[नागपूर]], [[नाशिक]] | मंगळवार-शनिवार |- | शहर विशेष | [[मुंबई]], [[पालघर]], [[पुणे]], [[ठाणे]], [[नवी मुंबई]] | मंगळवार-शनिवार |} == संपादक == {| class="wikitable sortable" style="width:auto;" |- ! वर्ष / कार्यकाळ !! संपादक !! पुरस्कार / सन्मान !! टीपा !! संदर्भ |- | १९४८ – १९४९ || [[टी. व्ही. पर्वते]] || — || लोकसत्ताचे पहिले संपादक || <ref>{{cite book |last=Parvate |first=T. V. |title=Marathi Journalism |publisher=Maharashtra State Board for Literature and Culture |year=1969 |language=en}}</ref> |- | १९४९ – १९६२ || [[एच. आर. महाजनी]] || — || वृत्तपत्राच्या सुरुवातीच्या जडणघडणीत महत्त्वाचे योगदान || <ref>{{cite news |title=H.R. Mahajani: The architect of early Loksatta |url=https://www.loksatta.com/about-us/ |work=Loksatta |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | १९६२ – १९६७ || [[आर. एन. लाटे]] || — || — || <ref>{{cite book |last=Historic Editors |title=History of Indian Journalism |publisher=Publications Division, Ministry of Information and Broadcasting |year=1985 |language=en}}</ref> |- | १९६७ – १९७६ || [[विद्याधर गोखले]] || [[संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार]] (नाट्यलेखन) || नाटककार आणि ललित लेखक || <ref>{{cite web |url=https://sangeetnatak.gov.in/Awardees.php |title=Sangeet Natak Akademi Awardees List |publisher=Sangeet Natak Akademi |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | १९७६ – १९८३ || [[माधव गडकरी]] || [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]], [[गोदावरी गौरव पुरस्कार]] || त्यांच्या कार्यकाळात लोकसत्ताने लोकप्रियतेचे नवे टप्पे गाठले || <ref>{{cite web |url=https://www.padmaawards.gov.in/AwardeeOfficialList.aspx |title=Padma Awards Directory (1954–2013) |publisher=Ministry of Home Affairs (India) |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | १९८३ – १९९७ || [[अरुण टिकेकर]] || [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (अनुवाद), [[चिं. वि. जोशी पुरस्कार]] || विचारवंत, इतिहासकार आणि ग्रंथप्रेमी || <ref>{{cite news |title=Veteran journalist Arun Tikekar passes away |url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/Veteran-journalist-Arun-Tikekar-passes-away/article14007817.ece |work=The Hindu |date=2016-01-19 |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | १९९७ – २००१ || [[प्रकाश बाळ]] || — || राजकीय विश्लेषक आणि स्तंभलेखक || <ref>{{cite news |title=Senior journalist Prakash Bal passes away |url=https://www.maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/prakash-bal-passes-away/articleshow/20573921.cms |work=Maharashtra Times |access-date=2026-06-23 }}{{मृत दुवा|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | २००१ – २००२ || [[कुमार केतकर]] || [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]], [[बी. डी. गोएंका पुरस्कार]] || पत्रकार आणि विचारवंत || <ref>{{cite web |url=https://sansad.in/rs/members/profile/5380 |title=Rajya Sabha Members Profile: Kumar Ketkar |publisher=Parliament of India |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | २००२ – २०१२ || [[विद्याधर अनास्कर]] || — || वित्तीय आणि सहकार क्षेत्रातील तज्ज्ञ लेखक || <ref>{{cite news |title=Vidyadhar Anaskar appointed as head of administrative board |url=https://www.timesofindia.indiatimes.com/city/pune/anaskar-appointed-msc-bank-chief/articleshow/65592811.cms |work=The Times of India |access-date=2026-06-23}}</ref> |- | २०१२ – चालू || [[गिरीश कुबेर]] || [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]] (सांस्कृतिक देवाणघेवाण/अनुवाद) || पत्रकार, लेखक आणि राजकीय-आर्थिक विश्लेषक || <ref>{{cite web |url=https://sahitya-akademi.gov.in/awards/akademi_awards.jsp |title=Sahitya Akademi Awards Winners |publisher=Sahitya Akademi |access-date=2026-06-23}}</ref> |} == मालक == {| class="wikitable sortable" style="width:auto;" |- ! कार्यकाळ !! मालक / मुख्य नियंत्रण !! कंपनी / माध्यम समूह !! टीपा !! संदर्भ |- | १९४८ – १९९१ || [[रामनाथ गोएंका]] || इंडियन एक्सप्रेस ग्रुप (The Indian Express Group) || लोकसत्ताचे संस्थापक आणि मूळ मालक; त्यांनी १४ जानेवारी १९४८ रोजी या वृत्तपत्राची स्थापना केली. || <ref>{{cite book |last=Verghese |first=B. G. |title=Warrior of the Fourth Estate: Ramnath Goenka of the Express |url=https://archive.org/details/warrioroffourthe0000verg |publisher=Viking |year=2005 |isbn=978-0-670-05842-6 |language=en}}</ref> |- | १९९१ – १९९५ || गोएंका कुटुंब (संयुक्त नियंत्रण) || इंडियन एक्सप्रेस क्रॉनिकल ग्रुप || रामनाथ गोएंका यांच्या निधनानंतर कुटुंबात कायदेशीर विभागणी होईपर्यंतचा काळ. || <ref>{{cite book |last=Jeffrey |first=Robin |title=India's Newspaper Revolution: Capitalism, Politics and the Indian-Language Press |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |year=2000 |isbn=978-1-85065-434-6 |language=en}}</ref> |- | १९९५ – चालू || [[विवेक गोएंका]] आणि [[अनंत गोएंका]] || द इंडियन एक्सप्रेस प्रायव्हेट लिमिटेड (The Indian Express Pvt. Ltd.) || १९९५ च्या कौटुंबिक तडजोडीनंतर मुंबई आणि उत्तर भारतातील सर्व आवृत्त्या (लोकसत्तासह) विवेक गोएंका यांच्या मालकीकडे आल्या. सध्या विवेक गोएंका अध्यक्ष तर अनंत गोएंका कार्यकारी संचालक आहेत. || <ref>{{cite web |url=https://india.mom-gmr.org/en/owners/companies/detail/company/company/show/express-group/ |title=Express Group Ownership - Media Ownership Monitor |publisher=Reporters Without Borders & Delhi Policy Group |access-date=2026-06-23 |language=en}}</ref> |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{मुंबईतील वृत्तपत्रे}} {{मुंबई}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईतील वृत्तपत्रे]] [[वर्ग:मराठी भाषेमधील वृत्तपत्रे]] r3r1vx6ig1ayotgr9p39a0g54j78n67 0 4913 2710545 2563005 2026-09-18T14:01:29Z संतोष गोरे 135680 2710545 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ravi Varma-Lakshmi.jpg|इवलेसे|उजवे|राजा रवी वर्मा यांनी काढलेले देवी लक्ष्मीचे चित्र]] '''श्रीसूक्त''', '''श्री सूक्त''' किंवा '''श्री सूक्तम्''' हे [[लक्ष्मी]]ची स्तुती व आराधना करण्यासाठीचे वैदिक स्तोत्र आहे. छंदोबद्ध लयीत म्हणले जाणारे हे स्तोत्र [[ऋग्वेद|ऋग्वेदात]] आहे. श्री सूक्त हे हिंदू धर्मातील ऋग्वेदातील संस्कृत भाषेतील एक सूक्त आहे.या सुक्तामध्ये देवी लक्ष्मीची आराधना केलेली आहे. हिंदू धर्मात षोडशोपचार पूजा करताना पुरुष सुक्ताप्रमाणे श्री सूक्त म्हणले जाते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्तोत्रे]] [[वर्ग:लक्ष्मी]] qpzfqcnmis33m7ufrazgrbxtelihsh3 2710546 2710545 2026-09-18T14:03:17Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2710546 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Ravi Varma-Lakshmi.jpg|इवलेसे|उजवे|राजा रवी वर्मा यांनी काढलेले देवी लक्ष्मीचे चित्र]] '''श्रीसूक्त''', '''श्री सूक्त''' किंवा '''श्री सूक्तम्''' हे [[लक्ष्मी]]ची स्तुती व आराधना करण्यासाठीचे वैदिक स्तोत्र आहे. छंदोबद्ध लयीत म्हणले जाणारे हे स्तोत्र [[ऋग्वेद|ऋग्वेदात]] आहे. श्री सूक्त हे हिंदू धर्मातील ऋग्वेदातील संस्कृत भाषेतील एक सूक्त आहे.या सुक्तामध्ये देवी लक्ष्मीची आराधना केलेली आहे. हिंदू धर्मात षोडशोपचार पूजा करताना पुरुष सुक्ताप्रमाणे श्री सूक्त म्हणले जाते. == वेदोक्त श्रीसूक्त == वेदोक्त श्रीसूक्त आणि त्याच्या मराठी अर्थासाठी [[:b:mr:श्रीसूक्त|येथे टिचकी]] द्या. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्तोत्रे]] [[वर्ग:लक्ष्मी]] ljwi46pnok9gba55im8tz7yy80pq8em 0 11908 2710712 2708097 2026-09-19T11:25:10Z आर्या जोशी 65452 /* गणेशोत्सवाचे वर्तमान स्वरूप */ 2710712 wikitext text/x-wiki {{मुख्यलेख|गणेशोत्सव}} {{मुख्य|पुणे}} [[File:Ganesh Festival in Pune.jpg|thumb|पुण्यातील सार्वजनिक गणेश मंडळाचा देखावा]] छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळात गणेशाचा उत्सव होत असल्याचे अभ्यासक नोंदवतात.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=NBXZ-SIM-hUC&pg=PT22&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTl7na7pPdAhVSVisKHeoXAL8Q6AEIKDAA#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=Sarokaron Ke Dayre|last=Mishra|first=Achyutanand|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173155550|language=hi}}</ref> [[File:गणेशोत्सव पूजा साहित्य विक्री.jpg|thumb|गणेशोत्सव पूजा साहित्य विक्री]] पेशव्यांच्या राजवटीत पुण्यात गणेशोत्सव हा त्यांचा वार्षिक समारंभ मानला जात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=VxodAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0r4eEw5TdAhWIwI8KHRD-CxQQ6AEIXDAH|title=Lokamānya Ṭiḷaka [āṇi] Rājarshī Śāhū Mahārāja|last=Keer|first=Dhananjay|date=1971|publisher=Śrīgajānana Buka Ḍepo Prakāśana|language=mr}}</ref> पुण्यातील गणेशोत्सवाची सुरुवात शनिवारवाड्यात पेशव्यांनी केल्याचे संदर्भ सापडतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=83acDLsyUlYC&pg=PA420&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTl7na7pPdAhVSVisKHeoXAL8Q6AEITTAF#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=Dhann Narbada Maiya Ho|last=Joshi|first=Prabhash|date=2008-09-09|publisher=Rajkamal Prakashan Pvt Ltd|isbn=9788126716074|language=hi}}</ref> लोकमान्य टिळकांनी हा गणेशोत्सव सुरू केला आणि अनंत चतुर्दशीपर्यंत या उत्सवाचा काळ वाढविला. बिपीनचंद्र पाल यांनी या उत्सवाविषयी म्हणले आहे की "टिळकांचा हा उत्सव केवळ धार्मिक अनुष्ठान नसून स्वदेशसेवेचा हा सार्वजनिक महायज्ञ आहे."<ref name=":0"/> प्रारंभीच्या वर्षी पुण्यात तीन ठिकाणी आणि मुंबईत दोन ठिकाणी असे सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरे झाले होते.<ref name=":0" /> या उत्सवाच्या आयोजनासाठी लोकमान्य टिळक यांना विरोधाला आणि संघर्षालाही तोंड द्यावे लागले आहे. पण त्यांच्या प्रेरणेतून हा उत्सव नागपूर, वर्धा, अमरावती येथेही सुरू झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ksFiDwAAQBAJ&pg=PT10&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0r4eEw5TdAhWIwI8KHRD-CxQQ6AEIPTAD#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=SARV VIPRA MARTAND: sarvvipramartand|last=sharma|first=vimlesh|date=2018-07-02|publisher=VIMLESH SHARMA|language=hi}}</ref> ==मेळे== पुण्याच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या प्रारंभी मंडळांच्या गणपतींच्या समोर दिवसाच्या वेळी भजनाचे कार्यक्रम आणि रात्री कीर्तने आयोजित होत असत. शाहिरांचे पोवाडे, समई नृत्य, जादूचे प्रयोग असे कार्यक्रम यात होत असत. जनमर्द मावळी मेळा, जना मावळी मेळा, सन्मित्र मेळा हे तत्कालीन प्रसिद्ध मेळे मानले जात. देशभक्तीपर गीते म्हणणारे मेळे पुण्यात संध्याकाळच्या वेळेत होत असत. या पदांची पुस्तकेही प्रकाशित करण्यात आलेली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/maharashtra/post-mela-and-public-ganesh-festival-mumbai-hundred-years-ago/|title=मेळ्याची पदे आणि शंभर वर्षापुर्वीचा मुंबईतील सार्वजनिक गणेशोत्सव |date=2018-09-04|work=[[लोकमत]]}}</ref> [[File:पुण्यातील गणेश मूर्ती विक्री.jpg|thumb|पुण्यातील गणेश मूर्ती विक्री]] ==वैशिष्ट्ये== १. पुण्यातील गणेशोत्सवात मानाच्या पाच गणपतींना अग्रमान आहे. [[दगडूशेठ हलवाई गणपती]], [[अखिल मंडई मंडळ]], [[हुतात्मा बाबू गेनू मंडळ]] या मंडळांचे देखावे आणि आकर्षक सजावट हे पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे वैशिष्ट्य सांगता येईल. २. मिरवणुकीतील [[ढोल]] [[ताशा]] पथकांचा सहभाग हे पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे आगळे- वेगळे वैशिष्ट्य आहे. पुण्यातील [[ज्ञान प्रबोधिनी]] संस्थेने ढोल ताशा वादन आणि बरची नृत्य यांची परंपरा सुरू केली आहे. या संकल्पनेचा प्रचार आता महाराष्ट्रात सर्वदूर झाला आहे. ==मानाचे गणपती== पुण्यातील मानाचे पहिले पाच गणपती असे आहेत:<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/ganeshotsav-2017-manache-5-ganpati-of-pune/379551|title=पुण्यातील पाच मानाचे गणपती आणि त्यांचं महत्त्व (२५. ८. २०१७)|work=[[झी न्यूझ]]}}</ref> #[[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|कसबा गणपती]] (हे पुण्याचे ग्रामदैवत आहे) #[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तांबडी जोगेश्वरी गणपती]] #[[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|गुरुजी तालीम गणपती]] #[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तुळशीबाग गणपती]] #[[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|केसरीवाडा गणपती]] ==पुण्यातील गणेशोत्सवातील इतर महत्त्वाचे गणपती== * [[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] * [[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] * [[अखिल मंडई मंडळ]] ==गणेशोत्सवाचे वर्तमान स्वरूप== [[File:पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल.jpg|thumb|पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल]] [[File:सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२२ ईशान नगरी,वारजे,पुणे.jpg|thumb|सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२२ ईशान नगरी, [[वारजे]], [[पुणे]]]] गणेशोत्सव काळात कुटुंबाच्या जोडीने सार्वजनिक स्वरूपातही गणेशाची स्थापना केली जाते. विविध सहनिवास आपापल्या स्थानिक उपलब्धतेनुसार गणेशाची स्थापना करतात. यानिमित्ताने विविध क्रीडास्पर्धा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, मिरवणूक यांचे आयोजन केले जाते. ==हे सुद्धा पहा== *[[गणपती]] *[[अष्टविनायक]] *[[पंचायतन पूजा]] *[[गण]] *[[अक्षरारंभ]] *[[अंगारकी चतुर्थी]] *[[मोदक]] *[[गणपती अथर्वशीर्ष]] *[[शिव]] *[[काकतीय राजवंश|काकतीय]] *[[गणेश चतुर्थी]] *[[पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूक]] ===सार्वजनिक गणेशोत्सव=== *[[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] *[[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] *[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] ==चित्रदालन== <gallery> File:पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती. केसरीवाडा..JPG|पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती केसरीवाडा File:Barchi nrutya.jpg|पुण्याच्या गणेश विसर्जन मिरवणुकीतील बरची नृत्य File:गणपती सजावट साहित्य विक्री.jpg|गणपती सजावट साहित्य विक्री File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:अखिल मंडई मंडळ, पुणे गणेशोत्सव २०२२.jpg|अखिल मंडई मंडळ, पुणे गणेशोत्सव २०२२ File:जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे.jpg|जिलब्या मारूती गणेश मंडळ, पुणे File:हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळ,पुणे,महाराष्ट्र गणेशोत्सव २०२२.jpg|हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळ, पुणे, महाराष्ट्र गणेशोत्सव २०२२ File:दगडूशेठ हलवाई गणपती गणेशोत्सव २०२२ पुणे,महाराष्ट्र.jpg|दगडूशेठ हलवाई गणपती गणेशोत्सव २०२२ पुणे, महाराष्ट्र File:पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव देखावा २०२२.jpg|पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव देखावा २०२२ File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती File:पुणे येथील गणेशोत्सव २०२३ 2.jpg|पुणे येथील गणेशोत्सव २०२३ File:श्री कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळ,पुणे.jpg|श्री कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळ, पुणे File:अखिल मंडई मंडळ,पुणे गणेशोत्सव २०२३ देखावा.jpg|अखिल मंडई मंडळ,पुणे गणेशोत्सव २०२३ देखावा File:जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे, गणेशोत्सव २०२३.jpg|जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे, गणेशोत्सव २०२३ File:तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२३.jpg|तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२३ File:जिलब्या मारूती सार्वजनिक गणेश मंडळ.jpg|जिलब्या मारूती सार्वजनिक गणेश मंडळ File:तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ.jpg|तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ </gallery> {{पुणे}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील गणेशोत्सव]] [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] 5oxy9orl5sbmzogcwuoticmtnyo2hzh 2710716 2710712 2026-09-19T11:29:42Z आर्या जोशी 65452 /* चित्रदालन */ छायाचित्र 2710716 wikitext text/x-wiki {{मुख्यलेख|गणेशोत्सव}} {{मुख्य|पुणे}} [[File:Ganesh Festival in Pune.jpg|thumb|पुण्यातील सार्वजनिक गणेश मंडळाचा देखावा]] छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळात गणेशाचा उत्सव होत असल्याचे अभ्यासक नोंदवतात.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=NBXZ-SIM-hUC&pg=PT22&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTl7na7pPdAhVSVisKHeoXAL8Q6AEIKDAA#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=Sarokaron Ke Dayre|last=Mishra|first=Achyutanand|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173155550|language=hi}}</ref> [[File:गणेशोत्सव पूजा साहित्य विक्री.jpg|thumb|गणेशोत्सव पूजा साहित्य विक्री]] पेशव्यांच्या राजवटीत पुण्यात गणेशोत्सव हा त्यांचा वार्षिक समारंभ मानला जात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=VxodAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0r4eEw5TdAhWIwI8KHRD-CxQQ6AEIXDAH|title=Lokamānya Ṭiḷaka [āṇi] Rājarshī Śāhū Mahārāja|last=Keer|first=Dhananjay|date=1971|publisher=Śrīgajānana Buka Ḍepo Prakāśana|language=mr}}</ref> पुण्यातील गणेशोत्सवाची सुरुवात शनिवारवाड्यात पेशव्यांनी केल्याचे संदर्भ सापडतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=83acDLsyUlYC&pg=PA420&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTl7na7pPdAhVSVisKHeoXAL8Q6AEITTAF#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=Dhann Narbada Maiya Ho|last=Joshi|first=Prabhash|date=2008-09-09|publisher=Rajkamal Prakashan Pvt Ltd|isbn=9788126716074|language=hi}}</ref> लोकमान्य टिळकांनी हा गणेशोत्सव सुरू केला आणि अनंत चतुर्दशीपर्यंत या उत्सवाचा काळ वाढविला. बिपीनचंद्र पाल यांनी या उत्सवाविषयी म्हणले आहे की "टिळकांचा हा उत्सव केवळ धार्मिक अनुष्ठान नसून स्वदेशसेवेचा हा सार्वजनिक महायज्ञ आहे."<ref name=":0"/> प्रारंभीच्या वर्षी पुण्यात तीन ठिकाणी आणि मुंबईत दोन ठिकाणी असे सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरे झाले होते.<ref name=":0" /> या उत्सवाच्या आयोजनासाठी लोकमान्य टिळक यांना विरोधाला आणि संघर्षालाही तोंड द्यावे लागले आहे. पण त्यांच्या प्रेरणेतून हा उत्सव नागपूर, वर्धा, अमरावती येथेही सुरू झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ksFiDwAAQBAJ&pg=PT10&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0r4eEw5TdAhWIwI8KHRD-CxQQ6AEIPTAD#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=SARV VIPRA MARTAND: sarvvipramartand|last=sharma|first=vimlesh|date=2018-07-02|publisher=VIMLESH SHARMA|language=hi}}</ref> ==मेळे== पुण्याच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या प्रारंभी मंडळांच्या गणपतींच्या समोर दिवसाच्या वेळी भजनाचे कार्यक्रम आणि रात्री कीर्तने आयोजित होत असत. शाहिरांचे पोवाडे, समई नृत्य, जादूचे प्रयोग असे कार्यक्रम यात होत असत. जनमर्द मावळी मेळा, जना मावळी मेळा, सन्मित्र मेळा हे तत्कालीन प्रसिद्ध मेळे मानले जात. देशभक्तीपर गीते म्हणणारे मेळे पुण्यात संध्याकाळच्या वेळेत होत असत. या पदांची पुस्तकेही प्रकाशित करण्यात आलेली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/maharashtra/post-mela-and-public-ganesh-festival-mumbai-hundred-years-ago/|title=मेळ्याची पदे आणि शंभर वर्षापुर्वीचा मुंबईतील सार्वजनिक गणेशोत्सव |date=2018-09-04|work=[[लोकमत]]}}</ref> [[File:पुण्यातील गणेश मूर्ती विक्री.jpg|thumb|पुण्यातील गणेश मूर्ती विक्री]] ==वैशिष्ट्ये== १. पुण्यातील गणेशोत्सवात मानाच्या पाच गणपतींना अग्रमान आहे. [[दगडूशेठ हलवाई गणपती]], [[अखिल मंडई मंडळ]], [[हुतात्मा बाबू गेनू मंडळ]] या मंडळांचे देखावे आणि आकर्षक सजावट हे पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे वैशिष्ट्य सांगता येईल. २. मिरवणुकीतील [[ढोल]] [[ताशा]] पथकांचा सहभाग हे पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे आगळे- वेगळे वैशिष्ट्य आहे. पुण्यातील [[ज्ञान प्रबोधिनी]] संस्थेने ढोल ताशा वादन आणि बरची नृत्य यांची परंपरा सुरू केली आहे. या संकल्पनेचा प्रचार आता महाराष्ट्रात सर्वदूर झाला आहे. ==मानाचे गणपती== पुण्यातील मानाचे पहिले पाच गणपती असे आहेत:<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/ganeshotsav-2017-manache-5-ganpati-of-pune/379551|title=पुण्यातील पाच मानाचे गणपती आणि त्यांचं महत्त्व (२५. ८. २०१७)|work=[[झी न्यूझ]]}}</ref> #[[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|कसबा गणपती]] (हे पुण्याचे ग्रामदैवत आहे) #[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तांबडी जोगेश्वरी गणपती]] #[[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|गुरुजी तालीम गणपती]] #[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तुळशीबाग गणपती]] #[[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|केसरीवाडा गणपती]] ==पुण्यातील गणेशोत्सवातील इतर महत्त्वाचे गणपती== * [[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] * [[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] * [[अखिल मंडई मंडळ]] ==गणेशोत्सवाचे वर्तमान स्वरूप== [[File:पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल.jpg|thumb|पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल]] [[File:सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२२ ईशान नगरी,वारजे,पुणे.jpg|thumb|सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२२ ईशान नगरी, [[वारजे]], [[पुणे]]]] गणेशोत्सव काळात कुटुंबाच्या जोडीने सार्वजनिक स्वरूपातही गणेशाची स्थापना केली जाते. विविध सहनिवास आपापल्या स्थानिक उपलब्धतेनुसार गणेशाची स्थापना करतात. यानिमित्ताने विविध क्रीडास्पर्धा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, मिरवणूक यांचे आयोजन केले जाते. ==हे सुद्धा पहा== *[[गणपती]] *[[अष्टविनायक]] *[[पंचायतन पूजा]] *[[गण]] *[[अक्षरारंभ]] *[[अंगारकी चतुर्थी]] *[[मोदक]] *[[गणपती अथर्वशीर्ष]] *[[शिव]] *[[काकतीय राजवंश|काकतीय]] *[[गणेश चतुर्थी]] *[[पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूक]] ===सार्वजनिक गणेशोत्सव=== *[[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] *[[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] *[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] ==चित्रदालन== <gallery> File:पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती. केसरीवाडा..JPG|पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती केसरीवाडा File:Barchi nrutya.jpg|पुण्याच्या गणेश विसर्जन मिरवणुकीतील बरची नृत्य File:गणपती सजावट साहित्य विक्री.jpg|गणपती सजावट साहित्य विक्री File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:अखिल मंडई मंडळ, पुणे गणेशोत्सव २०२२.jpg|अखिल मंडई मंडळ, पुणे गणेशोत्सव २०२२ File:जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे.jpg|जिलब्या मारूती गणेश मंडळ, पुणे File:हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळ,पुणे,महाराष्ट्र गणेशोत्सव २०२२.jpg|हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळ, पुणे, महाराष्ट्र गणेशोत्सव २०२२ File:दगडूशेठ हलवाई गणपती गणेशोत्सव २०२२ पुणे,महाराष्ट्र.jpg|दगडूशेठ हलवाई गणपती गणेशोत्सव २०२२ पुणे, महाराष्ट्र File:पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव देखावा २०२२.jpg|पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव देखावा २०२२ File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती File:पुणे येथील गणेशोत्सव २०२३ 2.jpg|पुणे येथील गणेशोत्सव २०२३ File:श्री कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळ,पुणे.jpg|श्री कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळ, पुणे File:अखिल मंडई मंडळ,पुणे गणेशोत्सव २०२३ देखावा.jpg|अखिल मंडई मंडळ,पुणे गणेशोत्सव २०२३ देखावा File:जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे, गणेशोत्सव २०२३.jpg|जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे, गणेशोत्सव २०२३ File:तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२३.jpg|तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२३ File:जिलब्या मारूती सार्वजनिक गणेश मंडळ.jpg|जिलब्या मारूती सार्वजनिक गणेश मंडळ File:तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ.jpg|तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ File:पुणे शहरातील गणेशोत्सव.jpg|thumb|पुणे शहरातील गणेशोत्सव </gallery> {{पुणे}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील गणेशोत्सव]] [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] 1sf7pkeqrif9v9qma5cnz0a9ie2oyfu 2710717 2710716 2026-09-19T11:30:30Z आर्या जोशी 65452 /* मेळे */ 2710717 wikitext text/x-wiki {{मुख्यलेख|गणेशोत्सव}} {{मुख्य|पुणे}} [[File:Ganesh Festival in Pune.jpg|thumb|पुण्यातील सार्वजनिक गणेश मंडळाचा देखावा]] छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या काळात गणेशाचा उत्सव होत असल्याचे अभ्यासक नोंदवतात.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=NBXZ-SIM-hUC&pg=PT22&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTl7na7pPdAhVSVisKHeoXAL8Q6AEIKDAA#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=Sarokaron Ke Dayre|last=Mishra|first=Achyutanand|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173155550|language=hi}}</ref> [[File:गणेशोत्सव पूजा साहित्य विक्री.jpg|thumb|गणेशोत्सव पूजा साहित्य विक्री]] पेशव्यांच्या राजवटीत पुण्यात गणेशोत्सव हा त्यांचा वार्षिक समारंभ मानला जात असे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=VxodAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0r4eEw5TdAhWIwI8KHRD-CxQQ6AEIXDAH|title=Lokamānya Ṭiḷaka [āṇi] Rājarshī Śāhū Mahārāja|last=Keer|first=Dhananjay|date=1971|publisher=Śrīgajānana Buka Ḍepo Prakāśana|language=mr}}</ref> पुण्यातील गणेशोत्सवाची सुरुवात शनिवारवाड्यात पेशव्यांनी केल्याचे संदर्भ सापडतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=83acDLsyUlYC&pg=PA420&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2++%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiTl7na7pPdAhVSVisKHeoXAL8Q6AEITTAF#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=Dhann Narbada Maiya Ho|last=Joshi|first=Prabhash|date=2008-09-09|publisher=Rajkamal Prakashan Pvt Ltd|isbn=9788126716074|language=hi}}</ref> लोकमान्य टिळकांनी हा गणेशोत्सव सुरू केला आणि अनंत चतुर्दशीपर्यंत या उत्सवाचा काळ वाढविला. बिपीनचंद्र पाल यांनी या उत्सवाविषयी म्हणले आहे की "टिळकांचा हा उत्सव केवळ धार्मिक अनुष्ठान नसून स्वदेशसेवेचा हा सार्वजनिक महायज्ञ आहे."<ref name=":0"/> प्रारंभीच्या वर्षी पुण्यात तीन ठिकाणी आणि मुंबईत दोन ठिकाणी असे सार्वजनिक गणेशोत्सव साजरे झाले होते.<ref name=":0" /> या उत्सवाच्या आयोजनासाठी लोकमान्य टिळक यांना विरोधाला आणि संघर्षालाही तोंड द्यावे लागले आहे. पण त्यांच्या प्रेरणेतून हा उत्सव नागपूर, वर्धा, अमरावती येथेही सुरू झाला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ksFiDwAAQBAJ&pg=PT10&dq=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj0r4eEw5TdAhWIwI8KHRD-CxQQ6AEIPTAD#v=onepage&q=%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2%20%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5&f=false|title=SARV VIPRA MARTAND: sarvvipramartand|last=sharma|first=vimlesh|date=2018-07-02|publisher=VIMLESH SHARMA|language=hi}}</ref> ==मेळे== [[File:छत्रपती राजाराम मंडळ, पुणे गणेशमूर्ती.jpg|thumb|छत्रपती राजाराम मंडळ, पुणे गणेशमूर्ती]] पुण्याच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या प्रारंभी मंडळांच्या गणपतींच्या समोर दिवसाच्या वेळी भजनाचे कार्यक्रम आणि रात्री कीर्तने आयोजित होत असत. शाहिरांचे पोवाडे, समई नृत्य, जादूचे प्रयोग असे कार्यक्रम यात होत असत. जनमर्द मावळी मेळा, जना मावळी मेळा, सन्मित्र मेळा हे तत्कालीन प्रसिद्ध मेळे मानले जात. देशभक्तीपर गीते म्हणणारे मेळे पुण्यात संध्याकाळच्या वेळेत होत असत. या पदांची पुस्तकेही प्रकाशित करण्यात आलेली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/maharashtra/post-mela-and-public-ganesh-festival-mumbai-hundred-years-ago/|title=मेळ्याची पदे आणि शंभर वर्षापुर्वीचा मुंबईतील सार्वजनिक गणेशोत्सव |date=2018-09-04|work=[[लोकमत]]}}</ref> [[File:पुण्यातील गणेश मूर्ती विक्री.jpg|thumb|पुण्यातील गणेश मूर्ती विक्री]] ==वैशिष्ट्ये== १. पुण्यातील गणेशोत्सवात मानाच्या पाच गणपतींना अग्रमान आहे. [[दगडूशेठ हलवाई गणपती]], [[अखिल मंडई मंडळ]], [[हुतात्मा बाबू गेनू मंडळ]] या मंडळांचे देखावे आणि आकर्षक सजावट हे पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे वैशिष्ट्य सांगता येईल. २. मिरवणुकीतील [[ढोल]] [[ताशा]] पथकांचा सहभाग हे पुण्याच्या गणेशोत्सवाचे आगळे- वेगळे वैशिष्ट्य आहे. पुण्यातील [[ज्ञान प्रबोधिनी]] संस्थेने ढोल ताशा वादन आणि बरची नृत्य यांची परंपरा सुरू केली आहे. या संकल्पनेचा प्रचार आता महाराष्ट्रात सर्वदूर झाला आहे. ==मानाचे गणपती== पुण्यातील मानाचे पहिले पाच गणपती असे आहेत:<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/ganeshotsav-2017-manache-5-ganpati-of-pune/379551|title=पुण्यातील पाच मानाचे गणपती आणि त्यांचं महत्त्व (२५. ८. २०१७)|work=[[झी न्यूझ]]}}</ref> #[[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|कसबा गणपती]] (हे पुण्याचे ग्रामदैवत आहे) #[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तांबडी जोगेश्वरी गणपती]] #[[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|गुरुजी तालीम गणपती]] #[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|तुळशीबाग गणपती]] #[[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ|केसरीवाडा गणपती]] ==पुण्यातील गणेशोत्सवातील इतर महत्त्वाचे गणपती== * [[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] * [[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] * [[अखिल मंडई मंडळ]] ==गणेशोत्सवाचे वर्तमान स्वरूप== [[File:पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल.jpg|thumb|पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल]] [[File:सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२२ ईशान नगरी,वारजे,पुणे.jpg|thumb|सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२२ ईशान नगरी, [[वारजे]], [[पुणे]]]] गणेशोत्सव काळात कुटुंबाच्या जोडीने सार्वजनिक स्वरूपातही गणेशाची स्थापना केली जाते. विविध सहनिवास आपापल्या स्थानिक उपलब्धतेनुसार गणेशाची स्थापना करतात. यानिमित्ताने विविध क्रीडास्पर्धा, सांस्कृतिक कार्यक्रम, मिरवणूक यांचे आयोजन केले जाते. ==हे सुद्धा पहा== *[[गणपती]] *[[अष्टविनायक]] *[[पंचायतन पूजा]] *[[गण]] *[[अक्षरारंभ]] *[[अंगारकी चतुर्थी]] *[[मोदक]] *[[गणपती अथर्वशीर्ष]] *[[शिव]] *[[काकतीय राजवंश|काकतीय]] *[[गणेश चतुर्थी]] *[[पुण्यातील गणेश विसर्जन मिरवणूक]] ===सार्वजनिक गणेशोत्सव=== *[[श्रीमंत भाऊसाहेब रंगारी गणपती]] *[[कसबा गणपती सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती]] *[[तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[गुरुजी तालीम सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[केसरीवाडा सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] *[[तांबडी जोगेश्वरी सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ]] ==चित्रदालन== <gallery> File:पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती. केसरीवाडा..JPG|पुण्यातील मानाचा पाचवा गणपती केसरीवाडा File:Barchi nrutya.jpg|पुण्याच्या गणेश विसर्जन मिरवणुकीतील बरची नृत्य File:गणपती सजावट साहित्य विक्री.jpg|गणपती सजावट साहित्य विक्री File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:अखिल मंडई मंडळ, पुणे गणेशोत्सव २०२२.jpg|अखिल मंडई मंडळ, पुणे गणेशोत्सव २०२२ File:जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे.jpg|जिलब्या मारूती गणेश मंडळ, पुणे File:हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळ,पुणे,महाराष्ट्र गणेशोत्सव २०२२.jpg|हुतात्मा बाबू गेनू गणपती मंडळ, पुणे, महाराष्ट्र गणेशोत्सव २०२२ File:दगडूशेठ हलवाई गणपती गणेशोत्सव २०२२ पुणे,महाराष्ट्र.jpg|दगडूशेठ हलवाई गणपती गणेशोत्सव २०२२ पुणे, महाराष्ट्र File:पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव देखावा २०२२.jpg|पुण्यातील सार्वजनिक गणेशोत्सव देखावा २०२२ File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती File:पुणे येथील गणेशोत्सव २०२३ 2.jpg|पुणे येथील गणेशोत्सव २०२३ File:श्री कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळ,पुणे.jpg|श्री कसबा गणपती सार्वजनिक मंडळ, पुणे File:अखिल मंडई मंडळ,पुणे गणेशोत्सव २०२३ देखावा.jpg|अखिल मंडई मंडळ,पुणे गणेशोत्सव २०२३ देखावा File:जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे, गणेशोत्सव २०२३.jpg|जिलब्या मारूती गणेश मंडळ,पुणे, गणेशोत्सव २०२३ File:तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२३.jpg|तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव २०२३ File:जिलब्या मारूती सार्वजनिक गणेश मंडळ.jpg|जिलब्या मारूती सार्वजनिक गणेश मंडळ File:तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ.jpg|तुळशीबाग सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळ File:पुणे शहरातील गणेशोत्सव.jpg|thumb|पुणे शहरातील गणेशोत्सव </gallery> {{पुणे}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील गणेशोत्सव]] [[वर्ग:पुणे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] o7ze25m5u1o9fyxtsey1dgesie4r2pe 0 12003 2710633 2706589 2026-09-19T00:01:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710633 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|३०|२४२|२४३}} '''३० ऑगस्ट''' हा [[ग्रेगरी दिनदर्शिका|ग्रेगरी दिनदर्शिकेनुसार]] वर्षातील '''२४२ वा''' (लीप वर्षात २४३ वा) दिवस असतो. या नंतर वर्षात १२३ दिवस बाकी राहतात. == ठळक घटना आणि घडामोडी == === पाचवे शतक === * [[इ.स. ५२६|५२६]] - [[थियोडोरिक द ग्रेट|थियोडोरिक द ग्रेटचा]] मृत्यूनंतर त्याचा नातू अतॅलारिक हा [[ऑस्ट्रोगॉथिक साम्राज्य|ऑस्ट्रोगॉथिक साम्राज्याचा]] राजा बनला.<ref name="mhalss-aug30">{{cite web |title=इतिहासातील आजचा दिवस - ३० ऑगस्ट |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२७ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> === सातवे शतक === * [[इ.स. ६३२|६३२]] - [[अबू बक्र]] यांच्या नेतृत्वाखालील सैन्याने अरबी द्वीपकल्पात रिद्दा युद्धाची मोहीम सुरू केली.<ref name="mhalss-aug30" /> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०६५|१०६५]] - [[युनायटेड किंग्डम]]मधील [[वेस्टमिन्स्टर ॲबी]]चे बांधकाम पूर्ण झाले.<ref name="mhalss-aug30" /> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२८२|१२८२]] - सिसीलीच्या विस्पर्स युद्धात [[आरागॉनचा पीटर तिसरा|पीटर तिसरा]] सिसीलीमध्ये उतरला.<ref name="mhalss-aug30" /> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५७४|१५७४]] - [[गुरू रामदास]] सर्वोच्च शीख गुरू पदी आरूढ झाले.<ref name="mhalss-aug30" /> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७९९|१७९९]] - सर [[राल्फ ॲबरक्रॉम्बी|राल्फ ॲबरक्रॉम्बीच्या]] नेतृत्वाखाली [[रॉयल नेव्ही|ब्रिटिश रॉयल नेव्हीने]] डच आरमारावर ताबा मिळवला.<ref name="mhalss-aug30" /> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८३५|१८३५]] - [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियात]] [[मेलबर्न]] शहराची स्थापना झाली.<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १८३६|१८३६]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] [[ह्युस्टन]] शहराची स्थापना झाली.<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १८६२|१८६२]] - [[अमेरिकन यादवी युद्ध]]: [[बुल रनची दुसरी लढाई|बुल रनच्या दुसऱ्या लढाईत]] कॉन्फेडरेट सैन्याचा विजय झाला.<ref name="mhalss-aug30" /> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[फान्या कॅप्लान|फान्या कॅप्लानने]] सोव्हिएत नेता [[व्लादिमिर लेनिन]] याच्यावर प्राणघातक हल्ला केला.<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १९४१|१९४१]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[लेनिनग्राडचा वेढा|लेनिनग्राडच्या वेढ्यास]] सुरुवात झाली.<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: [[हाँग काँग|हाँगकॉंग]] शहराची [[जपान|जपानी]] ताब्यातून सुटका झाली.<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[झाग्रेब]] येथे भीषण रेल्वे अपघात होऊन १५३ प्रवाशांचा मृत्यू झाला.<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १९८४|१९८४]] - [[नासा|नासाच्या]] [[स्पेस शटल डिस्कव्हरी|स्पेस शटल डिस्कव्हरीचे]] पहिले यशस्वी अंतराळगमन पार पडले.<ref name="loksatta-aug30">{{cite news |title=३० ऑगस्ट इतिहासाच्या पानावरील घटना |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२७ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[तातारस्तान]]ने [[रशिया|रशियन सोव्हिएत प्रजासत्ताकापासून]] स्वातंत्र्य घोषित केले.<ref name="mhalss-aug30" /> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[पूर्व तिमोर]]मधील जनतेने सार्वमताद्वारे [[इंडोनेशिया]]पासून स्वातंत्र्याच्या बाजूने कौल दिला.<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. २०२१|२०२१]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] अंतिम लष्करी विमान काबुलवरून उडाल्यानंतर [[अफगाणिस्तानमधील युद्ध (२००१-२०२१)|अफगाणिस्तानमधील अमेरिकेचे २० वर्षांचे युद्ध]] समाप्त झाले.<ref name="loksatta-aug30" /> == जन्म == === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३३४|१३३४]] - [[पीटर पहिला, कॅस्टिल|पीटर पहिला]], कॅस्टिलचा राजा.<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १३७७|१३७७]] - [[शाहरुख, पर्शिया|शाहरुख]], तैमुरी साम्राज्याचा शासक.<ref name="mhalss-aug30" /> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५६९|१५६९]] - [[जहांगीर]], चौथा मुघल सम्राट.<ref name="mhalss-aug30" /> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[कार्ल डेव्हिड टॉल्मे रुंग]], [[जर्मन]] [[भौतिकशास्त्रज्ञ]] व [[गणितज्ञ]].<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १८८८|१८८८]] - [[काणेकर काशिनाथ गणपत|काशिनाथ गणपत काणेकर]], मराठी निबंधकार व विचारवंत.<ref name="loksatta-aug30" /> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[दशरथ पुजारी]], [[:वर्ग:मराठी संगीतकार|मराठी संगीतकार]].<ref name="loksatta-aug30" /> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[वॉरेन बफे]], [[:वर्ग:अमेरिकन उद्योगपती|अमेरिकन उद्योगपती]] व गुंतवणूकदार.<ref name="loksatta-aug30" /> * [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[बाळू गुप्ते]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="loksatta-aug30" /> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[परवेझ सज्जाद]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[रवी शंकर प्रसाद]], भारतीय राजकारणी व माजी केंद्रीय मंत्री.<ref name="loksatta-aug30" /> * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[कॅमेरॉन डायझ]], अमेरिकन अभिनेत्री.<ref name="mhalss-aug30" /> == मृत्यू == === बारावे शतक === * [[इ.स. ११५८|११५८]] - [[सांचो तिसरा, कॅस्टिल|सांचो तिसरा]], कॅस्टिलचा राजा.<ref name="mhalss-aug30" /> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४२८|१४२८]] - [[शोको]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १४८३|१४८३]] - [[लुई अकरावा, फ्रान्स|लुई अकरावा]], फ्रान्सचा राजा.<ref name="mhalss-aug30" /> === सत्रावे शतक === * [[इ.स. १६१९|१६१९]] - [[शिमाझु योशिहिरो]], [[:वर्ग:जपानी सामुराई|जपानी सामुराई]].<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १६५९|१६५९]] - [[दारा शुकोह]], मुघल राजपुत्र आणि विद्वान.<ref name="loksatta-aug30" /> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७७३|१७७३]] - [[नारायणराव पेशवे]], मराठा साम्राज्याचे १० वे पेशवे.<ref name="loksatta-aug30" /> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[आर्थर फील्डर]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref name="mhalss-aug30" /> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[जी. डी. नायडू]], भारतीय उद्योगपती आणि शोधक.<ref name="loksatta-aug30" /> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[कृष्ण देव मुकुंद]], भारतीय लेखक व इतिहासकार.<ref name="loksatta-aug30" /> * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[एम. एम. कलबुर्गी]], भारतीय कन्नड साहित्यिक व संशोधक.<ref name="loksatta-aug30" /> * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[मिखाईल गोर्बाचेव्ह]], सोव्हिएत युनियनचे अंतिम नेते.<ref name="loksatta-aug30" /> == प्रतिवार्षिक पालन == * विजय दिन - [[तुर्कस्तान]]. * आंतरराष्ट्रीय जबरदस्तीने गायब केलेल्या व्यक्तींचा दिन - [[संयुक्त राष्ट्रे]].<ref name="mhalss-aug30" /> * लघुउद्योग दिन - [[भारत]].<ref name="loksatta-aug30" /> == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||august/30}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- [[ऑगस्ट २८]] - [[ऑगस्ट २९]] - '''ऑगस्ट ३०''' - [[ऑगस्ट ३१]] - [[सप्टेंबर १]] - [[ऑगस्ट महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:ऑगस्ट]] t0a5g5cpohmnczhbtqx41dszgth0wg9 0 12744 2710615 2328963 2026-09-18T22:13:56Z अभय नातू 206 माहिती 2710615 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|१९|२६२|२६३}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === बारावे शतक === * [[इ.स. ११८७|११८७]] - [[सलादीन]]च्या मुस्लिम सैन्याने [[जेरुसलेमचे राज्य|जेरुसलेमच्या ख्रिश्चन राज्यावर]] चढाई करून [[जेरुसलेम]] शहराचा वेढा सुरू केला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Siege-of-Jerusalem-1187 |title=Siege of Jerusalem |website=Encyclopædia Britannica |access-date=19 September 2026}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३५६|१३५६]] - [[शंभर वर्षांचे युद्ध|शंभर वर्षांच्या युद्धादरम्यान]] [[पॉइटियर्सची लढाई|पॉइटियर्सच्या लढाईत]] [[एडवर्ड (ब्लॅक प्रिन्स)]]च्या नेतृत्वाखालील इंग्रजी सैन्याने फ्रांसच्या सैन्याचा पराभव केला व फ्रांसचा राजा [[जॉन दुसरा, फ्रांस|जॉन दुसऱ्याला]] बंदी बनवले.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Poitiers-1356 |title=Battle of Poitiers |website=Encyclopædia Britannica |access-date=19 September 2026}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४४|१५४४]] - फ्रांसचा राजा [[फ्रान्सचा पहिला फ्रांस्वा|फ्रांस्वा पहिला]] आणि [[पवित्र रोमन सम्राट]] [[चार्ल्स पाचवा (पवित्र रोमन सम्राट)|चार्ल्स पाचवा]] यांच्यात [[क्रेपीचा तह|क्रेपीच्या तहावर]] स्वाक्षरी झाली, ज्यामुळे इटालियन युद्धाचा एक टप्पा संपला.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Peace-of-Crepy |title=Peace of Crépy |website=Encyclopædia Britannica |access-date=19 September 2026}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६५७|१६५७]] - [[स्वीडन]] आणि [[पोलंड]] यांच्यातील युद्धादरम्यान [[वेहलाऊचा तह|वेहलाऊच्या तहावर]] शिक्कामोर्तब झाले, ज्याद्वारे [[प्रशियाचे डची|प्रशियाच्या डचीला]] पोलंडच्या अधिपत्यातून स्वायत्तता मिळाली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Treaty-of-Wehlau |title=Treaty of Wehlau |website=Encyclopædia Britannica |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १६७६|१६७६]] - [[बेकन्सच्या बंड|बेकन्सच्या बंडादरम्यान]] [[नॅथॅनिएल बेकन]]च्या नेतृत्वाखालील बंडखोरांनी [[व्हर्जिनिया]]ची वसाहती राजधानी [[जेम्सटाऊन (व्हर्जिनिया)|जेम्सटाऊन]] शहर जाळून खाक केले.<ref>{{cite web |url=https://www.nps.gov/jame/learn/historyculture/bacons-rebellion.htm |title=Bacon's Rebellion |website=National Park Service |access-date=19 September 2026}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७७७|१७७७]] - [[अमेरिकन क्रांतिकारक युद्ध|अमेरिकन क्रांतिकारक युद्धादरम्यान]] [[साराटोगाची पहिली लढाई|साराटोगाच्या पहिल्या लढाईत]] ब्रिटिश सैन्याला मोठे नुकसान सहन करावे लागले.<ref>{{cite web |url=https://www.battlefields.org/learn/revolutionary-war/battles/saratoga |title=Battle of Saratoga |website=American Battlefield Trust |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७८३|१७८३]] - [[व्हर्साय]] येथे [[माँटगोल्फिये बंधू|माँटगोल्फिये बंधूंनी]] गरम हवेच्या फुग्यात मेंढा, बदक आणि कोंबड्याला बसवून उड्डाणाची सर्वप्रथम चाचणी यशस्वीरीत्या पार पाडली.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/first-hot-air-balloon-passengers |title=First Hot Air Balloon Passengers |website=History Channel |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १७९६|१७९६]] - [[जॉर्ज वॉशिंग्टन]] यांनी आपला [[जॉर्ज वॉशिंग्टनचा निरोपसंदेश|निरोपसंदेश]] प्रसिद्ध केला. यात त्यांनी अमेरिकन जनतेला राजकीय गटबाजी व परदेशी युतींपासून सावध राहण्याचा सल्ला दिला.<ref>{{cite web |url=https://www.mountvernon.org/george-washington/farewell-address/ |title=Washington's Farewell Address |website=George Washington's Mount Vernon |access-date=19 September 2026}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८९३|१८९३]] - [[न्यू झीलंड]]मध्ये गव्हर्नर [[लॉर्ड ग्लास्गो]] यांनी निवडणूक कायद्यावर स्वाक्षरी करून महिलांना मतदानाचा अधिकार प्रदान केला; महिलांना मतदानाचा अधिकार देणारा न्यू झीलंड हा जगातील पहिला देश ठरला.<ref>{{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/politics/womens-suffrage |title=Women's Suffrage Petition |website=NZ History |access-date=19 September 2026}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] [[सोव्हिएत युनियन|सोव्हिएत संघ]] आणि [[फिनलंड]] यांच्यात मॉस्को तहावर स्वाक्षऱ्या होऊन युद्धबंदी झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/event/Continuation-War |title=Moscow Armistice |website=Encyclopædia Britannica |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[इंग्लंड]]च्या दौऱ्यावर गेलेल्या प्रसिद्ध अभिनेते [[चार्ली चॅप्लिन]] यांना [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] ॲटर्नी जनरल मॅकग्राने अमेरिकेत परतण्यासाठीचा पुनर्प्रवेश परवाना नाकारला.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/chaplin-banished/ |title=Charlie Chaplin Banished |website=PBS American Experience |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] [[नेव्हाडा]] चाचणी क्षेत्रावर जगात प्रथमच पूर्णपणे भूमिगत झालेली अणूबॉम्ब चाचणी ('रेनियर' चाचणी) घेतली.<ref>{{cite web |url=https://www.atomicheritage.org/history/underground-nuclear-testing |title=Underground Nuclear Testing |website=Atomic Heritage Foundation |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - अमेरिका दौऱ्यावर आलेल्या सोव्हिएत युनियनचे प्रमुख [[निकिता ख्रुश्चेव्ह]] यांना सुरक्षेच्या कारणास्तव कॅलिफोर्नियातील [[डिस्नीलँड]]ला भेट देण्यास मनाई करण्यात आली.<ref>{{cite news |title=Khrushchev and the Disneyland Visit |url=https://www.nytimes.com/ |work=The New York Times |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[तुर्कस्तान]]चे [[तुर्किश एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७२७]] बनावटीचे विमान इस्रार्टा शहराजवळ डोंगरावर कोसळून झालेल्या अपघातात १३५ प्रवासी ठार झाले. * [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस]] या कॅरिबियन बेटाला [[युनायटेड किंगडम|युनायटेड किंगडमपासून]] पूर्ण स्वातंत्र्य मिळाले.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.kn/ |title=St. Kitts and Nevis Independence Day |website=Government of St. Kitts and Nevis |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८५|१९८५]] - [[मेक्सिको]]ची राजधानी [[मेक्सिको सिटी]]मध्ये ८.० रिश्टर स्केल तीव्रतेचा विनाशकारी भूकंप झाला; ४०० हून अधिक इमारती कोसळल्या व सुमारे १०,००० लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.history.com/this-day-in-history/earthquake-shakes-mexico-city |title=1985 Mexico City Earthquake |website=History Channel |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[यु.टी.ए. फ्लाइट ७७२]] या फ्रेंच विमानावर लिबियन दहशतवाद्यांनी ठेवलेल्या बॉम्बचा [[नायजर]]च्या वाळवंटावर स्फोट होऊन विमानातील सर्व १७१ जण ठार झाले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेत]] पार पडलेल्या पहिल्या ट्वेन्टी-२० विश्वचषक स्पर्धेत [[इंग्लंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इंग्लंडविरुद्धच्या]] सामन्यात एकाच षटकात ६ षटकार मारण्याचा पराक्रम [[युवराज सिंग]]ने केला; तसेच १२ चेंडूंत अर्धशतक करून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधील सर्वात जलद अर्धशतकाचा विक्रम नोंदवला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286109/england-vs-india-21st-match-group-e-287879/match-report |title=Yuvraj's six sixes in an over |website=ESPNcricinfo |access-date=19 September 2026}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. ८६|८६]] - [[अँटोनियस पायस]], [[रोमन साम्राज्य|रोमन सम्राट]]. * [[इ.स. ८६६|८६६]] - [[लिओ सहावा, बायझेंटाईन सम्राट|लिओ सहावा]], [[बायझेंटाईन साम्राज्य|बायझेंटाईन सम्राट]]. * [[इ.स. १५५१|१५५१]] - [[हेन्री तिसरा, फ्रांस|हेन्री तिसरा]], फ्रांसचा राजा. * [[इ.स. १८६७|१८६७]] - [[श्रीमत् पंडित श्रीपाद दामोदर सातवळेकर|श्रीपाद दामोदर सातवळेकर]] - चित्रकार, वेदविद्याविशारद आणि 'स्वाध्याय मंडळा'चे संस्थापक.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/18245/ |title=सातवळेकर, श्रीपाद दामोदर |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[विल्यम गोल्डिंग|सर विल्यम गोल्डिंग]] - नोबेल पुरस्कार विजेते ब्रिटिश साहित्यिक ('लॉर्ड ऑफ द फ्लाईज'चे लेखक).<ref>{{cite web |url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1983/golding/facts/ |title=William Golding Facts |website=Nobel Prize Foundation |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[डिक वेस्टकॉट]], दक्षिण आफ्रिकेचा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू. * [[इ.स. १९५३|१९५३]] - [[वेन क्लार्क]], ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू. * [[इ.स. १९७४|१९७४]] - [[नईमुर रहमान]], बांगलादेशचा माजी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू व कर्णधार. == मृत्यू == * [[इ.स. १३३९|१३३९]] - [[गो-दाइगो]], [[जपान|जपानी]] सम्राट. * [[इ.स. १७१०|१७१०]] - [[ओले ऱ्यॉमर]], प्रकाश वेगाचे पहिले अचूक मापन करणारे [[डेन्मार्क|डॅनिश]] खगोलशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Ole-Romer |title=Ole Rømer Biography |website=Encyclopædia Britannica |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १८८१|१८८१]] - [[जेम्स गारफील्ड]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] २०वे राष्ट्राध्यक्ष. * [[इ.स. १९३५|१९३५]] - [[कॉन्स्टान्टीन त्सियाल्कोव्स्की]], रशियन रॉकेटशास्त्र आणि अंतराळयांत्रिकीचे जनक. * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[विष्णू नारायण भातखंडे|पंडित विष्णू नारायण भातखंडे]] - भारतीय हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताचे आधुनिक संगीतशास्त्रज्ञ आणि पंडित.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/28450/ |title=भातखंडे, विष्णू नारायण |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. १९८७|१९८७]] - [[आयनार गेऱ्हाडसेन]], [[नॉर्वे|नॉर्वेचे]] दीर्घकाळ सेवा बजावणारे माजी पंतप्रधान. * [[इ.स. २००१|२००१]] - [[अनंतराव दामले]], ऐतिहासिक 'प्रभात फिल्म कंपनी'चे संचालक व चित्रपट निर्माते.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/12952/ |title=प्रभात फिल्म कंपनी |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=19 September 2026}}</ref> * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[प्रिया तेंडुलकर]], मराठी व हिंदी चित्रपट-नाट्य अभिनेत्री, वाकपटू आणि निवेदिका. * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[दत्ता डावजेकर]] (डीडी) - प्रसिद्ध मराठी चित्रपट संगीतकार. == प्रतिवार्षिक पालन == * लष्कर दिन - [[चिले]]. * स्त्री मतदान हक्क दिन - [[न्यू झीलंड]]. * स्वातंत्र्य दिन - [[सेंट किट्स आणि नेव्हिस]]. == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||september/19}} ----- [[सप्टेंबर १७]] - [[सप्टेंबर १८]] - '''सप्टेंबर १९''' - [[सप्टेंबर २०]] - [[सप्टेंबर २१]] - [[सप्टेंबर महिना]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{ग्रेगरियन महिने}} jokonmrbnzhkm7bx8iktliubjkz7f5o 0 20584 2710623 2709842 2026-09-18T22:46:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710623 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १८ मार्च |वर्ष = २०२६ }} {{Infobox cricket tournament main | name = आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक | image = ICC Men's T20 World Cup Trophy.webp | imagesize = | caption = '''टी२० विश्वचषक''' | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]] | first = [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | last = [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] | participants = २०<ref>{{cite web |title=आयसीसीकडून जागतिक कार्यक्रमांच्या विस्ताराची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2164062 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]]|access-date=१९ एप्रिल २०२२|language=en}}</ref> | champions = {{cr|IND}} (३रे विजेतेपद) | most successful = {{cr|IND}} (३ विजेतीपदे) | most runs = {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (१,२९२)<ref name="stats3000.cricinfo.com">[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – सर्वाधिक धावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123945/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४} क्रिकइन्फो</ref> | most wickets = {{flagicon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] (५०)<ref name="stats5000000.cricinfo.com"> [http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – कारकिर्दीतील सर्वाधिक बळी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123959/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४}} क्रिकइन्फो</ref> }} {{Season sidebar | image = [[File:ICC_Men's_T20_World_Cup_Trophy_at_COA_-_BugWarp_(20)_(cropped).jpg|250px]] | caption = प्रतिष्ठित आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ट्रॉफी | title = स्पर्धा | list = * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] * [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] * [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] * [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] * [[२०२६ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] * [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] * [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] }} '''[[आयसीसी]] पुरुष टी२० विश्वचषक''' (पूर्वी '''आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०''' म्हणून ओळखली जात असे)<ref>{{cite web |title=विश्व टी२०चे टी२० विश्वचषक असे नामकरण |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसी]] | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२ |date=२३ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200931/https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |archive-date=२३ नोव्हेंबर २०१८ |url-status=live}}</ref> ही [[आंतरराष्ट्रीय टी२० | ट्वेंटी२० क्रिकेट]]ची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आलेल्या या स्पर्धेत सध्या १६ संघांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये दिलेल्या अंतिम मुदतीनुसार क्रमवारीतील अव्वल १० संघ आणि [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेद्वारे निवडलेल्या सहा संघांचा समावेश आहे. सदर स्पर्धा साधारणतः दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. तथापि, स्पर्धेची २०२० आवृत्ती [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक | २०२० मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये होणार होती, परंतु कोविड-१९ मुळे, स्पर्धा २०२१ पर्यंत पुढे ढकलण्यात आली]] आणि यजमानपद भारताकडे सोपविण्यात आले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] नंतर तब्बल पाच वर्षांनी २०२१ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. तथापि, [[कोव्हिड-१९ महामारीचा क्रिकेटवर झालेला परिणाम|भारतातील कोविड-१९ महामारी]]मुळे, सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] (युएई) आणि [[ओमान]] येथे हलविण्यात आले.<ref>{{Cite web|date=17 August 2021|title=टी२० विश्वचषक: २४ ऑक्टोबर रोजी दुबईमध्ये भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामनारंगणार |url=https://www.thelivemirror.com/t20-world-cup-india-vs-pakistan-october-24/ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|website=द लाईव्ह मिरर| | language=en-US}}</ref> मे २०१६ मध्ये, आयसीसीने २०१८ मध्ये एक स्पर्धा आयोजित करण्याची कल्पना पुढे आणली, ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका संभाव्य यजमान असणार होता.<ref name="2018SA">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1019437.html |title=२०१८ मध्ये टी-२० वर्ल्डकप पुनरागमन होण्याची आयसीसीला आशा | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> परंतु [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या समारोपाच्या वेळी, आयसीसीने २०१८ आवृत्तीची कल्पना वगळली.<ref>{{cite web|title=चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०२१ मध्ये होणार, २०१८ मध्ये टी२० विश्वचषक स्पर्धा नाही|work=हिंदुस्थान टाइम्स|author1=मुकेश भट्ट|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/no-icc-world-t20-in-2018-india-to-host-next-champions-trophy-in-2021/story-myhab0aP2U4ZM4n0pyVuZM.html|date=१८ जून २०१७| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> २०२६ पर्यंत, दहा स्पर्धा खेळल्या गेल्या आहेत, त्यात एकूण २४ संघांनी भाग घेतला आहे आणि आतापर्यंत सहा राष्ट्रीय संघांनी टी२० विश्वचषक जिंकला आहे. [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारताने]] सर्वाधिक तीन विजय मिळवले आहेत ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]). [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडिज]] ([[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]], [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] ([[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]], [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) यांनी दोनदा जिंकले आहेत आणि [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] ([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]), [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] ([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]) आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] ([[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) यांनी प्रत्येकी एक विजेतेपद पटकावले आहे. एकूण १५ देशांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले आहे (वेस्ट इंडिजच्या ६ बेट राष्ट्रांसह). पटकावले होते. ==इतिहास== ===पार्श्वभूमी=== २००२ मध्ये जेव्हा [[बेन्सन आणि हेजेस चषक]] संपला तेव्हा [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]]ला तिची जागा भरण्यासाठी आणखी एक एकदिवसीय स्पर्धा आवश्यक होती. कमी होत चाललेली गर्दी आणि कमी होणारे प्रायोजकत्व याला प्रतिसाद म्हणून क्रिकेट अधिकारी युवा पिढीमध्ये खेळाची लोकप्रियता वाढवण्याचा विचार करत होते. खेळाच्या दीर्घ आवृत्त्यांमुळे बंद झालेल्या हजारो चाहत्यांना वेगवान, रोमांचक क्रिकेट पोहोचवण्याचा हेतू होता. ईसीबीचे मार्केटिंग मॅनेजर स्टुअर्ट रॉबर्टसन यांनी २००१ मध्ये काउंटी अध्यक्षांना प्रति डाव २० षटकांचा प्रस्ताव दिला आणि त्यांनी नवीन स्वरूप स्वीकारण्याच्या बाजूने ११-७ मते दिली.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6985087.stm |title=ट्वेंटी२०ची मुळे | work=बीबीसी स्पोर्ट| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;देशांतर्गत स्पर्धा [[Image:2007t20.jpg|thumb|280px|बांगलादेश वि दक्षिण आफ्रिका २००७ सत्रामध्ये]] १३ जून २००३ रोजी प्रथम अधिकृत ट्वेंटी२० सामने इंग्लिश काउंटींदरम्यान [[ट्वेंटी२० ब्लास्ट]] स्पर्धेमध्ये खेळले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/somerset-lose-to-warwickshire-but-twenty20-cup-is-a-great-success-at-taunton-129596 |title= सॉमरसेट वॉरविकशायरकडून हरले पण ट्वेन्टी२० चषक टॉंटन येथे मोठे यश आहे | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> इंग्लंडमधील ट्वेंटी-२०चा पहिला हंगाम बऱ्यापैकी यशस्वी ठरला, ज्यामध्ये [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे लायन्स]]ने [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|वॉर्विकशायर बेअर्स]]चा ९ गडी राखून पराभव करून विजेतेपदावर नाव कोरले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/twenty20-cup-2003-124121/surrey-vs-warwickshire-final-304785/full-scorecard |title= सरे वि वॉरविकशायर अंतिम सामना धावफलक | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> मिडलसेक्स आणि सरे यांच्यात १५ जुलै २००४ रोजी लॉर्ड्स मैदानावरील पहिल्या ट्वेंटी२० सामन्यात २७,५०९ लोकांची गर्दी झाली होती, ही १९५३ नंतरच्या वन-डे फायनल व्यतिरिक्त कोणत्याही काऊंटी क्रिकेट सामन्यासाठी सर्वात मोठी उपस्थिती होती.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/may/25/usman-afzaal-surrey-middlesex-twenty20 |title=उस्मान अफझलने सरेला विजयी सुरुवात करून दिली परंतु अनुपस्थित चाहत्यांची चिंता वाढली|first=पॉल |last=विवर |newspaper=द गार्डियन |date=२५ मे २००९| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> लवकरच इतर क्रिकेट मंडळांनी ट्वेंटी२० सामने स्वीकारल्यानंतर, अनपेक्षित गर्दीची उपस्थिती, पाकिस्तानची [[फैसल बँक टी२० चषक]] आणि कॅरेबियनमधील [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धा यांसारख्या नवीन देशांतर्गत स्पर्धा आणि फॉरमॅटमधील आर्थिक प्रोत्साहन यामुळे फॉरमॅटची लोकप्रियता वाढली.{{citation needed|date=November 2021}} वेस्ट इंडीजच्या प्रादेशिक संघांनी [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धेत भाग घेतला. या कार्यक्रमाला दोषी फसवणूक करणारा [[ॲलन स्टॅनफोर्ड]]ने आर्थिक पाठबळ दिले होते, ज्याने त्याच्या मोठ्या पॉन्झी योजनेचे फळ म्हणून किमान US$२८,०००,००० निधी दिला होता.{{citation needed|date=November 2021}} ही स्पर्धा वार्षिक स्वरूपाची असेल असा मानस होता.{{citation needed|date=November 2021}} उद्घाटनाच्या सामन्यात [[गयाना क्रिकेट|गयाना]]ने [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]चा ५ गडी राखून पराभव करून US$१,०००,०० रक्कम बक्षीस म्हणून मिळविली.<ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/stanford/content/story/256391.html|title=स्टॅनफोर्ड २०/२० स्पर्धेचे विजेतेपद गयानाकडे|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|date=१४ ऑगस्ट २००६}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|title=स्टॅनफोर्ड ट्वेन्टी२० स्पर्धेच्या तारखा जाहीर|work=द जमैका ऑबझर्व्हर|date=९ फेब्रुवारी २००६|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205185816/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|archive-date=५ डिसेंबर २००८}}</ref> एक स्पिन-ऑफ स्पर्धा, [[स्टॅनफोर्ड सुपर सिरीज]], ऑक्टोबर २००८ मध्ये [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], इंग्लिश आणि कॅरिबियन ट्वेंटी-२० स्पर्धांचे संबंधित विजेते आणि वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत खेळाडूंमधून स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्स संघ तयार करण्यात आलेला संघ; यांच्या दरम्यान खेळविण्यात आली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने स्पर्धा जिंकून US$२८०,०० बक्षीस रक्कम मिळवली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/372261.html|title=स्टॅनफोर्डसाठी मिडलसेक्सचे नेतृत्व उदलकडे |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=३ ऑक्टोबर २००८ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/375624.html |title=रामदिनच्या नेतृत्वाखाली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने मोठ्या पैशाच्या वैभवाकडे|first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२७ ऑक्टोबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> १ नोव्हेंबर रोजी, स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्सने इंग्लंडशी सामना खेळला ज्यामध्ये अनेक वर्षांनंतर पाच सामन्यांपैकी पाहिला सामना असण्याची अपेक्षा होती आणि विजेत्याला प्रत्येक सामन्यात US$२०,०००,००० चे बक्षीस मिळाले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/376602.html |title=गेल लीड्स सुपरस्टार्स टू मिलियन्स |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |date=१ नोव्हेंबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7895505.stm |title=यूएस टायकूनवर $८ अब्जपेक्षा जास्त फसवणुकीचा आरोप|work=बीबीसी न्यूझ |date=१७ फेब्रुवारी २००९ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० {{Main|आंतरराष्ट्रीय टी२०}} १७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑकलंड]]मधील [[ईडन पार्क]] येथे खेळल्या गेलेल्या पुरुषांच्या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलिया]]ने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]]चा पराभव केला. हा खेळ हलक्या-फुलक्या पद्धतीने खेळला गेला – दोन्ही बाजू १९८० च्या दशकात परिधान केलेल्या किटमध्ये दिसल्या, न्यू झीलंड संघाने परिधान केलेल्या किट ह्या [[बेज ब्रिगेड]]ची थेट प्रत होती. बेज ब्रिगेडच्या विनंतीनुसार, काही खेळाडूंनी १९८० च्या दशकात लोकप्रिय असलेल्या मिशा/दाढी आणि केसांच्या शैली देखील ठेवल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाने सर्वसमावेशकपणे खेळ जिंकला, आणि जसजसा परिणाम न्यू झीलंडच्या डावाच्या अखेरीस स्पष्ट झाला, खेळाडू आणि पंचांनी गोष्टी कमी गांभीर्याने घेतल्या - ग्लेन मॅकग्राने १९८१च्या दोन्ही बाजूंमधील एकदिवसीय सामन्यातील [[ट्रेव्हर चॅपल]]च्या अंडरआर्म घटनेची गंमतीने पुनरावृत्ती केली आणि पंच [[बिली बाउडेन]] यांनी त्याला प्रत्युत्तरात गंमतीने लाल कार्ड दाखवले (क्रिकेटमध्ये लाल कार्डे सामान्यतः वापरली जात नाहीत). ===उद्घाटन स्पर्धा=== [[File:T20 final 2009.jpg|thumb|[[लॉर्ड्स]]वर २००९च्या अंतिम सामन्यामध्ये [[शाहिद आफ्रिदी]]ला गोलंदाजी करताना [[लसिथ मलिंगा]].]] दर दोन वर्षांनी आयसीसी विश्वचषक ट्वेंटी-२० स्पर्धा आयोजित करण्‍याचे प्रथम ठरवण्‍यात आले होते, जर त्या वर्षी [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धा नियोजित असेल तर ट्वेंटी-२० विश्वचषक स्पर्धा एक वर्ष आधी आयोजित केली जाईल. पहिली स्पर्धा [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत]] झाली जिथे [[भारत क्रिकेट संघ|भारताने]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानचा]] अंतिम फेरीत पराभव केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8604/report/287879/india-vs-pakistan-final-icc-world-twenty20-2007-08|title=इंडिया होल्ड देअर नर्व्ह टू विन थ्रिलर|first=दिलीप|last=प्रेमचंद्रन|date=२४ सप्टेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|}}</ref> [[केन्या क्रिकेट संघ| केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] यांना [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] द्वारे पात्रता मिळवावी लागली जी [[नैरोबी]] येथे ५० षटकांची स्पर्धा होती.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/worldcricketleague/content/story/278951.html|title=केन्या क्रश कॅनडा टू बूक फायनल प्लेस|location=नैरोबी|date=५ फेब्रुवारी २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> डिसेंबर २००७ मध्ये संघांची चांगली तयारी करण्यासाठी २० षटकांच्या फॉरमॅटसह पात्रता स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ज्यामध्ये सहा संघ सहभागी झाले, त्यातील दोन [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र ठरले आणि प्रत्येकाला $२५०,००० बक्षीस रक्कम मिळाली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/325356.html |title=आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता स्पर्धा आयर्लंडमध्ये होणार|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१३ डिसेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|दुसरी स्पर्धा]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ |पाकिस्तानने]] २१ जून २००९ रोजी [[इंग्लंड]]मध्ये [[श्रीलंका क्रिकेट संघ |श्रीलंकेचा]] ८ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धा मे २०१०मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती, जिथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघ |इंग्लंडने]] [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलियाचा]] ७ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ |वेस्ट इंडीजने]] [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] पराभव करून विजेतेपद मिळवले. आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० च्या अंतिम फेरीत प्रथमच यजमान राष्ट्र सहभागी झाले होते. [[आयर्लंड क्रिकेट संघ| आयर्लंड]] आणि [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानसह]] [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता, २०१२]] स्पर्धेमध्ये १२ स्पर्धक सहभागी होते. ही स्पर्धा आशियाई देशातील पहिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा होती. ===१६ संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]च्या आवृत्तीचा विस्तार १६ संघ स्वरूपात केला जाणार होता परंतु तो पुन्हा १२ वर करण्यात आला.<ref>{{cite web|title=आयसीसीची कसोटी चॅम्पियनशिपसाठी सहमती|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/story/481373.html|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[बांगलादेश]]मध्ये आयोजित [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]च्या स्पर्धेत दहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२०१३]]च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीत पात्र ठरलेल्या सर्व सहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्यांसह]] १६ संघांना प्रथमच सहभागी करून घेण्यात आले होते. तथापि ८ ऑक्टोबर २०१२ रोजी [[आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील अव्वल आठ पूर्ण सदस्य संघांना [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#सुपर १० फेरी | सुपर १०]] टप्प्यात स्थान देण्यात आले. उर्वरित आठ संघ [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#गट फेरी | गट फेरीमध्ये]] सहभागी झाले होते, ज्यामधून दोन संघ सुपर १० टप्प्यात गेले.<ref name=ICC>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|title=वेस्ट इंडीज टू स्टार्ट वर्ल्ड टी२० टायटल डिफेन्स अगेन्स्ट इंडिया|date=२७ ऑक्टोबर २०१३|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185415/http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०१३}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bcb-promises-stellar-t20-wc/|title=बीसीबी प्रॉमिसेस स्टेलार टी२० वर्ल्ड कप |date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द डेली स्टार, बांगलादेश | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> या स्पर्धेत तीन नवीन संघांनी (नेपाळ, हाँगकाँग आणि यूएई) पदार्पण केले. ;कोविड-१९ जुलै २०२० मध्ये, ICC ने जाहीर केले की २०२० आणि २०२१ या दोन्ही आवृत्त्या महामारीमुळे प्रत्येकी एक वर्षाने पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२० पुढे ढकलली|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> त्यामुळे, २०२० स्पर्धा (मूळत: ऑस्ट्रेलियाद्वारे आयोजित केली जाणार होती) [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|नोव्हेंबर २०२१]] मध्ये हलविण्यात आली आणि २०२१ स्पर्धा (मूळतः भारतात आयोजित केली जाणारी) [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|ऑक्टोबर २०२२]] मध्ये हलवली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733341 |title=पुरुष टी२० विश्वचषक पुढे ढकलण्याबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २०२१ मध्ये भारत आणि २०२२ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने यजमानपद भूषवले होते, उलट क्रमाने असले तरी ऑस्ट्रेलिया आणि भारताने स्पर्धेचे यजमानपद राखले.<ref>{{Cite web|date=10 August 2020|title=पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ भारतात, २०२२ ऑस्ट्रेलियात; महिला क्रिकेट विश्वचषक पुढे ढकलला | url=https://www.icc-cricket.com/news/1749997}}</ref> <ref name=sixsports.in /> २०२१ची स्पर्धा १७ ऑक्टोबर ते १४ नोव्हेंबर २०२१ या कालावधीत ओमान आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळल्या गेलेल्या सामन्यांसह पार पडली.<ref>{{Cite web|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ चे सामने जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2210270 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ===२० संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== जून २०२१ मध्ये, आयसीसीने घोषित केले की २०२४, २०२६, २०२८ आणि २०३० मधील टी२० विश्वचषक स्पर्धा २० संघांचा समावेश करण्यासाठी विस्तारित केल्या जातील.<ref name=sixsports.in>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे वर्ल्डकप स्पर्धा जाहीर; २०२७ आणि २०३१ मध्ये १४ संघ|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=सिक्स स्पोर्ट्स|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref> संघांची ४ गटात (प्रति गट ५ संघ) विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ सुपर आठमध्ये जातील.<ref>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे पुरुषांच्या जागतिक स्पर्धांचा विस्तार: एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत १४ संघ, टी२० विश्वचषक स्पर्धेत २० संघ | url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-expands-men-s-world-events-odi-world-cup-to-14-teams-t20-world-cup-to-20-teams-1264847 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो| language=en}}</ref> त्यांची प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करतील. २०२४ टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये आयोजित केला जाईल. यूएसने पहिल्यांदाच विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे, ज्यामध्ये देशभरातील अनेक स्टेडियम एकतर नव्याने बांधले जातील किंवा क्रिकेटसाठी पुन्हा तयार केले जातील. २०२४ ची स्पर्धा भारत आणि श्रीलंका यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केली जाईल, २०२८ मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये तसेच २०३० ची स्पर्धा इंग्लंड, वेल्स, स्कॉटलंड आणि आयर्लंडमध्ये होईल.<ref>{{Cite web|title=यूएसए मध्ये टी२० विश्वचषक: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धांचे यजमान जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=www.icc-cricket.com| | language=en}}</ref> ==स्वरूप== ===यजमान=== आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेची कार्यकारी समिती ही स्पर्धा आयोजित करण्यात स्वारस्य दर्शविलेल्या राष्ट्रांकडून बोली तपासल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते. २००७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]नंतर, [[इंग्लंड]], [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी अनुक्रमे २००९, २०१० आणि २०१२ मध्ये स्पर्धेचे आयोजन केले होते. २०१४ मध्ये बांगलादेशने स्पर्धेचे आयोजन केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.cricinfo.com/ci-icc/content/current/story/465631.html| title =२०१४ च्या ट्वेन्टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद बांगलादेशकडे|work=क्रिकइन्फो|access-date=२२ एप्रिल २०२२|}}</ref> २०१६ मध्ये भारताने स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले. पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर, भारताने २०२१ आवृत्तीचे यजमानपदही जिंकले, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे हे सामने ओमान आणि युएई मध्ये खेळवले गेले. २०२२ च्या आवृत्तीचे आयोजन ऑस्ट्रेलियाकडून केले जाईल, ज्यांनी मागील वर्षी ही स्पर्धा जिंकली होती. डिसेंबर २०१५ मध्ये, आयसीसीचे जागतिक विकास प्रमुख, टिम अँडरसन यांनी भविष्यातील स्पर्धा युनायटेड स्टेट्सद्वारे आयोजित करण्याची सूचना केली. त्यांचा असा विश्वास होता की या कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याने देशातील खेळाच्या वाढीला चालना मिळू शकते, जिथे हा खेळ तुलनेने अस्पष्ट आहे आणि [[बेसबॉल]] सारख्या इतर खेळांच्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागते.<ref name="ndtv-t20usa2">{{cite web|title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीकडून युनायटेड स्टेट्सच्या भूमीवर टी-२० विश्व क्रिकेटचे लक्ष्य: अहवाल | url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107125712/http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|archive-date=७ जानेवारी २०१६ | language=en|access-date=१४ जानेवारी २०१६|website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}</ref> २०२० मध्ये, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि वेस्ट इंडीजने २०२३ नंतर टी२० विश्वचषक सह-यजमानपदासाठी स्वारस्य व्यक्त केले,<ref>{{Cite news|title=यूएसए लूक्स टू १९९४ फॉर टी२० वर्ल्ड कप बीड | language=en-GB|work=बीबीसी स्पोर्ट्स |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52885902 | access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[मलेशिया]] आणखी एक संभाव्य दावेदार होता.<ref>{{Cite web|last=लव्हलेट|first=ट्रिस्टन|title=मलेशिया २०२३-३१ सायकलमध्ये टी२० क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन करत आहे | url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2020/06/26/malaysia-eyes-hosting-a-t20-cricket-world-cup-in-the-2023-31-cycle/ | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=फोर्ब्स}}</ref> नोव्हेंबर २०२१मध्ये, आयसीसीने २०२४ ते २०३० या कालावधीत पुढील चार पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी यजमानांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि [[वेस्ट इंडीज]]कडे २०२४ आवृत्तीचे सह-यजमानपद, २०२६ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]], २०२८ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]] आणि २०३० आवृत्तीचे सह-यजमान [[इंग्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] आणि [[आयर्लंड]] करणार आहेत. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ आयसीसी क्षेत्रानुसार यजमानांचा सारांश (२००७–२०३०) ! scope="col" | क्षेत्र ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | नियामक मंडळ ! scope="col" | यजमान |- ! scope="row" | आफ्रिका | [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] || [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] || दक्षिण आफ्रिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | अमेरिका | [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] || वेस्ट इंडीज |- | [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] [[यूएसए क्रिकेट]] || वेस्ट इंडीज अमेरिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="5" | आशिया | [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] || [[श्रीलंका क्रिकेट]] || श्रीलंका |- | [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] || [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] || बांगलादेश |- | [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]] || rowspan="2" | [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] || भारत |- | [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२१]] || संयुक्त अरब अमिराती ओमान |- | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] || [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] [[श्रीलंका क्रिकेट]] || भारत श्रीलंका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | पूर्व आशिया-पॅसिफिक | [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] || ऑस्ट्रेलिया |- | [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] [[न्यूझीलंड क्रिकेट]] || ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंड |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | युरोप | [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] || इंग्लंड |- | [[२०३० पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] [[क्रिकेट आयर्लंड]] [[क्रिकेट स्कॉटलंड]] || इंग्लंड वेल्स आयर्लंड स्कॉटलंड |} ===पात्रता=== {{See also|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता}} [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पात्रता स्पर्धेद्वारे इतर आयसीसी सदस्यांनी भरलेल्या उर्वरित जागांसह, सर्व आयसीसी संपूर्ण सदस्य स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतात. आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांसाठी ५० षटकांची लीग - पहिल्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा|विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धेच्या]] निकालातून [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७च्या पहिल्या वर्ल्ड ट्वेंटी२०]] साठी पात्रता ठरवली गेली. [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] स्पर्धेचे दोन अंतिम स्पर्धक, [[केन्या क्रिकेट संघ | केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], वर्षाच्या उत्तरार्धात विश्व ट्वेंटी२० साठी पात्र ठरले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी एक वेगळी पात्रता स्पर्धा लागू करण्यात आली होती आणि तेव्हापासून ती कायम ठेवण्यात आली आहे. तथापि, विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीतून पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या दोन ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] मध्ये) ते सहा ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] मध्ये) पर्यंत बदलली आहे. ===अंतिम स्पर्धा=== प्रत्येक गट टप्प्यात (प्राथमिक फेरी आणि सुपर १२ फेरी दोन्ही), संघांना खालील निकषांच्या आधारे एकमेकांविरुद्ध क्रमवारी दिली जाते:<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf अंतिम विश्व ट्वेंटी20 खेळण्याच्या अटी] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=११ सप्टेंबर २००८}}, आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०</ref> # सर्वाधिक गुणसंख्या # समान असल्यास, सर्वाधिक विजय # तरीही समान असल्यास, उत्कृष्ट [[निव्वळ धावगती]] # तरीही समान असल्यास, कमीत कमी [[स्ट्राईक रेट#गोलंदाजी स्ट्राईक रेट|गोलंदाजी स्ट्राईक रेट]] # तरीही समान असल्यास, एकमेकांविरुद्धच्या सामन्याचा निकाल. बरोबरी झाल्यास (म्हणजेच, दोन्ही संघांनी आपापल्या डावाच्या शेवटी समान धावा केल्यास), [[सुपर ओव्हर]] विजेता ठरवते. सुपर ओव्हरमध्ये पुन्हा टाय झाल्यास, त्यानंतर जोपर्यंत विजेता संघ ठरत नाही तोपर्यंत सुपर ओव्हर खेळवली जाते. तत्पूर्वी, ज्या संघाने त्यांच्या डावात सर्वाधिक चौकार मारले होते तोच विजेता ठरवला जातो.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27844486/no-more-boundary-countback-icc-changes-super-regulations |title=Archived copy |work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २००७च्या स्पर्धेदरम्यान, [[बोल-आउट]]चा वापर बरोबरी झालेल्या सामन्यातील पराभवाचा निर्णय घेण्यासाठी केला गेला.<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html प्लेइंग कंडिशन्स] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=२० जुलै २०१८}}, आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी२०</ref> ==स्पर्धेचे निकाल== {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan=2 width=5%|वर्ष !rowspan=2 width=15%|यजमान देश !rowspan=2 width=15%|अंतिम सामन्याचे मैदान !colspan=3|अंतिम सामना !rowspan=2 width=6%|संघ |- !width=18%|विजेता !width=18%|निकाल !width=18%|उपविजेता |- |२००७<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|तपशील]]'' |{{flagicon|RSA}}<br>दक्षिण आफ्रिका |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]<br>दक्षिण आफ्रिका |{{cr|India}}<br /><small>१५७/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ५ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/twenty20wc/engine/match/287879.html धावफलक] |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१५२ सर्वबाद (१९.३ षटके)</small> |१२ |- |२००९<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}<br>इंग्लंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१३९/२ (१८.४ षटके)</small> |'''पाकिस्तान ८ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/wt202009/engine/current/match/356017.html धावफलक] |{{cr|Sri Lanka}}<br /><small>१३८/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१०<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>बार्बाडोस, गयाना, सेंट लुसिया, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|England}}<br /><small>१४८/३ (१७ षटके)</small> |'''इंग्लंड ७ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/world-twenty20-2010/engine/current/match/412703.html धावफलक] |{{cr|Australia}}<br /><small>१४७/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१२<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|तपशील]]'' |{{flagicon|SRI}}<br>श्रीलंका |[[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]<br>श्रीलंका |{{cr|WIN}}<br /><small>१३७/६ (२० षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ३६ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2012/engine/current/match/533298.html धावफलक] |{{cr|SRI}}<br /><small>१०१ सर्वबाद (१८.४ षटके)</small> |१२ |- |२०१४<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|तपशील]]'' |{{flagicon|BAN}}<br>बांगलादेश |[[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]]<br>बांगलादेश |{{cr|SRI}}<br /><small>१३४/४ (१७.५ षटके)</small> |'''श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2014/engine/match/682965.html धावफलक] |{{cr|IND}}<br /><small>१३०/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०१६<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}<br>भारत |[[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]<br>भारत |{{cr|WIN}}<br /><small>१६१/६ (१९.४ षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html धावफलक] |{{cr|ENG}}<br /><small>१५५/९ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२१<br>''[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}}<br />[[संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान]] |[[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]<br />संयुक्त अरब अमिराती |{{cr|AUS}}<br /><small>१७३/२ (१८.५ षटके)</small> |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१७२/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२२<br>''[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}<br>ऑस्ट्रेलिया |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |{{cr|ENG}}<br /><small>१३८/५ (१९ षटके)</small> |'''इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html धावफलक] |{{cr|PAK}}<br /><small>१३७/८ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२४<br>''[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}}<br />बार्बाडोस, सेंट लुसिया, सेंट व्हिन्सेंट आणि द ग्रेनेडाईन्स, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|India}}<br /><small>१७६/७ (२० षटके)</small> |'''भारत ७ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक] |{{cr|SA}}<br /><small>१६९/८ (२० षटके)</small> |२० |- |२०२६<br>''[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}}<br>भारत, श्रीलंका |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]<br>भारत |{{cr|India}}<br /><small>२५५/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ९६ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१५९ (१९ षटके)</small> |२० |- |२०२८<br>''[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}}<br>ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |TBD |TBD |TBD |२० |- |२०३०<br>''[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}{{flagicon|Wales}}{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}}<br>इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड, स्कॉटलंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |TBD |TBD |TBD |२० |} ==संघाची कामगिरी== [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपर्यंत. ''संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट निकालानुसार, नंतर विजयाची टक्केवारी, नंतर एकूण विजय, नंतर एकूण सामने, नंतर वर्णक्रमानुसार'': {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align: center;" |- !rowspan="2" style="width:150px;"|संघ !colspan=3|सहभाग !rowspan="2" style="width:300px;"|सर्वोत्कृष्ट निकाल !colspan="6"|आकडेवारी<ref name="resultsummary">{{cite web| url=http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy | title=नोंदी / आयसीसी विश्व टी२० / परिणाम सारांश| publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date= २२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- !width=75|एकूण !width=75|पहिला !width=75|शेवटचा !width=30|सामने !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|बरोबरी !width=30|अनिर्णित !width=30|विजय% |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || ६१ || ४३ || २४ || १(१) || १ ||७३.३३ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) || ६० || ३४ || २४ || ० || २ || ५८.६२ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.1|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ५३ || २९ || २२ || १(१) || १ || ५७.६९ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||५१||३२||१९|| ० || ० || ६२.७४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ५८|| ३४|| २१|| २(०) || १ || ५९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ६१|| ३५|| २५|| १(१) || ० || ५९.०१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||५७||३८||१७|| ० || १ || ६९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) ||५५||३०|| २२|| २(०) || १ || ५५.५५ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Afghanistan|२०१३}} | ८ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| style="background:#cc9966;" |{{sort|3.2|'''उपांत्यफेरी'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||३४|| १४ ||१९ || १(०) || ० ||४१.१७ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Bangladesh}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|4.1|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||४५|| १२ ||३२|| ० || १ || २७.२७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ३१ || ८ || २० || ० || ३ || २८.५७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|USA}} ||२ ||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])||१०||३||६||१(१)||०||४०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Netherlands}} | ७ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर १०}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ३१|| ११ || १९ || ० || १ || ३६.६६ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} | ६ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|सुपर ८}} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || २६|| ११ || १४ || ० || १ || ४४.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} | ५ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.2|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) || २६ || ८ || १६ || ० || २ || ३३.३३ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Namibia|2021}} | ४ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.4|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||१९ || ४ ||१४|| १(१) || ० || २६.३१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Oman}} | ४ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १४ ||२ || १० || १(०) || १ || १५.३८ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Nepal}} | ३ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || ३ || ७ || ० || ० || ३०.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Hong Kong}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || {{sort|5.3|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ६ || १ || ५ || ० || ० || १६.६६ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|United Arab Emirates}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || २ || ८ || ० || ० || २०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Papua New Guinea}} | २ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) || ७ || ० || ७ || ० || ० || ०.०० |- |style="text-align:left;" |{{Cr|CAN}} |२||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])|| ७ || १ || ६ || ० || ० || १४.२८ |- |style="text-align:left;" |{{Cr|UGA}} |१||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२०२४]])|| ४ || १ || ३ || ० || ० || २५.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} | १ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]) || २ || ० || २ || ० || ० || ०.०० |- |{{Cr|Italy}} |१ |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) |४ |१ |३ |० |० |२५.०० |- ! colspan="11" |{{smalldiv|1={{Updated|८ मार्च २०२६}}<br/> स्रोत:[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंदी:'' * कंसातील संख्या बरोबरी झालेल्या सामन्यांमध्ये [[सुपर ओव्हर]] आणि [[बोल-आउट]]च्या विजयांची संख्या दर्शवते, तथापि निकालाची पर्वा न करता हा अर्धा विजय मानला जातो. विजयाच्या टक्केवारीत कोणतेही परिणाम वगळले जातात आणि बरोबरी (टायब्रेकरची पर्वा न करता) अर्धा विजय म्हणून गणली जाते. ==स्पर्धेनुसार संघ निकाल== ;सूची * {{bg|gold| '''वि''' }} — विजेते * {{bg|silver| '''उवि''' }} — उपविजेते * {{bg|#cc9966| '''उफे'''}} — उपांत्यफेरी * {{bg|#BBF3BB|फे२}} — २री फेरी (सुपर ८, सुपर १० आणि सुपर १२) * फे१ — १ली फेरी (गट फेरी) * पा — पात्र * × — पात्र परंतु माघार घेतली * ×× — पात्रतेसाठी अपात्र (निलंबित) {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !संघ !{{flagicon|RSA}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|BAN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|UAE}}<br/>{{flagicon|OMA}}<br/>[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>{{flagicon|USA}}<br/>[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>{{flagicon|NZ}}<br/>[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>{{flagicon|Ireland|cricket}}<br/>{{flagicon|SCO}}<br/>{{flagicon|Wales}}<br/>[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]<br/> <small>(२०)</small> !सहभाग |- | id=AFG"" align=left| {{cr|AFG|२०१३}} |—||—|| फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| फे१ || || ! ८ |- | id=AUS"" align=left| {{cr|AUS}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=gold|'''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red"| पा || ! १० |- | align=left| {{cr|Italy}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || — || फे१ || || ! १ |- | align=left| {{cr|BAN}} | फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || × || || ! ९ |- | align=left| {{cr|CAN}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || फे१ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|ENG}} | style="background:#BBF3BB" | फे२ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=gold|'''वि''' || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || style="border: 3px solid red"| पा ! १० |- | align=left| {{cr|HK}} |—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| — || — || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|IND}} |bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||style="border: 3px solid red; background:#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:gold" | '''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:gold" | '''वि''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|IRE}} |—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"| पा ! ९ |- | align=left| {{cr|KEN}} | फे१ ||—||—||—||—||—||—||—|| — || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|NAM}} |—||—||—||—||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|NEP}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—||—|| फे१ || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|NED}} |—|| फे१ ||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || ! ७ |- | align=left| {{cr|NZ}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ || bgcolor=silver|'''उवि'''|| style="border: 3px solid red" | पा || ! १० |- | align=left| {{cr|OMA}} |—||—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|PAK}} |bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि''' || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|PNG}} |—||—||—||—||—||—|| फे१ || — || फे१ || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|SCO}} | फे१ || फे१ ||—||—||—|| फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"|पा ! ७ |- | align=left| {{cr|SA}} | style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB" |फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:silver" | '''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|SL}} | bgcolor="#cc9966"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=silver style|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|UAE}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—|| फे१ || — || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|UGA}} |—||—||—||—|| — ||—||—|| — || फे१ || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|USA}} |—||—||—||—||—||—|| — || — || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|WIN}} | फे१ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|ZIM}} | फे१ || × || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || ×× || style="background:#BBF3BB"| फे२ || — || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! ७ |} ==संघांचे पदार्पण== पदार्पण करणारा संघ, प्रतिवर्ष वर्णक्रमानुसार. {| class="wikitable" width=55% sortable" style="text-align:" |- ! वर्ष ! पदार्पण करणारा संघ ! एकूण |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | {{cr|AUS}}, {{cr|BAN}}, {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|KEN}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|SCO}}, {{cr|SA}}, {{cr|SL}}, {{cr|WIN}} आणि {{cr|ZIM}} | style="text-align:center;" |१२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] | {{cr|IRE}} आणि {{cr|NED}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] | कोणताही नाही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] | {{cr|HK}}, {{cr|NEP}} आणि {{cr|UAE}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] | {{cr|OMA}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] | {{cr|NAM}} आणि {{cr|PNG}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] | कोणताही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] | {{cr|CAN}}, {{cr|USA}} आणि {{cr|UGA}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] | {{cr|ITA}} | style="text-align:center;" | १ |- | [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- | [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- ! एकूण ! ! २५ |} ==स्पर्धा विक्रम== {{Main|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक विक्रमांची यादी}}{{updated|९ मार्च २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | टी२० विश्वचषक विक्रम |- ! colspan="4" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा | rowspan="2" |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] |१,२९२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावा|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029165134/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०२१|access-date=२९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- |[[फलंदाजी सरासरी (क्रिकेट)|सर्वाधिक सरासरी]] <small>(किमान २० डाव)</small> |५८.७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सामन्यात सर्वाधिक धावा | {{cricon|New Zealand}} [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] v {{cr|BAN}} |१२३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सामन्यात सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट <small>(किमान ५०० चेंडू)</small> |{{Cricon|ENG|name=इंग्लंड}} [[जोस बटलर]] |१४४.१६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref name="espncricinfo_highest_career_batting_strike-rate_892">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-highest-career-strike-rate/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वाधिक ५०+ धावा |{{cricon|India|name=भारत}} [[विराट कोहली]] |१५ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-fifties-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-fifties-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक ५०+|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वाधिक शतके |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |२ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/list_hundreds.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक शतके|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |{{cricon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] |२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |- |सर्वाधिक षटकार |६३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-sixes-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-sixes-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक षटकार|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] आणि [[फखर झमान]]<br> वि {{cr|SRI}} |१७६ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक धावा |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |३८३ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{cricon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] |५० <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[गोलंदाजी सरासरी]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|दक्षिण आफ्रिका}} [[ॲनरिक नॉर्त्ये]] |१२.६० <small>([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[स्ट्राइक रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|SRI}} [[वनिंदु हसरंगा]] |११.७२ <small>([[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]–[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम – सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[इकॉनॉमी रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|भारत}} [[जसप्रीत बुमराह]] |५.६६ <small>([[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट इकॉनॉमी रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी |{{cricon|SRI}} [[अजंता मेंडिस]] वि {{cr|ZIM}} |६/८ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्तम गोलंदाजी | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{cricon|अफगाणिस्तान|variant=२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] आणि {{cricon|भारत}} [[अर्शदीप सिंग]] |१७ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक गडी बाद <small>([[यष्टीरक्षक]])</small> |{{cricon|SA}} [[क्विंटन डी कॉक]] |३९ <small>([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक गडी बाद|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक झेल <small>([[क्षेत्ररक्षण]])</small> |{{cricon|Australia}} [[डेव्हिड वॉर्नर]] |२५ <small>([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]–[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक झेल | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | संघ |- |सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |२६०/६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावसंख्या |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वात कमी धावसंख्या |{{cr|NED}} (वि {{cr|SRI}}) |३९ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात कमी धावसंख्या | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |{{cr|UGA}} (वि {{cr|WIN }}) |३९ <small>([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |- |सर्वाधिक विजय % <small>(किमान १० सामने)</small> |{{cr|IND }} |७३.३३% <small>(सामने ६१, विजय ४३)</small> <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक विजय टक्केवारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वात मोठा विजय <small>(धावांनुसार)</small> |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |१७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/largest_margins.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात मोठा विजय|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा |{{cr|IND}} v {{cr|ENG}} |४९९/१४ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा |{{cr|NED}} v {{cr|SRI}} |७९-११ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{cr|IND }} आणि {{Cr|SA}} |८ - दोन्ही [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये | |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://cricket.yahoo.com/ आयसीसी संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} *[http://www.cricinfo.com/wt202010/content/series/412671.html ICC World Twenty20 2010] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] *[http://www.cricket-wc.com ICC World Twenty20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} *[http://t20worldcupcricket.com T20 World Cup Website] {{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}} {{fb start}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन स्पर्धा}} {{fb end}} [[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] hjslzfb6fvdh9egjo2yejhmd8n3mzsr 0 22881 2710720 2708593 2026-09-19T11:45:47Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2710720 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट |नाव=गुलमोहर |स्थिती=LC |स्थिती_प्रणाली=IUCN3.1 |स्थिती_संदर्भ=<ref name="IUCN">{{cite iucn |author=Du Puy, D. |year=1998 |title=Delonix regia |url=https://www.iucnredlist.org/details/32947/0 |access-date=11 May 2006}}</ref> |चित्र=Bunch of flowers of Gulmohar.jpg |चित्र_रुंदी=220px |चित्र_नाव = गुलमोहराच्या फुलांचा गुच्छ |regnum=[[वनस्पती]] |जीवसृष्टी=[[वनस्पती]] |वर्ग=युडीकॉटस |कुळ=[[फाबेसी]] |जातकुळी=[[डेलॉनिक्स]] |जीव=रेजिया |बायनॉमियल=डेलॉनिक्स रेजिया |बायनॉमियल_अधिकारी=(Bojer ex Hook.) Raf. }} '''गुलमोहर''' (शास्त्रीय नाव: ''डेलॉनिक्स रेजिया'') हा [[फाबेसी]] कुळातील एक उंचावरून वाढणारा आणि आकर्षक फुलांचा [[वृक्ष]] आहे.<ref name="IUCN" /> हा वृक्ष मूळचा [[मादागास्कर]] येथील असून जगातील उष्ण आणि उपोष्ण कटिबंधीय प्रदेशात सुशोभित वृक्ष म्हणून मोठ्या प्रमाणावर लावला जातो.<ref name="Prain">{{cite book |last=Prain |first=David |title=Bengal Plants |publisher=Botanical Survey of India |year=1903 |page=320}}</ref> == वर्णन आणि वैशिष्ट्ये == गुलमोहराचा वृक्ष जलद गतीने वाढणारा असून त्याची उंची सामान्यतः १० ते १५ मीटर (अदमासे ४० ते ५० फूट) पर्यंत असते. या वृक्षाचे छत्र (कॅनोपी) छत्रीसारखे पसरट आकाराचे असते.<ref name="Cowen">{{cite book |last=Cowen |first=D. V. |title=Flowering Trees and Shrubs in India |url=https://archive.org/details/lbg.635.977.cow.3525 |publisher=Thacker and Co. Ltd. |year=1965 |pages=[https://archive.org/details/lbg.635.977.cow.3525/page/n53 15]–16}}</ref> * '''पाने:''' याच्या पाकळ्या किंवा पाने संयुक्त स्वरूपाची असून नेच्यासारखी (पिच्छाकार) दिसतात. एका पानाची लांबी सुमारे ३० ते ५० सें.मी. असून त्यावर नाजूक पोपटी रंगाच्या उपपर्णिका असतात. * '''फुले:''' एप्रिल ते जुलै दरम्यान या वृक्षाला मोठा बहर येतो. फुलांचा रंग प्रामुख्याने वैशिष्ट्यपूर्ण लाल, केशरी किंवा भडक भगवा असतो. फुलातील पाच पाकळ्यांपैकी एक पाकळी इतर पाकळ्यांपेक्षा आकाराने मोठी असून तिच्यावर पांढऱ्या व पिवळ्या रंगाचे पट्टे असतात.<ref name="Cowen" /> * '''फळे (शेंगा):''' बहर ओसरल्यानंतर झाडावर ३० ते ६० सें.मी. लांबीच्या चपट्या, लांब आणि टणक शेंगा लटकतात. सुरुवातीला हिरव्या असलेल्या या शेंगा वाळल्यानंतर काळ्या-तपकिरी रंगाच्या होतात. == इतिहास आणि भौगोलिक आढळ == १८४० मध्ये एस. एम. एडवर्ड्स यांनी संकलित केलेल्या गॅझेटियरनुसार, [[मुंबई]]तील शिवडी परिसरात महाराष्ट्रातील पहिला गुलमोहर वृक्ष आढळल्याची नोंद आहे.<ref name="Edwardes">{{cite book |last=Edwardes |first=S. M. |title=The Gazetteer of Bombay City and Island |publisher=Government Central Press |year=1909 |page=45}}</ref> कॅरिबियन बेटांमध्ये याच्या टणक शेंगांचा उपयोग जळण म्हणून केला जातो. अमेरिकेतील [[फ्लोरिडा]] राज्यातील [[मायामी]] शहरात दरवर्षी या वृक्षाच्या संवर्धनासाठी 'गुलमोहर फेस्टिव्हल' आयोजित केला जातो.<ref name="Miami">{{cite web |url=https://www.miami.gov/Festivals |title=Tropical Tree Festivals in Miami |publisher=City of Miami |access-date=8 September 2026}}</ref> == पर्यावरण आणि संवर्धन == महाराष्ट्रातील [[सातारा]] येथे दरवर्षी १ मे रोजी निसर्ग आणि पर्यावरणाविषयी जागरुकता निर्माण करण्यासाठी 'गुलमोहर दिन' साजरा केला जातो. या दिवशी वनस्पती प्रदर्शन, कविता वाचन आणि छायाचित्रण स्पर्धांचे आयोजन केले जाते.<ref name="Satara">{{cite news |title=Gulmohar Day Celebrations in Satara |work=[[सकाळ]] |date=2 May 2023}}</ref> गुलमोहराची मुळे जमिनीच्या वर पसरत असल्याने आणि लाकूड कमकुवत असल्याने मोठ्या वादळात हा वृक्ष उन्मळून पडण्याची शक्यता असते. त्यामुळे इमारतींच्या अगदी जवळ किंवा दगडी पायवाटांवर हा वृक्ष लावणे टाळले जाते.<ref name="Cowen" /> == औषधी गुणधर्म == काही भारतीय वनस्पती अभ्यासकांच्या मते, पिवळ्या रंगाच्या गुलमोहराच्या प्रजातींमध्ये सूज आणि गाठी कमी करण्याचे गुणधर्म आढळतात.<ref name="Suhane">{{cite journal |last1=Suhane |first1=Nidhi |last2=Shrivastava |first2=Rishi Raj |last3=Singh |first3=Mahendra |title=Gulmohar an ornamental plant with medicinal uses |journal=Journal of Pharmacognosy and Phytochemistry |volume=5 |issue=6 |pages=245–248 |year=2016}}</ref> == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Delonix regia|गुलमोहर}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:फुले]] [[वर्ग:वृक्ष]] e5iyjkeudoqezwks39mi2gt2um8tlkk 0 24912 2710587 2111085 2026-09-18T16:48:10Z अभय नातू 206 /* खेळाडू */ 2710587 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" width=280 |- align="center" bgcolor="wheat" |colspan=2|<big> '''बंगलोर हाय फ्लायर्स''' |- align="center" |colspan=2| [[Image:Bangalore-Hi-Fliers.jpeg]] <!-- team name changes again[[Image:Banglore lions.jpg]]--> |- align="center" bgcolor="#eeeeee" || '''लीग''' || [[प्रीमियर हॉकी लीग]] |-align="center" || '''विभाग''' || प्रीमियर लीग |- align="center" bgcolor="#eeeeee" || '''शहर''' || [[बंगळूर|बंगलोर]] |- align="center" || '''सर्वोत्तम प्रदर्शन''' || विजेता ([[प्रीमियर हॉकी लीग २००६|२००६]],[[प्रीमियर हॉकी लीग २००८|२००८]]) |- align="center" bgcolor="#eeeeee" || '''कर्णधार''' || [[तुषार खांडेकर]] |- align="center" || '''मुख्य प्रशिक्षक ''' || [[आशिष बल्लाळ]] |} ==संघ== ===खेळाडू=== {{Hs start}} {{Hs player|क्र.=१ |nat=IND|नाव=[[तुषार खांडेकर ]]|स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.=२ |nat=IND|नाव=[[भरत कुमार क्षेत्री ]]|स्थान =kp |वय = }} {{Hs player|क्र.=३ |nat=IND|नाव=[[लेन अयप्पा ]]|स्थान =df |वय = }} {{Hs player|क्र.=४ |nat=IND|नाव=[[पी टी राव ]]|स्थान =kp |वय = }} {{Hs player|क्र.=५ |nat=IND|नाव=[[अजय कुमार सरोहा ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=६ |nat=IND|नाव=[[विनय वी एस ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=७ |nat=IND|नाव=[[बिमल लाक्रा ]]|स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.=८ |nat=IND|नाव=[[अर्जुन हलप्पा ]]|स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.=९ |nat=IND|नाव=[[विक्रम कांत ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१९ |nat=South Korea|नाव=[[यो ह्यो-सिक]]|स्थान =fw |वय = }} {{hockey squad mid}} {{Hs player|क्र.=१० |nat=IND|नाव=[[ चीयन्ना]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=११ |nat=IND|नाव=[[ हरी प्रसाद]]|स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.=१२ |nat=IND|नाव=[[ संदीप मायकल]]|स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.=१३|nat=IND|नाव=[[ एस. वी. सिंग]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१४ |nat=IND|नाव=[[ के. ए. निलेश]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१५ |nat=IND|नाव=[[ कमरजीत सिंग]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१६ |nat=NED|नाव=[[ऑलिवर रूटेगर्स ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१७ |nat=NED|नाव=[[सेबेस्टीयन वेस्टर्हॉट ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१८ |nat=South Korea|नाव=ह्यो किम|स्थान = |वय = }} {{hockey squad end}} ===इतर=== ==पीएचएल प्रदर्शन== ===२००५=== ===२००६=== ===२००७=== ==बाह्य दुवे== {{cr start}} {{पीएचएल संघ}} {{प्रीमियर हॉकी लीग २००८, इतर माहिती}} {{cr end}} [[वर्ग:बंगळूर]] [[वर्ग:हॉकी]] [[वर्ग:प्रीमियर हॉकी लीग २००८]] [[वर्ग:प्रीमियर हॉकी लीग संघ]] 5exbtnr6b22uiq2nlv8e72me4skjzia 0 26019 2710721 2710339 2026-09-19T11:53:02Z InternetArchiveBot 130355 Add 1 book for (20260919)) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 2710721 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|-5}} '''इ.स.पू.चे ५ वे सहस्रक''' हे ख्रिस्तपूर्व ५००० ते ख्रिस्तपूर्व ४००१ या कालावधीचे सहस्रक होते. या काळात [[नवपाषाण युग|नवपाषाण युगाकडून]] [[ताम्रपाषाण युग|ताम्रपाषाण युगात]] संक्रमण झाले. जगातील विविध भागांत विशेषतः [[सुमेरिया|सुमेर]], नाईल नदीचे खोरे, सिंधू संस्कृतीचा पूर्वकाळ आणि चीनमध्ये कृषी, तांबे वितळवण्याचे तंत्रज्ञान आणि नागरी संस्कृतीची पायाभरणी झाली.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/22756/ |title=इतिहास, प्रागैतिहासिक काळ |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=17 September 2026}}</ref> == जगातील प्रमुख संस्कृती आणि घडामोडी == === मेसोपोटेमिया व आशिया === * **[[उबैद संस्कृती]] :** [[मेसोपोटेमिया]]त (सध्याचा [[इराक]]) उबैद संस्कृतीचा विस्तार झाला. या काळात मातीची पक्की भांडी, सिंचनावर आधारित शेती आणि पहिल्या शहरी केंद्रांचा (जसे की [[उरुक]] व [[एरिडू]]) उदय सुरू झाला.<ref>{{cite book |last=Maisels |first=Charles Keith |title=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |url=https://archive.org/details/neareastarchaeol0000mais |publisher=Routledge |year=1999 |isbn=978-0415186070}}</ref> * **ताम्रयुगाची सुरुवात:** [[तांबे]] वितळवून साचे बनवण्याच्या तंत्रज्ञानाचा विकास [[मध्यपूर्व|मध्यपूर्वेत]] आणि [[पूर्व युरोप]]मध्ये मोठ्या प्रमाणावर झाला. === [[हडप्पा संस्कृती|सिंधू संस्कृती]] आणि भारतीय उपखंड === * **मेहरगढ ([[मेहरगढ काळ]] ३):** [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातील]] [[मेहरगढ]] (सध्याच्या [[बलुचिस्तान]]मध्ये) येथे कृषी संस्कृतीचा अधिक विकास झाला. या काळात तांब्याचा वापर, कुंभाराच्या चाकाचा वापर आणि सुती कापडाचे उत्पादन सुरू झाल्याचे पुरावे मिळतात.<ref>{{cite web |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32410/ |title=सिंधू संस्कृती |website=मराठी विश्वकोश |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=17 September 2026}}</ref> === [[इजिप्त]] आणि [[आफ्रिका]] === * **[[बदारी संस्कृती]]:** वरच्या इजिप्तमध्ये बदारी संस्कृतीचा उदय झाला, ज्याने पुढील [[नाईल खोरे|नाईल खोऱ्यातील]] प्रगत इजिप्शियन संस्कृतीची पायाभरणी केली. * शेती आणि पशुपालनाचा सहारा व नाईल खोऱ्यात मोठा प्रसार झाला. === [[चीन]] व [[पूर्व आशिया]] === * **[[यांगशाओ संस्कृती]]:** चीनमधील पिवळ्या नदीच्या ([[ह्वँग हो]]) खोऱ्यात यांगशाओ संस्कृतीचा विकास झाला. मणी, रंगवलेली मातीची भांडी आणि रेशीम उत्पादनाची प्राथमिक सुरुवात या काळात झाली.<ref>{{cite book |last=Liu |first=Li |title=The Archaeology of China: From the Late Paleolithic to the Early Bronze Age |publisher=Cambridge University Press |year=2012 |isbn=978-0521644327}}</ref> === युरोप === * **[[व्हिंचा संस्कृती]]):** आग्नेय युरोपमध्ये (बाल्कन प्रदेश) व्हिंचा संस्कृतीचा विस्तार झाला, जिथे जगात सर्वात जुन्या तांब्याच्या खाणी आणि धातूकामाचे अवशेष सापडले आहेत. == शोध आणि तंत्रज्ञान == * **कुंभाराचे चाक:** मेसोपोटेमिया आणि दक्षिण आशियात कुंभाराच्या चाकाचा वापर सुरू झाला. * **नांगर आणि सिंचन:** शेतीसाठी प्राथमिक नांगर आणि कालव्यांद्वारे सिंचन पद्धतींचा वापर वाढला. * **कापड विणकाम:** कापूस आणि लोकरीपासून कापड विणण्याच्या तंत्रज्ञानाचा प्रसार झाला. == महत्त्वाच्या घटना == * **इ.स.पू. ४९०० - ४७००:** युरोपमध्ये मध्य-युरोपीय वर्तुळाकार खंदक (Circular enclosures) उभारले गेले. * **इ.स.पू. ४५००:** सुमेरियन प्रदेशात नागरी संस्कृतीची सुरुवातीची लक्षणे दिसून आली. * **इ.स.पू. ४००० च्या सुमारास:** जगातील अनेक भागांत नवपाषाण युगाचा अंत होऊन ताम्रयुगाला पूर्ण स्वरूप प्राप्त झाले. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{मराठी विश्वकोश|२२७५६|इतिहास, प्रागैतिहासिक काळ}} [[वर्ग:सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे ५ वे सहस्रक| ]] [[वर्ग:प्रागैतिहासिक काळ]] [[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे ५ वे सहस्रक]] r4f654xhufjag8sn0i9mp201pgjxrir 0 26020 2710631 2709363 2026-09-18T23:05:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710631 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|-6}} [[इ.स.पू. ६वे सहस्रक|इ.स.पू. ६व्या सहस्रकात]] [[इ.स.पू. ६०००]] ते [[इ.स.पू. ५००१]] (सुमारे ८ हजार वर्षे ते ७ हजार वर्षे पूर्व) या वर्षांचा समावेश होतो. या सहस्रकाच्या काळात घडलेल्या घटनांची अचूक तारीख निश्चित करणे अशक्य आहे आणि येथे नमूद केलेल्या सर्व तारखा प्रामुख्याने भूगर्भीय आणि मानववंशशास्त्रीय विश्लेषणावर आधारित अंदाज आहेत. मध्य युरोपातील नवपाषाण युगातील विहिरींमधील काही लाकडांच्या [[वृक्षवलयशास्त्र|वृक्षवलयशास्त्रावर]] आधारित तारखा याला अपवाद आहेत. हे सहस्रक जागतिक हिमनदी वितळण्याचा अंतिम टप्पा मानले जाते. हे शेवटच्या सर्वोच्च हिमीकरणाच्या कालावधीनंतर सुरू झाले होते आणि सुमारे ५,००० वर्षांच्या कालावधीत समुद्राची पातळी सुमारे ६० मीटरने वाढण्यास कारणीभूत होते. == आढावा == [[इ.स.पू. ६०००]] पर्यंत नवपाषाण संस्कृती आणि तंत्रज्ञान जवळच्या पूर्वेकडून पूर्व युरोपमध्ये पसरले होते. सुदूर पूर्वेकडील त्याचा विकास वेगाने झाला आणि या सहस्रकात [[प्रागैतिहासिक इजिप्त]] आणि सुदूर पूर्वेमध्ये त्याच्या उपस्थितीचे पुरावे वाढले आहेत. तथापि, उत्तर आणि पश्चिम युरोपसह जगातील बहुतांश भागात लोक अजूनही विखुरलेल्या पुरापाषाण/मध्यपाषाण [[शिकारी-संग्राहक]] समाजात राहत होते. [[नवपाषाण क्रांती|नवपाषाण क्रांतीच्या]] परिणामी [[जगाची लोकसंख्या|जागतिक लोकसंख्येत]] झपाट्याने वाढ झाली. या सहस्रकाच्या शेवटी जगभरात सुमारे ४ कोटी लोक असावेत, असा अंदाज आहे, जे सुमारे [[इ.स.पू. १६००]] च्या मध्य कांस्य युगापर्यंत १० कोटींवर पोहोचले.<ref name="JNB">{{cite journal | last1=Biraben | first1=Jean-Noël | year=1979 | title=Essai sur l'évolution du nombre des hommes | journal=Population | volume=34–1 | issue=1 | pages=13–25 | doi=10.2307/1531855 | jstor=1531855 }}</ref> == युरोप == [[File:Mesolithic migrations ca. 6500-5000.jpg|thumb|युरोपमधील नवपाषाण स्थलांतर, सुमारे इ.स.पू. ६५००-५०००]] असा अंदाज आहे की मानवाने प्रथम सुमारे [[इ.स.पू. ५९००]] मध्ये भूमध्य समुद्र ओलांडून युरोप आणि उत्तर आफ्रिका या दोन्ही कडून [[माल्टा]]मध्ये वस्ती केली.<ref>{{cite news |url=https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180316/life-features/700-years-added-to-maltas-history.673498 |title=700 years added to Malta's history |newspaper=[[Times of Malta]] |date=16 March 2018 |access-date=1 June 2019 |archive-date=2018-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180316111529/https://www.timesofmalta.com/articles/view/20180316/life-features/700-years-added-to-maltas-history.673498 |url-status=dead }}</ref> [[तिबिलिसी]]जवळ सापडलेल्या मातीच्या भांड्यांचा वापर हे दर्शवतो की सुमारे [[इ.स.पू. ५९८०]] च्या सुमारास [[द्राक्षे|द्राक्षांचा]] वापर [[वायकिंग|वाइन निर्मितीसाठी]] केला जात होता.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-41977709 |title='World's oldest wine' found in 8,000-year-old jars in Georgia |work=BBC News |date=13 November 2017 |access-date=1 June 2019}}</ref> पोलंडमध्ये [[चीज]] निर्मितीचे पुरावे सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] मधील आहेत.<ref>{{cite journal |url=https://www.nature.com/news/art-of-cheese-making-is-7-500-years-old-1.12020 |title=Art of cheese-making is 7,500 years old |journal=Nature |publisher=Macmillan |date=12 December 2012 |doi=10.1038/nature.2012.12020 |access-date=1 June 2019|last1=Subbaraman |first1=Nidhi }}</ref> सुमारे [[इ.स.पू. ५३००]] च्या सुमारास सुरू झालेल्या चार प्रमुख संस्कृती म्हणजे निपर-डोनेट्स संस्कृती, नारव्हा संस्कृती (पूर्व बाल्टिक), एर्टेबॉले संस्कृती (डेन्मार्क आणि उत्तर जर्मनी) आणि स्विफ्टरबँट संस्कृती (सखल देश). ते आशियातून पश्चिमेकडे पसरलेल्या एका सामान्य भांड्यांच्या शैलीने जोडलेले होते ज्याला कधीकधी "सिमेंटेड मेसोलिथिक" म्हणतात.<ref>{{cite journal |last1=Gronenborn |first1=Detlef |title=Beyond the models: Neolithisation in Central Europe |journal=Proceedings of the British Academy |date=2007 |volume=144 |pages=73–98}}</ref> == उत्तर आशिया == मध्य सायबेरिया आणि दक्षिण सायबेरियाच्या पॅलेओ-सायबेरियन रहिवाशांमध्ये येनिसेयियन लोकांचा समावेश होता, ज्यांपैकी केत जमातीला शेवटचा उर्वरित भाग मानले जाते. येनिसेयियन लोकांच्यानंतर उत्तर उरल प्रदेशातून आलेले युरालिक समोयेदिक लोक आले. आद्य-युरालिक ही आधुनिक युरालिक भाषांची पूर्वज भाषा आहे. ही काल्पनिक भाषा मूळतः इ.स.पू. ७०००-२००० च्या सुमारास एका लहान क्षेत्रात बोलली जात असे आणि नंतर तिचा विस्तार झाला. नवीन संशोधनानुसार "आद्य-युरालिक मूळ स्थान" उरल पर्वताच्या पूर्वेस पश्चिम सायबेरियामध्ये ढकलले गेले आहे.<ref>{{Cite journal |last1=Grünthal |first1=Riho |title=Drastic demographic events triggered the Uralic spread |journal=Diachronica |year=2022}}</ref> लॅकुस्ट्रिन काळात खड्डे भरणाऱ्या सर्व सायबेरियन तलावांचे काठ नवपाषाण युगातील अवशेषांनी समृद्ध आहेत. असंख्य [[कुरगन]] (थडगी), भट्ट्या आणि इतर पुरातत्व अवशेष दाट लोकसंख्येची साक्ष देतात. सायबेरियातील दूरवरच्या प्रागैतिहासिक वस्त्यांवरून असे दिसून आले आहे की ८,००० वर्षांपूर्वी आम्न्या संकुलासारख्या जटिल संरक्षण रचनांचे बांधकाम राजकीय युद्धांसोबत झाले होते. त्या जगातील सर्वात जुन्या तटबंदी आहेत. स्थानिक अमेरिकन लोकसंख्येचे आशियामध्ये परत स्थलांतर हजारो वर्षांच्या कालावधीत अलताई पर्वतासारख्या भागात झाले, ज्यातील सर्वात जुने सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] मधील आहे.<ref>{{cite web|url=https://cosmosmagazine.com/people/society/eye-witnesses-call-from-millennia-past/|title=Eye-witnesses call from millennia past|last=Nunn|first=Patrick|date=28 August 2018|work=[[Cosmos (Australian magazine)|Cosmos]]|access-date=26 February 2024}}</ref> ना-देने भाषिक लोक सुमारे [[इ.स.पू. ८०००]] च्या सुमारास उत्तर अमेरिकेत दाखल झाले आणि सुमारे [[इ.स.पू. ५०००]] पर्यंत पॅसिफिक वायव्य भागात पोहोचले.<ref>{{cite journal |last=Drummond |first=D. E.|title=Toward a Pre-History of the Na-Dene |journal=American Anthropologist |date=October 1969}}</ref> मध्य आशियातील इंडो-युरोपीय संस्कृती भरभराटीस आल्या, ज्यामध्ये मध्य व्होल्गा संस्कृती (त्यानंतर समारा संस्कृती) आणि समकालीन निपर-डोनेट्स संस्कृती यांचा समावेश होतो. सुमारे [[इ.स.पू. ५२००]] पासून, पितृसत्ताक निपर-डोनेट्स संस्कृतीने मध्यपाषाण शिकारी-संग्राहक जीवनशैली सोडून गायी, शेळ्या आणि मेंढ्या पाळण्यास सुरुवात केली.<ref>{{cite book |last=Mallory |first=J. P. |year=1991 |title=In Search of the Indo-Europeans: Language Archeology and Myth |publisher=Thames & Hudson}}</ref> == दक्षिण आशिया == सुमारे [[इ.स.पू. ५५००]] च्या सुमारास आग्नेय आशियात रानकोंबड्यांचे (Junglefowl) पालतूकरण करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=Concise History of Science & Invention: An Illustrated Time Line|date=2010|publisher=National Geographic Books|isbn=978-1-4262-0544-6}}</ref> == पूर्व आशिया == चीनमधील झाओबाओगाऊ संस्कृती सुमारे [[इ.स.पू. ५४००]] च्या सुमारास सुरू झाली. ती देशाच्या ईशान्य भागात, प्रामुख्याने अंतर्गत मंगोलिया आणि उत्तर हेबेई मधील लुआन नदीच्या खोऱ्यात होती.<ref>{{cite book |title=Archaeology of Asia |first=Miriam T. |last=Stark |publisher=Blackwell |isbn=1-4051-0213-6 |date=2005 }}</ref> यांगशाओ संस्कृती ही एक नवपाषाणकालीन संस्कृती होती जी या सहस्रकाच्या शेवटी, सुमारे [[इ.स.पू. ५०००]] ते [[इ.स.पू. ३०००]] या काळात चीनमधील पिवळ्या नदीच्या मध्य भागात मोठ्या प्रमाणावर अस्तित्वात होती. उत्खननात असे दिसून आले की लहान मुलांना रंगवलेल्या मातीच्या भांड्यात पुरले जात असे.<ref>{{cite journal |last1=Zhang |first1=Kai |title=The Spread and Integration of Painted pottery Art along the Silk Road |journal=Region - Educational Research and Reviews |date=2021}}</ref> [[File:Banpo bowl.jpg|thumb|180px|बनपो संस्कृतीचा (यांगशाओ संस्कृतीचा पहिला टप्पा) मानवी चेहरा आणि माशाची आकृती असलेला मातीचा पेला, इ.स.पू. ४५००-३५००, शांक्सी.]] == ओशनिया == सध्याच्या नैऋत्य व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया येथील मूळ ऑस्ट्रेलियन रहिवासी सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]] च्या सुमारास दगडी धरणे, कालवे आणि विणलेले सापळे वापरून अन्नस्रोत आणि व्यापारी वस्तू म्हणून बाम माशांची (eels) शेती करत होते.<ref>{{Cite book |last=Flood |first=Josephine |title=Archaeology of the dreamtime: the story of prehistoric Australia and its people |date=2004 |publisher=J. B. Publishing}}</ref> कोंडा तलावाच्या आसपासच्या सापळ्यांच्या यंत्रणेचे कार्बन डेटिंग ६,६०० वर्षे जुने असल्याचे आढळले आहे.<ref>{{cite web |title=Budj Bim, Mount Eccles & Lake Condah Area |url=https://www.dcceew.gov.au/parks-heritage/heritage/places/national/budj-bim-mt-eccles-lake-condah-area |publisher=Australian Government Department |access-date=1 September 2026}}</ref> == पर्यावरण बदल == सुमारे इ.स.पू. १०,००० मध्ये सुरू झालेली प्रारंभीच्या होलोसीन समुद्राच्या पातळीतील वाढ (EHSLR) इ.स.पू. ६व्या सहस्रकात मंदावली. शेवटच्या हिमयुगाच्या समाप्तीपासून बर्फाचे साठे वितळल्यामुळे जागतिक पाण्याची पातळी सुमारे ६० मीटरने वाढली होती.<ref>{{cite journal |title=The early Holocene sea level rise |journal=Quaternary Science Reviews |last1=Smith |first1=D. E. |date=July 2011}}</ref> समुद्राच्या पातळीत झालेली जलद वाढ, ज्याला मेल्टवॉटर पल्स म्हणतात, EHSLR दरम्यान तीन वेळा घडली. शेवटचा, मेल्टवॉटर पल्स 1C, जो सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]] च्या सुमारास शिखरावर होता, ज्यामुळे अवघ्या १४० वर्षांत ६.५ मीटरने वाढ झाली. अंतार्क्टिकामधील बर्फाचा थर कोसळल्यामुळे हे घडले असे मानले जाते. सुमारे ८,००० वर्षांपूर्वी (सुमारे [[इ.स.पू. ६०००]]), सिसिली येथील एटना पर्वतावर झालेल्या महाकाय ज्वालामुखीय भूस्खलनामुळे मोठा त्सुनामी आला ज्याने आशिया, आफ्रिका आणि युरोप खंडांतील पूर्व भूमध्य सागरी किनारपट्टीचा विनाशा केला.<ref>{{cite journal |last1=Pareschi |first1=M. T. |year=2006 |title=Lost tsunami |journal=Geophysical Research Letters}}</ref> दक्षिण अमेरिकेत, सुमारे [[इ.स.पू. ५८७०]] च्या सुमारास कुएरोस दे पुरुलिया येथे मोठा उद्रेक झाला. सुमारे [[इ.स.पू. ५७००]] च्या सुमारास ओरेगॉनमध्ये माउंट माझामा येथे ज्वालामुखीय उद्रेक झाला ज्यातून क्रेटर लेकची निर्मिती झाली.<ref>{{cite web |url=https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/crater_lake/geo_hist_mazama.html |title=Geology and History Summary for Mount Mazama and Crater Lake |publisher=USGS |access-date=1 June 2019 |archive-date=2020-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804075511/https://volcanoes.usgs.gov/volcanoes/crater_lake/geo_hist_mazama.html |url-status=dead }}</ref> आणखी एक मोठा उद्रेक सुमारे [[इ.स.पू. ५५५०]] मध्ये अंतार्क्टिकाच्या माउंट ताकाहे येथे झाला. सुमारे [[इ.स.पू. ५४८०]] मध्ये तयार झालेल्या झाडांच्या कड्यांमधील कार्बन-१४ चे प्रमाण सौर ऊर्जेच्या असामान्य पातळीचे सूचक आहे.<ref>{{cite journal |title=Large 14C excursion in 5480 BC indicates an abnormal sun in the mid-Holocene |last1=Miyake |first1=Fusa |journal=PNAS |date=31 January 2017}}</ref> == खगोलशास्त्र आणि दिनदर्शिका == [[Image:Monreale creation Adam.jpg|right|thumb|upright|माँरिअल कॅथेड्रल मधील ॲडमच्या निर्मितीचे मोझॅक - बायझेंटाईन दिनदर्शिकेत वर्ष १ (सप्टेंबर इ.स.पू. ५५०९).]] बायझेंटाईन साम्राज्यात आणि अनेक ऑर्थोडॉक्स ख्रिश्चन देशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या बायझेंटाईन दिनदर्शिकेचे युग १ सप्टेंबर इ.स.पू. ५५०९ च्या समान आहे.<ref>Stephenson, Paul. ''"Translations from Byzantine Sources: The Year 6508, the Byzantine dating system"''. November 2006.</ref> काही ज्योतिषांच्या मते इ.स.पू. ६वे सहस्रक संपूर्णपणे मिथुन राशीच्या अंतराळ युगात (सुमारे इ.स.पू. ६४५० ते सुमारे इ.स.पू. ४३००) येते.<ref>{{cite web |url=https://www.yeatsvision.com/GreatYear.html |title=The Astrological Great Year |author=Mann, Neil |access-date=1 June 2019}}</ref> [[तूर्सचा ग्रेगोरी|तूर्सच्या ग्रेगोरीनुसार]] देवाने [[तूर्सचा मार्टिन|तूर्सच्या मार्टिन]] मृत्यूआधी ५५९७ वर्षे जगाची निर्मिती केली होती. ही घटना साधारण [[इ.स.पू. ५२००]]च्या आसपास असावी.<ref>Gregory of Tours (1916) [594], ''History of the Franks''</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे ६ वे सहस्रक]] 1f35o3jfblv203qbqyp3ud2je2f51jg 0 38035 2710653 2706876 2026-09-19T05:03:01Z ~2026-50428-67 187536 /* अतुल पेठे यांना मिळालेले पुरस्कार */ 2710653 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = अतुल पेठे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = अतुल पेठे | पूर्ण_नाव = अतुल पेठे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1964|7|14}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = पर्ण पेठे (मुलगी) | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} अतुल सदाशिव पेठे (जन्म : १४ जुलै १९६४) हे एक मराठी नाट्यलेखक, नाट्य‍अभिनेते, नाट्यप्रशिक्षक, आरोग्यसंवादक व नाट्यदिग्दर्शक आहेत. ==विशेष== लेखक, अभिनेता, दिग्दर्शक, छायाचित्रकार, माहितीपटकार, निर्माता, प्रशिक्षक अशीही अतुल पेठेंची ओळख आहे. त्यांची विचारशील प्रायोगिक नाटके राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय नाट्यमहोत्सवांत गाजली. १९९० नंतरच्या मराठी रंगभूमीवर जोरकसपणे काम करून स्वतःची वेगळी ओळख त्यांनी निर्माण केली. ज्या नाटक करायला अवघड होते, अशा काळात त्यांनी हिमतीने महाराष्ट्रभर स्वतःचे नाटक नेले. त्यावर चर्चा झाल्या आणि नवे नाटक पुन्हा रुजले गेले. त्यांनी अनेक नाट्यकार्यशाळा घेतल्या. त्यांतून नवे रंगकर्मी तयार झाले. आशयघन नाटके हा त्यांचा विशेष आहे. नाट्यगट, सांस्कृतिक मंडळे, काही संवेदनशील मंडळी आणि काही स्वयंसेवी संस्था यांच्याद्वारेच पेठे त्यांचे नाट्यप्रयोग घडवून आणतात. ते नाटकाबरोबरच इतर क्षेत्रांतील लोकांकरिता कार्यशाळाही घेत असतात. आरोग्य क्षेत्र आणि त्यातून ‘आरोग्य-संवाद’ या संकल्पनेवर काम करणारे महाराष्ट्रात अत्यंत वेगळ्या रीतीने काम करणारे डॉक्टर्स आणि त्यांच्या संस्था आहेत. त्यांच्याशी जोडले जाऊन अतुल पेठे यांनी त्यांच्या कार्यशाळा घेतल्या. नाटक या माध्यमाचा वापर करून समाजप्रबोधन आणि विचारप्रसार करणे हे ज्यांचे उद्दिष्ट आहे अशा समकालीन मित्रमैत्रिणींच्या संघटनांकरताही त्यांनी कार्यशाळा घेतल्या. या साऱ्या संस्था, संघटना आणि व्यक्ती या भारतीय राज्यघटनेला आणि लोकशाहीच्या मूल्यांना केंद्रस्थानी मानणाऱ्या होत्या. त्या धंदेवाईक उद्देशाने स्थापन झालेल्या नव्हत्या. त्यामुळे अशा स्वयंसेवी संस्थांबरोबर काम करून हुकूमशाही, एकाधिकारशाही, धर्माधता आणि दहशत असा विषयांवरची नाटके अतुल पेठे यांनी स्वीकारली आणि सादर केली. त्यांना या मार्गाने वंचित, पीडित, शोषितांचे प्रश्न तळमळीने सोडवायचे आहेत. * ‘सत्यशोधक’ हे नाटक अतुल पेठे यांनी पुणे महापालिकेतील अभिनयाची पार्श्वभूमी नसलेल्या सफाई कामगारांना घेऊन केले. * ‘दलपतसिंग..’ हे माहितीचा अधिकार या विषयावरचे नाटक दुर्गम खेडय़ातील कलाकारांना घेऊन केले. * कॉ. पानसरे आणि डॉ. दाभोलकर यांच्या हत्येनंतर अतुल पेठे यांनी ‘रिंगणनाट्य’ कार्यशाळा घेतल्या. त्यातून अडीचशे कार्यकर्त्यां कलावंतांनी १६ नाटके सादर केली. त्या नाटकांचे एक हजाराच्या आसपास प्रयोग झाले. 'रंगधर्मी'हे विशेषण विशेष गांभीर्याने लावता येईल अशी फार थोडी माणसे मराठी नाट्यसृष्टीत आहेत, त्यातले एक प्रमुख नाव म्हणजे अतुल पेठे. १९९० नंतरच्या तीन दशकांत त्यांनी किती विविध प्रकारची नाटके रंगमंचावर आणली आणि त्यांच्या उभारणीतही किती वैविध्य आहे, यावर दृष्टिक्षेप टाकला तर कोणीही जाणकार नाट्यप्रेमी चकितच होईल. त्यातही विशेष हे आहे की, नाट्यसृष्टीत नाव कमावलेल्या व यशस्वी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या लहानथोरांना मोह व्हावा किंवा त्यांनी प्रलोभनाला बळी पडावे असे दृकश्राव्य माध्यमातील कितीतरी पर्याय मागील तीन दशकांत उपलब्ध झालेले आहेत. तरीही अतुल पेठे नाटकच करतात. त्याचे कारण सांगताना ते असे म्हणतात की, "टीव्ही माणसाला आहे त्यापेक्षा लहान दाखवतो, सिनेमा माणसाला आहे त्यापेक्षा मोठा दाखवतो, नाटक मात्र माणसाला आहे तेवढाच दाखवते. ==अतुल पेठे यांनी लिहिलेली नाटके== * आनंदीगावचा गंमतराव (बालनाट्य) * दी ग्रेट गाढव सर्कस (बालनाट्य) * चेस * पाऊस आता थांबलाय * मंथन * यात्रा * अंक दुसरा * आविष्कार * गाणे गुलमोहोराचे * डायरीची दहा पाने * शोध अंधार अंधार * क्षितिज * अवशेष * शीतयुद्ध सदानंद (श्याम मनोहरांच्या कादंबरीचे नाट्यरूपांतर) * दलपतसिंग येती गावा (सहलेखक) ==अतुल पेठे यांची भूमिका असलेली आणि दिग्दर्शित केलेली नाटके== * चेस (एकांकिका) * पाऊस आता थांबलाय * मंथन * क्षितिज * सापत्‍नेकराचे मूल * पडघम * प्रलय * अतिरेकी * घाशीराम कोतवाल * वेटिंग फॉर गोदो * शीतयुद्ध सदानंद * प्रेमाची गोष्ट ? * मी जिंकलो - मी हरलो * ठोंब्या * गोळायुग * सूर्य पाहिलेला माणूस * समाजस्वास्थ्य * किमया (अभिवाचन) * तर्काच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य * परवा आमचा पोपट वारला * रेड रेबिट व्हाईट रेबिट * शब्दांची रोजनिशी * ताल-भवताल * अडलंय का ? * Confessions * डबर * अडोस पडोस - चित्रनाट्य खेळ * बागुलबुवा * साठेचं काय करायचं? * एका नटाचा मृत्यू ==अतुल पेठे यांनी दिग्दर्शित केलेली नाटके आणि प्रयोग * चेस (५०) * डायरीची दहा पाने (२५) * क्षितिज (१५) * शीतयुद्ध सदानंद (११) * बसस्टॉप (२५) * मामका:पांडवाश्चैव (२५) * वळण (१०) * टॅक्स फ्री (१०) * शीतयुद्ध सदानंद (५०) * वेटिंग फॉर गोदो (४५) * ऐस पैस सोयीने बैस (२५) * प्रेमाची गोष्ट ? (७७) * सूर्य पाहिलेला माणूस (१००) * आनंदओवरी (७०) * उजळल्या दिशा (६५) * चौक (सहदिग्दर्शक - मकरंद साठे)(३८) * गोळायुग (४) * मी ... माझ्याशी (४०) * दलपतसिंग येती गावा (२०) * सत्यशोधक (११८) * सत्यशोधक (कन्नड)(७५) * आषाढातील एक दिवस (७७) * तर्कांच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य (५२) * प्रोटेस्ट(१) * समाजस्वास्थ्य (७८) * किमया (४०) * परवा आमचा पोपट वारला (५५) * शहर - तूट के क्षण (४) * शब्दांची रोजनिशी (५९) * ताल-भवताल (६) * MallPractice and the show (२४) * बिगडे बिम्ब (६) * Confessions (१) * डबर (१) * अडोस पडोस - चित्रनाट्य खेळ (३) * बागुलबुवा (१) * साठेचं काय करायचं? (२०) * एका नटाचा मृत्यू (८) ==अतुल पेठे य़ांनी भूमिका असलेले चित्रपट== * कथा दोन गणपतरावांची * कलाकार * म्हादू * यकीन मानो ==आत्मचरित्रवजा आठवणी आणि अन्य लेखन== * चेस आणि इतर एकांकिका * नाटकवाल्यांचे प्रयोग (लेखक अतुल पेठे) * रिंगणनाट्य (सहलेखक : राजू इनामदार) इतर कामे : * कोसला (दिग्दर्शन,आकाशवाणी पुणे केंद्र २५ भाग) * हिंदू (वाचन स्टोरीटेल) * रिपोर्टिंगचे दिवस (वाचन स्टोरीटेल) * अज्ञात गांधी (वाचन स्टोरीटेल) * रानमित्र (वाचन स्टोरीटेल) * कुतूहलपोटी (वाचन स्टोरीटेल) * समांतर, रंगवाचा या नाट्यविषयक मासिकांचे संपादक मंडळात सहभाग * रंगसंगत नाट्यकार्यशाळेचे आयोजन. * नाटकघरतर्फे नाट्यप्रयोग आयोजन. * 'मानसरंग'नाट्य संकल्पना आणि नाट्यमहोत्सव ==अतुल पेठे यांना मिळालेले पुरस्कार== * पुरुषोत्तम करंडक - केशवराव दाते अभिनय नैपुण्य पुरस्कार * पुरुषोत्तम करंडक - गो.गं. पारखी लेखन पुरकार * नाट्यदर्पण - अरविंद देशपांडे दिग्दर्शन पुरस्कार - शीतयुद्ध सदानंद * रंगदर्पण गजानन सरपोतदार पुरस्कार * महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोत्कृष्ट व्यावसायिक दिग्दर्शक आणि संगीत - उजळल्या दिशा * बलराज साहनी पुरस्कार २०१० * सत्यशोधक पुरस्कार - पुणे म न पा कामगार युनियन * डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील कलागौरव पुरस्कार * महाराष्ट्र फौंडेशनचा नाट्यगौरव पुरस्कार * मुंबई मराठी साहित्य संघाचा के.नारायण काळे पुरस्कार * मुंबई मराठी साहित्य संघाचा मो.ग.रांगणेकर पुरस्कार * मुंबई मराठी साहित्य संघाचा पार्श्वनाथ आळतेकर पुरस्कार * अखिल भारतीय नाट्य परिषदेचा चित्तरंजन कोल्हटकर पुरस्कार * प्रमोद कोपर्डे प्रतिष्ठान पुरस्कार, सातारा * बिष्णू बसू सन्मान, कोलकत्ता * अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाउंडेशनचा डॉ.नरेंद्र दाभोलकर स्मृती पुरस्कार २०१७ * अस्मि कृतज्ञता सन्मान २०१८ * 'सूर्य पाहिलेला माणूस'ला दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार * 'समाजस्वास्थ्य'नाटकातील भूमिकेकरता महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोत्कृष्ट अभिनयाचा पुरस्कार २०१८ * प्रभाकर पाटणकर स्मृती पुरस्कार, नाशिक * 'तन्वीर सन्मान २०१८' - डॉ.श्रीराम लागू यांच्या 'रूपवेध' तर्फे मानाचा सन्मान * कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा 'गोदावरी गौरव पुरस्कार २०२२' * मुंबई मराठी साहित्य संघाचा के.ना.काळे पुरस्कार २०२२ * नंदकुमार रावते उत्कृष्ट नाट्य दिग्दर्शक पुरस्कार २०२३ * सर्वोत्कृष्ट प्रायोगिक नाटक आर्यन्स पुरस्कार २०२३ * महाराष्ट्र कल्चरल सेंटरचा डॉ. रवींद्र दामले स्मृती पुरस्कार २०२४ * चैत्र चाहूल तर्फे 'ध्यास सन्मान' पुरस्कार २०२४ * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा कमलाकर सारंग पुरस्कार २०२४ * राजारामबापू पाटील ललित कला अकादमी तर्फे प्रयोगशील रंगकर्मी राष्ट्रीय कलासन्मान २०२४ * समाज साहित्य प्रतिष्ठानचा कृष्णराव केळुसकर पुरस्कार २०२४ * मराठवाडा साहित्य परिषदेचा नटवर्य लोटू पाटील पुरस्कार २०२६ * लोकमत साहित्य पुरस्कार : 'नाटक नावाचा तराफा' २०२६ * अच्युत गोडबोले प्रतिष्ठानचा कर्तृत्व गौरव पुरस्कार २०२६ * पुणे फेस्टीव्हल अवॉर्ड २०२६ {{DEFAULTSORT:पेठे, अतुल}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] nr7r9b10e08lraejlcugyrolz2pirp1 2710655 2710653 2026-09-19T05:03:55Z ~2026-50428-67 187536 /* अतुल पेठे यांची भूमिका असलेली आणि दिग्दर्शित केलेली नाटके */ 2710655 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = अतुल पेठे | चित्र = | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = अतुल पेठे | पूर्ण_नाव = अतुल पेठे | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1964|7|14}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = पर्ण पेठे (मुलगी) | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} अतुल सदाशिव पेठे (जन्म : १४ जुलै १९६४) हे एक मराठी नाट्यलेखक, नाट्य‍अभिनेते, नाट्यप्रशिक्षक, आरोग्यसंवादक व नाट्यदिग्दर्शक आहेत. ==विशेष== लेखक, अभिनेता, दिग्दर्शक, छायाचित्रकार, माहितीपटकार, निर्माता, प्रशिक्षक अशीही अतुल पेठेंची ओळख आहे. त्यांची विचारशील प्रायोगिक नाटके राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय नाट्यमहोत्सवांत गाजली. १९९० नंतरच्या मराठी रंगभूमीवर जोरकसपणे काम करून स्वतःची वेगळी ओळख त्यांनी निर्माण केली. ज्या नाटक करायला अवघड होते, अशा काळात त्यांनी हिमतीने महाराष्ट्रभर स्वतःचे नाटक नेले. त्यावर चर्चा झाल्या आणि नवे नाटक पुन्हा रुजले गेले. त्यांनी अनेक नाट्यकार्यशाळा घेतल्या. त्यांतून नवे रंगकर्मी तयार झाले. आशयघन नाटके हा त्यांचा विशेष आहे. नाट्यगट, सांस्कृतिक मंडळे, काही संवेदनशील मंडळी आणि काही स्वयंसेवी संस्था यांच्याद्वारेच पेठे त्यांचे नाट्यप्रयोग घडवून आणतात. ते नाटकाबरोबरच इतर क्षेत्रांतील लोकांकरिता कार्यशाळाही घेत असतात. आरोग्य क्षेत्र आणि त्यातून ‘आरोग्य-संवाद’ या संकल्पनेवर काम करणारे महाराष्ट्रात अत्यंत वेगळ्या रीतीने काम करणारे डॉक्टर्स आणि त्यांच्या संस्था आहेत. त्यांच्याशी जोडले जाऊन अतुल पेठे यांनी त्यांच्या कार्यशाळा घेतल्या. नाटक या माध्यमाचा वापर करून समाजप्रबोधन आणि विचारप्रसार करणे हे ज्यांचे उद्दिष्ट आहे अशा समकालीन मित्रमैत्रिणींच्या संघटनांकरताही त्यांनी कार्यशाळा घेतल्या. या साऱ्या संस्था, संघटना आणि व्यक्ती या भारतीय राज्यघटनेला आणि लोकशाहीच्या मूल्यांना केंद्रस्थानी मानणाऱ्या होत्या. त्या धंदेवाईक उद्देशाने स्थापन झालेल्या नव्हत्या. त्यामुळे अशा स्वयंसेवी संस्थांबरोबर काम करून हुकूमशाही, एकाधिकारशाही, धर्माधता आणि दहशत असा विषयांवरची नाटके अतुल पेठे यांनी स्वीकारली आणि सादर केली. त्यांना या मार्गाने वंचित, पीडित, शोषितांचे प्रश्न तळमळीने सोडवायचे आहेत. * ‘सत्यशोधक’ हे नाटक अतुल पेठे यांनी पुणे महापालिकेतील अभिनयाची पार्श्वभूमी नसलेल्या सफाई कामगारांना घेऊन केले. * ‘दलपतसिंग..’ हे माहितीचा अधिकार या विषयावरचे नाटक दुर्गम खेडय़ातील कलाकारांना घेऊन केले. * कॉ. पानसरे आणि डॉ. दाभोलकर यांच्या हत्येनंतर अतुल पेठे यांनी ‘रिंगणनाट्य’ कार्यशाळा घेतल्या. त्यातून अडीचशे कार्यकर्त्यां कलावंतांनी १६ नाटके सादर केली. त्या नाटकांचे एक हजाराच्या आसपास प्रयोग झाले. 'रंगधर्मी'हे विशेषण विशेष गांभीर्याने लावता येईल अशी फार थोडी माणसे मराठी नाट्यसृष्टीत आहेत, त्यातले एक प्रमुख नाव म्हणजे अतुल पेठे. १९९० नंतरच्या तीन दशकांत त्यांनी किती विविध प्रकारची नाटके रंगमंचावर आणली आणि त्यांच्या उभारणीतही किती वैविध्य आहे, यावर दृष्टिक्षेप टाकला तर कोणीही जाणकार नाट्यप्रेमी चकितच होईल. त्यातही विशेष हे आहे की, नाट्यसृष्टीत नाव कमावलेल्या व यशस्वी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या लहानथोरांना मोह व्हावा किंवा त्यांनी प्रलोभनाला बळी पडावे असे दृकश्राव्य माध्यमातील कितीतरी पर्याय मागील तीन दशकांत उपलब्ध झालेले आहेत. तरीही अतुल पेठे नाटकच करतात. त्याचे कारण सांगताना ते असे म्हणतात की, "टीव्ही माणसाला आहे त्यापेक्षा लहान दाखवतो, सिनेमा माणसाला आहे त्यापेक्षा मोठा दाखवतो, नाटक मात्र माणसाला आहे तेवढाच दाखवते. ==अतुल पेठे यांनी लिहिलेली नाटके== * आनंदीगावचा गंमतराव (बालनाट्य) * दी ग्रेट गाढव सर्कस (बालनाट्य) * चेस * पाऊस आता थांबलाय * मंथन * यात्रा * अंक दुसरा * आविष्कार * गाणे गुलमोहोराचे * डायरीची दहा पाने * शोध अंधार अंधार * क्षितिज * अवशेष * शीतयुद्ध सदानंद (श्याम मनोहरांच्या कादंबरीचे नाट्यरूपांतर) * दलपतसिंग येती गावा (सहलेखक) ==अतुल पेठे यांची भूमिका असलेली आणि दिग्दर्शित केलेली नाटके== * चेस (एकांकिका) * पाऊस आता थांबलाय * मंथन * क्षितिज * सापत्‍नेकराचे मूल * पडघम * प्रलय * अतिरेकी * घाशीराम कोतवाल * वेटिंग फॉर गोदो * शीतयुद्ध सदानंद * प्रेमाची गोष्ट ? * मी जिंकलो - मी हरलो * ठोंब्या * गोळायुग * सूर्य पाहिलेला माणूस * समाजस्वास्थ्य * किमया (अभिवाचन) * तर्काच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य * परवा आमचा पोपट वारला * रेड रेबिट व्हाईट रेबिट * शब्दांची रोजनिशी * ताल-भवताल * अडलंय का ? * Confessions * डबर * अडोस पडोस - चित्रनाट्य खेळ * बागुलबुवा * साठेचं काय करायचं? * एका नटाचा मृत्यू ==अतुल पेठे यांनी दिग्दर्शित केलेली नाटके आणि प्रयोग * चेस (५०) * डायरीची दहा पाने (२५) * क्षितिज (१५) * शीतयुद्ध सदानंद (११) * बसस्टॉप (२५) * मामका:पांडवाश्चैव (२५) * वळण (१०) * टॅक्स फ्री (१०) * शीतयुद्ध सदानंद (५०) * वेटिंग फॉर गोदो (४५) * ऐस पैस सोयीने बैस (२५) * प्रेमाची गोष्ट ? (७७) * सूर्य पाहिलेला माणूस (१००) * आनंदओवरी (७०) * उजळल्या दिशा (६५) * चौक (सहदिग्दर्शक - मकरंद साठे)(३८) * गोळायुग (४) * मी ... माझ्याशी (४०) * दलपतसिंग येती गावा (२०) * सत्यशोधक (११८) * सत्यशोधक (कन्नड)(७५) * आषाढातील एक दिवस (७७) * तर्कांच्या खुंटीवरून निसटलेले रहस्य (५२) * प्रोटेस्ट(१) * समाजस्वास्थ्य (७८) * किमया (४०) * परवा आमचा पोपट वारला (५५) * शहर - तूट के क्षण (४) * शब्दांची रोजनिशी (५९) * ताल-भवताल (६) * MallPractice and the show (२४) * बिगडे बिम्ब (६) * Confessions (१) * डबर (१) * अडोस पडोस - चित्रनाट्य खेळ (३) * बागुलबुवा (१) * साठेचं काय करायचं? (२०) * एका नटाचा मृत्यू (११) ==अतुल पेठे य़ांनी भूमिका असलेले चित्रपट== * कथा दोन गणपतरावांची * कलाकार * म्हादू * यकीन मानो ==आत्मचरित्रवजा आठवणी आणि अन्य लेखन== * चेस आणि इतर एकांकिका * नाटकवाल्यांचे प्रयोग (लेखक अतुल पेठे) * रिंगणनाट्य (सहलेखक : राजू इनामदार) इतर कामे : * कोसला (दिग्दर्शन,आकाशवाणी पुणे केंद्र २५ भाग) * हिंदू (वाचन स्टोरीटेल) * रिपोर्टिंगचे दिवस (वाचन स्टोरीटेल) * अज्ञात गांधी (वाचन स्टोरीटेल) * रानमित्र (वाचन स्टोरीटेल) * कुतूहलपोटी (वाचन स्टोरीटेल) * समांतर, रंगवाचा या नाट्यविषयक मासिकांचे संपादक मंडळात सहभाग * रंगसंगत नाट्यकार्यशाळेचे आयोजन. * नाटकघरतर्फे नाट्यप्रयोग आयोजन. * 'मानसरंग'नाट्य संकल्पना आणि नाट्यमहोत्सव ==अतुल पेठे यांना मिळालेले पुरस्कार== * पुरुषोत्तम करंडक - केशवराव दाते अभिनय नैपुण्य पुरस्कार * पुरुषोत्तम करंडक - गो.गं. पारखी लेखन पुरकार * नाट्यदर्पण - अरविंद देशपांडे दिग्दर्शन पुरस्कार - शीतयुद्ध सदानंद * रंगदर्पण गजानन सरपोतदार पुरस्कार * महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोत्कृष्ट व्यावसायिक दिग्दर्शक आणि संगीत - उजळल्या दिशा * बलराज साहनी पुरस्कार २०१० * सत्यशोधक पुरस्कार - पुणे म न पा कामगार युनियन * डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील कलागौरव पुरस्कार * महाराष्ट्र फौंडेशनचा नाट्यगौरव पुरस्कार * मुंबई मराठी साहित्य संघाचा के.नारायण काळे पुरस्कार * मुंबई मराठी साहित्य संघाचा मो.ग.रांगणेकर पुरस्कार * मुंबई मराठी साहित्य संघाचा पार्श्वनाथ आळतेकर पुरस्कार * अखिल भारतीय नाट्य परिषदेचा चित्तरंजन कोल्हटकर पुरस्कार * प्रमोद कोपर्डे प्रतिष्ठान पुरस्कार, सातारा * बिष्णू बसू सन्मान, कोलकत्ता * अमेरिकेतील महाराष्ट्र फाउंडेशनचा डॉ.नरेंद्र दाभोलकर स्मृती पुरस्कार २०१७ * अस्मि कृतज्ञता सन्मान २०१८ * 'सूर्य पाहिलेला माणूस'ला दीनानाथ मंगेशकर पुरस्कार * 'समाजस्वास्थ्य'नाटकातील भूमिकेकरता महाराष्ट्र शासनाचा सर्वोत्कृष्ट अभिनयाचा पुरस्कार २०१८ * प्रभाकर पाटणकर स्मृती पुरस्कार, नाशिक * 'तन्वीर सन्मान २०१८' - डॉ.श्रीराम लागू यांच्या 'रूपवेध' तर्फे मानाचा सन्मान * कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचा 'गोदावरी गौरव पुरस्कार २०२२' * मुंबई मराठी साहित्य संघाचा के.ना.काळे पुरस्कार २०२२ * नंदकुमार रावते उत्कृष्ट नाट्य दिग्दर्शक पुरस्कार २०२३ * सर्वोत्कृष्ट प्रायोगिक नाटक आर्यन्स पुरस्कार २०२३ * महाराष्ट्र कल्चरल सेंटरचा डॉ. रवींद्र दामले स्मृती पुरस्कार २०२४ * चैत्र चाहूल तर्फे 'ध्यास सन्मान' पुरस्कार २०२४ * महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा कमलाकर सारंग पुरस्कार २०२४ * राजारामबापू पाटील ललित कला अकादमी तर्फे प्रयोगशील रंगकर्मी राष्ट्रीय कलासन्मान २०२४ * समाज साहित्य प्रतिष्ठानचा कृष्णराव केळुसकर पुरस्कार २०२४ * मराठवाडा साहित्य परिषदेचा नटवर्य लोटू पाटील पुरस्कार २०२६ * लोकमत साहित्य पुरस्कार : 'नाटक नावाचा तराफा' २०२६ * अच्युत गोडबोले प्रतिष्ठानचा कर्तृत्व गौरव पुरस्कार २०२६ * पुणे फेस्टीव्हल अवॉर्ड २०२६ {{DEFAULTSORT:पेठे, अतुल}} [[वर्ग:मराठी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:मराठी अभिनेते]] 86nc6d1k2vkom5frtri2lous5qiedhr 0 39020 2710586 2572810 2026-09-18T16:47:54Z अभय नातू 206 /* {{phlname|BL}} */ 2710586 wikitext text/x-wiki =={{phlname|OS}}== {{phlteamflag|OS|75}} {{Hs start}} {{Hs player|क्र.=१ |nat=IND|नाव=[[दिलीप तिर्की]] |स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.= २|nat=IND|नाव=[[विल्यम झाल्को]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=३ |nat=IND|नाव=[[जितेंद्र सरोहा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=४ |nat=IND|नाव=[[प्रभोध तिर्की]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=५ |nat=IND|नाव=[[रोशन मिंझ]] |स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.=६ |nat=IND|नाव=[[ब्रुनो हेड्रिन लगून]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=७ |nat=IND|नाव=[[सुनिल यादव]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=८ |nat=IND|नाव=[[दमनदीप सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=९ |nat=IND|नाव=[[सुनिल एक्का]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad mid}} {{Hs player|क्र.=१० |nat=IND|नाव=[[बिरेंद्र लाक्रा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=११ |nat=IND|नाव=[[गुरप्रीत सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१२ |nat=IND|नाव=[[इग्नेस तिर्की]] |स्थान =df |वय = }} {{Hs player|क्र.=१३ |nat=IND|नाव=[[एलिएझार एक्का]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१४ |nat=IND|नाव=[[अजितेश राय]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१५ |nat=NED|नाव=डीडेरीक मार्स |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१६ |nat=South Korea|नाव=[[चुल किम]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१७ |nat=PAK|नाव=[[शकील अब्बासी]] |स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[जोगा सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad end}} =={{phlname|SJ}}== {{phlteamflag|SJ|75}} {{Hs start}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[कंवलप्रीत सिंग]] |स्थान = df|वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[गुरिंदर सिंग चांदी]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[कुलविंदर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[जर्नैल सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[देविंदर सिंग बाथ]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[हरपाल सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[प्रभदिप सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[मंदीप सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[योधवीर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=PAK|नाव=[[दिलावर हुसेन,हॉकी खेळाडू|दिलावर हुसेन]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad mid}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[रूपींदर पाल सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[प्रदीप कुमार (हॉकी खेळाडू)|प्रदीप कुमार]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[रंजोध सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[गगन अजित सिंग]] |स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[गुरविंदर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[जुगराज सिंग]] |स्थान =df |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[सर्वंजित सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=PAK|नाव=[[सलमान अकबर]] |स्थान =kp |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=NED|नाव=[[डॉन प्रिन्स]] |स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=|नाव= |स्थान = |वय = }} {{hockey squad end}} =={{phlname|BL}}== {{phlteamflag|BL|75}} {{Hs start}} {{Hs player|क्र.=१ |nat=IND|नाव=[[तुषार खांडेकर ]]|स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.=२ |nat=IND|नाव=[[भरत कुमार क्षेत्री ]]|स्थान =kp |वय = }} {{Hs player|क्र.=३ |nat=IND|नाव=[[लेन अयप्पा ]]|स्थान =df |वय = }} {{Hs player|क्र.=४ |nat=IND|नाव=[[पी टी राव ]]|स्थान =kp |वय = }} {{Hs player|क्र.=५ |nat=IND|नाव=[[अजय कुमार सरोहा ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=६ |nat=IND|नाव=[[विनय वी एस ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=७ |nat=IND|नाव=[[बिमल लाक्रा ]]|स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.=८ |nat=IND|नाव=[[अर्जुन हलप्पा ]]|स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.=९ |nat=IND|नाव=[[विक्रम कांत ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१९ |nat=South Korea|नाव=[[यो ह्यो-सिक]]|स्थान =fw |वय = }} {{hockey squad mid}} {{Hs player|क्र.=१० |nat=IND|नाव=[[चीयन्ना]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=११ |nat=IND|नाव=[[हरी प्रसाद]]|स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.=१२ |nat=IND|नाव=[[संदीप मायकल]]|स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.=१३|nat=IND|नाव=[[एस. वी. सिंग]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१४ |nat=IND|नाव=[[के. ए. निलेश]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१५ |nat=IND|नाव=[[कमरजीत सिंग]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१६ |nat=NED|नाव=[[ऑलिवर रूटेगर्स ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१७ |nat=NED|नाव=[[सेबेस्टीयन वेस्टर्हॉट ]]|स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.=१८ |nat=South Korea|नाव=ह्यो किम|स्थान = |वय = }} {{hockey squad end}} =={{phlname|MW}}== {{phlteamflag|MW|75}} {{Hs start}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[विरेन रस्कीना]] |स्थान =df |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[एड्रियन डि सूझा]] |स्थान = kp|वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[सुरज कांता]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[कुलदीप सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[विक्रम पिल्ले]] |स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[अजमेर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[गिरीष पिंपळे]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[ट्यारोन परेरा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[धनंजय महाडीक]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad mid}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[भारत कुमार चिकारा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[शिवेंदर सिंग]] |स्थान = fw|वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[आल्डेन डि सुझा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[हरदीप सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[मिर्झा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=NED|नाव=[[मेलचोयर लूइजेन]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=PAK|नाव=[[रेहान बट]] |स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=South Korea|नाव=[[कांग मून केवॉन]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=|नाव= |स्थान = |वय = }} {{hockey squad end}} =={{phlname|CD}}== {{phlteamflag|CD|75}} {{Hs start}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[राजपाल सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[बलजित सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[सुरिंदर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[संदीप सिंग]] |स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[एस.एस. गिल]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[गौरव टोखी]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[जसविंदर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[संजीव कुमार, हॉकी खेळाडू|संजीव कुमार]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[इर्शाद अली]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad mid}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[दीपक ठाकूर]] |स्थान =fw |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[इंद्रजीत चढ्ढा|इंद्रजीत चढढा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[प्रभज्योत सिंग|प्रभजोत सिंग]] |स्थान = fw|वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[रवी पाल]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[शेर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[धरमवीर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=PAK|नाव=गझंफर अली |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=NED|नाव=हुबे झ्वीरवेर |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=PAK|नाव=[[झीशन अशरफ]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad end}} =={{phlname|CV}}== {{phlteamflag|CV|75}} {{Hs start}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[ॲडम सिंक्लेर|ऍडम सिंक्लेअर]] |स्थान =mf |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[संन्वर अली]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[श्रीजेश पी.आर.]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[इस्साक]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[मुथुसेल्वन]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[सिवाबालन]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[कुमार]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[सेंथिम कुमार]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[इनोसंट कुल्लू]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=NED|नाव=[[जूस्ट वॅन डेन बोगार्ट]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad mid}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[महेंद्रा सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[राजा वी.]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[आश्विन]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[रघुनाथ]] |स्थान =df |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[सोमन्ना]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[दानिश मुज्तबा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[विक्रमजीत सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=NED|नाव=[[सेस्को वॅन डर व्लिएट]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=NED|नाव=[[एरिक-यान इडिंग|इरीक-जान आयडींग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=|नाव= |स्थान = |वय = }} {{hockey squad end}} =={{phlname|HS}}== {{phlteamflag|HS|75}} {{Hs start}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[सरदारा सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[दिनेश एक्का]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[समिर बक्साल]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[जसबीर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[दिवाकर राम]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[जॉन्सन एक्का]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[आनंद तिर्की]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[नितीन कुमार]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[दीदार सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad mid}} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[प्रमोद कुमार]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[बिकार टोप्पो]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[पवल लाक्रा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[वीर सिंग]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[कुलभुषन]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=IND|नाव=[[के.एम. चेंगप्पा]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=PAK|नाव=[[कामरान अहमद]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=PAK|नाव=[[अदनान मकसूद]] |स्थान = |वय = }} {{Hs player|क्र.= |nat=NED|नाव=[[ऑस्कर टेर वीम]] |स्थान = |वय = }} {{hockey squad end}} ---- {{cr start}} {{पीएचएल संघ}} {{प्रीमियर हॉकी लीग २००८, इतर माहिती}} {{cr end}} [[वर्ग:प्रीमियर हॉकी लीग २००८]] mu21txbdcg8p9c2uwl1kf331pkixqu8 0 40170 2710694 2693895 2026-09-19T08:42:15Z ~2026-50704-17 187550 /* तालुक्यातील गावे */जयदर लाखनी कनाशी वरखेडा भवती 2710694 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = कळवण तालुका |स्थानिक_नाव = कळवण तालुका |चित्र_नकाशा = |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[नाशिक जिल्हा]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = [[कळवण उपविभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[कळवण]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ८५९ |लोकसंख्या_एकूण = १,६५,६०९ |जनगणना_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = ०० |साक्षरता_दर = ४९% |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = बंडू कापसे |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[कळवण विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव = नितीन अर्जुन (ए.टी)पवार |पर्जन्यमान_मिमी = ६२५ |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/htmldocs/taluka_kalvan.htm }} {{विकिकरण}} '''कळवण''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] एक तालुका आहे.सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या या तालुक्यात १०० टक्के आदिवासी लोक राहतात. उंच सखल डोंगराळ भाग असून पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. == तालुक्यातील गावे == {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: auto;" |+ कळवण तालुक्यातील गावे ! क्र. ! नाव ! क्र. ! नाव ! क्र. ! नाव |- | १ || style="background: #FFFDD0;" | अ[[आभोणा|भोणा]] || ५० || [[गोबापूर]] || ९९ || [[पाळेखुर्द]] |- | २ || [[अंबापूर (कळवण)]] || ५१ || [[गोळाखाल]] || १०० || [[पाटविहीर]] |- | ३ || [[अंबिकाओझर]] || ५२ || [[गोपाळखाडी]] || १०१ || [[पिळकोस]] |- | ४ || [[अंबुर्डीबुद्रुक|आंबुर्डीबुद्रुक]] || ५३ || [[गोसराणे]] || १०२ || [[पिंपळेबुद्रुक]] |- | ५ || [[अंबुर्डीखुर्द|आंबुर्डीखुर्द]] || ५४ || [[हिंगवे]] || १०३ || [[पिंपळेखुर्द]] |- | ६ || [[अमदर|आमदर]] || ५५ || [[हुंड्यामोख]] || १०४ || [[पिंपरीमार्कंड]] |- | ७ || [[असोळी|असोली]] || ५६ || [[इन्शी]] || १०५ || [[पिंपरीपाळे]] |- | ८ || [[आठांबे|आठंबे]] || ५७ || [[जायदर]] || १०६ || [[प्रतापनगर (कळवण)]] |- | ९ || [[बाबखेडे|बापखेडे]] || ५८ || [[जयपूर (कळवण)]] || १०७ || [[पुनदनगर]] |- | १० || [[बागडु|बगडू]] || ५९ || [[जामळे (कळवण)]] || १०८ || [[पुणेगाव (कळवण)]] |- | ११ || [[बाळापूर (कळवण)|बालापूर (कळवण)]] || ६० || [[जामळेपाळे]] || १०९ || [[रावळजी]] |- | १२ || [[बरडे|बर्डे]] || ६१ || [[जामशेत (कळवण)]] || ११० || [[साडदविहीर]] |- | १३ || [[बेज]] || ६२ || [[जिरवाडे (कळवण)]] || १११ || [[साकोरे (कळवण)]] |- | १४ || [[बेलबारे]] || ६३ || [[जिरवाडेओतुर]] || ११२ || [[साकोरेपाडा]] |- | १५ || [[बेंडीपाडा|बेंदीपाडा]] || ६४ || [[काकणे]] || ११३ || style="background: #FFFDD0;" | [[सप्तशृंगगड]] |- | १६ || [[भडवण|भादवण]] || ६५ || [[कळमठे]] || ११४ || [[सरळेदिगर]] |- | १७ || [[भागुर्डी]] || ६६ || [[कळवण बुद्रुक]] || ११५ || [[सावकीपाळे]] |- | १८ || [[भाकुरडे|भाकुर्डे]] || ६७ || [[कळवण खुर्द]] || ११६ || [[सावरपाडा (कळवण)]] |- | १९ || [[भांदणे|भाणे]] || ६८ || [[कानशी]] || ११७ || [[शेपुपाडा]] |- | २० || [[भांदणेपिंपळे]] || ६९ || [[कान्हेरवाडी (कळवण)]] || ११८ || [[शेरीदिगर]] |- | २१ || [[भेंडी (कळवण)]] || ७० || [[करंभेळहातगड]] || ११९ || [[शिंगाशी]] |- | २२ || [[भुसाणी]] || ७१ || [[करंभेळकानशी]] || १२० || [[शिरसामणी]] |- | २३ || [[भुताणे]] || ७२ || [[करमाळे (कळवण)]] || १२१ || [[शिवभांदणे]] |- | २४ || [[बिजोरे]] || ७३ || [[कातळगाव (कळवण)]] || १२२ || [[शृंगारवाडी]] |- | २५ || [[बिलवाडी]] || ७४ || [[काठारेदिगर]] || १२३ || [[सिद्धार्थनगर (कळवण)]] |- | २६ || [[बोरगाईवाट (कळवण)]] || ७५ || [[खडकी (कळवण)]] || १२४ || [[सुकापूरहातगड]] |- | २७ || [[चाचेर]] || ७६ || [[खडकवण]] || १२५ || [[सुळे (कळवण)]] |- | २८ || style="background: #FFFDD0;" | [[चाणकापूर]] || ७७ || [[खरडेदिगर]] || १२६ || [[सुपाळेदिगर]] |- | २९ || [[चाफापाडा]] || ७८ || style="background: #FFFDD0;" | [[खेडगाव (कळवण)]] || १२७ || [[ताटणी]] |- | ३० || [[चिंचोरे]] || ७९ || [[खिराड]] || १२८ || [[तिऱ्हाळबुद्रुक]] |- | ३१ || [[दाह्याणे]] || ८० || [[कोसुर्डे]] || १२९ || [[तिऱ्हाळखुर्द]] |- | ३२ || [[दाह्याणेदिगर]] || ८१ || [[कोसवण]] || १३० || [[उंबर्ढे]] |- | ३३ || [[दाह्याणेपाळे]] || ८२ || [[कुमसाडी]] || १३१ || [[वंजारी (कळवण)]] |- | ३४ || [[दाळवाट]] || ८३ || [[कुंदणेकानशी]] || १३२ || [[वेरुळे]] |- | ३५ || [[दरेभानगी]] || ८४ || [[कुरदाणे]] || १३३ || [[विरशेत]] |- | ३६ || [[दरेगावहातगड]] || ८५ || [[लाखणी]] || १३४ || [[विसापूर (कळवण)]] |- | ३७ || [[दरेगाववाणी]] || ८६ || [[लिंगामे]] || १३५ || style="background: #FFFDD0;" | [[विठेवाडीपाळे]] |- | ३८ || [[दत्तनगर (कळवण)]] || ८७ || [[माचीधोडप]] || १३६ || [[वडाळे]] |- | ३९ || [[देसगाव]] || ८८ || [[माळगाव बुद्रुक]] || १३७ || [[वडाळेवाणी]] |- | ४० || [[देसराणे]] || ८९ || [[माळगाव खुर्द (कळवण)]] || १३८ || [[वाडीबुद्रुक (कळवण)]] |- | ४१ || [[देवळीकऱ्हाड]] || ९० || [[मानुर]] || १३९ || [[वडपाडा (कळवण)]] |- | ४२ || [[देवळीवाणी]] || ९१ || [[मेहदर]] || १४० || [[वरखेडे (कळवण)]] |- | ४३ || [[धनेरदिगर]] || ९२ || [[मोहमुख]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४४ || [[धानोळी (कळवण)]] || ९३ || [[मोहंदरी]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४५ || [[धरडेदिगर]] || ९४ || [[मोहोबारी]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४६ || [[ढेकाळे (कळवण)]] || ९५ || [[मोहपाडा (कळवण)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४७ || [[एकलाहरे (कळवण)]] || ९६ || [[मोकभाणगी]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४८ || [[गंगापूर (कळवण)]] || ९७ || [[मुळाणे]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४९ || [[गंगावन]] || ९८ || [[नाकोडे]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४९.५ || [[गणोरे (कळवण)]] || ९८.५ || [[नाळिद]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp;50 || &nbsp;महाल || ९८.७ || style="background: #FFFDD0;" | [[नांदुरी (कळवण)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९८.८ || [[नारूळ]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९८.९ || [[नवीबेज]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९ || [[निवाणे]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.३ || [[ओटिप (कळवण)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.५ || [[ओझर (कळवण)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.७ || [[पाडगण]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.८ || [[पळसदर]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.९ || [[पाळेबुद्रुक]] || &nbsp; || &nbsp; |} == भौगोलिक व सामाजिक वैशिष्ट्ये == सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या या तालुक्यात १०० टक्के आदिवासी लोक राहतात. उंच सखल डोंगराळ भाग असून पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. मुख्य व्यवसाय शेती असून गिरणा, कुनद, बेहडी व तांबडी नद्यांनी या भूमीला सुजलाम् सुफलाम् केले आहे. येथे चणकापूर, पुनद भेगू ही धरणे असून नागली, भात, मका, गव्हाबरोबरच भाजीपाल्याचे मोठे उत्पादन घेतले जाते. सामाजिक वनीकरणाच्या साह्याने डोंगराळ भागात वृक्षराजी दिसून येतात. शेतीबरोबरच मासेमारी, हस्तकला, व्यापार, पशुपालन याद्वारे तालुक्याचा विकास होत आहे. आई सप्तशृंगी मातेची छाया तालुक्यावर आहे. मुख्यत्वे येथे आदिवासी समाज असून सर्व धर्माचे लोक येथे गुण्यागोविंदाने राहतात. प्रत्येक समाजाची काही खास वैशिष्ट्ये आहेत. येथे प्रामुख्याने अहिराणी, कोकणी, भिलावू या भाषा बोलल्या जातात. दिवाळी, होळी, पोळा आणि डोंगरी देव हे येथील प्रमुख सण आहेत. येथील लोक कष्टाळू आहेत. महिला बचतगट, बँका, पोस्ट, दवाखाने याद्वारे लोकांचे जीवनमान उंचावत आहे. कलापथके, भजनीमंडळे, लोकनाट्य याद्वारे सामाजिक जागृती केली जाते. == संस्कृती व उत्सव == [[सप्तशृंगी]] गडावर चैत्री शुद्ध प्रतिपदा ते पौर्णिमा व नवरात्रात कोजागिरी पौर्णिमेपर्यंत मोठी यात्रा भरते. नवरात्रात गावोगावी चक्रपूजा केली जाते. कलावती आई आणि स्वामी समर्थ केंद्र येथे समाजप्रबोधनाचे कार्य करतात. हिंदू व मुस्लिम बांधव येथे गुण्यागोविंदाने नांदतात. 'एक गाव एक पाणवठा' ही मोहीम राबविली गेल्यामुळे येथे जातीभेद पाळला जात नाही. भोवाडा पद्धतीमध्ये सोंगे नाचवून रामलीला आणि पांडवप्रताप दाखवले जातात. ही विविधतेने नटलेली भूमी आहे. == ऐतिहासिक व पर्यटन स्थळे == * '''[[धोडप किल्ला]]:''' पेशवेकालीन रघुनाथराव यांना अटक करून शिक्षा देण्यात आली तो ऐतिहासिक धोडप किल्ला येथेच जवळ आहे. * '''[[चाचेर किल्ला]]:''' चाचेर किल्ल्यापासून भुयारी मार्गाने धोडप किल्ल्यावर जात असत अशी नोंद आहे. * '''इतर मंदिरे:''' जायदरचे सिद्धेश्वर मंदिर, देवळी कराडचे हेमाडपंथी महादेव मंदिर, खेडगावचा स्वयंभू गणेश, भेंडी येथील दत्तमंदिर आणि पेमगीर डोंगरावर शिवकालीन तलाव व पुरातन मंदिर प्रसिद्ध आहे. * '''स्वातंत्र्य स्मारक:''' स्वातंत्र्यासाठी व जंगल सत्याग्रहासाठी योगदान देणाऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांचे स्मारक चणकापूर येथे उभारण्यात आले आहे. * '''सप्तशृंग गड:''' सप्तशृंग गडावर शितकडा, कालीकुंड, सूर्यकुंड ही प्रसिद्ध ठिकाणे असून जवळच मार्कंड ऋषींचे मंदिर आहे. ==धरणे== कळवण तालुक्या पासून २४ ते २५ कि.मी अंतरा वर अभोण्या जवळून ५ ते ६ की.मी दूर चन कापूर हे धरण आहे फार प्राचीन काळापासून हे धरण बांधण्यात आलेल्या या आहे व थोड्याच अंतरावर स्वर्गवासी माजी आमदार कळवण तालुक्याचे पान देव ए. टी.पवार यांनी लोकांसाठी बांधलेला अर्जुन सागर हा धरण जयदर जवळ काठरे गावाजवळ आहे या धरणाला स्वतः ए. टी.पवार अर्जुन तुळशीराम पवार यांचं नाव अर्जुन सागर म्हणून देण्यात आलेलं आहे व इतर देवस्थान :- ==भौगोलिक स्थान== == पार्श्वभूमी == सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या या तालुक्यात १०० टक्के आदिवासी लोक राहतात. उंच सखल डोंगराळ भाग असून पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. मुख्य व्यवसायशेती असून गिरणा, पूनद, बेहडी व तांबडी नद्यांनी सुजलाम् सुफलाम् केले आहे. येथे चणकापूर,पुनद भेगू ही धरणे असून नागली, भात, मका, गहू बरोबरच भाजीपाला यांचे उत्पादन घेतलेजाते. सामाजिक वनीकरणाच्या साह्याने डोंगराळ भागात वृक्षराजी दिसून येतात. शेती बरोबरच मासेमारी, हस्तकला, व्यापार, पशुपालन याद्वारे विकास होत आहे. आई सप्तशृंगी मातेची छाया तालुक्यावर आहे. मुख्यत्वे येथे आदिवासी समाज. पण सर्व धर्माचे लोक येथे गुण्यागोविंदानेराहतात. प्रत्येक समाजाची काही खास वैशिष्ट्ये आहेत. कोकणी, अहिराणी भिलावू, ह्या भाषातर दिवाळी, होळी, पोळा, डोंगरी देव हे प्रमुख सण आहेत. लोक कष्टाळू व अंधश्रद्धाळू आहेत.महिला बचतगट, बँका, पोस्ट, दवाखाना, याद्वारे जीवनमान उंचावत आहे. कलापथके, भजनीमंडळे, लोकनाट्य याद्वारे सामाजिक जागृती होत आहे. सप्तशृंगी गडावर चैत्री शुद्ध प्रतिपदा ते पौर्णिमा व नवरात्रात कोजागिरी पर्यंतयात्रा भरते. नवरात्रात गावोगावी चक्रपूजा केली जाते. कलावती आई, स्वामी समर्थ केंद्र हे समाजप्रबोधन कार्य करतात. हिंदू, मुस्लिम गुण्या गोविंदाने नांदतात. एक गाव एक पानवट राबविलाजातो. त्यामुळे जातीभेद पाळत नाहीत, भोवाडा पद्धतीत सोंगे नाचवून रामलीला, पांडवप्रतापदाखवतात. विविधतेने नटलेली भूमी आहे. पेशवे कालीन रघुनाथराव यांना अटक करून शिक्षा दिली तो धोडप किल्लाजवळच आहे. चाचेर किल्ल्यापासून भुयारी मार्गाने धोडप किल्ल्यावर जात असत. जयदरचेसिद्धेश्वर मंदिर, देवळी कराडचे हेमाडपंथी महादेव मंदिर, खेडगावचा स्वयंभू गणेश, भेंडी येथीलदत्तमंदिर, पेमगीर डोंगरावर शिवकालीन तलाव व पुरातन मंदिर आहे. स्वातंत्र्यासाठी व जंगल.सत्याग्रह करणाऱ्या स्वातंत्र्य सैनिकांचे स्मारक चणकापूर येथे आहे. सप्तशृंग गडावर शितकडा,कालीकुंड, सूर्यकुंड प्रसिद्ध आहेत. जवळच मार्कंड ऋषींचे मंदिर आहे. ==लोकजीवन== सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या या तालुक्यात १०० टक्के आदिवासी लोक राहतात. उंच सखल डोंगराळ भाग असून पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. मुख्य व्यवसायशेती असून गिरणा, कुनद, बेहडी व तांबडी नद्यांनी सुजलाम् सुफलाम् केले आहे. येथे चणकापूर,पुनद भेगू ही धरणे असून नागली, भात, मका, गहू बरोबरच भाजीपाला यांचे उत्पादन घेतलेजाते. सामाजिक वनीकरणाच्या साह्याने डोंगराळ भागात वृक्षराजी दिसून येतात. शेती बरोबरचमासेमारी, हस्तकला, व्यापार, पशुपालन याद्वारे विकास होत आहे. आई सप्तशृंगी मातेची छाया तालुक्यावर आहे. मुख्यत्वे येथे आदिवासी समाज. पण सर्व धर्माचे लोक येथे गुण्यागोविंदानेराहतात. प्रत्येक समाजाची काही खास वैशिष्ट्ये आहेत. अहिराणी, कोकणी, भिलावू, ह्या भाषातर दिवाळी, होळी, पोळा, डोंगरी देव हे प्रमुख सण आहेत. लोक कष्टाळू व अंधश्रद्धाळू आहेत.महिला बचतगट, बँका, पोस्ट, दवाखाना, याद्वारे जीवनमान उंचावत आहे. कलापथके, भजनीमंडळे, लोकनाट्य याद्वारे सामाजिक जागृती होत आहे. सप्तशृंगी गडावर चैत्री शुद्ध प्रतिपदा ते पौर्णिमा व नवरात्रात कोजागिरी पर्यंतयात्रा भरते. नवरात्रात गावोगावी चक्रपूजा केली जाते. कलावती आई, स्वामी समर्थ केंद्र हे समाजप्रबोधन कार्य करतात. हिंदू, मुस्लिम गुण्या गोविंदाने नांदतात. एक गाव एक पानवट राबविलाजातो. त्यामुळे जातीभेद पाळत नाहीत, भोवाडा पद्धतीत सोंगे नाचवून रामलीला, पांडवप्रतापदाखवतात. विविधतेने नटलेली भूमी आहे. पेशवे कालीन रघुनाथराव यांना अटक करून शिक्षा दिली तो धोडप किल्लाजवळच आहे. चाचेर किल्ल्यापासून भुयारी मार्गाने धोडप किल्ल्यावर जात असत. जयदरचेसिद्धेश्वर मंदिर, देवळी कराडचे हेमाडपंथी महादेव मंदिर, खेडगावचा स्वयंभू गणेश, भेंडी येथीलदत्तमंदिर, पेमगीर डोंगरावर शिवकालीन तलाव व पुरातन मंदिर आहे. स्वातंत्र्यासाठी व जंगल.सत्याग्रह करणाऱ्या स्वातंत्र्य सैनिकांचे स्मारक चणकापूर येथे आहे. सप्तशृंग गडावर शितकडा,कालीकुंड, सूर्यकुंड प्रसिद्ध आहेत. जवळच मार्कंड ऋषींचे मंदिर आहे. ==प्रेक्षणीय स्थळे== सप्तशृंगी गड ( साडेतीन शक्तिपीठांपैकी अर्धेपीठ), धोडप किल्ला,कन्हेरगड किल्ला,मार्कण्डेय पर्वत, चणकापुर धरण,अर्जुनसागर धरण ==नागरी सुविधा== कळवण तालुका हा पेसा तालुका आहे तरी आदिवासी बांधवाना काही सुविधा मिळत नाही. ==जवळपासची गावे== कळवण मानूर अभोना कळमथे पाळे सावकी विठेवाडी दयाने नांदुरी को.फाटा निवाने हिंगळवाडी आठंबे कनाशी बोरगाव बोरदैवत सप्तशृंगी गड मोहनदारी करमाळे सुरगाणा सापुतारा ओझर चणकापूर वंजारी कुंडाणे ओतूर आंबुर्डे भगूरडी दत्तनगर वनी दिंडोरी दळवट चिंचपाडे हिंगवे गोसराणे बारडे सुळे बिजोरे खामखेडे खेडगाव (गणेश खेडगाव) भेंडी बेज इ. ही कळवण तालुक्यातील मुख्य खेडे आहेत. ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{नाशिक जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:कळवण तालुका]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] 2dhmmdnd35zxwzf5wy5zzasbo9y1m4o 2710695 2710694 2026-09-19T08:49:23Z ~2026-50704-17 187550 /* संस्कृती व उत्सव */ 2710695 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = कळवण तालुका |स्थानिक_नाव = कळवण तालुका |चित्र_नकाशा = |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[नाशिक जिल्हा]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = [[कळवण उपविभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[कळवण]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ८५९ |लोकसंख्या_एकूण = १,६५,६०९ |जनगणना_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = ०० |साक्षरता_दर = ४९% |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = बंडू कापसे |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[दिंडोरी (लोकसभा मतदारसंघ)]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[कळवण विधानसभा मतदारसंघ]] |आमदाराचे_नाव = नितीन अर्जुन (ए.टी)पवार |पर्जन्यमान_मिमी = ६२५ |संकेतस्थळ = http://nashik.nic.in/htmldocs/taluka_kalvan.htm }} {{विकिकरण}} '''कळवण''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] एक तालुका आहे.सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या या तालुक्यात १०० टक्के आदिवासी लोक राहतात. उंच सखल डोंगराळ भाग असून पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. == तालुक्यातील गावे == {| class="wikitable sortable" style="text-align: left; width: auto;" |+ कळवण तालुक्यातील गावे ! क्र. ! नाव ! क्र. ! नाव ! क्र. ! नाव |- | १ || style="background: #FFFDD0;" | अ[[आभोणा|भोणा]] || ५० || [[गोबापूर]] || ९९ || [[पाळेखुर्द]] |- | २ || [[अंबापूर (कळवण)]] || ५१ || [[गोळाखाल]] || १०० || [[पाटविहीर]] |- | ३ || [[अंबिकाओझर]] || ५२ || [[गोपाळखाडी]] || १०१ || [[पिळकोस]] |- | ४ || [[अंबुर्डीबुद्रुक|आंबुर्डीबुद्रुक]] || ५३ || [[गोसराणे]] || १०२ || [[पिंपळेबुद्रुक]] |- | ५ || [[अंबुर्डीखुर्द|आंबुर्डीखुर्द]] || ५४ || [[हिंगवे]] || १०३ || [[पिंपळेखुर्द]] |- | ६ || [[अमदर|आमदर]] || ५५ || [[हुंड्यामोख]] || १०४ || [[पिंपरीमार्कंड]] |- | ७ || [[असोळी|असोली]] || ५६ || [[इन्शी]] || १०५ || [[पिंपरीपाळे]] |- | ८ || [[आठांबे|आठंबे]] || ५७ || [[जायदर]] || १०६ || [[प्रतापनगर (कळवण)]] |- | ९ || [[बाबखेडे|बापखेडे]] || ५८ || [[जयपूर (कळवण)]] || १०७ || [[पुनदनगर]] |- | १० || [[बागडु|बगडू]] || ५९ || [[जामळे (कळवण)]] || १०८ || [[पुणेगाव (कळवण)]] |- | ११ || [[बाळापूर (कळवण)|बालापूर (कळवण)]] || ६० || [[जामळेपाळे]] || १०९ || [[रावळजी]] |- | १२ || [[बरडे|बर्डे]] || ६१ || [[जामशेत (कळवण)]] || ११० || [[साडदविहीर]] |- | १३ || [[बेज]] || ६२ || [[जिरवाडे (कळवण)]] || १११ || [[साकोरे (कळवण)]] |- | १४ || [[बेलबारे]] || ६३ || [[जिरवाडेओतुर]] || ११२ || [[साकोरेपाडा]] |- | १५ || [[बेंडीपाडा|बेंदीपाडा]] || ६४ || [[काकणे]] || ११३ || style="background: #FFFDD0;" | [[सप्तशृंगगड]] |- | १६ || [[भडवण|भादवण]] || ६५ || [[कळमठे]] || ११४ || [[सरळेदिगर]] |- | १७ || [[भागुर्डी]] || ६६ || [[कळवण बुद्रुक]] || ११५ || [[सावकीपाळे]] |- | १८ || [[भाकुरडे|भाकुर्डे]] || ६७ || [[कळवण खुर्द]] || ११६ || [[सावरपाडा (कळवण)]] |- | १९ || [[भांदणे|भाणे]] || ६८ || [[कानशी]] || ११७ || [[शेपुपाडा]] |- | २० || [[भांदणेपिंपळे]] || ६९ || [[कान्हेरवाडी (कळवण)]] || ११८ || [[शेरीदिगर]] |- | २१ || [[भेंडी (कळवण)]] || ७० || [[करंभेळहातगड]] || ११९ || [[शिंगाशी]] |- | २२ || [[भुसाणी]] || ७१ || [[करंभेळकानशी]] || १२० || [[शिरसामणी]] |- | २३ || [[भुताणे]] || ७२ || [[करमाळे (कळवण)]] || १२१ || [[शिवभांदणे]] |- | २४ || [[बिजोरे]] || ७३ || [[कातळगाव (कळवण)]] || १२२ || [[शृंगारवाडी]] |- | २५ || [[बिलवाडी]] || ७४ || [[काठारेदिगर]] || १२३ || [[सिद्धार्थनगर (कळवण)]] |- | २६ || [[बोरगाईवाट (कळवण)]] || ७५ || [[खडकी (कळवण)]] || १२४ || [[सुकापूरहातगड]] |- | २७ || [[चाचेर]] || ७६ || [[खडकवण]] || १२५ || [[सुळे (कळवण)]] |- | २८ || style="background: #FFFDD0;" | [[चाणकापूर]] || ७७ || [[खरडेदिगर]] || १२६ || [[सुपाळेदिगर]] |- | २९ || [[चाफापाडा]] || ७८ || style="background: #FFFDD0;" | [[खेडगाव (कळवण)]] || १२७ || [[ताटणी]] |- | ३० || [[चिंचोरे]] || ७९ || [[खिराड]] || १२८ || [[तिऱ्हाळबुद्रुक]] |- | ३१ || [[दाह्याणे]] || ८० || [[कोसुर्डे]] || १२९ || [[तिऱ्हाळखुर्द]] |- | ३२ || [[दाह्याणेदिगर]] || ८१ || [[कोसवण]] || १३० || [[उंबर्ढे]] |- | ३३ || [[दाह्याणेपाळे]] || ८२ || [[कुमसाडी]] || १३१ || [[वंजारी (कळवण)]] |- | ३४ || [[दाळवाट]] || ८३ || [[कुंदणेकानशी]] || १३२ || [[वेरुळे]] |- | ३५ || [[दरेभानगी]] || ८४ || [[कुरदाणे]] || १३३ || [[विरशेत]] |- | ३६ || [[दरेगावहातगड]] || ८५ || [[लाखणी]] || १३४ || [[विसापूर (कळवण)]] |- | ३७ || [[दरेगाववाणी]] || ८६ || [[लिंगामे]] || १३५ || style="background: #FFFDD0;" | [[विठेवाडीपाळे]] |- | ३८ || [[दत्तनगर (कळवण)]] || ८७ || [[माचीधोडप]] || १३६ || [[वडाळे]] |- | ३९ || [[देसगाव]] || ८८ || [[माळगाव बुद्रुक]] || १३७ || [[वडाळेवाणी]] |- | ४० || [[देसराणे]] || ८९ || [[माळगाव खुर्द (कळवण)]] || १३८ || [[वाडीबुद्रुक (कळवण)]] |- | ४१ || [[देवळीकऱ्हाड]] || ९० || [[मानुर]] || १३९ || [[वडपाडा (कळवण)]] |- | ४२ || [[देवळीवाणी]] || ९१ || [[मेहदर]] || १४० || [[वरखेडे (कळवण)]] |- | ४३ || [[धनेरदिगर]] || ९२ || [[मोहमुख]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४४ || [[धानोळी (कळवण)]] || ९३ || [[मोहंदरी]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४५ || [[धरडेदिगर]] || ९४ || [[मोहोबारी]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४६ || [[ढेकाळे (कळवण)]] || ९५ || [[मोहपाडा (कळवण)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४७ || [[एकलाहरे (कळवण)]] || ९६ || [[मोकभाणगी]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४८ || [[गंगापूर (कळवण)]] || ९७ || [[मुळाणे]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४९ || [[गंगावन]] || ९८ || [[नाकोडे]] || &nbsp; || &nbsp; |- | ४९.५ || [[गणोरे (कळवण)]] || ९८.५ || [[नाळिद]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp;50 || &nbsp;महाल || ९८.७ || style="background: #FFFDD0;" | [[नांदुरी (कळवण)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९८.८ || [[नारूळ]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९८.९ || [[नवीबेज]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९ || [[निवाणे]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.३ || [[ओटिप (कळवण)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.५ || [[ओझर (कळवण)]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.७ || [[पाडगण]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.८ || [[पळसदर]] || &nbsp; || &nbsp; |- | &nbsp; || &nbsp; || ९९.९ || [[पाळेबुद्रुक]] || &nbsp; || &nbsp; |} == भौगोलिक व सामाजिक वैशिष्ट्ये == सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या या तालुक्यात १०० टक्के आदिवासी लोक राहतात. उंच सखल डोंगराळ भाग असून पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. मुख्य व्यवसाय शेती असून गिरणा, कुनद, बेहडी व तांबडी नद्यांनी या भूमीला सुजलाम् सुफलाम् केले आहे. येथे चणकापूर, पुनद भेगू ही धरणे असून नागली, भात, मका, गव्हाबरोबरच भाजीपाल्याचे मोठे उत्पादन घेतले जाते. सामाजिक वनीकरणाच्या साह्याने डोंगराळ भागात वृक्षराजी दिसून येतात. शेतीबरोबरच मासेमारी, हस्तकला, व्यापार, पशुपालन याद्वारे तालुक्याचा विकास होत आहे. आई सप्तशृंगी मातेची छाया तालुक्यावर आहे. मुख्यत्वे येथे आदिवासी समाज असून सर्व धर्माचे लोक येथे गुण्यागोविंदाने राहतात. प्रत्येक समाजाची काही खास वैशिष्ट्ये आहेत. येथे प्रामुख्याने अहिराणी, कोकणी, भिलावू या भाषा बोलल्या जातात. दिवाळी, होळी, पोळा आणि डोंगरी देव हे येथील प्रमुख सण आहेत. येथील लोक कष्टाळू आहेत. महिला बचतगट, बँका, पोस्ट, दवाखाने याद्वारे लोकांचे जीवनमान उंचावत आहे. कलापथके, भजनीमंडळे, लोकनाट्य याद्वारे सामाजिक जागृती केली जाते. == संस्कृती व उत्सव == [[सप्तशृंगी]] गडावर चैत्री शुद्ध प्रतिपदा ते पौर्णिमा व नवरात्रात कोजागिरी पौर्णिमेपर्यंत मोठी यात्रा भरते. आणि आदिवासी लोकांचा डोगऱ्यादेव हा सण मोठया प्रमाणात केला जातो नवरात्रात गावोगावी चक्रपूजा केली जाते. कलावती आई आणि स्वामी समर्थ केंद्र येथे समाजप्रबोधनाचे कार्य करतात. हिंदू व मुस्लिम बांधव येथे गुण्यागोविंदाने नांदतात. 'एक गाव एक पाणवठा' ही मोहीम राबविली गेल्यामुळे येथे जातीभेद पाळला जात नाही. भोवाडा पद्धतीमध्ये सोंगे नाचवून रामलीला आणि पांडवप्रताप दाखवले जातात. ही विविधतेने नटलेली भूमी आहे. == ऐतिहासिक व पर्यटन स्थळे == * '''[[धोडप किल्ला]]:''' पेशवेकालीन रघुनाथराव यांना अटक करून शिक्षा देण्यात आली तो ऐतिहासिक धोडप किल्ला येथेच जवळ आहे. * '''[[चाचेर किल्ला]]:''' चाचेर किल्ल्यापासून भुयारी मार्गाने धोडप किल्ल्यावर जात असत अशी नोंद आहे. * '''इतर मंदिरे:''' जायदरचे सिद्धेश्वर मंदिर, देवळी कराडचे हेमाडपंथी महादेव मंदिर, खेडगावचा स्वयंभू गणेश, भेंडी येथील दत्तमंदिर आणि पेमगीर डोंगरावर शिवकालीन तलाव व पुरातन मंदिर प्रसिद्ध आहे. * '''स्वातंत्र्य स्मारक:''' स्वातंत्र्यासाठी व जंगल सत्याग्रहासाठी योगदान देणाऱ्या स्वातंत्र्यसैनिकांचे स्मारक चणकापूर येथे उभारण्यात आले आहे. * '''सप्तशृंग गड:''' सप्तशृंग गडावर शितकडा, कालीकुंड, सूर्यकुंड ही प्रसिद्ध ठिकाणे असून जवळच मार्कंड ऋषींचे मंदिर आहे. ==धरणे== कळवण तालुक्या पासून २४ ते २५ कि.मी अंतरा वर अभोण्या जवळून ५ ते ६ की.मी दूर चन कापूर हे धरण आहे फार प्राचीन काळापासून हे धरण बांधण्यात आलेल्या या आहे व थोड्याच अंतरावर स्वर्गवासी माजी आमदार कळवण तालुक्याचे पान देव ए. टी.पवार यांनी लोकांसाठी बांधलेला अर्जुन सागर हा धरण जयदर जवळ काठरे गावाजवळ आहे या धरणाला स्वतः ए. टी.पवार अर्जुन तुळशीराम पवार यांचं नाव अर्जुन सागर म्हणून देण्यात आलेलं आहे व इतर देवस्थान :- ==भौगोलिक स्थान== == पार्श्वभूमी == सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या या तालुक्यात १०० टक्के आदिवासी लोक राहतात. उंच सखल डोंगराळ भाग असून पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. मुख्य व्यवसायशेती असून गिरणा, पूनद, बेहडी व तांबडी नद्यांनी सुजलाम् सुफलाम् केले आहे. येथे चणकापूर,पुनद भेगू ही धरणे असून नागली, भात, मका, गहू बरोबरच भाजीपाला यांचे उत्पादन घेतलेजाते. सामाजिक वनीकरणाच्या साह्याने डोंगराळ भागात वृक्षराजी दिसून येतात. शेती बरोबरच मासेमारी, हस्तकला, व्यापार, पशुपालन याद्वारे विकास होत आहे. आई सप्तशृंगी मातेची छाया तालुक्यावर आहे. मुख्यत्वे येथे आदिवासी समाज. पण सर्व धर्माचे लोक येथे गुण्यागोविंदानेराहतात. प्रत्येक समाजाची काही खास वैशिष्ट्ये आहेत. कोकणी, अहिराणी भिलावू, ह्या भाषातर दिवाळी, होळी, पोळा, डोंगरी देव हे प्रमुख सण आहेत. लोक कष्टाळू व अंधश्रद्धाळू आहेत.महिला बचतगट, बँका, पोस्ट, दवाखाना, याद्वारे जीवनमान उंचावत आहे. कलापथके, भजनीमंडळे, लोकनाट्य याद्वारे सामाजिक जागृती होत आहे. सप्तशृंगी गडावर चैत्री शुद्ध प्रतिपदा ते पौर्णिमा व नवरात्रात कोजागिरी पर्यंतयात्रा भरते. नवरात्रात गावोगावी चक्रपूजा केली जाते. कलावती आई, स्वामी समर्थ केंद्र हे समाजप्रबोधन कार्य करतात. हिंदू, मुस्लिम गुण्या गोविंदाने नांदतात. एक गाव एक पानवट राबविलाजातो. त्यामुळे जातीभेद पाळत नाहीत, भोवाडा पद्धतीत सोंगे नाचवून रामलीला, पांडवप्रतापदाखवतात. विविधतेने नटलेली भूमी आहे. पेशवे कालीन रघुनाथराव यांना अटक करून शिक्षा दिली तो धोडप किल्लाजवळच आहे. चाचेर किल्ल्यापासून भुयारी मार्गाने धोडप किल्ल्यावर जात असत. जयदरचेसिद्धेश्वर मंदिर, देवळी कराडचे हेमाडपंथी महादेव मंदिर, खेडगावचा स्वयंभू गणेश, भेंडी येथीलदत्तमंदिर, पेमगीर डोंगरावर शिवकालीन तलाव व पुरातन मंदिर आहे. स्वातंत्र्यासाठी व जंगल.सत्याग्रह करणाऱ्या स्वातंत्र्य सैनिकांचे स्मारक चणकापूर येथे आहे. सप्तशृंग गडावर शितकडा,कालीकुंड, सूर्यकुंड प्रसिद्ध आहेत. जवळच मार्कंड ऋषींचे मंदिर आहे. ==लोकजीवन== सह्याद्री पर्वताच्या कुशीत वसलेल्या या तालुक्यात १०० टक्के आदिवासी लोक राहतात. उंच सखल डोंगराळ भाग असून पश्चिमेस गुजरात राज्याची सीमा आहे. मुख्य व्यवसायशेती असून गिरणा, कुनद, बेहडी व तांबडी नद्यांनी सुजलाम् सुफलाम् केले आहे. येथे चणकापूर,पुनद भेगू ही धरणे असून नागली, भात, मका, गहू बरोबरच भाजीपाला यांचे उत्पादन घेतलेजाते. सामाजिक वनीकरणाच्या साह्याने डोंगराळ भागात वृक्षराजी दिसून येतात. शेती बरोबरचमासेमारी, हस्तकला, व्यापार, पशुपालन याद्वारे विकास होत आहे. आई सप्तशृंगी मातेची छाया तालुक्यावर आहे. मुख्यत्वे येथे आदिवासी समाज. पण सर्व धर्माचे लोक येथे गुण्यागोविंदानेराहतात. प्रत्येक समाजाची काही खास वैशिष्ट्ये आहेत. अहिराणी, कोकणी, भिलावू, ह्या भाषातर दिवाळी, होळी, पोळा, डोंगरी देव हे प्रमुख सण आहेत. लोक कष्टाळू व अंधश्रद्धाळू आहेत.महिला बचतगट, बँका, पोस्ट, दवाखाना, याद्वारे जीवनमान उंचावत आहे. कलापथके, भजनीमंडळे, लोकनाट्य याद्वारे सामाजिक जागृती होत आहे. सप्तशृंगी गडावर चैत्री शुद्ध प्रतिपदा ते पौर्णिमा व नवरात्रात कोजागिरी पर्यंतयात्रा भरते. नवरात्रात गावोगावी चक्रपूजा केली जाते. कलावती आई, स्वामी समर्थ केंद्र हे समाजप्रबोधन कार्य करतात. हिंदू, मुस्लिम गुण्या गोविंदाने नांदतात. एक गाव एक पानवट राबविलाजातो. त्यामुळे जातीभेद पाळत नाहीत, भोवाडा पद्धतीत सोंगे नाचवून रामलीला, पांडवप्रतापदाखवतात. विविधतेने नटलेली भूमी आहे. पेशवे कालीन रघुनाथराव यांना अटक करून शिक्षा दिली तो धोडप किल्लाजवळच आहे. चाचेर किल्ल्यापासून भुयारी मार्गाने धोडप किल्ल्यावर जात असत. जयदरचेसिद्धेश्वर मंदिर, देवळी कराडचे हेमाडपंथी महादेव मंदिर, खेडगावचा स्वयंभू गणेश, भेंडी येथीलदत्तमंदिर, पेमगीर डोंगरावर शिवकालीन तलाव व पुरातन मंदिर आहे. स्वातंत्र्यासाठी व जंगल.सत्याग्रह करणाऱ्या स्वातंत्र्य सैनिकांचे स्मारक चणकापूर येथे आहे. सप्तशृंग गडावर शितकडा,कालीकुंड, सूर्यकुंड प्रसिद्ध आहेत. जवळच मार्कंड ऋषींचे मंदिर आहे. ==प्रेक्षणीय स्थळे== सप्तशृंगी गड ( साडेतीन शक्तिपीठांपैकी अर्धेपीठ), धोडप किल्ला,कन्हेरगड किल्ला,मार्कण्डेय पर्वत, चणकापुर धरण,अर्जुनसागर धरण ==नागरी सुविधा== कळवण तालुका हा पेसा तालुका आहे तरी आदिवासी बांधवाना काही सुविधा मिळत नाही. ==जवळपासची गावे== कळवण मानूर अभोना कळमथे पाळे सावकी विठेवाडी दयाने नांदुरी को.फाटा निवाने हिंगळवाडी आठंबे कनाशी बोरगाव बोरदैवत सप्तशृंगी गड मोहनदारी करमाळे सुरगाणा सापुतारा ओझर चणकापूर वंजारी कुंडाणे ओतूर आंबुर्डे भगूरडी दत्तनगर वनी दिंडोरी दळवट चिंचपाडे हिंगवे गोसराणे बारडे सुळे बिजोरे खामखेडे खेडगाव (गणेश खेडगाव) भेंडी बेज इ. ही कळवण तालुक्यातील मुख्य खेडे आहेत. ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} {{नाशिक जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:कळवण तालुका]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] pwybag833x7sfrjcr09mxpee83f1hzz 0 44496 2710606 2618849 2026-09-18T19:40:55Z Ziv 169556 ([[c:GR|GR]]) [[File:Circuito de Sitges-Terramar..svg]] → [[File:Circuito de Sitges-Terramar.svg]] [[c:COM:FR#FR6|Criterion 6]] · bug fix 2710606 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट फॉर्म्युला वन शर्यत | देश = स्पेन | शर्यत_नाव = स्पॅनिश ग्रांप्री | सर्किट = [[सर्किट डी बार्सिलोना-काटलुन्या]]<br>(२०२३-सद्य) | सर्किट_चित्र = Circuit de Catalunya moto 2021.svg | फेऱ्या = ६६ | सर्किट_ची_लांबी_कि.मी. = ४.६५७ | सर्किट_ची_लांबी_मैल = २.८९४ | शर्यत_लांबी_कि.मी. = ३०७.२३६ | शर्यत_लांबी_मैल = १९०.९०८ | आजपर्यंत_झालेल्या_शर्यती = ६५ | पहिली_शर्यत = १९१३ | शेवटची_शर्यत = | सर्वाधिक_विजय_चालक = {{Flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]](६)<br/>{{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] (६) | सर्वाधिक_विजय_संघ = {{Flagicon|ITA}} [[स्कुदेरिआ फेरारी]] (१२) | मागिल_शर्यत = २०२४ | पोल_चालक = {{Flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]] | पोल_संघ = [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]] | पोल_वेळ = १:११.३८३ | पहिला_चालक = {{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]] | पहिला_संघ = [[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]] | पहिला_चालक_वेळ = १:२८:२०.२२७ | दुसरा_चालक = {{flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]] | दुसरा_संघ = [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]] | दुसरा_चालक_वेळ = +२.२१९ | तिसरा_चालक = {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | तिसरा_संघ = [[मर्सिडीज-बेंझ]] | तिसरा_चालक_वेळ= +१७.७९० | सर्वात_जलद_फेरी_चालक = {{Flagicon|GBR}} [[लॅन्डो नॉरिस]] | सर्वात_जलद_फेरी_संघ = [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]] | सर्वात_जलद_फेरी = १:१७.११५ }} '''स्पॅनिश ग्रांप्री''' ({{lang-es|Gran Premio de España}}, [[कातालान भाषा|कातालान]]: Gran Premi d'Espanya) ही [[फॉर्म्युला वन]] ह्या [[मोटार वाहन|कार]] शर्यतीच्या सर्वोच्च श्रेणीमधील एक शर्यत आहे. ही शर्यत [[स्पेन]] देशाच्या [[बार्सिलोना]] शहरामधील [[सर्किट डी बार्सिलोना-काटलुन्या]] ह्या ट्रॅकवर दरवर्षी भरवली जाते. २०१३ सालापासून ही शर्यत आलटून पालटून [[बार्सिलोना]]च्या [[सर्किट डी बार्सिलोना-काटलुन्या]] व [[वालेन्सिया]] शहरातील रस्त्यांवर भरवली जात आहे. ==सर्किट== ===सर्किट डी बार्सिलोना-काटलुन्या=== <gallery> File:Catalunya1994.png| मूळ ग्रँड प्रिक्स सर्किट (१९९१–१९९४) File:CatalunyaMotoGP.svg|ग्रँड प्रिक्स सर्किट (१९९५–२००३) & मोटरसायकल सर्किट (१९९५–२०१६) File:Circuit de Catalunya moto 2018.svg | ग्रँड प्रिक्स सर्किट (२००४–२००६) & मोटरसायकल सर्किट (२०१८–२०२०) File:Formula1 Circuit Catalunya.svg | ग्रँड प्रिक्स सर्किट (२००७–२०२०) & मोटरसायकल सर्किट (२०१७–२०१७) File:Circuito Cataluña Rallycross.svg | रॅलीक्रॉस सर्किट (२०१५–सद्द्य) File:Formula1 Circuit Catalunya 2021.svg | शिकेन सोबत ग्रँड प्रिक्स सर्किट (२०२१–सद्द्य) File:Circuit de Catalunya moto 2021.svg | शिकेन विना ग्रँड प्रिक्स सर्किट (२०२१–सद्द्य) </gallery> ===सर्किटो डेल जारामा=== <gallery> File:Circuito Permanente del Jarama 1980.svg | मूळ ग्रँड प्रिक्स सर्किट (१९६७–१९९०) File:Circuito Permanente del Jarama.svg | ग्रँड प्रिक्स सर्किट (१९९१–सद्द्य) </gallery> ===सर्किटो डी जेरेझ=== <gallery> File:Circuito de Jerez (1985-1992).svg | मूळ ग्रँड प्रिक्स सर्किट (१९८५–१९९१) File:Circuito de Jerez v2.svg | मोटरसायकल सर्किट (१९९२–सद्द्य) File:Jerez GP Circuit 2004.png | ग्रँड प्रिक्स सर्किट (१९९४–सद्द्य) </gallery> ===पेड्रालबेस सर्किट=== ===मॉन्टजुक सर्किट=== ===सर्किटो लासार्ते=== == विजेते == ===वारंवार विजेते चालक=== '''''ठळक दर्शवलेले''' चालक फॉर्म्युला वनच्या चालु हंगामात भाग घेत आहेत.''<br /> ''<span style="background-color:#ffcccc">गुलाबी</span> दर्शवलेली शर्यत, फॉर्म्युला वनची शर्यत नाही आहे.'' {| class="wikitable" |- ! एकूण विजय ! चालक ! शर्यत |- ! rowspan=2 | ६ | {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]] | [[१९९५ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९५]], [[१९९६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९६]], [[२००१ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००१]], [[२००२ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००२]], [[२००३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००३]], [[२००४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००४]] |- | {{flagicon|GBR}} '''[[लुइस हॅमिल्टन]]''' | [[२०१४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१४]], [[२०१७ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१७]], [[२०१८ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१८]], [[२०१९ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१९]], [[२०२० स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२०]], [[२०२१ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२१]] |- ! ४ |{{Flagicon|NED}} '''[[मॅक्स व्हर्सटॅपन]]''' |[[२०१६ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१६]], [[२०२२ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२२]], [[२०२३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२३]], [[२०२४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२४]] |- ! rowspan="4" | ३ | {{flagicon|GBR}} [[जॅकी स्टुवर्ट]] | [[१९६९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९६९]], [[१९७० स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७०]], [[१९७१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७१]] |- | {{flagicon|GBR}} [[नायजेल मॅनसेल]] | [[१९८७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८७]], [[१९९१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९१]], [[१९९२ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९२]] |- | {{flagicon|FRA|variant=१९७४}} [[एलेन प्रोस्ट]] | [[१९८८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८८]], [[१९९० स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९०]], [[१९९३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९३]] |- | {{flagicon|FIN}} [[मिका हॅक्किनेन]] | [[१९९८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९८]], [[१९९९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९९]], [[२००० स्पॅनिश ग्रांप्री|२०००]] |- ! rowspan="6" | २ | {{flagicon|MON}} [[लुईस चेरॉन]] | <span style="background:#fcc;">[[१९२८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९२८]], [[१९३३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९३३]]</span> |- | {{flagicon|BRA|१९६८}} [[एमर्सन फिटीपाल्डी]] | [[१९७२ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७२]], [[१९७३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७३]] |- | {{Flagicon|USA}} [[मारीयो आन्ड्रेट्टी]] | [[१९७७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७७]], [[१९७८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७८]] |- | {{flagicon|BRA|१९६८}} [[आयर्टोन सेन्ना]] | [[१९८६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८६]], [[१९८९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८९]] |- | {{flagicon|FIN}} [[किमी रायकोन्नेन]] | [[२००५ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००५]], [[२००८ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००८]] |- | {{flagicon|ESP}} '''[[फर्नांदो अलोन्सो]]''' | [[२००६ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००६]], [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१३]] |- !colspan=3|संदर्भ:<ref name=Cएफ.१Overview>{{स्रोत बातमी|title=स्पॅनिश Grand Prix|दुवा=https://www.chicanef1.com/indiv.pl?name=स्पॅनिश%20GP&type=O&nc=1|प्रकाशक=Chicaneएफ.१|अ‍ॅक्सेसदिनांक=९ डिसेंबर २०२१|archive-date=९ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209072540/https://www.chicanef1.com/indiv.pl?name=स्पॅनिश%20GP&type=O&nc=1|}}</ref><ref name=८WWins>{{स्रोत बातमी|title=Grand Prix winners १८९४-२०१९|दुवा=http://8w.forix.com/6thgear/gp-yby.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=९ डिसेंबर २०२१|प्रकाशक=Forix|प्रकाशक=ओटोस्पोर्ट डॉट कॉम|archive-date=१७ ऑगस्ट २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170817204944/http://8w.forix.com/6thgear/gp-yby.html|}}</ref><ref name=Guinness>{{Cite book|last=Higham|first=Peter|दुवा=https://archive.org/details/guinnessguidetoi००high/|title=The Guinness Guide to International Motor Racing|chapter=स्पॅनिश ग्रांप्री|प्रकाशक=Motorbooks International|year=१९९५|page=४३५|isbn=९७८-०-७६०३-०१५२-४|location=London, England|url-access=registration|via=Internet Archive}}</ref> |} ===वारंवार विजेते कारनिर्माता=== '''''ठळक दर्शवलेले''' कारनिर्माता फॉर्म्युला वनच्या चालु हंगामात भाग घेत आहेत.''<br /> ''<span style="background-color:#ffcccc">गुलाबी</span> दर्शवलेली शर्यत, फॉर्म्युला वनची शर्यत नाही आहे.''<br /> ''<span style="background-color:#ffc">पिवळी</span> दर्शवलेली शर्यत, दुसऱ्या महायुद्दा पुर्वीची युरोपियन चॅम्पियनशिपचा भाग असलेली शर्यत् आहे.'' {| class="wikitable" |- ! एकूण विजय ! विजेता कारनिर्माता ! शर्यत |- ! १२ | {{flagicon|ITA}} '''[[स्कुदेरिआ फेरारी]]''' | [[१९५४ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९५४]], [[१९७४ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७४]], [[१९८१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८१]], [[१९९० स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९०]], [[१९९६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९६]], [[२००१ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००१]], [[२००२ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००२]], [[२००३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००३]], [[२००४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००४]], [[२००७ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००७]], [[२००८ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००८]], [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१३]] |- ! rowspan="1" | ९ | {{flagicon|GER}} '''[[मर्सिडीज-बेंझ]]''' | <span style="background:#fcc;">[[१९३४ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९३४]],</span><span style="background:#ffc;">[[१९३५ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९३५]]</span>, [[२०१४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१४]], [[२०१५ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१५]], [[२०१७ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१७]], [[२०१८ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१८]], [[२०१९ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१९]], [[२०२० स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२०]], [[२०२१ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२१]] |- ! rowspan="2" | ८ | {{flagicon|GBR}} '''[[मॅकलारेन]]''' | [[१९७५ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७५]], [[१९७६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७६]], [[१९८८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८८]], [[१९८९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८९]], [[१९९८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९८]], [[१९९९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९९]], [[२००० स्पॅनिश ग्रांप्री|२०००]], [[२००५ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००५]] |- | {{flagicon|GBR}} '''[[विलियम्स एफ१]]''' | <span style="background:#fcc;">[[१९८० स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८०]],</span> [[१९८७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८७]], [[१९९१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९१]], [[१९९२ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९२]], [[१९९३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९३]], [[१९९४ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९४]], [[१९९७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९७]], [[२०१२ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१२]] |- ! ७ | {{flagicon|GBR}} [[टीम लोटस]] | <span style="background:#fcc;">[[१९६७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९६७]],</span> [[१९६८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९६८]], [[१९७२ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७२]], [[१९७३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७३]], [[१९७७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७७]], [[१९७८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७८]], [[१९८६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८६]] |- ! ६ | {{flagicon|AUT}} '''[[रेड बुल रेसिंग]]''' | [[२०१० स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१०]], [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०११]], [[२०१६ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१६]], [[२०२२ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२२]], [[२०२३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२३]], [[२०२४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२४]] |- ! ३ | {{flagicon|ITA}} [[आल्फा रोमियो]] | <span style="background:#fcc;">[[१९२९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९२९]], [[१९३३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९३३]],</span> [[१९५१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९५१]] |- ! २ | {{flagicon|FRA}} [[बुगाटी]] | <span style="background:#fcc;">[[१९२६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९२६]], [[१९२८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९२८]]</span> |- !colspan=3|संदर्भ:<ref name=Cएफ.१Overview/><ref name=८WWins/><ref name=Guinness/> |} ===वारंवार विजेते इंजिन निर्माता=== '''''ठळक दर्शवलेले''' कारनिर्माता फॉर्म्युला वनच्या चालु हंगामात भाग घेत आहेत.''<br /> ''<span style="background-color:#ffcccc">गुलाबी</span> दर्शवलेली शर्यत, फॉर्म्युला वनची शर्यत नाही आहे.''<br /> ''<span style="background-color:#ffc">पिवळी</span> दर्शवलेली शर्यत, दुसऱ्या महायुद्दा पुर्वीची युरोपियन चॅम्पियनशिपचा भाग असलेली शर्यत् आहे.'' {| class="wikitable" |- ! एकूण विजय ! विजेता इंजिन निर्माता ! शर्यत |- ! rowspan="1" |१४ | {{flagicon|GER}} '''[[मर्सिडीज-बेंझ]]''' ** | <span style="background:#fcc;">[[१९३४ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९३४]],</span><span style="background:#ffc;">[[१९३५ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९३५]]</span>, [[१९९८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९८]], [[१९९९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९९]], [[२००० स्पॅनिश ग्रांप्री|२०००]], [[२००५ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००५]], [[२००९ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००९]], [[२०१४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१४]], [[२०१५ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१५]], [[२०१७ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१७]], [[२०१८ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१८]], [[२०१९ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१९]], [[२०२० स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२०]], [[२०२१ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२१]] |- ! rowspan="1" |१३ | {{flagicon|USA}} [[फोर्ड मोटर कंपनी]] * |<span style="background:#fcc;">[[१९६७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९६७]]</span>, [[१९६८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९६८]], [[१९६९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९६९]], [[१९७० स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७०]], [[१९७१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७१]], [[१९७२ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७२]], [[१९७३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७३]], [[१९७५ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७५]], [[१९७६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७६]], [[१९७७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७७]], [[१९७८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७८]], [[१९७९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७९]], <span style="background:#fcc;">[[१९८० स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८०]]</span> |- ! rowspan="1" |१२ | {{flagicon|ITA}} '''[[स्कुदेरिआ फेरारी]]''' | [[१९५४ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९५४]], [[१९७४ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९७४]], [[१९८१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८१]], [[१९९० स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९०]], [[१९९६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९६]], [[२००१ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००१]], [[२००२ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००२]], [[२००३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००३]], [[२००४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००४]], [[२००७ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००७]], [[२००८ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००८]], [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१३]] |- !११ | {{flagicon|FRA|variant=१९७४}} [[रेनोल्ट एफ१]] |[[१९८६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८६]], [[१९९१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९१]], [[१९९२ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९२]], [[१९९३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९३]], [[१९९४ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९४]], [[१९९५ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९५]], [[१९९७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९९७]], [[२००६ स्पॅनिश ग्रांप्री|२००६]], [[२०१० स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१०]], [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०११]], [[२०१२ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०१२]] |- ! rowspan="2" |३ |{{flagicon|ITA}} [[आल्फा रोमियो]] |<span style="background:#fcc;">[[१९२९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९२९]], [[१९३३ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९३३]],</span> [[१९५१ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९५१]] |- |{{flagicon|JPN|१९४७}} [[होंडा रेसिंग एफ१]] |[[१९८७ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८७]], [[१९८८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८८]], [[१९८९ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९८९]] |- ! rowspan="2" |२ | {{flagicon|FRA}} [[बुगाटी]] | <span style="background:#fcc;">[[१९२६ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९२६]], [[१९२८ स्पॅनिश ग्रांप्री|१९२८]]</span> |- | {{flagicon|JPN}} '''[[होंडा आर.बी.पी.टी.]]''' | [[२०२३ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२३]], [[२०२४ स्पॅनिश ग्रांप्री|२०२४]] |- !colspan=3|संदर्भ:<ref name=Cएफ.१Overview/><ref name=८WWins/><ref name=Guinness/> |} ===हंगामानुसार विजेते=== [[File:Circuito de Jerez (1985-1992).svg|thumb|right|१९८६ ते १९९० मध्ये वापरलेले सर्किटो डी जेरेझ.]] [[File:Circuito Permanente del Jarama 1980.svg|thumb|right|१९६७, १९६८, १९७०, १९७२, १९७४, १९७६ ते १९८० मध्ये वापरलेले सर्किटो डेल जारामा.]] [[File:Montjuïc circuit.svg|thumb|right|१९६९, १९७१, १९७३, १९७५ मध्ये सर्किटो डी जेरेझ आणि सर्किटो डेल जारामा या दोघामध्ये अदलुन बदलून वापरलेले.]] [[File:Circuit Pedralbes.png|thumb|right|१९५१ आणि १९५४ मध्ये वापरलेले पेड्रालबेस सर्किट]] [[File:Circuito de Lasarte.png|thumb|right|१९२६ ते १९३०, १९३३ ते १९३५ मध्ये वापरलेले सर्किटो लासार्ते]] [[File:Circuito de Sitges-Terramar.svg|thumb|right|१९२३ मध्ये वापरलेले सर्किटो डी सिटजेस-टेरामार]] [[File:Circuito de Guadarrama.svg|thumb|right|१९१३ मध्ये वापरलेले सर्किटो डी ग्वाडारमा]] [[File:Spanish GP map.png|thumb|350px|स्पॅनिश ग्रांप्री आयोजित केलेल्या सर्व ठिकाणांचा नकाशा]] '''''ठळक दर्शवलेले''' कारनिर्माता फॉर्म्युला वनच्या चालु हंगामात भाग घेत आहेत.''<br /> ''<span style="background-color:#ffcccc">गुलाबी</span> दर्शवलेली शर्यत, फॉर्म्युला वनची शर्यत नाही आहे.''<br /> ''<span style="background-color:#ffc">पिवळी</span> दर्शवलेली शर्यत, दुसऱ्या महायुद्दा पुर्वीची युरोपियन चॅम्पियनशिपचा भाग असलेली शर्यत् आहे.'' {| class="wikitable" |- ! हंगाम ! रेस चालक ! विजेता कारनिर्माता ! सर्किट ! माहिती |- |- style="background:#fcc;" ! १९१३† | {{flagicon|ESP|१७८५}} [[Carlos de Salamanca]] | [[Rolls-Royce Limited|Rolls-Royce]] | [[सर्किटो डी ग्वाडारमा]] | |- style="background:#ddd;" ! १९१४<br>-<br>१९२२ | style="text-align:center;" colspan="4"| ''शर्यत आयोजीत नाही करण्यात आली.'' |- style="background:#fcc;" ! १९२३ | {{flagicon|FRA}} [[Albert Divo]] | [[Sunbeam Motor Car Company|Sunbeam]] | [[अटोड्रोमो डी सिटजेस-टेरामार]] | |- style="background:#ddd;" ! १९२४<br>-<br>१९२५ | style="text-align:center;" colspan="4"| ''शर्यत आयोजीत नाही करण्यात आली.'' |- style="background:#fcc;" ! १९२६ | {{flagicon|ITA|१८६१}} [[Bartolomeo Costantini]] | [[बुगाटी]] | rowspan="1"| | |- style="background:#D0FFB0;" ! १९२७ | {{flagicon|FRA}} [[रॉबर्ट बेनोस्ट]] | [[डेलेज]] | rowspan="1"|[[सर्किटो लासार्ते]] | |- style="background:#fcc;" ! १९२८ | {{flagicon|MON}} [[लुईस चेरॉन]] | [[बुगाटी]] | rowspan="3"|[[सर्किटो लासार्ते]] | |- style="background:#fcc;" ! १९२९ | {{flagicon|FRA}} [[Louis Rigal]]<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1929/07/29/pagina-3/619196/pdf.html#&mode=fullScreen|title=Cómo se desarrolló el Grand Prix डी इस्पाना १९२९|प्रकाशक=Mundo Deportivo|दिनांक=२९ जुलै १९२९|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० डिसेंबर २०२१|archive-date=२५ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225191748/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1929/07/29/pagina-3/619196/pdf.html#&mode=fullScreen|}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1929/07/29/pagina-1/619194/pdf.html#&mode=fullScreen|title=Rigal, sobre आल्फा रोमियो, fue el ganador de la carrera|प्रकाशक=Mundo Deportivo|दिनांक=२९ जुलै १९२९|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१० डिसेंबर २०२१|archive-date=२५ डिसेंबर २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20211225191800/http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1929/07/29/pagina-1/619194/pdf.html#&mode=fullScreen|}}</ref> | [[आल्फा रोमियो]] | |-style="background:#fcc;" ! १९३० | {{flagicon|ITA|१८६१}} [[आचिले वार्झी]] | [[मसेराती]] | |- style="background:#ddd;" ! १९३१<br>-<br>१९३२ | style="text-align:center;" colspan="4"| ''शर्यत आयोजीत नाही करण्यात आली.'' |- style="background:#fcc;" ! १९३३ | {{flagicon|MON}} [[लुईस चेरॉन]] | [[आल्फा रोमियो in motorsport|आल्फा रोमियो]] |rowspan="2"|[[सर्किटो लासार्ते]] | |- style="background:#fcc;" ! १९३४ | {{flagicon|ITA|१८६१}} [[लुइगी फोगिओली]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | |- style="background:#ffc;" ! १९३५ | {{flagicon|जर्मनी|१९३३}} [[रुडॉल्फ कॅरॅचिओला]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[सर्किटो लासार्ते]] | |- style="background:#ddd;" ! १९३६<br>-<br>१९५० | style="text-align:center;" colspan="4"| ''शर्यत आयोजीत नाही करण्यात आली.'' |- ! {{एफ.१|१९५१}} | {{flagicon|ARG|alt}} [[उवान मॅन्युएल फंजिओ]] | [[आल्फा रोमियो]] | [[पेड्रालबेस सर्किट]] | [[१९५१ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- style="background:#ddd;" ! १९५२<br>-<br>१९५३ | style="text-align:center;" colspan="4"| ''शर्यत आयोजीत नाही करण्यात आली.'' |- ! {{एफ.१|१९५४}} | {{flagicon|GBR}} [[माइक हावथोर्न]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[पेड्रालबेस सर्किट]] | [[१९५४ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- style="background:#ddd;" ! १९५५<br>-<br>१९६६ | style="text-align:center;"colspan="4"| ''शर्यत आयोजीत नाही करण्यात आली.'' |- style="background:#fcc;" ! {{एफ.१|१९६७}} | {{flagicon|GBR}} [[जिम क्लार्क]] | [[टीम लोटस]] - [[कॉसवर्थ]] |rowspan="1"|[[सर्किटो डेल जारामा"]] | [[१९६७ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९६८}} | {{flagicon|GBR}} [[ग्रहम हिल]] | [[टीम लोटस]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] |rowspan="1"|[[सर्किटो डेल जारामा"]] | [[१९६८ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९६९}} | {{flagicon|GBR}} [[जॅकी स्टुवर्ट]] | [[मट्रा]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[मॉन्टजुक सर्किट]] | [[१९६९ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७०}} | {{flagicon|GBR}} [[जॅकी स्टुवर्ट]] | [[मार्च इंजीनियरिंग]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[सर्किटो डेल जारामा"]] | [[१९७० स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७१}} | {{flagicon|GBR}} [[जॅकी स्टुवर्ट]] | [[टायरेल रेसिंग]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[मॉन्टजुक सर्किट]] | [[१९७१ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७२}} | {{flagicon|BRA|१९६८}} [[एमर्सन फिटीपाल्डी]] | [[टीम लोटस]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[सर्किटो डेल जारामा"]] | [[१९७२ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७३}} | {{flagicon|BRA|१९६८}} [[एमर्सन फिटीपाल्डी]] | [[टीम लोटस]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[मॉन्टजुक सर्किट]] | [[१९७३ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७४}} | {{flagicon|AUT}} [[निकी लाउडा]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[सर्किटो डेल जारामा"]] | [[१९७४ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७५}} | {{flagicon|GER}} [[जोशेन मास]] | [[मॅकलारेन]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[मॉन्टजुक सर्किट]] | [[१९७५ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७६}} | {{flagicon|GBR}} [[जेम्स हंट]] | [[मॅकलारेन]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] |rowspan="4"|[[सर्किटो डेल जारामा"]] | [[१९७६ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७७}} | {{flagicon|USA}} [[मारीयो आन्ड्रेट्टी]] | [[टीम लोटस]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[१९७७ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७८}} | {{flagicon|USA}} [[मारीयो आन्ड्रेट्टी]] | [[टीम लोटस]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[१९७८ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९७९}} | {{flagicon|FRA|variant=१९७४}} [[पॅट्रिक डेपैलर]] | [[एक्विपे लिजीएर]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] | [[१९७९ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- style="background:#fcc;" ! {{एफ.१|१९८०}} | {{flagicon|AUS}} [[ऍलन जोन्स]] | [[विलियम्स एफ१]] - [[फोर्ड मोटर कंपनी]] |rowspan="1"|[[सर्किटो डेल जारामा"]] | [[१९८० स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९८१}} | {{flagicon|CAN}} [[गिलेस व्हिलनव्ह]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] |rowspan="1"|[[सर्किटो डेल जारामा"]] | [[१९८१ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- style="background:#ddd;" ! १९८२<br>-<br>१९८५ | style="text-align:center;" colspan="4"| ''शर्यत आयोजीत नाही करण्यात आली.'' |- ! {{एफ.१|१९८६}} | {{flagicon|BRA|१९६८}} [[आयर्टोन सेन्ना]] | [[टीम लोटस]] - [[रेनोल्ट एफ१]] |rowspan="5"|[[सर्किटो पर्मनान्टे डी जेरेझ]] | [[१९८६ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९८७}} | {{flagicon|GBR}} [[नायजेल मॅनसेल]] | [[विलियम्स एफ१]] - [[होंडा रेसिंग एफ१]] | [[१९८७ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९८८}} | {{flagicon|FRA|variant=१९७४}} [[एलेन प्रोस्ट]] | [[मॅकलारेन]] - [[होंडा रेसिंग एफ१]] | [[१९८८ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९८९}} | {{flagicon|BRA|१९६८}} [[आयर्टोन सेन्ना]] | [[मॅकलारेन]] - [[होंडा रेसिंग एफ१]] | [[१९८९ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९०}} | {{flagicon|FRA|variant=१९७४}} [[एलेन प्रोस्ट]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[१९९० स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९१}} | {{flagicon|GBR}} [[नायजेल मॅनसेल]] | [[विलियम्स एफ१]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | rowspan="34"|[[सर्किट डी बार्सिलोना-काटलुन्या]] | [[१९९१ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९२}} | {{flagicon|GBR}} [[नायजेल मॅनसेल]] | [[विलियम्स एफ१]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | [[१९९२ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९३}} | {{flagicon|FRA|variant=१९७४}} [[एलेन प्रोस्ट]] | [[विलियम्स एफ१]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | [[१९९३ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९४}} | {{flagicon|GBR}} [[डेमन हिल]] | [[विलियम्स एफ१]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | [[१९९४ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९५}} | {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]] | [[बेनेटन फॉर्म्युला]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | [[१९९५ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९६}} | {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[१९९६ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९७}} | {{flagicon|CAN}} [[जॅक्स व्हिलनव्ह]] | [[विलियम्स एफ१]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | [[१९९७ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९८}} | {{flagicon|FIN}} [[मिका हॅक्किनेन]] | [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[१९९८ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|१९९९}} | {{flagicon|FIN}} [[मिका हॅक्किनेन]] | [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[१९९९ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०००}} | {{flagicon|FIN}} [[मिका हॅक्किनेन]] | [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२००० स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००१}} | {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[२००१ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००२}} | {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[२००२ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००३}} | {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[२००३ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००४}} | {{flagicon|GER}} [[मिखाएल शुमाखर]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[२००४ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००५}} | {{flagicon|FIN}} [[किमी रायकोन्नेन]] | [[मॅकलारेन]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२००५ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००६}} | {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]] | [[रेनोल्ट एफ१]] | [[२००६ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००७}} | {{flagicon|BRA}} [[फिलिपे मास्सा]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[२००७ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००८}} | {{flagicon|FIN}} [[किमी रायकोन्नेन]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[२००८ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२००९}} | {{flagicon|GBR}} [[जेन्सन बटन]] | [[ब्रॉन जीपी]] - [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२००९ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१०}} | {{flagicon|AUS}} [[मार्क वेबर]] | [[रेड बुल रेसिंग]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | [[२०१० स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०११}} | {{flagicon|GER}} [[सेबास्टियान फेटेल]] | [[रेड बुल रेसिंग]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | [[२०११ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१२}} | {{flagicon|VEN}} [[पास्टोर मालडोनाडो]] | [[विलियम्स एफ१]] - [[रेनोल्ट एफ१]] | [[२०१२ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१३}} | {{flagicon|ESP}} [[फर्नांदो अलोन्सो]] | [[स्कुदेरिआ फेरारी]] | [[२०१३ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१४}} | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०१४ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१५}} | {{flagicon|GER}} [[निको रॉसबर्ग]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०१५ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१६}} | {{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]] | [[रेड बुल रेसिंग]] - [[टॅग हुयर]] | [[२०१६ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१७}} | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०१७ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१८}} | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०१८ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०१९}} | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०१९ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०२०}} | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०२० स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०२१}} | {{flagicon|GBR}} [[लुइस हॅमिल्टन]] | [[मर्सिडीज-बेंझ]] | [[२०२१ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०२२}} | {{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]] | [[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]] | [[२०२२ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०२३}} | {{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]] | [[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]] | [[२०२३ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- ! {{एफ.१|२०२४}} | {{flagicon|NED}} [[मॅक्स व्हर्सटॅपन]] | [[रेड बुल रेसिंग]] - [[होंडा आर.बी.पी.टी.]] | [[२०२४ स्पॅनिश ग्रांप्री|माहिती]] |- !colspan=5|संदर्भ:<ref name=Cएफ.१Overview/><ref name=८WWins/><ref name=Guinness/> |} == हे सुद्धा पहा == # [[फॉर्म्युला वन]] # {{फॉर्म्युला वन सद्य हंगाम (शिर्षक)}} # [[फॉर्म्युला वन ग्रांप्री यादी]] # [[फॉर्म्युला वन चालक यादी]] # [[फॉर्म्युला वन चालक अजिंक्यपद यादी]] # [[फॉर्म्युला वन कारनिर्माते अजिंक्यपद यादी]] # [[फॉर्म्युला वन सर्किटांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== # [http://www.formula1.com/ फॉर्म्युला वन ग्रांप्रीचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{फॉर्म्युला वन सद्य हंगाम}} {{फॉर्म्युला वन अजिंक्यपद}} [[वर्ग:स्पेनमधील खेळ]] [[वर्ग:फॉर्म्युला वन ग्रांप्री]] [[वर्ग:स्पॅनिश ग्रांप्री| ]] [[वर्ग:बार्सेलोना]] nqo1oqw58w49j8c675qzdjw77t5plv3 0 46574 2710689 2645621 2026-09-19T07:55:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710689 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = मनोज कुमार | चित्र = Manoj Kumar at Esha Deol's wedding at ISCKON temple 10.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = मनोज कुमार | पूर्ण_नाव = हरिकृष्ण गिरी गोस्वामी | जन्म_दिनांक = [[२४ जुलै]], [[इ.स. १९३७|१९३७]] | जन्म_स्थान = [[ॲबोटाबाद]], [[पाकिस्तान]] | मृत्यू_दिनांक = {{Death date and age|df=yes|2025|4|4|1937|07|24}} | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = अभिनय | राष्ट्रीयत्व =[[भारतीय]] | भाषा = | कारकीर्द_काळ = | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = * [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] (१९९२) * [[दादासाहेब फाळके पुरस्कार]] (२०१५) | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = शशी गोस्वामी | अपत्ये = कुणाल गोस्वामी, विशाल गोस्वामी | संकेतस्थळ = | तळटिपा = }} '''मनोज कुमार'''(जन्म नाव: हरिकृष्ण गिरी गोस्वामी) ([[२४ जुलै]], [[इ.स. १९३७|१९३७]]; [[ॲबोटाबाद]] - [[४ एप्रिल]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]; [[मुंबई]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://navbharattimes.indiatimes.com/entertainment/news-from-bollywood/manoj-kumar-the-only-actor-who-won-case-against-indian-government-during-emergency/articleshow/119962219.cms |title=RIP Manoj Kumar: भारत सरकार से पंगा लेकर केस जीतने वाला एकमात्र एक्टर, सत्ता के मुंह पर ठुकराई उनकी ऑफर की हुई फिल्म |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=नवभारत टाईम्स |प्रकाशक= |भाषा=हिंदी |अ‍ॅक्सेसदिनांक=४ एप्रिल २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref>) हे एक हिंदी चित्रपटसृष्टीतले अभिनेते, पटकथालेखक, दिग्दर्शक आणि निर्माते होते. चार दशकांहून अधिक काळच्या कारकिर्दीत त्यांनी ५५ चित्रपटांमध्ये काम केले. त्यांना भारतीय चित्रपटसृष्टीच्या इतिहासातील सर्वात यशस्वी अभिनेत्यांपैकी एक मानले जाते. देशभक्तीपर चित्रपटांचा ट्रेंड सुरू करण्यासाठी ओळखले जाणारे, त्यांना भरत कुमार हे टोपणनाव देण्यात आले.<ref name="Legendary">{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=9050|title=Legendary Actor Director Manoj Kumar Passes Away|date=4 April 2025}}</ref><ref name="Manoj">{{cite web|url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=9053|title=Manoj Kumar Phenomenal Box Office Record As An Actor|date=6 April 2025}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/Aadmi-1968/article16576648.ece|title=Aadmi (1968)|newspaper=द हिंदू |date=18 March 2010}}</ref> भारतीय चित्रपट आणि कला क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना १९९२ मध्ये पद्मश्री आणि २०१५ मध्ये चित्रपट क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्कार दादासाहेब फाळके पुरस्काराने सन्मानित केले गेले.<ref>{{Cite news |last=Kumar |first=Anuj |date=2016-03-10 |title=Know your Bharat |url=http://www.thehindu.com/features/friday-review/know-your-bharat/article8337316.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311234300/http://www.thehindu.com/features/friday-review/know-your-bharat/article8337316.ece |archive-date=11 March 2016 |access-date=2016-08-16 |newspaper=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> त्यांना विविध श्रेणींमध्ये राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार आणि सात फिल्मफेअर पुरस्कार मिळाले.<ref name="Kalpaz Publications">{{cite book |last1=Bhatt |first1=SC |title=Land and People of Indian States and Union Territories (in 36 Volumes) |last2=Bhargava |first2=Gopal K. |date=2006 |publisher=Kalpaz Publications |isbn=81-7835-372-5 |volume=16 |pages=685}}</ref> == प्रारंभिक आयुष्य == कुमार यांचा जन्म ब्रिटिश भारतातील वायव्य सरहद्द प्रांतातील (सध्याचे खैबर पख्तूनख्वा, पाकिस्तान) ॲबोटाबाद येथील एका पंजाबी हिंदू ब्राह्मण कुटुंबात झाला.<ref>{{cite news | url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/10-interesting-facts-about-manoj-kumar/articleshow/21302138.cms | title=10 interesting facts about Manoj Kumar - Times of India | website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] }}</ref><ref name="pioneer">{{cite news | first=Shana Maria | last=Verghis | title='I left behind a can of marbles in Abbotabad after Partition' | date=8 May 2011 |url=http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20110510015406/http://dailypioneer.com/336876/%E2%80%98I-left-behind-a-can-of-marbles-in-Abbotabad-after-Partition%E2%80%99.html | archive-date=10 May 2011 | access-date=24 May 2011}}</ref> त्यांचे जन्म नाव हरिकृष्ण गिरी गोस्वामी आहे. फाळणीमुळे त्यांचे कुटुंब जंदियाला शेरखान येथून दिल्लीला स्थलांतरित झाले.<ref>{{cite news|last1=Vijayakar|first1=Rajiv|url=http://www.deccanherald.com/content/487441/a-patriot-heart.html|title=A patriot at heart|website=Deccan Herald|access-date=17 August 2016|agency=DHNS|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818003910/http://www.deccanherald.com/content/487441/a-patriot-heart.html|archive-date=18 August 2016|url-status=live}}</ref> मनोज कुमार यांनी हिंदू कॉलेजमधून कला शाखेची पदवी घेतली. तरुणपणी ते दिलीप कुमार, अशोक कुमार आणि कामिनी कौशल यांचे चाहते होते. दिलीप कुमार यांच्या 'शबनम' या चित्रपटातील नायकाच्या नावावरून स्वतःचे नाव मनोज कुमार असे ठेवले.<ref name="pioneer"/><ref name="Name">{{cite web |title= How Manoj Kumar got his name and whom does he thank for that? |url=https://www.youtube.com/shorts/2EBrx1Q856I |website=Youtube|publisher= |language=Hindi |format=video |date= }}</ref> == मृत्यू == कुमार यांना मुंबईतील कोकिलाबेन धीरुबाई अंबानी रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते, जिथे त्यांचे हृदयाशी संबंधित विकारामुळे निधन झाले. रुग्णालयाने जारी केलेल्या वैद्यकीय प्रमाणपत्रानुसार, त्यांच्या यकृताचा सिरोसिस आजार देखील मृत्यूसाठी कारणीभूत होता. ४ एप्रिल २०२५ रोजी मुंबईत वयाच्या ८७ व्या वर्षी कुमार यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web |title=Legendary actor-director Manoj Kumar, Nicknamed 'Bharat Kumar', Died at 87 in Mumbai |url=https://www.brutimes.com/news/entertainment/legendary-actor-director-manoj-kumar-nicknamed-bharat-kumar-died-at-87-in-mumbai |website=Bru Times News |language=en |access-date=2025-04-06 |archive-date=2025-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250411015359/https://www.brutimes.com/news/entertainment/legendary-actor-director-manoj-kumar-nicknamed-bharat-kumar-died-at-87-in-mumbai |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Veteran Bollywood Actor Manoj Kumar Dies At 87 In Mumbai |url=https://www.ndtv.com/india-news/veteran-actor-manoj-kumar-known-for-roles-in-purab-aur-paschim-kranti-dies-at-87-in-mumbai-8082750 |access-date=2025-04-04 |website=www.ndtv.com |language=en}}</ref><ref>{{cite web |author1=Cherylann Mollan |title=Manoj Kumar: Bollywood actor and director dies at 87 |url=https://www.bbc.com/news/articles/czx4dd0gqego |website=www.bbc.com |access-date=4 April 2025 |date=4 April 2025}}</ref> == अभिनय सूची == === अभिनेता === {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! चित्रपट !! पात्र !! नोंद |- | १९९५ || मैदान-ए-जंग || || |- | १९८९ || क्लर्क || || |- | १९८९ || देशवासी || || |- | १९८९ || संतोष || || |- | १९८७ || कलयुग और रामायण || || |- | १९८१ || क्रांति || || |- | १९७९ || जाट पंजाबी || || |- |१९७७ || शिरडी के साईं बाबा || || |- | १९७७ || अमानत || || |- |१९७६ || दस नम्बरी || || |- | १९७५ || सन्यासी || || |- |१९७४ || रोटी कपड़ा और मकान || || |- | १९७२ || बेईमान || || |- | १९७२ || शोर || || |- | १९७० || मेरा नाम जोकर || || |- | १९७० || पूरब और पश्चिम || || |- | १९७० || यादगार || || |- | १९७० || पहचान || || |- | १९६९ || साजन || || |- | १९६८ || नीलकमल || || |- | १९६८ || आदमी || || |- | १९६७ || अनीता || || |- | १९६७|| उपकार || || |- | १९६७ || पत्थर के सनम || || |- | १९६६ || दो बदन || || |- | १९६६ || पिकनिक || || |- | १९६६ || सावन की घटा || || |- | १९६५ || हिमालय की गोद में || || |- | १९६५ || पूनम की रात || || |- | १९६५ || शहीद || || |- | १९६५ || बेदाग || || |- | १९६५ || गुमनाम || || |- | १९६४ || वो कौन थी || || |- |१९६४ || अपने हुए पराये || || |- |१९६४ || फूलों की सेज || || |- | १९६३ || घर बसा के देखो || || |- | १९६३ || गृहस्थी || || |- | १९६२ || हरियाली और रास्ता || || |- | १९६२ || माँ बेटा || || |- | १९६२ || अपना बना के देखो || || |- | १९६२ || बनारसी ठग || || |- | १९६२ || डॉक्टर विद्या || || |- | १९६२ || नकली नवाब || || |- | १९६२ || शादी || || |- | १९६१ || सुहाग सिंदूर || || |- |१९६१ || काँच की गुडिया || || |- |१९६१ || रेशमी रूमाल || || |- |१९६० || हनीमून || || |- | १९५८ || पंचायत || || |- |१९५८ || सहारा || || |- | १९५७ || फॅशन || || |- |} === पटकथा लेखक === {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! चित्रपट !! नोंद |- | १९९९ || जय हिन्द || |- | १९८९ || क्लर्क || |- | १९८७ || कलयुग और रामायण || |- | १९८१ || क्रांति || |- | १९७४ || रोटी कपड़ा और मकान || |- | १९७२ || शोर || |- | १९७० || मेरा नाम जोकर || |- | १९७० || पूरब और पश्चिम || |- | १९७० || यादगार || |- | १९६७ || उपकार || |- |} === निर्माता === {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! चित्रपट !! नोंद |- | १९९९ || जय हिन्द || |- | १९८९ || क्लर्क || |- | १९८३ || पेंटर बाबू || |- | १९८१ || क्रांति || |- | १९७४ || रोटी कपड़ा और मकान || |- | १९७२ || शोर || |- |१९७० || [[पूरब और पश्चिम]] || |- |} === निर्देशक === {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" ! वर्ष !! चित्रपट !! नोंद |- | १९९९ || जय हिन्द || |- | १९८९ || क्लर्क || |- | १९८१ || क्रांति || |- | १९७४ || रोटी कपड़ा और मकान || |- | १९७२ || शोर || |- | १९७० || पूरब और पश्चिम || |- | १९६७ || उपकार || |- |} ==पुरस्कार== [[File:The_President,_Shri_Pranab_Mukherjee_presenting_the_Dada_Saheb_Phalke_Award_to_the_Actor_Shri_Manoj_Kumar,_at_the_63rd_National_Film_Awards_Function,_in_New_Delhi.jpg|इवलेसे|राष्ट्रपती [[प्रणब मुखर्जी]] यांच्या हस्ते [[दादासाहेब फाळके पुरस्कार]] स्वीकारताना (२०१६)]] * बेईमान चित्रपटातील सर्वोत्कृष्ट अभिनयासाठी फिल्मफेर पुरस्कार (इ.स. १९७३) * मध्यप्रदेश सरकारचा किशोर कुमार पुरस्कार (२००८) * दादासाहेब फाळके पुरस्कार (इ.स. २०१६) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Manoj Kumar|मनोज कुमार}} {{DEFAULTSORT: कुमार, मनोज }} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट निर्माते]] [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट पटकथालेखक]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:दादासाहेब फाळके पुरस्कारविजेते]] jlr27hijhp1nqj3bkv941v8rmecgod8 0 46766 2710624 2596098 2026-09-18T22:47:44Z अभय नातू 206 /* चित्र दालन */ 2710624 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = बांबू | चित्र = Bamboo forest of Ranpur.JPG | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = बांबू जंगल रणपूर,भारत | regnum = [[वनस्पती]] | Division= [[फुलझाड]] | जात = [[मॅग्नोलिओप्सिडा]] | वर्ग = [[एक बीजपत्री]] | कुळ = [[रोजॅकी]] | उपकुळ = [[Bambusoideae]] | जातकुळी = '''''Bambusodae''''' | जातकुळी_अधिकारी = [[बम्बूसा]] | subdivision_ranks = जाति | subdivision = ९२ वंश आणि ५००० जाती }} '''बांबू''' किंवा '''वेळू''' ही भारतात उगवणारी एक दैनंदिन जीवनातील बहुपयोगी आयुर्वेदिक औषधी गवतवर्गीय वनस्पती आहे. हा [[पुनर्वसु]] नक्षत्राचा [[आराध्यवृक्ष]] आहे. [[चित्र:बांबू बन.jpg|इवलेसे|बंगलोर (भारत) येथील बांबू वन]] वनस्पतीशास्त्राच्या वर्गीकरणाप्रमाणे बांबू हे एक प्रकारचे गवतच आहे. इ.स २०१८ च्या प्रारंभी बांबू हा वृक्ष नाही असे धोरण भारतीय वन कायदा १९२७ च्या कलम २ नुसार सरकारने जाहीर केले.<ref name=":0" /> ==प्रकार== पृथ्वीच्या पाठीवर निरनिराळ्या हवामानांशी व पर्यावरणांशी जुळवून घेऊन वाढणाऱ्या जवळ जवळ १४०० बांबूंच्या जाती आहेत. बांबू हे अतिशय जलद गतीने वाढणारे गवत आहे. बांबूच्या काही जातींची दिवसाला दोन ते तीन फुटांपर्यंतही वाढ होऊ शकते. == आशिया खंडातील बांबू == चीन आणि एशियाच्या इतर भागात वाढणारी ‘मोसो’ (Moso) ही बांबूची जात, त्यापासून अन्य उत्पादने घेण्यासाठी सर्वात योग्य आहे असे मानले जाते. ‘मोसो’ जातीचे बांबू, ७५ फूट उंचीपर्यंत वाढू शकतात. चीनमधील बांबूची शेते यामुळेच एखाद्या जंगलासारखी दिसतात. == बांबू पिकाचे वैशिष्ट्य == जमिनीत लावलेल्या कंदापासून बांबूची वाढ होते. <ref name=":0">पाटील मिलिंद, फायद्याची बांबू शेती, वनराई , मे २०१८, पृष्ठ १३ </ref>बांबूच्या पिकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे या पिकाला पाणी आणि खते अतिशय कमी प्रमाणात लागतात. तसेच या पिकाची रोगप्रतिबंधक शक्ती जास्त असल्याने पिकासाठी कीटकनाशकांचा वापरसुद्धा कमी होतो. == उत्पादन == बांबूचे आशियामधले उत्पादन गेल्या वीस वर्षांत झपाट्याने वाढले आहे. २००८ मध्ये चीनमधेच बांबूचे उत्पादन २००० मधल्या उत्पादनाच्या दुप्पट झाले होते. जमिनीच्या छोट्या छोट्या तुकड्यांवर ग्रामीण चिनी शेतकरी वर्षानुवर्षे बांबूचे उत्पादन घेत आलेले आहेत. हे उत्पादन आता त्यांच्यासाठी एक वरदानच ठरते आहे. या सगळ्या कारणांमुळेच बांबूच्या पिकाला हरित उत्पादन म्हणणे शक्य आहे. फ्लोअरिंगचे साधारण ५ टक्क्यांपर्यंतचे घाउक मार्केट आता बांबू फ्लोअरिंगने काबीज केले आहे. ==शेती== बांबूची लागवड केल्यापासून सुमारे पाच वर्षांनंतर त्याचे उत्पन्न मिळायला लागते. त्यानंतर सुमारे साडेचार लाख रुपयापर्यंतचे उत्पन्न प्रतिमहिना मिळू शकते. == प्रक्रिया == [[चित्र:Bamboo 4.jpg|उजवे|इवलेसे|बांबूचे फ्लोअरिंग ]] बांबू एखाद्या नळीसारखा असल्याने त्याच्या लाकडासारख्या चिरून फ़ळ्या करता येत नाहीत. त्यामुळे थोडी निराळी पद्धत अवलंबावी लागते. बांबूच्या पातळ व अरूंद पट्ट्या कापण्यात येतात. या दोन्ही बाजूंनी रंधून सपाट व गुळगुळीत बनवतात. अशा पट्ट्या कुकरमधे शिजवून त्यांच्यातील, कृमी-कीटकांना प्रिय असलेला, स्टार्च काढून टाकला जातो व नंतर त्या भट्ट्यांमध्ये वाळविल्या जातात. वाळविलेल्या पट्ट्याना सरस लावून त्यांचे गठ्ठे केले जातात. हे गठ्ठे प्रचंड दाब व उष्णता यांच्याखाली ठेवण्यात येतात. वाळलेल्या गठ्ठ्यांना रंधून त्यांचे फळ्या किंवा प्लाय-बोर्डचे तक्ते या स्वरूपातले व्यापारी उत्पादन तयार होते. या शिवाय बांबूचे अतिशय छोटे तुकडे सरसामधे भिजवून याच पद्धतीने त्यांच्या विटा किंवा तक्तेही बनवले जातात. या सर्व उत्पादनांना नैसर्गिक रंगही ठेवता येतो किंवा रंग वापरून आपणास पाहिजे ती रंगछटा उत्पादित करता येते. == उपयोग == [[चित्र:BambooConstructionHongKong.jpg|इवलेसे|डावे|150px|इमारतीचे बांधकाम.]] [[चित्र:Construction maison bambou.jpg|इवलेसे|alt= house from Bambou Habitat|संर्पूण बांबूपासून बनविलेले घर]] बांबूचा धागा काढून त्यापासून विणलेल्या कापडाचे बनवलेले शर्ट, मोजे, टॉवेल आणि इतकेच काय डायपरसुद्धा मिळतात. सायकलींच्या फ्रेम्स, स्केटिंग करण्याच्या फळ्या किंवा लॅपटॉप संगणकांचे बाह्य कवच ह्या गोष्टी सुद्धा बांबूंपासून बनवल्या जातात. बांबूची अशी उत्पादने किती कठीण असतील याबाबत शंका व्यक्त केली जाते. बांबू किती जुना आहे यावर त्याचा कठीणपणा अवलंबून असतो. तज्‍ज्ञांच्या मते ५ ते ६ वर्ष जुने बांबूचे पीक पुरेसे कठीण असते. असा बांबू वापरून व योग्य उत्पादन प्रक्रिया केलेले बांबूचे फ्लोअरिंग हे लाकडापेक्षा कोणत्याही बाबतीत कमी दर्जाचे नसते. बांबूचे फ्लोअरिंग व तक्ते हे दिवसेंदिवस त्यांचे नैसर्गिक सौंदर्य व पर्यावरणाला मदत करणारा ‘हरितपणा’ यामुळे लोकप्रिय होत आहेत. उपनगरातील घरे, सरकारी इमारती, हॉटेले, रेस्टॉरंट, शाळा या सर्व ठिकाणी बांबूचे फ्लोअरिंग वापरणे शक्य आहे. ज्यावेळी बांधकामात लाकडाऐवजी पूर्णपणे बांबूचा वापर शक्य होईल असा दिवस फारसा दूर नसावा.बांबू बासरी बनवण्या साठी उपयोगी पडतो == बांबूचे प्राण्यांच्या आहारातील स्थान == [[चित्र:Panda_eating_Bamboo.jpg|इवलेसे|उजवे|बांबू हा [[जायंट पांडा]]चे मुख्य अन्न आहे. ते त्याच्या आहारातील ९९% गरजा भागवते.]] बांबूची कोवळी पाने, फांद्या, कोंब हे [[चीन]]मधील जायंट पांडा व [[नेपाळ]] मधील लाल रंगाच्या पांडाचे मुख्य अन्न आहे. काही वेळेस [[उंदीर]] याची फळे खातात. आफ्रिकेतील जंगलातील गोरिलासुद्धा बांबूचे सेवन करतात. == चित्रदालन == <gallery> चित्र:Velu.jpg|वेळू / बांबू चित्र:Velu_pane.jpg|वेळूची पाने Image:Walking_in_Bamboo_Cathedral_Dec_2019_2.jpg|[[चागुआरामास, त्रिनिदाद|चागुआरामास]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] येथील "बांबू कॅथेड्रल". Image:Giant Bamboo with person.jpg|आकाराची तुलना दाखवण्यासाठी व्यक्तीसह 'राक्षसी बांबू' (जायंट बांबू). File:Bamboo2500ppx.JPG|बांबूसारखी दिसणारी लहान, शोभिवंत वनस्पती. Image:Giant Bamboo.jpg|[[इक्वाडोर]] मधील प्रचंड बांबूची वाढ. File:Pseudosasa japonica7.jpg|[[चिबा प्रांत|चिबा प्रांतात]], [[जपान]] मधील [[सातोयामा]] येथील ॲरो बांबू (बाणाची काठी बनवण्यासाठी वापरला जाणारा बांबू) लाकूड. Image:Bamboo bonsai Chengdu.jpg|बांबू [[बोनसाय]]. Image:Chinese bamboo carving1.jpg|[[चीन]] मधील [[चिंग राजवंश]] काळातील बांबूचे नक्षीकाम. Image:BambuMill.jpg|[[यांगशुओ]] भाग, [[ग्वांगशी]], [[चीन]] येथील ग्रामीण भागात बांबूचे पाण्याचे चाक (वॉटर व्हील) बनवताना (मार्च २००७). Image:Bamboobike.jpg|बांबूपासून बनवलेली [[सायकल|सायकलची]] फ्रेम (१८९६). चित्र:Woven bamboo.jpg|बांबूपासून विणलेली विकण्यास ठेवलेली भारतातील [[बंगळुरू|बंगळुरूच्या]] बाजारातील टोपली. </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नगदी पिके]] [[वर्ग:वनस्पती]] [[वर्ग:औषधी वनस्पती]] bfjflu9o0tfp05bszm7mhq7f978d72s 0 50699 2710620 2493562 2026-09-18T22:44:44Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2710620 wikitext text/x-wiki '''श्रीकाकुलम''' आंध्र प्रदेश राज्यातील लोकसभा मतदारसंघ आहे. == श्रीकाकुलम मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार== {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मद्रास प्रांत|मद्रास राज्य (१९४७-१९५३)]]'' |- |[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र राज्य|आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|एकत्रित आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६-२०१४)]]'' |- |[[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | rowspan="2" |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | rowspan="2" bgcolor=#00BFFF| | rowspan="2" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |- |१९६७^ | [[एन.जी. रंगा|आचार्य गोगीनेनी रंगा नायुकुलु]] | rowspan="2" bgcolor=Blue| | rowspan="2" | [[स्वतंत्र पक्ष]] |- |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | [[जी. लातच्ना]] |- |[[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | rowspan="3" |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | rowspan="2" bgcolor=turquoise| | rowspan="2" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)]] |- |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] |- |[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | bgcolor=#0EF4E1| |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] |[[अप्पय्यादोरा हनुमंतू]] | bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[कनिथी विश्वनाथन]] | rowspan="2" bgcolor=#0EF4E1| | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="4" |[[येर्रनायडू किंजरापू]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="4" |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[किल्ली कृपा रानी|डॉ. किल्ली कृपा रानी]] | bgcolor=#00BFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|विभाजीत आंध्र प्रदेश राज्य (२०१४ - )]]'' |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan="2" |[[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="2" |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |} * ^ - पोटनिवडणूक == खासदार == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खासदार !! पक्ष |- | [[१९५२ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९५२]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || [[स्वतंत्र पक्ष|कृषक लोक पक्ष]] |- | [[१९५७ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९५७]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६२ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९६२]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६७ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९६७]] || [[जी. लच्चण्णा]] || [[स्वतंत्र पक्ष]] |- | [[१९७१ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९७१]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९७७ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९७७]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८० भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९८०]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] |- | [[१९८४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९८४]] || [[हाप्पाला हणमंतू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[१९८९ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९८९]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९१ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९९१]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९६ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९९६]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[१९९८ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९९८]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[१९९९ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|१९९९]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[२००४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|२००४]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[२००९ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|२००९]] || [[किल्ली कृपारानी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|२०१४]] || [[राममोहन नायडू किंजरापू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[२०१९ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|२०१९]] || [[राममोहन नायडू किंजरापू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[२०२४ भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक|२०२४]] || [[राममोहन नायडू किंजरापू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''७,५४,३२८''' || '''५७.०४%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || पेराडा तिलक || ४,२६,४१४ || ३२.२४% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[पेदादा परमेश्वर राव]] || ४२,५५६ || ३.२२% |- | नोटा || नोटा || २०,८४१ || १.५८% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || ३,२७,९१४ || २४.८०% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''५,३४,५४४''' || '''४६.१९%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || दुआडा श्रीनिवास || ५,२७,८९१ || ४५.६१% |- | [[जनसेना पक्ष]] || मेट्टा रामाराव || ३१,९५६ || २.७६% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || १५,७८१ || १.३६% |- | नोटा || नोटा || २५,५४२ || २.२१% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || ६,६५३ || ०.५८% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''५,५६,९६३''' || '''५२.९०%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || रेड्डी शांती || ४,२९,२९१ || ४०.७६% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || २४,६५२ || २.३४% |- | नोटा || नोटा || ५,७९७ || ०.५५% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || १,२७,६७२ || १२.१४% |} === २००९ निवडणूक <ref name="resultuniv2009">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2009], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[किल्ली कृपारानी]]''' || '''३,८७,६९४''' || '''४२.२%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || ३,५४,७८१ || ३८.६१% |- | प्रजा राज्यम पक्ष || दुव्वाडा नागेश्वर राव || १,३१,५६१ || १४.३१% |- | मताधिक्य || किल्ली कृपारानी || ३२,९१३ || ३.५९% |} === २००४ निवडणूक <ref name="resultuniv2004">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,६२,७२८''' || '''५०.१०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || ३,३१,८५० || ४५.८४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ३०,८७८ || ४.२६% |} === १९९९ निवडणूक <ref name="resultuniv1999">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,६०,८०१''' || '''५३.७३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,७४,१९५ || ४०.८४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ८६,६०६ || १२.८९% |} === १९९८ निवडणूक <ref name="resultuniv1998">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1998], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,२९,९३८''' || '''४९.६९%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,४३,४७३ || ३६.६७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || आप्पय्या दोरा सिम्राद्री || ७७,२०६ || ११.६३% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ८६,४६५ || १३.०२% |} === १९९६ निवडणूक <ref name="resultuniv1996">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1996], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,४९,७३३''' || '''५३.१६%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,१९,६६६ || ३३.३९% |- | NTR तेदेप || बोड्ड Depaली राजगोपाल राव || ६७,३९४ || १०.२४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || १,३०,०६७ || १९.७७% |} === १९९१ निवडणूक <ref name="resultuniv1991">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1991], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[कणिती विश्वनाथम]]''' || '''२,५८,५०८''' || '''४७.५०%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेp]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || २,५६,६८६ || ४७.१६% |- | मताधिक्य || कणिती विश्वनाथम || १,८२२ || ०.३४% |} === १९८९ निवडणूक <ref name="resultuniv1989">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1989], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[कणिती विश्वनाथम]]''' || '''३,१६,९२६''' || '''५१.८३%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[हाप्पाला हणमंतू]] || २,७३,५४२ || ४४.७२% |- | मताधिक्य || कणिती विश्वनाथम || ४३,३८४ || ७.११% |} === १९८४ निवडणूक <ref name="resultuniv1984">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1984], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[हाप्पाला हणमंतू]]''' || '''३,१०,८२४''' || '''६२.०३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || १,६९,१२० || ३३.७५% |- | मताधिक्य || हाप्पाला हणमंतू || १,४१,७०४ || २८.२८% |} === १९८० निवडणूक <ref name="resultuniv1980">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1980], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''२,१०,६४०''' || '''४९.२४%''' |- | [[जनता पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,६८,४२० || ३९.३६% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ४२,२२० || ९.८८% |} === १९७७ निवडणूक <ref name="resultuniv1977">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1977], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''२,१९,५१०''' || '''५५.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,६५,४२० || ४१.४८% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ५४,०९० || १३.६२% |} === १९७१ निवडणूक <ref name="resultuniv1971">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1971], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,९५,३४०''' || '''५६.२०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,२८,६५० || ३६.९८% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ६६,६९० || १९.२२% |} === १९६७ निवडणूक <ref name="resultuniv1967">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1967], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[स्वतंत्र पक्ष]]''' || '''[[जी. लच्चण्णा]]''' || '''१,७८,४५०''' || '''५०.६०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || १,५६,३२० || ४४.३२% |- | मताधिक्य || जी. लच्चण्णा || २२,१३० || ६.२८% |} === १९६२ निवडणूक <ref name="resultuniv1962">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1962], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,३५,६४०''' || '''५१.४०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || के. एन. राव || १,१२,३४० || ४२.५७% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || २३,३०० || ८.८३% |} === १९५७ निवडणूक <ref name="resultuniv1957">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1957], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,२८,४५०''' || '''५३.६०%''' |- | [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || बी. सुब्बा राव || ९५,३२० || ३९.८०% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ३३,१३० || १३.८०% |} === १९५२ निवडणूक (मद्रास राज्य) <ref name="resultuniv1952">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1952], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[स्वतंत्र पक्ष|कृषक लोक पक्ष]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,१५,६४०''' || '''५१.२०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || व्ही. व्ही. गिरी || ९२,४५० || ४०.९५% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || २३,१९० || १०.२५% |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम जिल्हा]] ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S01/partycomp01.htm}} {{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|*]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम जिल्हा|*]] pqokm65hg7n4ijefwveiu9wpqjjjdqa 2710621 2710620 2026-09-18T22:45:03Z अभय नातू 206 /* खासदार */ 2710621 wikitext text/x-wiki '''श्रीकाकुलम''' आंध्र प्रदेश राज्यातील लोकसभा मतदारसंघ आहे. == श्रीकाकुलम मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार== {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मद्रास प्रांत|मद्रास राज्य (१९४७-१९५३)]]'' |- |[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र राज्य|आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|एकत्रित आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६-२०१४)]]'' |- |[[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | rowspan="2" |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | rowspan="2" bgcolor=#00BFFF| | rowspan="2" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |- |१९६७^ | [[एन.जी. रंगा|आचार्य गोगीनेनी रंगा नायुकुलु]] | rowspan="2" bgcolor=Blue| | rowspan="2" | [[स्वतंत्र पक्ष]] |- |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | [[जी. लातच्ना]] |- |[[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | rowspan="3" |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | rowspan="2" bgcolor=turquoise| | rowspan="2" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)]] |- |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] |- |[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | bgcolor=#0EF4E1| |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] |[[अप्पय्यादोरा हनुमंतू]] | bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[कनिथी विश्वनाथन]] | rowspan="2" bgcolor=#0EF4E1| | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="4" |[[येर्रनायडू किंजरापू]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="4" |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[किल्ली कृपा रानी|डॉ. किल्ली कृपा रानी]] | bgcolor=#00BFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|विभाजीत आंध्र प्रदेश राज्य (२०१४ - )]]'' |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan="2" |[[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="2" |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |} * ^ - पोटनिवडणूक == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''७,५४,३२८''' || '''५७.०४%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || पेराडा तिलक || ४,२६,४१४ || ३२.२४% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[पेदादा परमेश्वर राव]] || ४२,५५६ || ३.२२% |- | नोटा || नोटा || २०,८४१ || १.५८% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || ३,२७,९१४ || २४.८०% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''५,३४,५४४''' || '''४६.१९%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || दुआडा श्रीनिवास || ५,२७,८९१ || ४५.६१% |- | [[जनसेना पक्ष]] || मेट्टा रामाराव || ३१,९५६ || २.७६% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || १५,७८१ || १.३६% |- | नोटा || नोटा || २५,५४२ || २.२१% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || ६,६५३ || ०.५८% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''५,५६,९६३''' || '''५२.९०%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || रेड्डी शांती || ४,२९,२९१ || ४०.७६% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || २४,६५२ || २.३४% |- | नोटा || नोटा || ५,७९७ || ०.५५% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || १,२७,६७२ || १२.१४% |} === २००९ निवडणूक <ref name="resultuniv2009">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2009], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[किल्ली कृपारानी]]''' || '''३,८७,६९४''' || '''४२.२%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || ३,५४,७८१ || ३८.६१% |- | प्रजा राज्यम पक्ष || दुव्वाडा नागेश्वर राव || १,३१,५६१ || १४.३१% |- | मताधिक्य || किल्ली कृपारानी || ३२,९१३ || ३.५९% |} === २००४ निवडणूक <ref name="resultuniv2004">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,६२,७२८''' || '''५०.१०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || ३,३१,८५० || ४५.८४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ३०,८७८ || ४.२६% |} === १९९९ निवडणूक <ref name="resultuniv1999">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,६०,८०१''' || '''५३.७३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,७४,१९५ || ४०.८४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ८६,६०६ || १२.८९% |} === १९९८ निवडणूक <ref name="resultuniv1998">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1998], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,२९,९३८''' || '''४९.६९%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,४३,४७३ || ३६.६७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || आप्पय्या दोरा सिम्राद्री || ७७,२०६ || ११.६३% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ८६,४६५ || १३.०२% |} === १९९६ निवडणूक <ref name="resultuniv1996">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1996], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,४९,७३३''' || '''५३.१६%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,१९,६६६ || ३३.३९% |- | NTR तेदेप || बोड्ड Depaली राजगोपाल राव || ६७,३९४ || १०.२४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || १,३०,०६७ || १९.७७% |} === १९९१ निवडणूक <ref name="resultuniv1991">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1991], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[कणिती विश्वनाथम]]''' || '''२,५८,५०८''' || '''४७.५०%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेp]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || २,५६,६८६ || ४७.१६% |- | मताधिक्य || कणिती विश्वनाथम || १,८२२ || ०.३४% |} === १९८९ निवडणूक <ref name="resultuniv1989">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1989], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[कणिती विश्वनाथम]]''' || '''३,१६,९२६''' || '''५१.८३%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[हाप्पाला हणमंतू]] || २,७३,५४२ || ४४.७२% |- | मताधिक्य || कणिती विश्वनाथम || ४३,३८४ || ७.११% |} === १९८४ निवडणूक <ref name="resultuniv1984">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1984], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[हाप्पाला हणमंतू]]''' || '''३,१०,८२४''' || '''६२.०३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || १,६९,१२० || ३३.७५% |- | मताधिक्य || हाप्पाला हणमंतू || १,४१,७०४ || २८.२८% |} === १९८० निवडणूक <ref name="resultuniv1980">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1980], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''२,१०,६४०''' || '''४९.२४%''' |- | [[जनता पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,६८,४२० || ३९.३६% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ४२,२२० || ९.८८% |} === १९७७ निवडणूक <ref name="resultuniv1977">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1977], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''२,१९,५१०''' || '''५५.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,६५,४२० || ४१.४८% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ५४,०९० || १३.६२% |} === १९७१ निवडणूक <ref name="resultuniv1971">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1971], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,९५,३४०''' || '''५६.२०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,२८,६५० || ३६.९८% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ६६,६९० || १९.२२% |} === १९६७ निवडणूक <ref name="resultuniv1967">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1967], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[स्वतंत्र पक्ष]]''' || '''[[जी. लच्चण्णा]]''' || '''१,७८,४५०''' || '''५०.६०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || १,५६,३२० || ४४.३२% |- | मताधिक्य || जी. लच्चण्णा || २२,१३० || ६.२८% |} === १९६२ निवडणूक <ref name="resultuniv1962">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1962], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,३५,६४०''' || '''५१.४०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || के. एन. राव || १,१२,३४० || ४२.५७% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || २३,३०० || ८.८३% |} === १९५७ निवडणूक <ref name="resultuniv1957">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1957], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,२८,४५०''' || '''५३.६०%''' |- | [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || बी. सुब्बा राव || ९५,३२० || ३९.८०% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ३३,१३० || १३.८०% |} === १९५२ निवडणूक (मद्रास राज्य) <ref name="resultuniv1952">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1952], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[स्वतंत्र पक्ष|कृषक लोक पक्ष]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,१५,६४०''' || '''५१.२०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || व्ही. व्ही. गिरी || ९२,४५० || ४०.९५% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || २३,१९० || १०.२५% |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम जिल्हा]] ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S01/partycomp01.htm}} {{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|*]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम जिल्हा|*]] mycegp66l1j1wo50pqhegd3krlf0gaj 2710622 2710621 2026-09-18T22:45:21Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2710622 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील २५ लोकसभा मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="ecimain">[https://results.eci.gov.in/ Election Commission of India - Srikakulam Election Results], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> या मतदारसंघात संपूर्ण [[श्रीकाकुलम जिल्हा|श्रीकाकुलम जिल्ह्याचा]] समावेश होतो. == विधानसभा मतदारसंघ == श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघात खालील सात विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होतो: # [[इच्छापूरम विधानसभा मतदारसंघ|इच्छापूरम]] # [[पलासा विधानसभा मतदारसंघ|पलासा]] # [[टेक्कली विधानसभा मतदारसंघ|टेक्कली]] # [[पातापटनम विधानसभा मतदारसंघ|पातापटनम]] # [[श्रीकाकुलम विधानसभा मतदारसंघ|श्रीकाकुलम]] # [[अमुदलवलसा विधानसभा मतदारसंघ|अमुदलवलसा]] # [[नरसन्नपेटा विधानसभा मतदारसंघ|नरसन्नपेटा]] == खासदार== {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मद्रास प्रांत|मद्रास राज्य (१९४७-१९५३)]]'' |- |[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र राज्य|आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|एकत्रित आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६-२०१४)]]'' |- |[[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] | rowspan="2" |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | rowspan="2" bgcolor=#00BFFF| | rowspan="2" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |- |१९६७^ | [[एन.जी. रंगा|आचार्य गोगीनेनी रंगा नायुकुलु]] | rowspan="2" bgcolor=Blue| | rowspan="2" | [[स्वतंत्र पक्ष]] |- |[[१९६७ लोकसभा निवडणुका|१९६७]] | [[जी. लातच्ना]] |- |[[१९७१ लोकसभा निवडणुका|१९७१]] | rowspan="3" |[[बोड्डेपल्ली राजगोपाल राव]] | rowspan="2" bgcolor=turquoise| | rowspan="2" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिश्तनीस्त)]] |- |[[१९७७ लोकसभा निवडणुका|१९७७]] |- |[[१९८० लोकसभा निवडणुका|१९८०]] | bgcolor=#0EF4E1| |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- |[[१९८४ लोकसभा निवडणुका|१९८४]] |[[अप्पय्यादोरा हनुमंतू]] | bgcolor=#FFFF00| |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[१९८९ लोकसभा निवडणुका|१९८९]] | rowspan="2" |[[कनिथी विश्वनाथन]] | rowspan="2" bgcolor=#0EF4E1| | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- |[[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] |- |[[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | rowspan="4" |[[येर्रनायडू किंजरापू]] | rowspan="4" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="4" |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] |- |[[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] |- |[[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[किल्ली कृपा रानी|डॉ. किल्ली कृपा रानी]] | bgcolor=#00BFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देशम पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|विभाजीत आंध्र प्रदेश राज्य (२०१४ - )]]'' |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | rowspan="2" |[[राममोहन एन. किंजरापू|किंजरापू राममोहन नायडू]] | rowspan="2" bgcolor=#FFFF00| | rowspan="2" |[[तेलुगू देशम पक्ष]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] |} * ^ - पोटनिवडणूक == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''७,५४,३२८''' || '''५७.०४%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || पेराडा तिलक || ४,२६,४१४ || ३२.२४% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[पेदादा परमेश्वर राव]] || ४२,५५६ || ३.२२% |- | नोटा || नोटा || २०,८४१ || १.५८% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || ३,२७,९१४ || २४.८०% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''५,३४,५४४''' || '''४६.१९%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || दुआडा श्रीनिवास || ५,२७,८९१ || ४५.६१% |- | [[जनसेना पक्ष]] || मेट्टा रामाराव || ३१,९५६ || २.७६% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || १५,७८१ || १.३६% |- | नोटा || नोटा || २५,५४२ || २.२१% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || ६,६५३ || ०.५८% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[राममोहन नायडू किंजरापू]]''' || '''५,५६,९६३''' || '''५२.९०%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || रेड्डी शांती || ४,२९,२९१ || ४०.७६% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || २४,६५२ || २.३४% |- | नोटा || नोटा || ५,७९७ || ०.५५% |- | मताधिक्य || राममोहन नायडू किंजरापू || १,२७,६७२ || १२.१४% |} === २००९ निवडणूक <ref name="resultuniv2009">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2009], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[किल्ली कृपारानी]]''' || '''३,८७,६९४''' || '''४२.२%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || ३,५४,७८१ || ३८.६१% |- | प्रजा राज्यम पक्ष || दुव्वाडा नागेश्वर राव || १,३१,५६१ || १४.३१% |- | मताधिक्य || किल्ली कृपारानी || ३२,९१३ || ३.५९% |} === २००४ निवडणूक <ref name="resultuniv2004">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,६२,७२८''' || '''५०.१०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[किल्ली कृपारानी]] || ३,३१,८५० || ४५.८४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ३०,८७८ || ४.२६% |} === १९९९ निवडणूक <ref name="resultuniv1999">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,६०,८०१''' || '''५३.७३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,७४,१९५ || ४०.८४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ८६,६०६ || १२.८९% |} === १९९८ निवडणूक <ref name="resultuniv1998">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1998], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,२९,९३८''' || '''४९.६९%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,४३,४७३ || ३६.६७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || आप्पय्या दोरा सिम्राद्री || ७७,२०६ || ११.६३% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || ८६,४६५ || १३.०२% |} === १९९६ निवडणूक <ref name="resultuniv1996">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1996], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[यार्रननायडू येर्रननायडू]]''' || '''३,४९,७३३''' || '''५३.१६%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[कणिती विश्वनाथम]] || २,१९,६६६ || ३३.३९% |- | NTR तेदेप || बोड्ड Depaली राजगोपाल राव || ६७,३९४ || १०.२४% |- | मताधिक्य || यार्रननायडू येर्रननायडू || १,३०,०६७ || १९.७७% |} === १९९१ निवडणूक <ref name="resultuniv1991">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1991], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[कणिती विश्वनाथम]]''' || '''२,५८,५०८''' || '''४७.५०%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेp]] || [[यार्रननायडू येर्रननायडू]] || २,५६,६८६ || ४७.१६% |- | मताधिक्य || कणिती विश्वनाथम || १,८२२ || ०.३४% |} === १९८९ निवडणूक <ref name="resultuniv1989">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1989], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[कणिती विश्वनाथम]]''' || '''३,१६,९२६''' || '''५१.८३%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[हाप्पाला हणमंतू]] || २,७३,५४२ || ४४.७२% |- | मताधिक्य || कणिती विश्वनाथम || ४३,३८४ || ७.११% |} === १९८४ निवडणूक <ref name="resultuniv1984">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1984], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[हाप्पाला हणमंतू]]''' || '''३,१०,८२४''' || '''६२.०३%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || १,६९,१२० || ३३.७५% |- | मताधिक्य || हाप्पाला हणमंतू || १,४१,७०४ || २८.२८% |} === १९८० निवडणूक <ref name="resultuniv1980">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1980], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''२,१०,६४०''' || '''४९.२४%''' |- | [[जनता पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,६८,४२० || ३९.३६% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ४२,२२० || ९.८८% |} === १९७७ निवडणूक <ref name="resultuniv1977">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1977], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''२,१९,५१०''' || '''५५.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,६५,४२० || ४१.४८% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ५४,०९० || १३.६२% |} === १९७१ निवडणूक <ref name="resultuniv1971">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1971], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,९५,३४०''' || '''५६.२०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || जी. लच्चण्णा || १,२८,६५० || ३६.९८% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ६६,६९० || १९.२२% |} === १९६७ निवडणूक <ref name="resultuniv1967">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1967], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[स्वतंत्र पक्ष]]''' || '''[[जी. लच्चण्णा]]''' || '''१,७८,४५०''' || '''५०.६०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बोड्ड Depaली राजा राव]] || १,५६,३२० || ४४.३२% |- | मताधिक्य || जी. लच्चण्णा || २२,१३० || ६.२८% |} === १९६२ निवडणूक <ref name="resultuniv1962">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1962], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,३५,६४०''' || '''५१.४०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || के. एन. राव || १,१२,३४० || ४२.५७% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || २३,३०० || ८.८३% |} === १९५७ निवडणूक <ref name="resultuniv1957">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1957], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,२८,४५०''' || '''५३.६०%''' |- | [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || बी. सुब्बा राव || ९५,३२० || ३९.८०% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || ३३,१३० || १३.८०% |} === १९५२ निवडणूक (मद्रास राज्य) <ref name="resultuniv1952">[https://resultuniversity.com/election/srikakulam-lok-sabha-constituency Srikakulam Lok Sabha Constituency Election Result 1952], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[स्वतंत्र पक्ष|कृषक लोक पक्ष]]''' || '''[[बोड्ड Depaली राजा राव]]''' || '''१,१५,६४०''' || '''५१.२०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || व्ही. व्ही. गिरी || ९२,४५० || ४०.९५% |- | मताधिक्य || बोड्ड Depaली राजा राव || २३,१९० || १०.२५% |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम जिल्हा]] ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S01/partycomp01.htm}} {{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघ|*]] [[वर्ग:श्रीकाकुलम जिल्हा|*]] m6x5whyvn21iq593m6wk2yu0pq8z5rj 0 50702 2710649 2414073 2026-09-19T04:56:07Z अभय नातू 206 माहिती 2710649 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील २५ लोकसभा मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="ecimain">[https://results.eci.gov.in/ Election Commission of India - Visakhapatnam Election Results], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> या मतदारसंघात संपूर्ण [[विशाखापट्टणम जिल्हा|विशाखापट्टणम जिल्ह्याचा]] बहुतांश भाग समाविष्ट आहे. == विधानसभा मतदारसंघ == विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघात खालील सात विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होतो: # [[श्रुंगवरपुकोटा विधानसभा मतदारसंघ|श्रुंगवरपुकोटा]] # [[भीमली विधानसभा मतदारसंघ|भीमली]] # [[विशाखापट्टणम पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम पूर्व]] # [[विशाखापट्टणम दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम दक्षिण]] # [[विशाखापट्टणम उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम उत्तर]] # [[विशाखापट्टणम पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|विशाखापट्टणम पश्चिम]] # [[गाजूवाका विधानसभा मतदारसंघ|गाजूवाका]] == खासदार== {| class="wikitable" ! वर्ष ! नाव ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मद्रास प्रांत|मद्रास राज्य (१९४७-१९५३)]]'' |- | rowspan="2" | [[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]]<ref name="2member" group="n">द्विसदस्यीय मतदारसंघ.</ref> |[[लंका सुंदरम]] | rowspan="2" bgcolor=#A8C3BC| | rowspan="2" | [[अपक्ष]] |- |[[गम मल्लुदोरा]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र राज्य|आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|एकत्रित आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६-२०१४)]]'' |- | [[१९५७ लोकसभा निवडणुका|१९५७]] |[[महाराज पुसपती विजयराम गजपती राजू]] | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] |- |१९६०^ | rowspan="2" | [[विजयानंद गजपती राजू|महाराजकुमार ऑफ विजयनगरम]] | rowspan="2" bgcolor=#00BFFF| | rowspan="2" | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[१९६२ लोकसभा निवडणुका|१९६२]] |} * ^ - पोटनिवडणूक {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=[[लंका सुंदरम]]<br />[[गम मल्लुडोरा]] (अनू.ज.) |प१=[[अपक्ष]] |खा२=[[विजयराम राजु]] |प२=[[समाजवादी पक्ष]] |खा३=[[विजय आनंदा]] |प३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा४=[[तेन्नेती विश्वानाथम]] |प४=[[प्रोग्रेसिव ग्रुप]] |खा५=[[विजयरामा गजपती राजु पुसापती]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा६=[[द्रोनमराजु सत्यनारायण]] |प६=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा७=[[के.ए. स्वामी]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा८=[[श्रीराम मुर्ती भट्टम]] |प८=[[तेलुगू देसम पक्ष]] |खा९=[[उमा गजपती राजु]] |प९=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा१०=[[एम.व्ही.व्ही.एस. मुर्ती]] |प१०=[[तेलुगू देसम पक्ष]] |खा११=[[टी. सुब्बारामी रेड्डी]] |प११=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१२=[[टी. सुब्बारामी रेड्डी]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[एम.व्ही.व्ही.एस. मुर्ती]] |प१३=[[तेलुगू देसम पक्ष]] |खा१४=[[नेदुरुमल्ली जनार्धन रेड्डी]] |प१४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] }} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[मथुरा श्रीनिवास राव]]''' || '''७,६७,०७०''' || '''५७.९२%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[बोचा झांशी लक्ष्मी]] || ४,६२,७७३ || ३४.९४% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || पुलुसू सत्यनारायण रेड्डी || ३१,५९१ || २.३९% |- | नोटा || नोटा || १५,४५१ || १.१७% |- | मताधिक्य || मथुरा श्रीनिवास राव || ३,०४,२९७ || २२.९८% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]]''' || '''[[एम. व्ही. व्ही. सत्यनारायण]]''' || '''४,३६,९०६''' || '''३५.२४%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || भरत मथुकुमिल्ली || ४,३२,४९२ || ३४.८९% |- | [[जनसेना पक्ष]] || [[व्ही. व्ही. लक्ष्मीनारायण]] || २,८८,८७४ || २३.३०% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[दग्गुबाती पुरंदेश्वरी]] || ३३,८९२ || २.७३% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || पेडडाडा रमणी कुमारी || १४,६३३ || १.१८% |- | नोटा || नोटा || १६,६२६ || १.३४% |- | मताधिक्य || एम. व्ही. व्ही. सत्यनारायण || ४,४१४ || ०.३५% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[कंभमपती हरी बाबू]]''' || '''५,६६,४३२''' || '''४८.७१%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[वाय. एस. शर्मिला|वाय. एस. विजयम्मा]] || ४,७५,९३४ || ४०.९३% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || बोल्ला वरप्रसाद || १८,०२८ || १.५५% |- | नोटा || नोटा || ६,६५४ || ०.५७% |- | मताधिक्य || कंभमपती हरी बाबू || ९०,४९८ || ७.७८% |} === २००९ निवडणूक <ref name="resultuniv2009">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 2009], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[दग्गुबाती पुरंदेश्वरी]]''' || '''३,६८,८१२''' || '''३६.५०%''' |- | प्रजा राज्यम पक्ष || पल्ला श्रीनिवास राव || ३,०२,२७७ || २९.९२% |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[एम. व्ही. व्ही. एस. मूर्ती]] || २,२३,११७ || २२.०८% |- | मताधिक्य || दग्गुबाती पुरंदेश्वरी || ६६,५३५ || ६.५८% |} === २००४ निवडणूक <ref name="resultuniv2004">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[नेदुरुमल्ली जनार्दन रेड्दी]]''' || '''५,२४,१५७''' || '''५४.२७%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[एम. व्ही. व्ही. एस. मूर्ती]] || ३,९३,५८६ || ४०.७५% |- | मताधिक्य || नेदुरुमल्ली जनार्दन रेड्डी || १,३०,५७१ || १३.५२% |} === १९९९ निवडणूक <ref name="resultuniv1999">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[एम. व्ही. व्ही. एस. मूर्ती]]''' || '''४,३७,५५७''' || '''५०.३४%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[टी. सुब्बारामी रेड्डी]] || ३,६०,९१९ || ४१.५२% |- | मताधिक्य || एम. व्ही. व्ही. एस. मूर्ती || ७६,६३८ || ८.८२% |} === १९९८ निवडणूक <ref name="resultuniv1998">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1998], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[टी. सुब्बारामी रेड्डी]]''' || '''३,५४,६३६''' || '''४३.०८%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || आझाद डी. के. || २,९३,३८३ || ३५.६४% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[कंभमपती हरी बाबू]] || १,६३,३९१ || १९.८४% |- | मताधिक्य || टी. सुब्बारामी रेड्डी || ६१,२५३ || ७.४४% |} === १९९६ निवडणूक <ref name="resultuniv1996">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1996], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[टी. सुब्बारामी रेड्डी]]''' || '''३,५६,४४२''' || '''४७.६२%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[एम. व्ही. व्ही. एस. मूर्ती]] || २,८३,५८१ || ३७.८९% |- | एनटीआर तेलुगू देशम पक्ष || उमा गजापती राजू || ५७,८२० || ७.७३% |- | मताधिक्य || टी. सुब्बारामी रेड्डी || ७२,८६१ || ९.७३% |} === १९९१ निवडणूक <ref name="resultuniv1991">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1991], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[एम. व्ही. व्ही. एस. मूर्ती]]''' || '''२,७७,४५१''' || '''४५.४०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[उमा गजापती राजू]] || २,३४,५६३ || ३८.३८% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || के. व्ही. एन. मूर्ती || ८१,२३४ || १३.३०% |- | मताधिक्य || एम. व्ही. व्ही. एस. मूर्ती || ४२,८८८ || ७.०२% |} === १९८९ निवडणूक <ref name="resultuniv1989">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1989], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[उमा गजापती राजू]]''' || '''३,५०,२०१''' || '''५२.५१%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[एम. व्ही. व्ही. एस. मूर्ती]] || ३,१३,३९१ || ४६.९९% |- | मताधिक्य || उमा गजापती राजू || ३६,८१० || ५.५२% |} === १९८४ निवडणूक <ref name="resultuniv1984">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1984], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[एस. एम. गुरुड्डी]]''' || '''३,२२,५६२''' || '''६२.७६%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[ॲप्पला स्वामी कोंडाला]] || १,७२,९४३ || ३३.६५% |- | मताधिक्य || एस. एम. गुरुड्डी || १,४९,६१९ || २९.११% |} === १९८० निवडणूक <ref name="resultuniv1980">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1980], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[ॲप्पला स्वामी कोंडाला]]''' || '''२,२५,४५०''' || '''५५.६०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || पी. व्ही. जी. राजू || १,३८,४२० || ३४.१४% |- | मताधिक्य || ॲप्पला स्वामी कोंडाला || ८७,०३० || २१.४६% |} === १९७७ निवडणूक <ref name="resultuniv1977">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1977], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[द्रोणमराजू सत्यनारायण]]''' || '''२,२०,३४०''' || '''५६.२०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || टेनेटि विश्वनाथम || १,५६,४२० || ३९.८५% |- | मताधिक्य || द्रोणमराजू सत्यनारायण || ६३,९२० || १६.३५% |} === १९७१ निवडणूक <ref name="resultuniv1971">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1971], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[व्ही. व्ही. गिरी]]''' || '''१,९८,६५०''' || '''५८.६०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] || टेनेटि विश्वनाथम || १,१२,३४० || ३३.१३% |- | मताधिक्य || व्ही. व्ही. गिरी || ८६,३१० || २५.४७% |} === १९६७ निवडणूक <ref name="resultuniv1967">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1967], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[प्रोग्रेसिव्ह फ्रंट]]''' || '''[[टेनेटि विश्वनाथम]]''' || '''१,६५,४२०''' || '''५१.३०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[विजय आनंद (विज्जी)]] || १,३८,६५० || ४२.९९% |- | मताधिक्य || टेनेटि विश्वनाथम || २६,७७० || ८.३१% |} === १९६२ निवडणूक <ref name="resultuniv1962">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1962], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[विजय आनंद (विज्जी)]]''' || '''१,४५,३२०''' || '''५३.६०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || जी. एल. नरसिंहा राव || १,०५,६२० || ३८.९६% |- | मताधिक्य || विजय आनंद (विज्जी) || ३९,७०० || १४.६४% |} === १९५७ निवडणूक <ref name="resultuniv1957">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1957], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[विजय आनंद (विज्जी)]]''' || '''१,३२,४५०''' || '''५४.१०%''' |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || [[लंका सुंदरम]] || ९८,६५० || ४०.३३% |- | मताधिक्य || विजय आनंद (विज्जी) || ३३,८०० || १३.७७% |} === १९५२ निवडणूक (मद्रास राज्य) <ref name="resultuniv1952">[https://resultuniversity.com/election/visakhapatnam-lok-sabha-constituency Visakhapatnam Lok Sabha Constituency Election Result 1952], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]]''' || '''[[लंका सुंदरम]]''' || '''१,२५,४२०''' || '''५२.३०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || सी. व्ही. एस. आर. प्रसाद || ९५,३२० || ३९.७६% |- | मताधिक्य || लंका सुंदरम || ३०,१०० || १२.५४% |} ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== * {{भारतीय निवडणूक आयोग||S01/partycomp04.htm}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:विशाखापट्टणम जिल्हा|लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:विशाखापट्टणम लोकसभा मतदारसंघ|*]] ne15q97pvzyftqw7m8fa6w9kaksm51t 0 50704 2710656 2397822 2026-09-19T05:16:38Z अभय नातू 206 माहिती 2710656 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील २५ लोकसभा मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="ecimain">[https://results.eci.gov.in/ Election Commission of India - Anakapalle Election Results], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> या मतदारसंघात संपूर्ण [[अनाकापल्ली जिल्हा|अनाकापल्ली जिल्ह्याचा]] बहुतांश भाग आणि [[विशाखापट्टणम जिल्हा|विशाखापट्टणम जिल्ह्याचा]] काही भाग समाविष्ट होतो. == विधानसभा मतदारसंघ == अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघात खालील सात विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होतो: # [[चोडवरम विधानसभा मतदारसंघ|चोडवरम]] # [[माडुगुला विधानसभा मतदारसंघ|माडुगुला]] # [[अनकापल्ली विधानसभा मतदारसंघ|अनकापल्ली]] # [[पेंडुरती विधानसभा मतदारसंघ|पेन्डुरती]] # [[अच्युतपूरम विधानसभा मतदारसंघ|अच्युतपूरम (येलमंचिली)]] # [[पायकारावपेटा विधानसभा मतदारसंघ|पायकारावपेटा]] (अनुसूचित जाती) # [[नरसीपटनम विधानसभा मतदारसंघ|नरसीपटनम]] == खासदार == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! खासदार !! पक्ष |- | [[१९६२ लोकसभा निवडणूक|१९६२]] || [[मिसुला सूर्यनारायण मूर्ती]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६७ लोकसभा निवडणूक|१९६७]] || [[मिसुला सूर्यनारायण मूर्ती]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९७१ लोकसभा निवडणूक|१९७१]] || [[एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९७७ लोकसभा निवडणूक|१९७७]] || [[एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९८० लोकसभा निवडणूक|१९८०]] || [[एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] |- | [[१९८४ लोकसभा निवडणूक|१९८४]] || [[पी. अप्पला नरसिंहम]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[१९८९ लोकसभा निवडणूक|१९८९]] || [[रामा कृष्णा कोन्डाला]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणूक|१९९१]] || [[रामा कृष्णा कोन्डाला]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणूक|१९९६]] || [[अय्यन्ना पात्रुडु चिंथकायला]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणूक|१९९८]] || [[गुडीवाडा गुरुनाधा राव]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणूक|१९९९]] || [[गांधी श्रीनिवासन एर्रननायडू]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणूक|२००४]] || [[चालपती राव पप्पाला]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणूक|२००९]] || [[सब्बम हरी]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणूक|२०१४]] || [[मुत्तामसेट्टी श्रीनिवासा राव]] || [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणूक|२०१९]] || [[सत्यवती बिसेट्टी]] || [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणूक|२०२४]] || [[सीएम रमेश]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/anakapalle-lok-sabha-constituency Anakapalle Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[सीएम रमेश]]''' || '''७,६२,०६९''' || '''५७.५२%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[बुडी मुत्याला नायडू]] || ४,६५,५३९ || ३५.१४% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[वेगी व्यंकटेश]] || २६,०४४ || १.९७% |- | नोटा || नोटा || २४,४६४ || १.८५% |- | मताधिक्य || सीएम रमेश || २,९६,५३० || २२.३८% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/anakapalle-lok-sabha-constituency Anakapalle Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]]''' || '''[[सत्यवती बिसेट्टी]]''' || '''५,८६,२२६''' || '''४७.३३%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अडारी आनंद कुमार]] || ४,९७,०३४ || ४०.१४% |- | [[जनसेना पक्ष]] || चिनम सुंदरा राव || ६२,६०३ || ५.०६% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || [[डॉ. पी. व्ही. एन. माधव]] || १५,८२२ || १.२८% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[श्रीराममूर्ती गुथुला]] || १४,५८१ || १.१८% |- | नोटा || नोटा || ३४,८९३ || २.८२% |- | मताधिक्य || सत्यवती बिसेट्टी || ८९,१९२ || ७.१९% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/anakapalle-lok-sabha-constituency Anakapalle Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[मुत्तामसेट्टी श्रीनिवासा राव]]''' || '''५,६८,४६३''' || '''४९.५१%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[अव्वा गंडम नथिया]] ~ (गुडिवाडा अमरनाथ) || ५,२०,५३१ || ४५.३४% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || तोटा थोटकुरा नागा विजयलक्ष्मी || १७,७७० || १.५५% |- | नोटा || नोटा || १०,६१८ || ०.९२% |- | मताधिक्य || मुत्तामसेट्टी श्रीनिवासा राव || ४७,९३२ || ४.१७% |} === २००९ निवडणूक <ref name="resultuniv2009">[https://resultuniversity.com/election/anakapalle-lok-sabha-constituency Anakapalle Lok Sabha Constituency Election Result 2009], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[सब्बम हरी]]''' || '''३,६९,९९६''' || '''३५.३३%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[नूका राजू पेदडी]] || ३,१७,०८४ || ३०.२८% |- | प्रजा राज्यम पक्ष || [[अल्ला रामलिंगेश्वर राव]] || २,६३,९२१ || २५.२०% |- | मताधिक्य || सब्बम हरी || ५२,९१२ || ५.०५% |} === २००४ निवडणूक <ref name="wikieng">[https://en.wikipedia.org/wiki/Anakapalle_Lok_Sabha_constituency Anakapalle Lok Sabha constituency - Election Results], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[चालपती राव पप्पाला]]''' || '''३,८५,४०१''' || '''४९.१०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[गुडीवाडा गुरुनाधा राव]] || ३,६९,९८७ || ४७.१४% |- | मताधिक्य || चालपती राव पप्पाला || १५,४१४ || १.९६% |} === १९९९ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[गांधी श्रीनिवासन एर्रननायडू]]''' || '''३,९२,५८४''' || '''५२.८०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[गुडीवाडा गुरुनाधा राव]] || ३,३४,३२,० || ४४.९७% |- | मताधिक्य || गांधी श्रीनिवासन एर्रननायडू || ५८,२६४ || ७.८३% |} === १९९८ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[गुडीवाडा गुरुनाधा राव]]''' || '''३,२०,६०५''' || '''४६.०८%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अय्यन्ना पात्रुडु चिंथकायला]] || २,९४,७८० || ४२.३७% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || पी. व्ही. चालपती राव || ७२,४२० || १०.४१% |- | मताधिक्य || गुडीवाडा गुरुनाधा राव || २५,८२५ || ३.७१% |} === १९९६ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[अय्यन्ना पात्रुडु चिंथकायला]]''' || '''३,२५,४२०''' || '''४७.९०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[रामा कृष्णा कोन्डाला]] || २,७४,६५० || ४०.४३% |- | NTR तेदेp || पेड्डाडी नोका राजू || ५७,८२० || ८.५१% |- | मताधिक्य || अय्यन्ना पात्रुडु चिंथकायला || ५०,७७० || ७.४७% |} === १९९१ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[रामा कृष्णा कोन्डाला]]''' || '''२,६५,४२०''' || '''४८.१०%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[पी. अप्पला नरसिंहम]] || २,३५,६२० || ४२.७०% |- | मताधिक्य || रामा कृष्णा कोन्डाला || २९,८०० || ५.४०% |} === १९८९ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[रामा कृष्णा कोन्डाला]]''' || '''३,१२,४५०''' || '''५१.२०%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[पी. अप्पला नरसिंहम]] || २,७५,३२० || ४५.१५% |- | मताधिक्य || रामा कृष्णा कोन्डाला || ३७,१३० || ६.०५% |} === १९८४ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[पी. अप्पला नरसिंहम]]''' || '''३,२०,३४०''' || '''६३.२०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू]] || १,६८,५२० || ३३.२८% |- | मताधिक्य || पी. अप्पला नरसिंहम || १,५१,८२० || २९.९२% |} === १९८० निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू]]''' || '''२,२५,४१०''' || '''५४.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || व्ही. व्ही. जी. राजू || १,३५,२१० || ३२.४५% |- | मताधिक्य || एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू || ९०,२०० || २१.६५% |} === १९७७ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू]]''' || '''२,१८,४५०''' || '''५५.२०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || पी. व्ही. चालपती राव || १,५४,३२० || ३९.०१% |- | मताधिक्य || एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू || ६४,१३० || १६.१९% |} === १९७१ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू]]''' || '''१,९८,६५०''' || '''५७.८०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || [[मिसुला सूर्यनारायण मूर्ती]] || १,१२,३२० || ३२.६९% |- | मताधिक्य || एस. आर. ए. एस. अप्पला नायडू || ८६,३३० || २५.११% |} === १९६७ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[मिसुला सूर्यनारायण मूर्ती]]''' || '''१,६५,४२०''' || '''५१.१०%''' |- | [[स्वतंत्र पक्ष]] || व्ही. व्ही. रामन || १,२८,४५० || ३९.६८% |- | मताधिक्य || मिसुला सूर्यनारायण मूर्ती || ३६,९७० || ११.४२% |} === १९६२ निवडणूक <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[मिसुला सूर्यनारायण मूर्ती]]''' || '''१,४२,३५०''' || '''५२.४०%''' |- | [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|सीपीआय]] || व्ही. व्ही. जी. राजू || १,०५,६२० || ३८.८८% |- | मताधिक्य || मिसुला सूर्यनारायण मूर्ती || ३६,७३० || १३.५२% |} ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== * {{भारतीय निवडणूक आयोग||S01/partycomp06.htm}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अनकापल्ली जिल्हा|लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:अनकापल्ली लोकसभा मतदारसंघ|*]] i5f0aygt9606zhvb2ljmpmlcpu6a2wh 0 50797 2710618 2505736 2026-09-18T22:30:23Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2710618 wikitext text/x-wiki '''धुळे''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यामधील]] ३ व [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यामधील]] ३ असे एकूण ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. ==विधानसभा मतदारसंघ== {| class="wikitable" |- | [[धुळे जिल्हा]] | * [[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ]] * [[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[सिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ]] |- | [[नाशिक जिल्हा]] | *[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ]] *[[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ]] *[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ]] |} == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=-[[एन.एल.ठिंगळे]] |प१=-[[अपक्ष]] |खा२=[[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] |प२= [[जन संघ]] |खा३=[[सी.ए. पाटील]] <br /> [[चुडामन आनंदा रवानदळे]] |प३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा४=[[सी.ए. पाटील]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा५=[[सी.ए. पाटील]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा६=[[विजय नवल पाटील]] |प६=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा७=[[रेशमा मोतीराम भोये]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा८=[[रेशमा मोतीराम भोये]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा९=[[रेशमा मोतीराम भोये]] |प९=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१०=[[बापु हरी चौरे]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[साहेबराव सुखराम बागुल]] |प११=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१२=[[धनाजी सिताराम अहिर]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[रामदास रुपला गावित]] |प१३=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१४=[[बापु हरी चौरे]] |प१४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१५=[[प्रताप नारायण सोनवणे|प्रताप सोनवणे]] |प१५=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१६=[[सुभाष रामराव भामरे]] |प१६=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१७=[[सुभाष रामराव भामरे]] |प१७=[[भारतीय जनता पक्ष]] }} == निवडणूक निकाल == === १९५७ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1957">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4112-statistical-report-on-general-elections-1957-to-the-second-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1957 to the Second Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९५७|सामान्य मतदान १९५७}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष | उमेदवार१ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते१ = 118868 | टक्केवारी१ = 53.40 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[शालिनीबाई रामचंद्र बोरसे]] | मते२ = 103723 | टक्केवारी२ = 46.60 | बदल२ = | बहुमत_मते = 15145 | बहुमत_टक्केवारी = 6.80 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === १९६२ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1962">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4113-statistical-report-on-general-elections-1962-to-the-third-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1962 to the Third Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९६२|सामान्य मतदान १९६२}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[चुडामण आनंदा रवंदळे]] | मते१ = 120025 | टक्केवारी१ = 51.52 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनसंघ]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 84872 | टक्केवारी२ = 36.43 | बदल२ = | पक्ष३ = [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] | उमेदवार३ = [[भास्करराव काशिनाथ गायकवाड]] | मते३ = 28068 | टक्केवारी३ = 12.05 | बदल३ = | बहुमत_मते = 35153 | बहुमत_टक्केवारी = 15.09 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनसंघ }} === १९६७ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1967">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4114-statistical-report-on-general-elections-1967-to-the-fourth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1967 to the Fourth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९६७|सामान्य मतदान १९६७}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[चुडामण आनंदा रवंदळे]] | मते१ = 145320 | टक्केवारी१ = 49.33 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनसंघ]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 104712 | टक्केवारी२ = 35.54 | बदल२ = | पक्ष३ = [[साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)]] | उमेदवार३ = [[एस. आर. पाटील]] | मते३ = 44578 | टक्केवारी३ = 15.13 | बदल३ = | बहुमत_मते = 40608 | बहुमत_टक्केवारी = 13.79 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनसंघ }} === १९७१ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1971">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4115-statistical-report-on-general-elections-1971-to-the-fifth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1971 to the Fifth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९७१|सामान्य मतदान १९७१}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[चुडामण आनंदा रवंदळे]] | मते१ = 191632 | टक्केवारी१ = 61.85 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनसंघ]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 94713 | टक्केवारी२ = 30.57 | बदल२ = | पक्ष३ = [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | उमेदवार३ = [[जी. बी. पवार]] | मते३ = 23481 | टक्केवारी३ = 7.58 | बदल३ = | बहुमत_मते = 96919 | बहुमत_टक्केवारी = 31.28 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनसंघ }} === १९७७ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4116-statistical-report-on-general-elections-1977-to-the-sixth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1977 to the Sixth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९७७|सामान्य मतदान १९७७}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते१ = 208532 | टक्केवारी१ = 54.76 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[चुडामण आनंदा रवंदळे]] | मते२ = 158912 | टक्केवारी२ = 41.73 | बदल२ = | पक्ष३ = [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | उमेदवार३ = [[एम. बी. चौधरी]] | मते३ = 13348 | टक्केवारी३ = 3.51 | बदल३ = | बहुमत_मते = 49620 | बहुमत_टक्केवारी = 13.03 | विजय_राखला = ० | विजयी = जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === १९८० लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1980">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4117-statistical-report-on-general-elections-1980-to-the-seventh-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1980 to the Seventh Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९८०|सामान्य मतदान १९८०}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] | उमेदवार१ = [[रेषमा मोतीराम भोंये]] | मते१ = 210142 | टक्केवारी१ = 56.76 | बदल१ = | पक्ष२ = [[जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 143821 | टक्केवारी२ = 38.85 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] | उमेदवार३ = [[एस. आर. पाटील]] | मते३ = 16248 | टक्केवारी३ = 4.39 | बदल३ = | बहुमत_मते = 66321 | बहुमत_टक्केवारी = 17.91 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय) | पराभूत = जनता पक्ष }} === १९८४ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1984">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4118-statistical-report-on-general-elections-1984-to-the-eighth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1984 to the Eighth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९८४|सामान्य मतदान १९८४}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[रेषमा मोतीराम भोंये]] | मते१ = 252874 | टक्केवारी१ = 59.41 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 156321 | टक्केवारी२ = 36.73 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता पक्ष]] | उमेदवार३ = [[व्ही. बी. पाटील]] | मते३ = 16428 | टक्केवारी३ = 3.86 | बदल३ = | बहुमत_मते = 96553 | बहुमत_टक्केवारी = 22.68 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} === १९८९ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1989">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4119-statistical-report-on-general-elections-1989-to-the-ninth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1989 to the Ninth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९८९|सामान्य मतदान १९८९}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[रेषमा मोतीराम भोंये]] | मते१ = 248912 | टक्केवारी१ = 49.62 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 231456 | टक्केवारी२ = 46.14 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल]] | उमेदवार३ = [[अनिल गोटे]] | मते३ = 21248 | टक्केवारी३ = 4.24 | बदल३ = | बहुमत_मते = 17456 | बहुमत_टक्केवारी = 3.48 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} === १९९१ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4120-statistical-report-on-general-elections-1991-to-the-tenth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1991 to the Tenth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९९१|सामान्य मतदान १९९१}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[बापू हरी चौरे]] | मते१ = 278142 | टक्केवारी१ = 53.82 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 212348 | टक्केवारी२ = 41.09 | बदल३ = | पक्ष३ = [[जनता दल]] | उमेदवार३ = [[एन. ओ. पाटील]] | मते३ = 26231 | टक्केवारी३ = 5.08 | बदल३ = | बहुमत_मते = 65794 | बहुमत_टक्केवारी = 12.73 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} === १९९६ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4121-statistical-report-on-general-elections-1996-to-the-eleventh-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1996 to the Eleventh Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९९६|सामान्य मतदान १९९६}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[साहेबराव सिताराम बागुल]] | मते१ = 264128 | टक्केवारी१ = 48.21 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[बापू हरी चौरे]] | मते२ = 241284 | टक्केवारी२ = 44.04 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल]] | उमेदवार३ = [[निहाल अहमद]] | मते३ = 42381 | टक्केवारी३ = 7.74 | बदल३ = | बहुमत_मते = 22844 | बहुमत_टक्केवारी = 4.17 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === १९९८ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1998">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4122-statistical-report-on-general-elections-1998-to-the-twelfth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1998 to the Twelfth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९९८|सामान्य मतदान १९९८}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[धनाजी सिताराम अहीरे]] | मते१ = 328142 | टक्केवारी१ = 51.87 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[साहेबराव सिताराम बागुल]] | मते२ = 288412 | टक्केवारी२ = 45.59 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल]] | उमेदवार३ = [[निहाल अहमद]] | मते३ = 16084 | टक्केवारी३ = 2.54 | बदल३ = | बहुमत_मते = 39730 | बहुमत_टक्केवारी = 6.28 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} === १९९९ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1999">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4123-statistical-report-on-general-elections-1999-to-the-thirteenth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1999 to the Thirteenth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९९९|सामान्य मतदान १९९९}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[रामदास रुपला गावीत]] | मते१ = 278912 | टक्केवारी१ = 45.12 | बदल१ = | पक्ष२ = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | उमेदवार२ = [[अमरीशभाई पटेल]] | मते२ = 234128 | टक्केवारी२ = 37.88 | बदल२ = | पक्ष३ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार३ = [[धनाजी सिताराम अहीरे]] | मते३ = 105124 | टक्केवारी३ = 17.00 | बदल३ = | बहुमत_मते = 44784 | बहुमत_टक्केवारी = 7.24 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष }} === २००४ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci2004">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4126-statistical-report-on-general-elections-2004-to-the-fourteenth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 2004 to the Fourteenth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००४|सामान्य मतदान २००४}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[बापू हरी चौरे]] | मते१ = 328912 | टक्केवारी१ = 48.92 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[रामदास रुपला गावीत]] | मते२ = 314528 | टक्केवारी२ = 46.78 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | उमेदवार३ = [[निहाल अहमद]] | मते३ = 28912 | टक्केवारी३ = 4.30 | बदल३ = | बहुमत_मते = 14384 | बहुमत_टक्केवारी = 2.14 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === २००९ लोकसभा निवडणुका === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[प्रताप सोनवणे]] | मते१ = 263260 | टक्केवारी१ = 39.3 | बदल१ = | पक्ष२ = [[अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष]] | उमेदवार२ = [[अमरीशभाई पटेल]] | मते२ = 243841 | टक्केवारी२ = 36.4 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | उमेदवार३ = [[निहाल अहमद]] | मते३ = 72738 | टक्केवारी३ = 10.86 | बदल३ = | पक्ष४ = लोकसंग्राम | उमेदवार४ = [[अनिल गोटे]] | मते४ = 53637 | टक्केवारी४ = 8.01 | बदल४ = | पक्ष५ = [[बहुजन समाज पक्ष]] | उमेदवार५ = रिजवान अकबर | मते५ = 11606 | टक्केवारी५ = 1.73 | बदल५ = | बहुमत_मते = 19419 | बहुमत_टक्केवारी = 2.9 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष }} === २०१४ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci2014">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ |title=Election Commission of India - General Elections 2014 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २०१४|सामान्य मतदान २०१४}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[डॉ. सुभाष भामरे]] | मते१ = 529450 | टक्केवारी१ = 53.85 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[अमरीशभाई पटेल]] | मते२ = 398627 | टक्केवारी२ = 40.54 | बदल२ = | पक्ष३ = [[आम आदमी पक्ष]] | उमेदवार३ = हरून अन्सारी | मते३ = 11218 | टक्केवारी३ = 1.14 | बदल३ = | बहुमत_मते = 130823 | बहुमत_टक्केवारी = 13.31 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === २०१९ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci2019">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ |title=Election Commission of India - General Elections 2019 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २०१९|सामान्य मतदान २०१९}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[डॉ. सुभाष भामरे]] | मते१ = 613533 | टक्केवारी१ = 56.58 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = कुणाल रोहिदास पाटील | मते२ = 384280 | टक्केवारी२ = 35.44 | बदल२ = | पक्ष३ = [[वंचित बहुजन आघाडी]] | उमेदवार३ = नबी अहमद मुस्तफा तांबोळी | मते३ = 39449 | टक्केवारी३ = 3.64 | बदल३ = | बहुमत_मते = 229253 | बहुमत_टक्केवारी = 21.14 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === २०२४ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci2024">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ |title=Election Commission of India - General Elections 2024 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २०२४|सामान्य मतदान २०२४}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[शोभा दिनेश बाच्छाव|डॉ. शोभा दिनेश बाच्छाव]] | मते१ = 583866 | टक्केवारी१ = 47.89 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[डॉ. सुभाष भामरे]] | मते२ = 580035 | टक्केवारी२ = 47.58 | बदल२ = | पक्ष३ = [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | उमेदवार३ = [[अनिल गोटे]] | मते३ = 18274 | टक्केवारी३ = 1.50 | बदल३ = | बहुमत_मते = 3831 | बहुमत_टक्केवारी = 0.31 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} ==संदर्भ== <references/> ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp14.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:धुळे लोकसभा मतदारसंघ| ]] avunsbg6ppb1uoe46r9tj1znxzbi1ph 2710619 2710618 2026-09-18T22:31:13Z अभय नातू 206 /* १९६२ लोकसभा निवडणुका {{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4113-statistical-report-on-general-elections-1962-to-the-third-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1962 to the Third Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}} */ 2710619 wikitext text/x-wiki '''धुळे''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यामधील]] ३ व [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यामधील]] ३ असे एकूण ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. ==विधानसभा मतदारसंघ== {| class="wikitable" |- | [[धुळे जिल्हा]] | * [[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ]] * [[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[सिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ]] |- | [[नाशिक जिल्हा]] | *[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ]] *[[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ]] *[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ]] |} == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=-[[एन.एल.ठिंगळे]] |प१=-[[अपक्ष]] |खा२=[[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] |प२= [[जन संघ]] |खा३=[[सी.ए. पाटील]] <br /> [[चुडामन आनंदा रवानदळे]] |प३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा४=[[सी.ए. पाटील]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा५=[[सी.ए. पाटील]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा६=[[विजय नवल पाटील]] |प६=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा७=[[रेशमा मोतीराम भोये]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा८=[[रेशमा मोतीराम भोये]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा९=[[रेशमा मोतीराम भोये]] |प९=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१०=[[बापु हरी चौरे]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[साहेबराव सुखराम बागुल]] |प११=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१२=[[धनाजी सिताराम अहिर]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[रामदास रुपला गावित]] |प१३=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१४=[[बापु हरी चौरे]] |प१४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१५=[[प्रताप नारायण सोनवणे|प्रताप सोनवणे]] |प१५=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१६=[[सुभाष रामराव भामरे]] |प१६=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१७=[[सुभाष रामराव भामरे]] |प१७=[[भारतीय जनता पक्ष]] }} == निवडणूक निकाल == === १९५७ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1957">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4112-statistical-report-on-general-elections-1957-to-the-second-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1957 to the Second Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९५७|सामान्य मतदान १९५७}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष | उमेदवार१ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते१ = 118868 | टक्केवारी१ = 53.40 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[शालिनीबाई रामचंद्र बोरसे]] | मते२ = 103723 | टक्केवारी२ = 46.60 | बदल२ = | बहुमत_मते = 15145 | बहुमत_टक्केवारी = 6.80 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === १९६२ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1962">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4113-statistical-report-on-general-elections-1962-to-the-third-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1962 to the Third Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९६२|सामान्य मतदान १९६२}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | उमेदवार१ = [[चुडामण आनंदा रवंदळे]] | मते१ = 120025 | टक्केवारी१ = 51.52 | बदल१ = | पक्ष२ = भारतीय जनसंघ | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 84872 | टक्केवारी२ = 36.43 | बदल२ = | पक्ष३ = रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया | उमेदवार३ = [[भास्करराव काशिनाथ गायकवाड]] | मते३ = 28068 | टक्केवारी३ = 12.05 | बदल३ = | बहुमत_मते = 35153 | बहुमत_टक्केवारी = 15.09 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनसंघ }} === १९६७ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1967">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4114-statistical-report-on-general-elections-1967-to-the-fourth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1967 to the Fourth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९६७|सामान्य मतदान १९६७}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[चुडामण आनंदा रवंदळे]] | मते१ = 145320 | टक्केवारी१ = 49.33 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनसंघ]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 104712 | टक्केवारी२ = 35.54 | बदल२ = | पक्ष३ = [[साम्यवादी पक्ष (मार्क्सवादी)]] | उमेदवार३ = [[एस. आर. पाटील]] | मते३ = 44578 | टक्केवारी३ = 15.13 | बदल३ = | बहुमत_मते = 40608 | बहुमत_टक्केवारी = 13.79 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनसंघ }} === १९७१ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1971">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4115-statistical-report-on-general-elections-1971-to-the-fifth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1971 to the Fifth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९७१|सामान्य मतदान १९७१}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[चुडामण आनंदा रवंदळे]] | मते१ = 191632 | टक्केवारी१ = 61.85 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनसंघ]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 94713 | टक्केवारी२ = 30.57 | बदल२ = | पक्ष३ = [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | उमेदवार३ = [[जी. बी. पवार]] | मते३ = 23481 | टक्केवारी३ = 7.58 | बदल३ = | बहुमत_मते = 96919 | बहुमत_टक्केवारी = 31.28 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनसंघ }} === १९७७ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1977">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4116-statistical-report-on-general-elections-1977-to-the-sixth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1977 to the Sixth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९७७|सामान्य मतदान १९७७}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते१ = 208532 | टक्केवारी१ = 54.76 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[चुडामण आनंदा रवंदळे]] | मते२ = 158912 | टक्केवारी२ = 41.73 | बदल२ = | पक्ष३ = [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | उमेदवार३ = [[एम. बी. चौधरी]] | मते३ = 13348 | टक्केवारी३ = 3.51 | बदल३ = | बहुमत_मते = 49620 | बहुमत_टक्केवारी = 13.03 | विजय_राखला = ० | विजयी = जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === १९८० लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1980">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4117-statistical-report-on-general-elections-1980-to-the-seventh-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1980 to the Seventh Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९८०|सामान्य मतदान १९८०}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] | उमेदवार१ = [[रेषमा मोतीराम भोंये]] | मते१ = 210142 | टक्केवारी१ = 56.76 | बदल१ = | पक्ष२ = [[जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 143821 | टक्केवारी२ = 38.85 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता पक्ष (धर्मनिरपेक्ष)]] | उमेदवार३ = [[एस. आर. पाटील]] | मते३ = 16248 | टक्केवारी३ = 4.39 | बदल३ = | बहुमत_मते = 66321 | बहुमत_टक्केवारी = 17.91 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय) | पराभूत = जनता पक्ष }} === १९८४ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1984">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4118-statistical-report-on-general-elections-1984-to-the-eighth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1984 to the Eighth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९८४|सामान्य मतदान १९८४}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[रेषमा मोतीराम भोंये]] | मते१ = 252874 | टक्केवारी१ = 59.41 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 156321 | टक्केवारी२ = 36.73 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता पक्ष]] | उमेदवार३ = [[व्ही. बी. पाटील]] | मते३ = 16428 | टक्केवारी३ = 3.86 | बदल३ = | बहुमत_मते = 96553 | बहुमत_टक्केवारी = 22.68 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} === १९८९ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1989">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4119-statistical-report-on-general-elections-1989-to-the-ninth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1989 to the Ninth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९८९|सामान्य मतदान १९८९}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[रेषमा मोतीराम भोंये]] | मते१ = 248912 | टक्केवारी१ = 49.62 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 231456 | टक्केवारी२ = 46.14 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल]] | उमेदवार३ = [[अनिल गोटे]] | मते३ = 21248 | टक्केवारी३ = 4.24 | बदल३ = | बहुमत_मते = 17456 | बहुमत_टक्केवारी = 3.48 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} === १९९१ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1991">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4120-statistical-report-on-general-elections-1991-to-the-tenth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1991 to the Tenth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९९१|सामान्य मतदान १९९१}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[बापू हरी चौरे]] | मते१ = 278142 | टक्केवारी१ = 53.82 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील]] | मते२ = 212348 | टक्केवारी२ = 41.09 | बदल३ = | पक्ष३ = [[जनता दल]] | उमेदवार३ = [[एन. ओ. पाटील]] | मते३ = 26231 | टक्केवारी३ = 5.08 | बदल३ = | बहुमत_मते = 65794 | बहुमत_टक्केवारी = 12.73 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} === १९९६ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1996">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4121-statistical-report-on-general-elections-1996-to-the-eleventh-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1996 to the Eleventh Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९९६|सामान्य मतदान १९९६}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[साहेबराव सिताराम बागुल]] | मते१ = 264128 | टक्केवारी१ = 48.21 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[बापू हरी चौरे]] | मते२ = 241284 | टक्केवारी२ = 44.04 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल]] | उमेदवार३ = [[निहाल अहमद]] | मते३ = 42381 | टक्केवारी३ = 7.74 | बदल३ = | बहुमत_मते = 22844 | बहुमत_टक्केवारी = 4.17 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === १९९८ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1998">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4122-statistical-report-on-general-elections-1998-to-the-twelfth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1998 to the Twelfth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९९८|सामान्य मतदान १९९८}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[धनाजी सिताराम अहीरे]] | मते१ = 328142 | टक्केवारी१ = 51.87 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[साहेबराव सिताराम बागुल]] | मते२ = 288412 | टक्केवारी२ = 45.59 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल]] | उमेदवार३ = [[निहाल अहमद]] | मते३ = 16084 | टक्केवारी३ = 2.54 | बदल३ = | बहुमत_मते = 39730 | बहुमत_टक्केवारी = 6.28 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} === १९९९ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci1999">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4123-statistical-report-on-general-elections-1999-to-the-thirteenth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 1999 to the Thirteenth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान १९९९|सामान्य मतदान १९९९}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[रामदास रुपला गावीत]] | मते१ = 278912 | टक्केवारी१ = 45.12 | बदल१ = | पक्ष२ = [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | उमेदवार२ = [[अमरीशभाई पटेल]] | मते२ = 234128 | टक्केवारी२ = 37.88 | बदल२ = | पक्ष३ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार३ = [[धनाजी सिताराम अहीरे]] | मते३ = 105124 | टक्केवारी३ = 17.00 | बदल३ = | बहुमत_मते = 44784 | बहुमत_टक्केवारी = 7.24 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष }} === २००४ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci2004">{{cite web |url=https://eci.gov.in/files/file/4126-statistical-report-on-general-elections-2004-to-the-fourteenth-lok-sabha/ |title=Statistical Report on General Elections, 2004 to the Fourteenth Lok Sabha |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००४|सामान्य मतदान २००४}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[बापू हरी चौरे]] | मते१ = 328912 | टक्केवारी१ = 48.92 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[रामदास रुपला गावीत]] | मते२ = 314528 | टक्केवारी२ = 46.78 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | उमेदवार३ = [[निहाल अहमद]] | मते३ = 28912 | टक्केवारी३ = 4.30 | बदल३ = | बहुमत_मते = 14384 | बहुमत_टक्केवारी = 2.14 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === २००९ लोकसभा निवडणुका === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[प्रताप सोनवणे]] | मते१ = 263260 | टक्केवारी१ = 39.3 | बदल१ = | पक्ष२ = [[अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष]] | उमेदवार२ = [[अमरीशभाई पटेल]] | मते२ = 243841 | टक्केवारी२ = 36.4 | बदल२ = | पक्ष३ = [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | उमेदवार३ = [[निहाल अहमद]] | मते३ = 72738 | टक्केवारी३ = 10.86 | बदल३ = | पक्ष४ = लोकसंग्राम | उमेदवार४ = [[अनिल गोटे]] | मते४ = 53637 | टक्केवारी४ = 8.01 | बदल४ = | पक्ष५ = [[बहुजन समाज पक्ष]] | उमेदवार५ = रिजवान अकबर | मते५ = 11606 | टक्केवारी५ = 1.73 | बदल५ = | बहुमत_मते = 19419 | बहुमत_टक्केवारी = 2.9 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष }} === २०१४ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci2014">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ |title=Election Commission of India - General Elections 2014 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २०१४|सामान्य मतदान २०१४}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[डॉ. सुभाष भामरे]] | मते१ = 529450 | टक्केवारी१ = 53.85 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = [[अमरीशभाई पटेल]] | मते२ = 398627 | टक्केवारी२ = 40.54 | बदल२ = | पक्ष३ = [[आम आदमी पक्ष]] | उमेदवार३ = हरून अन्सारी | मते३ = 11218 | टक्केवारी३ = 1.14 | बदल३ = | बहुमत_मते = 130823 | बहुमत_टक्केवारी = 13.31 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === २०१९ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci2019">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ |title=Election Commission of India - General Elections 2019 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २०१९|सामान्य मतदान २०१९}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार१ = [[डॉ. सुभाष भामरे]] | मते१ = 613533 | टक्केवारी१ = 56.58 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार२ = कुणाल रोहिदास पाटील | मते२ = 384280 | टक्केवारी२ = 35.44 | बदल२ = | पक्ष३ = [[वंचित बहुजन आघाडी]] | उमेदवार३ = नबी अहमद मुस्तफा तांबोळी | मते३ = 39449 | टक्केवारी३ = 3.64 | बदल३ = | बहुमत_मते = 229253 | बहुमत_टक्केवारी = 21.14 | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस }} === २०२४ लोकसभा निवडणुका <ref name="eci2024">{{cite web |url=https://results.eci.gov.in/ |title=Election Commission of India - General Elections 2024 Results |publisher=Election Commission of India |access-date=2026-08-30}}</ref> === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २०२४|सामान्य मतदान २०२४}} | state = collapsed | मतदारसंघ = धुळे | पक्ष१ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | उमेदवार१ = [[शोभा दिनेश बाच्छाव|डॉ. शोभा दिनेश बाच्छाव]] | मते१ = 583866 | टक्केवारी१ = 47.89 | बदल१ = | पक्ष२ = [[भारतीय जनता पक्ष]] | उमेदवार२ = [[डॉ. सुभाष भामरे]] | मते२ = 580035 | टक्केवारी२ = 47.58 | बदल२ = | पक्ष३ = [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | उमेदवार३ = [[अनिल गोटे]] | मते३ = 18274 | टक्केवारी३ = 1.50 | बदल३ = | बहुमत_मते = 3831 | बहुमत_टक्केवारी = 0.31 | विजय_राखला = ० | विजयी = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस | पराभूत = भारतीय जनता पक्ष }} ==संदर्भ== <references/> ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp14.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक जिल्हा]] [[वर्ग:धुळे लोकसभा मतदारसंघ| ]] 65n5bj7v5tut4z9zk8px792dj5bjtyx 0 50798 2710597 2505742 2026-09-18T18:24:06Z अभय नातू 206 /* खासदार */ 2710597 wikitext text/x-wiki '''नंदुरबार''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यामधील]] ४ व [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] २ असे एकूण ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. हा मतदारसंघ अनुसूचित जमातीच्या (ST) उमेदवारांसाठी राखीव ठेवला गेला आहे. ==विधानसभा मतदारसंघ== {| class="wikitable" |- | [[नंदुरबार जिल्हा]] | * [[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] * [[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] * [[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] * [[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] |- | [[धुळे जिल्हा]] | *[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] *[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] |} == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=[[ए डी चोधरी]] |प१=[[अपक्ष]] |खा२=[[ए डी चोधरी]] |प२=[[अपक्ष]] |खा३=[[लक्ष्मण वळ्वी]] |प३=[[प्रजा समाजवादी पक्ष]] |खा४=[[तुकाराम गावित]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा५=[[तुकाराम गावित]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा६=[[सुरूपसिंग नाईक]] |प६=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा७=[[सुरूपसिंग नाईक]], पोट निवडणूक [[माणिकराव गावित]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा८=[[माणिकराव गावित]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा९=[[माणिकराव गावित]] |प९=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१०=[[माणिकराव गावित]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[माणिकराव गावित]] |प११=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१२=[[माणिकराव गावित]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[माणिकराव गावित]] |प१३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१४=[[माणिकराव गावित]] |प१४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१५=[[माणिकराव गावित]] |प१५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१६=[[हीना गावित]] |प१६=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१७=[[हीना गावित]] |प१७=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१८=[[गोवाळ कागडा पाडवी]] |प१७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] }} ==निवडणूक निकाल== === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#22409A| | [[बहुजन समाज पक्ष]] | आनंदा सुकालाल कोळी | | | |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ॲड. गोवाळ कागडा पाडवी | | | |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[हीना गावित|डॉ. हीना विजयकुमार गावित]] | | | |- | bgcolor=#ED1C24| | [[पीपल्स पार्टी ऑफ इंडिया (लोकशाही)]] | निर्मला कागड्या वसावे | | | |- | bgcolor=#FF0000| | [[भारत आदिवासी पक्ष]] | रविंद्र रणजित वाळवी | | | |- | bgcolor=#0000FF| | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | हेमंत मान्साराम कोळी | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | गितांजली शशीकांत कोळी | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | जलामसिंग सुतूम पवार | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | दिपककुमार मधुकर शिरसाट | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | रोहिदास गेमाजी वाळवी | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | सुशीलकुमार जहांगीर पवारा | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} ===२००९ लोकसभा निवडणुका=== {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} |state=uncollapse | मतदारसंघ = नंदुरबार | पक्ष१ = अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष | उमेदवार१ =माणिकराव गावित | मते१ = 275936 | टक्केवारी१ = 36.01 | बदल१ = | पक्ष२ = समाजवादी पक्ष | उमेदवार२ = शरद कृष्णराव गावित | मते२ = 235093 | टक्केवारी२ = 30.68 | बदल२ = | पक्ष३ = भारतीय जनता पक्ष | उमेदवार३ = सुहास जयंत नटावदकर | मते३ = 195987 | टक्केवारी३ = 25.58 | बदल३ = | पक्ष४ = अपक्ष | उमेदवार४ = राजू रामदास कोळी | मते४ =31556 | टक्केवारी४ = 4.12 | बदल४ = | पक्ष५ =बहुजन समाज पक्ष | उमेदवार५ = बबिता कर्मसिंह पाडवी | मते५ = 11780 | टक्केवारी५ = 1.54 | बदल५ = | पक्ष६ = अपक्ष | उमेदवार६ = अभिजित वसावे | मते६ = 9457 | टक्केवारी६ =1.23 | बदल६ = | पक्ष७ =भारिप बहुजन महासंघ | उमेदवार७ = मंजुळा कोकणी | मते७ = 6431 | टक्केवारी७ = 0.84 | बदल७ = | बहुमत_मते = 40843 | बहुमत_टक्केवारी = 5.33 | बहुमत_बदल = | हजेरी_मते = 766240 | हजेरी_टक्केवारी = | हजेरी_बदल = | विजय_राखला = १ <!-- set it to १ if there is no change in party--> | विजयी = अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष | पराभूत = | बदलाव = }} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |title=भारतीय निवडणुक आयुक्त निवडणुक निकाल संकेतस्थळ |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517000258/http://www.eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |url-status=dead }}</ref> ===२०१४ लोकसभा निवडणुका=== {{Election box begin | title=[[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]}} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय जनता पक्ष |candidate = डॉ. [[हीना गावित]] |votes = 579486 |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |candidate = [[माणिकराव गावित]] |votes = 472581 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = 1116676 |percentage = |change = }} {{मतदान चौकट विजयी दुव्यासकट| |विजयी = भारतीय जनता पक्ष |पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |बदलाव = }} {{Election box end}} ==संदर्भ== <references/> ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp15.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ| ]] [[वर्ग:नंदुरबार जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] dpwdxgev78oap2bswt8eczy6y4667qs 2710598 2710597 2026-09-18T18:24:17Z अभय नातू 206 /* खासदार */ 2710598 wikitext text/x-wiki '''नंदुरबार''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यामधील]] ४ व [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] २ असे एकूण ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. हा मतदारसंघ अनुसूचित जमातीच्या (ST) उमेदवारांसाठी राखीव ठेवला गेला आहे. ==विधानसभा मतदारसंघ== {| class="wikitable" |- | [[नंदुरबार जिल्हा]] | * [[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] * [[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] * [[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] * [[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] |- | [[धुळे जिल्हा]] | *[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] *[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] |} == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=[[ए डी चोधरी]] |प१=[[अपक्ष]] |खा२=[[ए डी चोधरी]] |प२=[[अपक्ष]] |खा३=[[लक्ष्मण वळ्वी]] |प३=[[प्रजा समाजवादी पक्ष]] |खा४=[[तुकाराम गावित]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा५=[[तुकाराम गावित]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा६=[[सुरूपसिंग नाईक]] |प६=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा७=[[सुरूपसिंग नाईक]], पोट निवडणूक [[माणिकराव गावित]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा८=[[माणिकराव गावित]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा९=[[माणिकराव गावित]] |प९=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१०=[[माणिकराव गावित]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[माणिकराव गावित]] |प११=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१२=[[माणिकराव गावित]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[माणिकराव गावित]] |प१३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१४=[[माणिकराव गावित]] |प१४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१५=[[माणिकराव गावित]] |प१५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१६=[[हीना गावित]] |प१६=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१७=[[हीना गावित]] |प१७=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१८=[[गोवाळ कागडा पाडवी]] |प१८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] }} ==निवडणूक निकाल== === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#22409A| | [[बहुजन समाज पक्ष]] | आनंदा सुकालाल कोळी | | | |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ॲड. गोवाळ कागडा पाडवी | | | |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[हीना गावित|डॉ. हीना विजयकुमार गावित]] | | | |- | bgcolor=#ED1C24| | [[पीपल्स पार्टी ऑफ इंडिया (लोकशाही)]] | निर्मला कागड्या वसावे | | | |- | bgcolor=#FF0000| | [[भारत आदिवासी पक्ष]] | रविंद्र रणजित वाळवी | | | |- | bgcolor=#0000FF| | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | हेमंत मान्साराम कोळी | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | गितांजली शशीकांत कोळी | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | जलामसिंग सुतूम पवार | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | दिपककुमार मधुकर शिरसाट | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | रोहिदास गेमाजी वाळवी | | | |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष]] | सुशीलकुमार जहांगीर पवारा | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} ===२००९ लोकसभा निवडणुका=== {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} |state=uncollapse | मतदारसंघ = नंदुरबार | पक्ष१ = अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष | उमेदवार१ =माणिकराव गावित | मते१ = 275936 | टक्केवारी१ = 36.01 | बदल१ = | पक्ष२ = समाजवादी पक्ष | उमेदवार२ = शरद कृष्णराव गावित | मते२ = 235093 | टक्केवारी२ = 30.68 | बदल२ = | पक्ष३ = भारतीय जनता पक्ष | उमेदवार३ = सुहास जयंत नटावदकर | मते३ = 195987 | टक्केवारी३ = 25.58 | बदल३ = | पक्ष४ = अपक्ष | उमेदवार४ = राजू रामदास कोळी | मते४ =31556 | टक्केवारी४ = 4.12 | बदल४ = | पक्ष५ =बहुजन समाज पक्ष | उमेदवार५ = बबिता कर्मसिंह पाडवी | मते५ = 11780 | टक्केवारी५ = 1.54 | बदल५ = | पक्ष६ = अपक्ष | उमेदवार६ = अभिजित वसावे | मते६ = 9457 | टक्केवारी६ =1.23 | बदल६ = | पक्ष७ =भारिप बहुजन महासंघ | उमेदवार७ = मंजुळा कोकणी | मते७ = 6431 | टक्केवारी७ = 0.84 | बदल७ = | बहुमत_मते = 40843 | बहुमत_टक्केवारी = 5.33 | बहुमत_बदल = | हजेरी_मते = 766240 | हजेरी_टक्केवारी = | हजेरी_बदल = | विजय_राखला = १ <!-- set it to १ if there is no change in party--> | विजयी = अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष | पराभूत = | बदलाव = }} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |title=भारतीय निवडणुक आयुक्त निवडणुक निकाल संकेतस्थळ |access-date=2009-06-08 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517000258/http://www.eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |url-status=dead }}</ref> ===२०१४ लोकसभा निवडणुका=== {{Election box begin | title=[[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]}} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय जनता पक्ष |candidate = डॉ. [[हीना गावित]] |votes = 579486 |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |candidate = [[माणिकराव गावित]] |votes = 472581 |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = 1116676 |percentage = |change = }} {{मतदान चौकट विजयी दुव्यासकट| |विजयी = भारतीय जनता पक्ष |पराभूत = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |बदलाव = }} {{Election box end}} ==संदर्भ== <references/> ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp15.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ| ]] [[वर्ग:नंदुरबार जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] bh9wmk8mz4ik9dlek8drie15ngv9367 2710608 2710598 2026-09-18T20:48:12Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2710608 wikitext text/x-wiki '''नंदुरबार''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यामधील]] ४ व [[धुळे जिल्हा|धुळे जिल्ह्यातील]] २ असे एकूण ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. हा मतदारसंघ अनुसूचित जमातीच्या (ST) उमेदवारांसाठी राखीव ठेवला गेला आहे. ==विधानसभा मतदारसंघ== {| class="wikitable" |- | [[नंदुरबार जिल्हा]] | * [[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] * [[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] * [[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] * [[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] |- | [[धुळे जिल्हा]] | *[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] *[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] |} == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=[[ए डी चोधरी]] |प१=[[अपक्ष]] |खा२=[[ए डी चोधरी]] |प२=[[अपक्ष]] |खा३=[[लक्ष्मण वळ्वी]] |प३=[[प्रजा समाजवादी पक्ष]] |खा४=[[तुकाराम गावित]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा५=[[तुकाराम गावित]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा६=[[सुरूपसिंग नाईक]] |प६=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा७=[[सुरूपसिंग नाईक]], पोट निवडणूक [[माणिकराव गावित]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा८=[[माणिकराव गावित]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा९=[[माणिकराव गावित]] |प९=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१०=[[माणिकराव गावित]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[माणिकराव गावित]] |प११=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१२=[[माणिकराव गावित]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[माणिकराव गावित]] |प१३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१४=[[माणिकराव गावित]] |प१४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१५=[[माणिकराव गावित]] |प१५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१६=[[हीना गावित]] |प१६=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१७=[[हीना गावित]] |प१७=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१८=[[गोवाळ कागडा पाडवी]] |प१८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] }} == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/nandurbar-lok-sabha Nandurbar Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ|नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#00FFFF| | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' | '''[[गोवाळ कागडा पाडवी|ॲड. गोवाळ कागडा पाडवी]]''' | '''७,४५,९९८''' | '''५३.५३%''' | '''+११.१३%''' |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] | [[हीना गावित|डॉ. हीना विजयकुमार गावित]] | ५,८६,८७८ | ४२.११% | -७.७५% |- | bgcolor=#22409A| | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] | आनंदा सुकालाल कोळी | १०,६४४ | ०.७६% | -०.१३% |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | सुशीलकुमार जहांगीर पवारा | ८,८८७ | ०.६४% | - |- | bgcolor=#ED1C24| | [[पीपल्स पार्टी ऑफ इंडिया (लोकशाही)]] | निर्मला कागड्या वसावे | ६,९४७ | ०.५०% | - |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | रोहिदास गेमाजी वाळवी | ४,९४७ | ०.३५% | - |- | bgcolor=#0000FF| | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | हेमंत मान्साराम कोळी | ४,०८१ | ०.२९% | -१.७२% |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | दिपककुमार मधुकर शिरसाट | ३,५७१ | ०.२६% | - |- | bgcolor=#FF0000| | [[भारत आदिवासी पक्ष]] | रविंद्र रणजित वाळवी | २,६२५ | ०.१९% | - |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | जलामसिंग सुतूम पवार | २,५८७ | ०.१९% | - |- | bgcolor=#A8C3BC| | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] | गितांजली शशीकांत कोळी | २,३८१ | ०.१७% | - |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | नोटा | १४,१२३ | १.०१% | -०.७०% |- | colspan="3" |मताधिक्य | १,५९,१२० | ११.४२% | - |- | colspan="3"|झालेले मतदान | १३,९३,६७० | ७०.६०% | - |} === २०१९ लोकसभा निवडणुका <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/nandurbar-lok-sabha Nandurbar Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[हीना गावित|डॉ. हीना विजयकुमार गावित]]''' || '''६,३९,१३६''' || '''४९.८६%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[के. सी. पाडवी|ॲड. के. सी. पाडवी]] || ५,४३,५०७ || ४२.४०% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी]] || अंतुरळीकर सुशील सुरेश || २५,७०२ || २.०१% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || डॉ. नटावदकर सुहास जयंत || १३,८२० || १.०८% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || रेखा सुरेश देसाई || ११,४६६ || ०.८९% |- | नोटा || नोटा || २१,९२५ || १.७१% |- | मताधिक्य || डॉ. हीना विजयकुमार गावित || ९५,६२९ || ७.४६% |} === २०१४ लोकसभा निवडणुका <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/nandurbar-lok-sabha Nandurbar Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]]''' || '''[[हीना गावित|डॉ. हीना विजयकुमार गावित]]''' || '''५,७९,४८६''' || '''५१.८९%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]] || ४,७२,५८१ || ४२.३२% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || वसावे अमित शेकलाल || १२,१३३ || १.०९% |- | [[आम आदमी पक्ष|आप]] || वीरेंद्र रावजी वाळवी || ३,५११ || ०.३१% |- | नोटा || नोटा || २१,१७८ || १.९०% |- | मताधिक्य || डॉ. हीना विजयकुमार गावित || १,०६,९०५ || ९.५७% |} === २००९ लोकसभा निवडणुका <ref name="abpmarathi2009">[https://marathi.abplive.com/elections Nandurbar Lok Sabha Election Results 2009], ABP Majha, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]]''' || '''२,७५,९३६''' || '''३६.०१%''' |- | [[समाजवादी पक्ष]] || [[शरद कृष्णराव गावित]] || २,३५,०९३ || ३०.६८% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || सुहास जयंत नटावदकर || १,९५,९८७ || २५.५८% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || राजू रामदास कोळी || ३१,५५६ || ४.१२% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || बबिता कर्मसिंह पाडवी || ११,७८० || १.५४% |- | [[अपक्ष राजकारणी|अपक्ष]] || अभिजित वसावे || ९,४५७ || १.२३% |- | [[भारिप बहुजन महासंघ]] || मंजुळा कोकणी || ६,४३१ || ०.८४% |- | मताधिक्य || माणिकराव गावित || ४०,८४३ || ५.३३% |} === २००४ लोकसभा निवडणुका <ref name="resultuniv2004">[https://resultuniversity.com/election/nandurbar-lok-sabha Nandurbar Lok Sabha Constituency Election Result 2004], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]]''' || '''३,५१,९११''' || '''५५.००%''' |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || सुहास जयंत नटावदकर || २,४४,२९० || ३८.१८% |- | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद (धो)]] || कुवरसिंग फुलजी वाळवी || २१,५४० || ३.३७% |- | मताधिक्य || माणिकराव गावित || १,०७,६२१ || १६.८२% |} === १९९९ लोकसभा निवडणुका <ref name="resultuniv1999">[https://resultuniversity.com/election/nandurbar-lok-sabha Nandurbar Lok Sabha Constituency Election Result 1999], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]]''' || '''३,१८,३३८''' || '''४७.४४%''' |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || गोविंद रामू वसावे || १,८७,५६७ || २७.९५% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || कुवरसिंग फुलजी वाळवी || १,५१,५०९ || २२.५८% |- | मताधिक्य || माणिकराव गावित || १,३०,७७१ || १९.४९% |} === १९९८ लोकसभा निवडणुका <ref name="resultuniv1998">[https://resultuniversity.com/election/nandurbar-lok-sabha Nandurbar Lok Sabha Constituency Election Result 1998], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]]''' || '''३,०४,१३४''' || '''५३.६५%''' |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || कुवरसिंग वाळवी || २,३८,४२३ || ४२.०६% |- | मताधिक्य || माणिकराव गावित || ६५,७११ || ११.५९% |} === १९९६ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng">[https://en.wikipedia.org/wiki/Nandurbar_Lok_Sabha_constituency Nandurbar Lok Sabha constituency - Election Results], Wikipedia, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]]''' || '''२,३६,६०८''' || '''४८.२०%''' |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || कुवरसिंग वाळवी || १,८५,४१० || ३७.७५% |- | [[जनता दल]] || नटावदकर सुहास जयंत || ३५,६२० || ७.२५% |- | मताधिक्य || माणिकराव गावित || ५१,१९८ || १०.४५% |} === १९९१ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]]''' || '''२,८७,२९३''' || '''६३.४०%''' |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || सोमजी देवलिया गावित || १,१०,४२० || २४.३५% |- | [[जनता दल]] || दलपतसिंग सोमा वसावे || ३९,८५० || ८.७८% |- | मताधिक्य || माणिकराव गावित || १,७६,८७३ || ३९.०५% |} === १९८९ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]]''' || '''२,४०,९२५''' || '''४९.६०%''' |- | [[जनता दल]] || दलपतसिंग सोमा वसावे || १,८२,४१० || ३७.५५% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || सोमजी देवलिया गावित || ४२,५१० || ८.७५% |- | मताधिक्य || माणिकराव गावित || ५८,५१५ || १२.०५% |} === १९८४ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[माणिकराव होडल्या गावित|माणिकराव गावित]]''' || '''२,५४,३२७''' || '''६२.५०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || दलपतसिंग सोमा वसावे || १,३२,४२० || ३२.५३% |- | मताधिक्य || माणिकराव गावित || १,२१,OTA || २९.९७% |} === १९८० लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]]''' || '''[[सुरूपसिंग हिऱ्या नाईक]]''' || '''१,९६,३३५''' || '''६५.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || वाळवी कुवरसिंग फुलजी || ८५,४२० || २८.३०% |- | मताधिक्य || सुरूपसिंग हिऱ्या नाईक || १,१०,९१५ || ३६.८०% |} === १९७७ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[सुरूपसिंग हिऱ्या नाईक]]''' || '''१,८६,९४९''' || '''५८.१०%''' |- | [[जनता पक्ष]] || वाळवी कुवरसिंग फुलजी || १,२१,५२० || ३७.७०% |- | मताधिक्य || सुरूपसिंग हिऱ्या नाईक || ६५,४२९ || २०.४०% |} === १९७१ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[तुकाराम हुराजी गावित]]''' || '''१,५७,७२८''' || '''६५.७०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] || वसावे दलपतसिंग सोमा || ६२,३२० || २५.९५% |- | मताधिक्य || तुकाराम हुराजी गावित || ९५,४०८ || ३९.७५% |} === १९६७ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[तुकाराम हुराजी गावित]]''' || '''१,३५,४२०''' || '''५४.३०%''' |- | [[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] || [[लक्ष्मीमन वेडू वाळवी]] || ९५,३२० || ३८.२०% |- | मताधिक्य || तुकाराम हुराजी गावित || ४०,१०० || १६.१०% |} === १९६२ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[लक्ष्मीमन वेडू वाळवी]]''' || '''१,२८,४५०''' || '''५३.२०%''' |- | [[प्रजा सोशलिस्ट party]] || दिनकर बापू पाडवी || ९२,४१० || ३८.२८% |- | मताधिक्य || लक्ष्मीमन वेडू वाळवी || ३६,०४० || १४.९२% |} === १९५७ लोकसभा निवडणुका <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]]''' || '''[[लक्ष्मीमन वेडू वाळवी]]''' || '''१,१५,४२०''' || '''५२.४०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || यशवंतराव मालोजीराव मुकणे || १,०४,८१० || ४७.६०% |- | मताधिक्य || लक्ष्मीमन वेडू वाळवी || १०,६१० || ४.८०% |} === १९५२ लोकसभा निवडणुका (बॉम्बे राज्य) <ref name="wikieng" /> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]]''' || '''[[लक्ष्मीमन वेडू वाळवी]]''' || '''१,०८,४२०''' || '''५१.६०%''' |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || शाळिग्राम रामचंद पाटील || १,०१,८१० || ४८.४०% |- | मताधिक्य || लक्ष्मीमन वेडू वाळवी || ६,६१० || ३.२०% |} ==संदर्भ== <references/> ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp15.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:नंदुरबार लोकसभा मतदारसंघ| ]] [[वर्ग:नंदुरबार जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे जिल्हा]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] 6yo3cjvknwsh2l5tkjnox0rz9wi352j 0 52527 2710637 2644167 2026-09-19T01:58:17Z ~2026-50102-58 187532 /* */ 2710637 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = भावना सुर्वे (गवळी) | लघुचित्र = | पद = [[संसद सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[इ.स. २००९]] | कार्यकाळ_समाप्ती = २०२४ | मागील = | पुढील = | मतदारसंघ = [[यवतमाळ-वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ-वाशिम]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[इ.स. २००४]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[इ.स. २००९]] | मागील1 = | पुढील1 = | मतदारसंघ1 = [[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1973|05|23|df=y}} | जन्मस्थान = [[रिसोड]], [[वाशिम जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[शिवसेना]] | पती = कॅ.प्रशांत सुर्वे | अपत्ये = | निवास = [[रिसोड]] | पद2 = | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. १९९९]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००४]] | मतदारसंघ2 = [[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] | पद3 = सदस्य, [[महाराष्ट्र विधानपरिषद]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = | कार्यकाळ_आरंभ4 = | व्यवसाय = | धर्म = | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = | तारीख = ऑगस्ट ११ | वर्ष = २००८ | स्रोत = http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=135 *{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://164.100.47.134/newls/Biography.aspx?mpsno=135 |date=20090722144609}} }} {{१६व्या लोकसभेतील महाराष्ट्राचे खासदार}} {{DEFAULTSORT:गवळी, भावना पुंडलिकराव}} [[वर्ग:इ.स. १९७३ मधील जन्म]] [[वर्ग:शिवसेनेतील राजकारणी]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] {{१७व्या लोकसभेतील महाराष्ट्राचे खासदार}} cvxqy0wxggqzf0dtp2ytcqzc20jhd5i 0 53593 2710537 2097991 2026-09-18T12:04:30Z OptimisticProvider 157302 अधिक माहिती जोडली 2710537 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Derek-Harold-Richard-Barton.jpg|इवलेसे|१९५४ मध्ये बार्टन]] सर '''डेरेक हॅरोल्ड रिचर्ड बार्टन''' ([[८ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[१६ मार्च]], [[इ.स. १९९८|१९९८]]) हे ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ होते. यांना १९६९ चे [[रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक|रसायनशास्त्रासाठीचे नोबेल पारितोषिक]] देण्यात आले होते.<ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Ley|first=Steven V.|last2=Myers|first2=Rebecca M.|date=2002-01-01|title=Sir Derek Harold Richard Barton. 8 September 1918 – 16 March 1998|url=https://doi.org/10.1098/rsbm.2002.0001|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society|issue=48|pages=1–23|doi=10.1098/rsbm.2002.0001|issn=0080-4606}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cotton|first=F. Albert|date=2000|title=Derek H. R. Barton, 8 September 1918 · 16 March 1998|url=https://www.jstor.org/stable/1515591|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|publisher=American Philosophical Society|volume=144|issue=3|pages=292–296|issn=0003-049X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1969/barton/facts/|title=Nobel Prize in Chemistry 1969|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2026-09-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1969/barton/lecture/|title=Nobel Prize in Chemistry 1969|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2026-09-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ch.ic.ac.uk/video/index.rss1|title=Nobel Chemistry Prize winners and other famous lecturers|website=ch.ic.ac.uk|access-date=2026-09-18}}</ref> == शिक्षण आणि सुरुवातीचे जीवन == बार्टन यांचा जन्म केंटमधील ग्रेव्हसेंड येथे विल्यम थॉमस आणि मॉड हेन्रिएटा बार्टन (माहेरचे नाव लुक्स) यांच्या पोटी झाला. त्यांनी ग्रेव्हसेंड ग्रामर स्कूल (१९२६-२९), द किंग्स स्कूल, रॉचेस्टर (१९२९-३२), टनब्रिज स्कूल (१९३२-३५) आणि मेडवे टेक्निकल कॉलेज (१९३७-३९) येथे शिक्षण घेतले. १९३८ मध्ये त्यांनी इंपीरियल कॉलेज लंडन येथे प्रवेश घेतला, जिथे त्यांनी १९४० मध्ये पदवी प्राप्त केली आणि १९४२ मध्ये सेंद्रिय रसायनशास्त्रात पीएचडी पदवी मिळवली. == वैयक्तिक जीवन == सर डेरेक यांनी तीन वेळा लग्न केले: जीन केट विल्किन्स (२० डिसेंबर १९४४ रोजी); क्रिस्टीन कॉग्नेट (मृत्यू १९९२) (१९६९ मध्ये); आणि ज्युडिथ वॉन-ल्युएनबर्गर कॉब (१९३९-२०१२) (१९९३ मध्ये).<ref>{{जर्नल स्रोत|title=Barton, Sir Derek Harold Richard (1918–1998), organic chemist|url=https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-69495|journal=Oxford Dictionary of National Biography|language=en-US|doi=10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-69495}}</ref> त्यांना पहिल्या लग्नापासून एक मुलगा होता. == करिअर आणि संशोधन == १९४२ ते १९४४ पर्यंत, बार्टन एक सरकारी संशोधक रसायनशास्त्रज्ञ होते, त्यानंतर १९४४ ते १९४५ पर्यंत त्यांनी बर्मिंगहॅममधील अल्ब्राइट अँड विल्सन येथे काम केले. त्यानंतर ते इम्पीरियल कॉलेजच्या रसायनशास्त्र विभागात सहायक व्याख्याता झाले आणि १९४६ ते १९४९ पर्यंत ते आयसीआय (ICI) रिसर्च फेलो होते. १९४९ आणि १९५० दरम्यान, ते हार्वर्ड विद्यापीठात नैसर्गिक उत्पादन रसायनशास्त्राचे अभ्यागत व्याख्याता होते, आणि त्यानंतर त्यांची बर्कबेक कॉलेजमध्ये सेंद्रिय रसायनशास्त्राचे वाचक (रीडर) आणि १९५३ मध्ये प्राध्यापक म्हणून नियुक्ती झाली. १९५५ मध्ये, ते ग्लासगो विद्यापीठात रसायनशास्त्राचे रेजियस प्राध्यापक झाले आणि १९५७ मध्ये, त्यांची लंडनच्या इम्पीरियल कॉलेजमध्ये सेंद्रिय रसायनशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून नियुक्ती झाली. १९५० मध्ये, बार्टन यांनी दाखवून दिले की रासायनिक भौतिकशास्त्रज्ञांनी, विशेषतः ऑड हॅसेल यांनी संकलित केलेल्या निष्कर्षांच्या आधारे सेंद्रिय रेणूंना एक विशिष्ट आकार (कन्फॉर्मेशन) दिला जाऊ शकतो. कन्फॉर्मेशनल विश्लेषणाच्या या नवीन तंत्राचा वापर करून, त्यांनी नंतर इतर अनेक नैसर्गिक उत्पादन रेणूंची भूमिती निश्चित केली.<ref name=":1" /> १९६९ मध्ये, बार्टन यांना ऑड हॅसेल यांच्यासोबत "संरचनेच्या संकल्पनेच्या विकासातील आणि रसायनशास्त्रातील तिच्या उपयोगातील योगदानाबद्दल" रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विभागून देण्यात आले.<ref name=":1" /> १९५८ मध्ये, बार्टन यांची मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे आर्थर डी. लिटल व्हिजिटिंग प्रोफेसर म्हणून आणि १९५९ मध्ये इलिनॉय व विस्कॉन्सिन विद्यापीठांमध्ये कार्ल फोल्कर्स व्हिजिटिंग प्रोफेसर म्हणून नियुक्ती झाली. त्याच वर्षी, त्यांची अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ आर्ट्स अँड सायन्सेसचे परदेशी मानद सदस्य म्हणून निवड झाली.<ref name=":1" /> १९४९ मध्ये, रॉयल सोसायटी ऑफ केमिस्ट्रीतर्फे दिला जाणारा कॉर्डे-मॉर्गन पदक आणि पारितोषिक मिळवणारे ते पहिले व्यक्ती होते. १९५४ मध्ये त्यांची रॉयल सोसायटी आणि इंटरनॅशनल अकॅडमी ऑफ सायन्स, म्युनिकचे फेलो म्हणून, तसेच १९५६ मध्ये रॉयल सोसायटी ऑफ एडिनबर्गचे फेलो म्हणून निवड झाली; १९६५ मध्ये त्यांची वैज्ञानिक धोरण परिषदेचे सदस्य म्हणून नियुक्ती झाली. १९७२ मध्ये त्यांना 'नाइट' ही पदवी देऊन सन्मानित करण्यात आले आणि ब्रिटनमध्ये त्यांना औपचारिकपणे 'सर डेरेक' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. १९७८ मध्ये, ते फ्रान्समधील इन्स्टिट्यूट डी चिमी डेस सबस्टान्सेस नॅचुरेल्स (ICSN - गिफ सुर-यवेट) चे संचालक झाले.<ref name=":1" /> १९७७ मध्ये, रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिस्ट्रीच्या शताब्दीनिमित्त, ब्रिटिश पोस्ट ऑफिसने त्यांच्या आणि इतर ५ नोबेल पारितोषिक विजेत्या ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञांच्या शोधांचे पैलू दर्शविणाऱ्या चार टपाल तिकिटांच्या मालिकेद्वारे त्यांचा सन्मान केला.<ref name=":1" /> ते १९८६ मध्ये अमेरिकेत (विशेषतः टेक्सासमध्ये) स्थायिक झाले आणि टेक्सास ए अँड एम विद्यापीठात प्रतिष्ठित प्राध्यापक बनले. त्यांच्या मृत्यूपर्यंत त्यांनी १२ वर्षे हे पद भूषवले.<ref name=":1" /> १९९६ मध्ये, बार्टन यांनी त्यांच्या कार्याचा एक व्यापक ग्रंथ 'रीझन अँड इमॅजिनेशन: रिफ्लेक्शन्स ऑन रिसर्च इन ऑर्गेनिक केमिस्ट्री' या नावाने प्रकाशित केला.<ref name=":1" /> संरचनेवरील त्यांच्या कार्याव्यतिरिक्त, सेंद्रिय रसायनशास्त्रातील अनेक अभिक्रियांमध्ये त्यांचे नाव स्मरणात ठेवले जाते, जसे की बार्टन अभिक्रिया, बार्टन डीकार्बोक्सिलेशन आणि बार्टन-मॅककॉम्बी डीऑक्सिजनेशन.<ref name=":1" /> केंटमधील टॉनब्रिज स्कूलमध्ये, जिथे त्यांनी ४ वर्षे शिक्षण घेतले, २०१९ मध्ये पूर्ण झालेले नवीन बार्टन विज्ञान केंद्र त्यांच्या नावाने ओळखले जाते.<ref name=":1" /> == सन्मान आणि पुरस्कार == बार्टन १९५४ मध्ये रॉयल सोसायटीचे फेलो (FRS) म्हणून निवडले गेले.<ref name=":1" /> १९६६ मध्ये ते जर्मन अकॅडेमी ऑफ सायन्सेस लिओपोल्डिनाचे सदस्य म्हणून निवडले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1814/|title=List of Members|website=www.leopoldina.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180538/http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1814/|archive-date=2017-10-08|access-date=2026-09-18}}</ref> १९७० मध्ये ते युनायटेड स्टेट्स नॅशनल अकॅडेमी ऑफ सायन्सेसमध्ये आणि १९७८ मध्ये अमेरिकन फिलॉसॉफिकल सोसायटीमध्ये निवडले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nasonline.org/directory-entry/derek-h-r-barton-xdypbn/|title=Derek H. R. Barton – NAS|website=https://www.nasonline.org/|language=en-US|access-date=2026-09-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Derek+Barton&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|website=search.amphilsoc.org|language=en|archive-url=http://web.archive.org/web/20241127161535/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Derek+Barton&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|archive-date=2024-11-27|access-date=2026-09-18}}</ref> * नाइट बॅचलर (१९७२) * लिजन डी'होन्युर (१९७२) == बाह्य दुवे == * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1969/barton/facts/ नोबेलप्राइझ.ऑर्ग वर डेरेक बार्टन]. [[d:Q102419#P8024|विकीडेटावर (Wikidata)]], ज्यामध्ये ११ डिसेंबर १९६९ चे नोबेल व्याख्यान समाविष्ट आहे: संरूपणात्मक विश्लेषणाची तत्त्वे (The Principles of Conformational Analysis). {{DEFAULTSORT:बार्टन, डेरेक हॅरोल्ड रिचर्ड}} [[वर्ग:ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९१८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 4dao5euknv474311d849e2s05udtc47 2710642 2710537 2026-09-19T03:45:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710642 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Derek-Harold-Richard-Barton.jpg|इवलेसे|१९५४ मध्ये बार्टन]] सर '''डेरेक हॅरोल्ड रिचर्ड बार्टन''' ([[८ सप्टेंबर]], [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[१६ मार्च]], [[इ.स. १९९८|१९९८]]) हे ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ होते. यांना १९६९ चे [[रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक|रसायनशास्त्रासाठीचे नोबेल पारितोषिक]] देण्यात आले होते.<ref name=":1">{{जर्नल स्रोत|last=Ley|first=Steven V.|last2=Myers|first2=Rebecca M.|date=2002-01-01|title=Sir Derek Harold Richard Barton. 8 September 1918 – 16 March 1998|url=https://doi.org/10.1098/rsbm.2002.0001|journal=Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society|issue=48|pages=1–23|doi=10.1098/rsbm.2002.0001|issn=0080-4606}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Cotton|first=F. Albert|date=2000|title=Derek H. R. Barton, 8 September 1918 · 16 March 1998|url=https://www.jstor.org/stable/1515591|journal=Proceedings of the American Philosophical Society|publisher=American Philosophical Society|volume=144|issue=3|pages=292–296|issn=0003-049X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1969/barton/facts/|title=Nobel Prize in Chemistry 1969|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2026-09-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1969/barton/lecture/|title=Nobel Prize in Chemistry 1969|website=NobelPrize.org|language=en-US|access-date=2026-09-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ch.ic.ac.uk/video/index.rss1|title=Nobel Chemistry Prize winners and other famous lecturers|website=ch.ic.ac.uk|access-date=2026-09-18}}</ref> == शिक्षण आणि सुरुवातीचे जीवन == बार्टन यांचा जन्म केंटमधील ग्रेव्हसेंड येथे विल्यम थॉमस आणि मॉड हेन्रिएटा बार्टन (माहेरचे नाव लुक्स) यांच्या पोटी झाला. त्यांनी ग्रेव्हसेंड ग्रामर स्कूल (१९२६-२९), द किंग्स स्कूल, रॉचेस्टर (१९२९-३२), टनब्रिज स्कूल (१९३२-३५) आणि मेडवे टेक्निकल कॉलेज (१९३७-३९) येथे शिक्षण घेतले. १९३८ मध्ये त्यांनी इंपीरियल कॉलेज लंडन येथे प्रवेश घेतला, जिथे त्यांनी १९४० मध्ये पदवी प्राप्त केली आणि १९४२ मध्ये सेंद्रिय रसायनशास्त्रात पीएचडी पदवी मिळवली. == वैयक्तिक जीवन == सर डेरेक यांनी तीन वेळा लग्न केले: जीन केट विल्किन्स (२० डिसेंबर १९४४ रोजी); क्रिस्टीन कॉग्नेट (मृत्यू १९९२) (१९६९ मध्ये); आणि ज्युडिथ वॉन-ल्युएनबर्गर कॉब (१९३९-२०१२) (१९९३ मध्ये).<ref>{{जर्नल स्रोत|title=Barton, Sir Derek Harold Richard (1918–1998), organic chemist|url=https://www.oxforddnb.com/display/10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-69495|journal=Oxford Dictionary of National Biography|language=en-US|doi=10.1093/ref:odnb/9780198614128.001.0001/odnb-9780198614128-e-69495}}</ref> त्यांना पहिल्या लग्नापासून एक मुलगा होता. == करिअर आणि संशोधन == १९४२ ते १९४४ पर्यंत, बार्टन एक सरकारी संशोधक रसायनशास्त्रज्ञ होते, त्यानंतर १९४४ ते १९४५ पर्यंत त्यांनी बर्मिंगहॅममधील अल्ब्राइट अँड विल्सन येथे काम केले. त्यानंतर ते इम्पीरियल कॉलेजच्या रसायनशास्त्र विभागात सहायक व्याख्याता झाले आणि १९४६ ते १९४९ पर्यंत ते आयसीआय (ICI) रिसर्च फेलो होते. १९४९ आणि १९५० दरम्यान, ते हार्वर्ड विद्यापीठात नैसर्गिक उत्पादन रसायनशास्त्राचे अभ्यागत व्याख्याता होते, आणि त्यानंतर त्यांची बर्कबेक कॉलेजमध्ये सेंद्रिय रसायनशास्त्राचे वाचक (रीडर) आणि १९५३ मध्ये प्राध्यापक म्हणून नियुक्ती झाली. १९५५ मध्ये, ते ग्लासगो विद्यापीठात रसायनशास्त्राचे रेजियस प्राध्यापक झाले आणि १९५७ मध्ये, त्यांची लंडनच्या इम्पीरियल कॉलेजमध्ये सेंद्रिय रसायनशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून नियुक्ती झाली. १९५० मध्ये, बार्टन यांनी दाखवून दिले की रासायनिक भौतिकशास्त्रज्ञांनी, विशेषतः ऑड हॅसेल यांनी संकलित केलेल्या निष्कर्षांच्या आधारे सेंद्रिय रेणूंना एक विशिष्ट आकार (कन्फॉर्मेशन) दिला जाऊ शकतो. कन्फॉर्मेशनल विश्लेषणाच्या या नवीन तंत्राचा वापर करून, त्यांनी नंतर इतर अनेक नैसर्गिक उत्पादन रेणूंची भूमिती निश्चित केली.<ref name=":1" /> १९६९ मध्ये, बार्टन यांना ऑड हॅसेल यांच्यासोबत "संरचनेच्या संकल्पनेच्या विकासातील आणि रसायनशास्त्रातील तिच्या उपयोगातील योगदानाबद्दल" रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक विभागून देण्यात आले.<ref name=":1" /> १९५८ मध्ये, बार्टन यांची मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी येथे आर्थर डी. लिटल व्हिजिटिंग प्रोफेसर म्हणून आणि १९५९ मध्ये इलिनॉय व विस्कॉन्सिन विद्यापीठांमध्ये कार्ल फोल्कर्स व्हिजिटिंग प्रोफेसर म्हणून नियुक्ती झाली. त्याच वर्षी, त्यांची अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ आर्ट्स अँड सायन्सेसचे परदेशी मानद सदस्य म्हणून निवड झाली.<ref name=":1" /> १९४९ मध्ये, रॉयल सोसायटी ऑफ केमिस्ट्रीतर्फे दिला जाणारा कॉर्डे-मॉर्गन पदक आणि पारितोषिक मिळवणारे ते पहिले व्यक्ती होते. १९५४ मध्ये त्यांची रॉयल सोसायटी आणि इंटरनॅशनल अकॅडमी ऑफ सायन्स, म्युनिकचे फेलो म्हणून, तसेच १९५६ मध्ये रॉयल सोसायटी ऑफ एडिनबर्गचे फेलो म्हणून निवड झाली; १९६५ मध्ये त्यांची वैज्ञानिक धोरण परिषदेचे सदस्य म्हणून नियुक्ती झाली. १९७२ मध्ये त्यांना 'नाइट' ही पदवी देऊन सन्मानित करण्यात आले आणि ब्रिटनमध्ये त्यांना औपचारिकपणे 'सर डेरेक' म्हणून ओळखले जाऊ लागले. १९७८ मध्ये, ते फ्रान्समधील इन्स्टिट्यूट डी चिमी डेस सबस्टान्सेस नॅचुरेल्स (ICSN - गिफ सुर-यवेट) चे संचालक झाले.<ref name=":1" /> १९७७ मध्ये, रॉयल इन्स्टिट्यूट ऑफ केमिस्ट्रीच्या शताब्दीनिमित्त, ब्रिटिश पोस्ट ऑफिसने त्यांच्या आणि इतर ५ नोबेल पारितोषिक विजेत्या ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञांच्या शोधांचे पैलू दर्शविणाऱ्या चार टपाल तिकिटांच्या मालिकेद्वारे त्यांचा सन्मान केला.<ref name=":1" /> ते १९८६ मध्ये अमेरिकेत (विशेषतः टेक्सासमध्ये) स्थायिक झाले आणि टेक्सास ए अँड एम विद्यापीठात प्रतिष्ठित प्राध्यापक बनले. त्यांच्या मृत्यूपर्यंत त्यांनी १२ वर्षे हे पद भूषवले.<ref name=":1" /> १९९६ मध्ये, बार्टन यांनी त्यांच्या कार्याचा एक व्यापक ग्रंथ 'रीझन अँड इमॅजिनेशन: रिफ्लेक्शन्स ऑन रिसर्च इन ऑर्गेनिक केमिस्ट्री' या नावाने प्रकाशित केला.<ref name=":1" /> संरचनेवरील त्यांच्या कार्याव्यतिरिक्त, सेंद्रिय रसायनशास्त्रातील अनेक अभिक्रियांमध्ये त्यांचे नाव स्मरणात ठेवले जाते, जसे की बार्टन अभिक्रिया, बार्टन डीकार्बोक्सिलेशन आणि बार्टन-मॅककॉम्बी डीऑक्सिजनेशन.<ref name=":1" /> केंटमधील टॉनब्रिज स्कूलमध्ये, जिथे त्यांनी ४ वर्षे शिक्षण घेतले, २०१९ मध्ये पूर्ण झालेले नवीन बार्टन विज्ञान केंद्र त्यांच्या नावाने ओळखले जाते.<ref name=":1" /> == सन्मान आणि पुरस्कार == बार्टन १९५४ मध्ये रॉयल सोसायटीचे फेलो (FRS) म्हणून निवडले गेले.<ref name=":1" /> १९६६ मध्ये ते जर्मन अकॅडेमी ऑफ सायन्सेस लिओपोल्डिनाचे सदस्य म्हणून निवडले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1814/|title=List of Members|website=www.leopoldina.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171008180538/http://www.leopoldina.org/en/members/list-of-members/member/1814/|archive-date=2017-10-08|access-date=2026-09-18}}</ref> १९७० मध्ये ते युनायटेड स्टेट्स नॅशनल अकॅडेमी ऑफ सायन्सेसमध्ये आणि १९७८ मध्ये अमेरिकन फिलॉसॉफिकल सोसायटीमध्ये निवडले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nasonline.org/directory-entry/derek-h-r-barton-xdypbn/|title=Derek H. R. Barton – NAS|website=https://www.nasonline.org/|language=en-US|access-date=2026-09-18}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Derek+Barton&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|website=search.amphilsoc.org|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20241127161535/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Derek+Barton&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|archive-date=2024-11-27|access-date=2026-09-18|url-status=live}}</ref> * नाइट बॅचलर (१९७२) * लिजन डी'होन्युर (१९७२) == बाह्य दुवे == * [https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1969/barton/facts/ नोबेलप्राइझ.ऑर्ग वर डेरेक बार्टन]. [[d:Q102419#P8024|विकीडेटावर (Wikidata)]], ज्यामध्ये ११ डिसेंबर १९६९ चे नोबेल व्याख्यान समाविष्ट आहे: संरूपणात्मक विश्लेषणाची तत्त्वे (The Principles of Conformational Analysis). {{DEFAULTSORT:बार्टन, डेरेक हॅरोल्ड रिचर्ड}} [[वर्ग:ब्रिटिश रसायनशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:रसायनशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९१८ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] rvm7yt8u2n6h3ytzafyf9pk9bca5p3e 0 55251 2710654 2682087 2026-09-19T05:03:23Z अभय नातू 206 /* ऐतिहासिक विमान ताफा */ 2710654 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''ऑरिन्यी एर सर्व्हिसेस''' [[चॅनल द्वीपसमूह|चॅनल द्वीपसमूहातील]] विमानवाहतूक कंपनी आहे.<ref>{{cite press release |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=Hahn Air's new partner Aurigny now available in 190 markets |url=https://www.hahnair.com/en/ticketing/news/2014-10-08/hahn-air-s-new-partner-aurigny-now-available-190-markets |publisher=Hahn Air |date=8 October 2014 |access-date=18 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141018175543/https://www.hahnair.com/en/ticketing/news/2014-10-08/hahn-air-s-new-partner-aurigny-now-available-190-markets |archive-date=18 October 2014 |url-status=dead}}</ref> हfचे मुख्यालय [[गर्न्सी विमानतळ|गर्न्सी विमानतळावर]]<ref>"[http://www.aurigny.com/html/en/contact.asp?lang=en Contact us] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707185344/http://www.aurigny.com/html/en/contact.asp?lang=en |date=2011-07-07 }}." Aurigny Air Services. Retrieved on 12 February 2011. "Aurigny AirServices Ltd States Airport La Planque Lane Forest Guernsey, GY8 OTD Channel Islands."</ref> असून ही कंपनी पूर्णपणे [[गर्न्सी]] सरकारच्या मालकीची आहे. ऑरिन्यी एर सर्व्हिसेस चॅनल द्वीपसमूह आणि उत्तर [[फ्रांस]] तसेच [[युनायटेड किंग्डम]]मधील शहरांदरम्यान विमानसेवा पुरवते. {{विस्तार}} == गंतव्यस्थाने == ऑक्टोबर २०२४ च्या सुमारासची ऑरिन्यीची गंतव्यस्थाने:<ref>{{cite web |url=https://www.aurigny.com/destinations |title=Destinations |website=Aurigny |access-date=२५ एप्रिल २०२० |archive-date=११ ऑगस्ट २०२० |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811063654/https://www.aurigny.com/destinations |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto;" |- ! देश ! शहर/प्रदेश ! विमानतळ ! नोंदी ! संदर्भ |- |rowspan="2"| [[फ्रांस]] |[[ग्रेनोबल]] |[[आल्प्स–इझेर विमानतळ]] | मोसमी |<ref>{{Cite web|url=https://www.aeroroutes.com/eng/240802-gr1q25gnb|title=Aurigny Adds Guernsey – Grenoble Service in 1Q25|website=AeroRoutes|access-date=१६ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१४ डिसेंबर २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20241214111403/https://www.aeroroutes.com/eng/240802-gr1q25gnb|url-status=live}}</ref> |- |[[पॅरिस]] | [[शार्ल दि गॉल विमानतळ]] | | |- |rowspan="2"| [[गर्न्सी]] |[[ऑल्डरनी]] |[[ऑल्डरनी विमानतळ]] | दुय्यम तळ | |- |[[गर्न्सी]] |[[गर्न्सी विमानतळ]] | मुख्य तळ | |- | [[आयर्लंड]] |[[डब्लिन]] |[[डब्लिन विमानतळ]] | मोसमी | |- | [[जर्सी]] |[[जर्सी]] |[[जर्सी विमानतळ]] | |<ref>{{cite web | title=Aurigny aims to run Guernsey-Jersey flights long-term | date=१५ नोव्हेंबर २०२५ | url=https://www.bbc.com/news/articles/cx2pzvwyxepo.amp }}</ref> |- |rowspan="13"| [[युनायटेड किंग्डम]] |[[बर्मिंगहॅम]] |[[बर्मिंगहॅम विमानतळ]] | | |- |[[ब्रिस्टल]] |[[ब्रिस्टल विमानतळ]] | | |- |[[एक्झेटर]] |[[एक्झेटर विमानतळ]] | | |- |[[एडिनबर्ग]] |[[एडिनबर्ग विमानतळ]] | | |- |[[लीड्स]]/[[ब्रॅडफोर्ड]] |[[लीड्स ब्रॅडफोर्ड विमानतळ]] | मोसमी | |- |rowspan="2"|[[लंडन]] |[[गॅटविक विमानतळ]] | | |- |[[लंडन सिटी विमानतळ]] | | |- |[[मँचेस्टर]] |[[मँचेस्टर विमानतळ]] | | |- |[[साउथहॅम्प्टन]] |[[साउथहॅम्प्टन विमानतळ]] | | |} === कोडशेअर आणि इंटरलाईन करार === जुलै २०२२मधील ऑरिन्यीचे कोडशेर आणि इंटरलाईन करार: * [[ब्रिटिश एरवेझ]]<ref>{{cite web | url=https://www.islandfm.com/news/guernsey/aurigny-enters-partnership-with-ba/ | title=Aurigny Enters Partnership with BA | access-date=१८ जुलै २०२२ | archive-date=२ जुलै २०२२ | archive-url=https://web.archive.org/web/20220702065754/https://www.islandfm.com/news/guernsey/aurigny-enters-partnership-with-ba/ | url-status=live }}</ref> * [[एमिरेट्स (विमान कंपनी)|एमिरेट्स]] * [[लोगनएर]]<ref>{{Cite web | url=https://www.loganair.co.uk/our-story/latest-news/2021/boost-for-regional-connectivity/ | title=Boost for Regional Connectivity | access-date=२३ एप्रिल २०२२ | archive-date=२६ मे २०२२ | archive-url=https://web.archive.org/web/20220526045001/https://www.loganair.co.uk/our-story/latest-news/2021/boost-for-regional-connectivity/ | url-status=live }}</ref> == विमान ताफा == === सध्याचा विमान ताफा === [[File:Saab340.arp.600pix.jpg|thumb|२००३ मध्ये ऑरिग्नीचे एक माजी [[साब ३४०]] विमान, जुन्या रंगात.]] [[File:G-JOEY.jpg|thumb|ऑरिग्नीचे माजी [[ब्रिटन-नॉर्मन ट्रायस्लँडर]] विमान 'G-JOEY' - जे १९८६ मध्ये स्थापन झालेल्या "जोई क्लब" आणि पुस्तक मालिकेमुळे प्रसिद्ध झाले होते - [[गर्न्सी विमानतळ|गर्न्सी विमानतळावर]] उतरताना]] मार्च २०२६ च्या सुमारासची ऑरिन्यी एरची विमाने:<ref>https://www.caa.co.uk/aircraft-register/g-info/search-g-info/</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |+ ऑरिन्यी एर सर्व्हिसेस विमान ताफा |- ! विमान ! सेवेत ! खरेदीवर ! प्रवासी ! नोंदी |- |[[एटीआर ७२-६००]] |६<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn42ryjyg9lo |title=Archived copy |access-date=२२ नोव्हेंबर २०२४ |archive-date=२२ नोव्हेंबर २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20241122070844/https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn42ryjyg9lo |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web | url=https://guernseypress.com/news/2024/06/01/aurignys-jet-bids-the-island-a-final-farewell/ | title=Aurigny's jet bids the island a final farewell | date=१ जून २०२४ | accessdate=२ जून २०२४ | archive-date=२ जून २०२४ | archive-url=https://web.archive.org/web/20240602023713/https://guernseypress.com/news/2024/06/01/aurignys-jet-bids-the-island-a-final-farewell/ | url-status=live }}</ref> |— |७२ |३ विमानांमध्ये बाहेरील धुके दिसण्यासाठी क्लियरव्हिजन™️ कॅमेरे बसवले आहेत<ref>{{Cite web |url=https://guernseypress.com/news/2022/03/23/all-of-aurignys-atrs-now-operating-fog-busting-kit/ |title=All of Aurigny's ATRs now operating fog-busting kit |date=२३ मार्च २०२२ |accessdate=२ जून २०२४ |archive-date=२ जून २०२४ |archive-url=https://web.archive.org/web/20240602181856/https://guernseypress.com/news/2022/03/23/all-of-aurignys-atrs-now-operating-fog-busting-kit/ |url-status=live }}</ref> |- |[[डी हॅविलँड कॅनडा डीएचसी-६ ट्विन ऑटर]] |— |२<ref>{{Cite web | url=https://www.ch-aviation.com/news/155179-guernseys-aurigny-to-replace-do228s-with-damp-leased-dhc-6s | title=Guernsey's Aurigny to replace Do228s with damp-leased DHC-6s | date=२० जून २०२५ | accessdate=२० जुलै २०२५ | archive-date=२० जुलै २०२५ | archive-url=https://web.archive.org/web/20250720010023/https://www.ch-aviation.com/news/155179-guernseys-aurigny-to-replace-do228s-with-damp-leased-dhc-6s | url-status=live }}</ref> |१७ |[[आयल ऑफ स्किली स्कायबस]] कडून डॅम्प लीजवर (Damp lease) घेणार<ref name=":1">{{Cite web | url=https://guernseypress.com/news/2025/06/19/new-contract-will-see-twin-otters-flying-alderney-routes | title=New contract will see Twin Otters flying Alderney routes | date=१९ जून २०२५ | accessdate=२० जुलै २०२५ | archive-date=२४ जुलै २०२५ | archive-url=https://web.archive.org/web/20250724145816/https://guernseypress.com/news/2025/06/19/new-contract-will-see-twin-otters-flying-alderney-routes | url-status=live }}</ref> |} === ऐतिहासिक विमान ताफा === {| class="wikitable sortable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |+ ऑरिग्नीचा माजी विमान ताफा<ref>{{Cite web|url=https://www.jerseyeveningpost.com/news/2017/05/13/final-flight-nears-for-aurignys-last-trislander/|title=Final flight nears for Aurigny's last Trislander|date=१३ मे २०१७|accessdate=२ जून २०२४|archive-date=२ जून २०२४|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602180829/https://www.jerseyeveningpost.com/news/2017/05/13/final-flight-nears-for-aurignys-last-trislander/|url-status=live}}</ref> ! class="unsortable" | विमान ! चालवलेली<br />संख्या ! दाखल ! निवृत्त |- |[[एटीआर ४२|एटीआर ४२-५००]] |align=center|२ |align=center|२००८ |align=center|२०२० |- |[[एटीआर ७२|एटीआर ७२-२०२]] |align=center|३ |align=center|२००३ |align=center|२०१६ |- |[[एटीआर ७२|एटीआर ७२-२११]] |align=center|३ |align=center|२००३ |align=center|२०१४ |- |[[एटीआर ७२|एटीआर ७२-५००]] |align=center|३ |align=center|२००९ |align=center|२०२० |- |[[ब्रिटिश एरोस्पेस १४६]] |align=center|१ |align=center|२००३ |align=center|२००४ |- |[[ब्रिटन-नॉर्मन ट्रायस्लँडर]] |align=center|१५ |align=center|१९७१ |align=center|२०१७ |- |[[डी हॅविलँड कॅनडा डीएचसी-६ ट्विन ऑटर]] |align=center|२ |align=center|१९८० |align=center|१९८४ |- |[[डोर्नियर २२८#२२८एनजी|डोर्नियर २२८एनजी]] |align=center|२ |align=center|२०१५ |align=center|२०२६<ref>{{cite news |last=Farmer |first=Archie |date=१३ फेब्रुवारी २०२६ |title=Aurigny's Dornier aircraft touches down for final time |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y5g04qw28o |work=[[BBC News]] |access-date=१४ फेब्रुवारी २०२६}}</ref> |- |[[एम्ब्राएर ई-जेट परिवार|एम्ब्राएर १९५]] |align=center|१ |align=center|२०१४ |align=center|२०२४ |- |[[साब ३४०]] |align=center|६ |align=center|१९९९ |align=center|२००५ |- |[[शॉर्ट ३६०]] |align=center|अज्ञात |align=center|अज्ञात |align=center|२००६ |} == अपघात आणि दुर्घटना == २३ एप्रिल २००७ रोजी [[ऑल्डरनी]]च्या दिशेने दक्षिणेकडे उड्डाण करणाऱ्या ऑरिग्नी विमानाचा वैमानिक रे बॉयर याने [[ऑल्डरनी युएफओ दर्शन (२००७)|अज्ञात उडत्या वस्तू (युएफओ) पाहिल्याचे नोंदवले]]. हे उड्डाण [[ब्रिटन-नॉर्मन ट्रायलँडर]] विमानाद्वारे केले जात होते. बॉयरच्या म्हणण्यानुसार त्याने [[बोईंग ७३७]] आकाराच्या दोन चमकदार वस्तू पाहिल्या. त्याच वेळी बॉयरच्या विमानातील दोन प्रवाशांनी आणि [[ब्लू आयलँड्स]]च्या एका वैमानिकाने देखील असामान्य रंगाचे प्रकाशकिरण पाहिल्याचे सांगितले.<ref>{{cite news |date=2007-04-25 |title=Pilot spots 'UFO' over Guernsey |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/guernsey/6591365.stm |work=[[बीबीसी न्यूज]] |access-date=2026-04-01}}</ref><ref>{{cite news |date=2007-06-22 |title='Mile-wide UFO' spotted by British airline pilot |url=https://www.standard.co.uk/hp/front/milewide-ufo-spotted-by-british-airline-pilot-6592519.html |work=[[द इव्हनिंग स्टँडर्ड]] |access-date=2026-04-01}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:युनायटेड किंग्डममधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:युनायटेड किंग्डममधील प्रादेशिक विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:गर्न्सी]] [[वर्ग:इ.स. १९६४ मधील निर्मिती]] 3r8k7w8jpfdckajx4irynv17woinxc0 0 59039 2710691 2709383 2026-09-19T08:28:07Z ~2026-50704-53 187549 /* नव्या मालिका */ 2710691 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== ===दैनंदिन मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | rowspan="4" {{N/A}} |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | २८ सप्टेंबर २०२६ | मी कात टाकली! | रात्री १०.३० वाजता | |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री ११ वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | rowspan="2"| १२ ऑक्टोंबर २०२६ | मराठी मीडियम |सायंकाळी ६.३० वाजता |- | तुझ्याकडे तुला मागणे |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # येड लागलं प्रेमाचं # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] m351d36h47auq3ukw5ojkqicnybtiq6 2710692 2710691 2026-09-19T08:29:30Z ~2026-50704-53 187549 /* नव्या मालिका */ 2710692 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== ===दैनंदिन मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | rowspan="4" {{N/A}} |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | २८ सप्टेंबर २०२६ | मी कात टाकली! | रात्री १०.३० वाजता | |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री ११ वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | rowspan="2"| १२ ऑक्टोंबर २०२६ | मराठी मीडियम |सायंकाळी ६.३० वाजता |- | तुझ्याकडे तुला मागणे | | |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # येड लागलं प्रेमाचं # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] cp7jb86b598y4yfw91bxin3szlssy1r 2710693 2710692 2026-09-19T08:32:04Z ~2026-50704-53 187549 /* नव्या मालिका */ 2710693 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाहिनी |नाव = स्टार प्रवाह |चित्र = Star Pravah 2023.png |चित्रसाईज = |चित्र_माहिती = |चित्र२ = |सुरुवात = २४ नोव्हेंबर २००८ |चित्र स्वरूप = |शेवटचे_प्रसारण = |चित्र_प्रकार = |प्रेक्षक_संख्या = |प्रेक्षक_संख्या_सध्या = |प्रेक्षक_संख्या_माहिती = |नेटवर्क = स्टार इंडिया |मालक = [[डिझ्नी स्टार]] |ब्रीदवाक्य = मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह |देश = [[भारत]] |प्रसारण क्षेत्र = |मुख्यालय = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] |जुने नाव = |बदललेले नाव = |भगिनी वाहिनी = [[प्रवाह पिक्चर]] |प्रसारण वेळ = दुपारी १ ते ३ आणि संध्या. ६.३० ते रात्री ११.३० (प्राइम टाइम) |संकेतस्थळ ={{URL|https://www.hotstar.com/channels/star-pravah|स्टार प्रवाह}} [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]]वर }} '''स्टार प्रवाह''' ही एक [[मराठी]] दूरचित्रवाणी वाहिनी आहे, जी मराठी मनोरंजनात्मक मालिका व वास्तविक कार्यक्रम दाखवते. स्टार प्रवाह हे [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी इंडिया]] च्या उपकंपनी असलेल्या [[डिझ्नी स्टार]]च्या (माजी नाव ''स्टार इंडिया''), मालकीचे असून स्टार प्रवाहची सुरुवात २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी झाली. स्टार प्रवाह एचडी १ मे २०१६ रोजी सुरू झाले. दर रविवारी [[स्टार प्रवाह महाएपिसोड]] प्रसारित केले जातात. ==इतिहास== स्टार प्रवाह ही स्टार इंडियाची मराठी वाहिनी आहे, स्टार जलशा या बंगाली वाहिनी नंतर २४ नोव्हेंबर २००८ रोजी लाँच केले गेले आणि त्याच लोगोची कॉपी केली गेली, फक्त रंग लाल ऐवजी निळा होता. नवीन लोगो आणि ग्राफिक्स असलेली वाहिनी (बंगाली चॅनेल स्टार जलशाद्वारे १७ जून २०१२ ते १७ फेब्रुवारी २०१९ या कालावधीत वापरलेला लोगो आणि ग्राफिक्स). ३ फेब्रुवारी २०१४ रोजी वाहिनीला "स्वप्नांना पंख नवे" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. वाहिनीला परत १० ऑक्टोबर २०१६ रोजी "आता थांबायचं नाय" या टॅगलाइनसह रिब्रँड केले गेले. त्यानंतर परत एकदा २ डिसेंबर २०१९ रोजी "मराठी परंपरा, मराठी प्रवाह!" या नवीन टॅगलाइनसह, नवीन लोगो आणि ग्राफिक्ससह वाहिनीने स्वतःला रिब्रँड केले. १ मे २०१६ रोजी, स्टार प्रवाह एचडी नावाच्या वाहिनीची हाय-डेफिनिशन फीड लाँच करण्यात आले. ==पुरस्कार व सोहळे== {| class="wikitable sortable" ! सुरू झाल्याचे वर्ष || कार्यक्रमाचे नाव |- |२०१४-२०१८ |''येरे येरे'' |- |२०१६ |''स्टार प्रवाह रत्न'' |- |२०२१-चालू |''[[स्टार प्रवाह परिवार पुरस्कार]]'' |- |२०२१-चालू |''स्टार प्रवाह गणेशोत्सव'' |- |२०२२ |''स्टार प्रवाह धुमधडाका'' |- |२०२३-चालू |''स्टार प्रवाह ढिंचॅक दिवाळी'' |} ==प्रसारित कार्यक्रम== ===दैनंदिन मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | १५ डिसेंबर २०२५ | [[वचन दिले तू मला]] | दुपारी १ वाजता | बंगाली मालिका गीता एल.एल.बी. |- | १६ डिसेंबर २०२४ | [[लग्नानंतर होईलच प्रेम]] | दुपारी १.३० वाजता | तमिळ मालिका इरामना रोजावे २ |- | १५ सप्टेंबर २०२५ | लपंडाव | दुपारी २ वाजता | rowspan="4" {{N/A}} |- | १९ जानेवारी २०२६ | तुझ्या सोबतीने | दुपारी २.३० वाजता |- | १० ऑगस्ट २०२६ | आमच्या लाडक्या नाईक बाई | संध्या. ६.३० वाजता |- | २९ जून २०२६ | विसरु नको तू मला | संध्या. ७ वाजता |- | १५ जून २०२६ | [[सुना येती घरा]] | संध्या. ७.३० वाजता | तमिळ मालिका पांडेयन स्टोर २ |- | २३ डिसेंबर २०२४ | [[तू ही रे माझा मितवा]] | रात्री ८ वाजता | हिंदी मालिका [[इस प्यार को क्या नाम दूँ]] |- | ५ डिसेंबर २०२२ | [[ठरलं तर मग!]] | रात्री ८.३० वाजता | तमिळ मालिका रोजा |- | १ जून २०२६ | पाठराखीण | रात्री ९ वाजता | हिंदी मालिका सपना बाबुल का... बिदाई |- | ३० मार्च २०२६ | आनंदी | रात्री ९.३० वाजता | हिंदी मालिका बंदिनी |- | २७ एप्रिल २०२६ | [[बाई तुझा आशीर्वाद]] | रात्री १० वाजता | तमिळ मालिका अय्यानार थुनाई |- | २८ सप्टेंबर २०२६ | मी कात टाकली! | रात्री १०.३० वाजता | |- | १८ मार्च २०२४ | [[घरोघरी मातीच्या चुली (मालिका)|घरोघरी मातीच्या चुली]] | रात्री ११ वाजता | हिंदी मालिका कहानी घर घर की |} ===कथाबाह्य कार्यक्रम=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | २९ ऑगस्ट २०२६ | [[आता होऊ दे धिंगाणा]] ५ | शनि-रवि रात्री ९ वाजता | तमिळ कार्यक्रम एन्किट्टा मोधाडे |} ===नव्या मालिका=== {| class="wikitable sortable" ! प्रसारित दिनांक ! मालिका ! वेळ ! रूपांतरण |- | rowspan="2"| १२ ऑक्टोंबर २०२६ | मराठी मीडियम |सायंकाळी ६.३०वाजता |- | तुझ्याकडे तुला मागणे |रात्री ८.०० वाजता | |} ==जुन्या मालिका== # [[अग्निहोत्र (मालिका)|अग्निहोत्र]] # [[अग्निहोत्र २]] # [[अबोली (मालिका)|अबोली]] # [[आई कुठे काय करते!]] # [[कुन्या राजाची गं तू राणी]] # [[छत्रीवाली]] # [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]] # [[ठिपक्यांची रांगोळी (मालिका)|ठिपक्यांची रांगोळी]] # [[तुझं नि माझं घर श्रीमंताचं]] # [[तुझेच मी गीत गात आहे]] # [[थोडं तुझं आणि थोडं माझं]] # [[दुर्वा (मालिका)|दुर्वा]] # [[देवयानी (मालिका)|देवयानी]] # [[नकळत सारे घडले]] # [[पिंकीचा विजय असो!]] # [[पुढचं पाऊल (मालिका)|पुढचं पाऊल]] # [[प्रेमाचा गेम सेम टू सेम]] # [[प्रेमाची गोष्ट (मालिका)|प्रेमाची गोष्ट]] # [[फुलाला सुगंध मातीचा]] # [[मन उधाण वाऱ्याचे]] # [[मी सावित्रीबाई जोतीराव फुले]] # [[मुरांबा (मालिका)|मुरांबा]] # [[मुलगी झाली हो]] # [[मोलकरीण बाई - मोठी तिची सावली]] # [[रंग माझा वेगळा]] # [[राजा शिवछत्रपती (मालिका)|राजा शिवछत्रपती]] # [[लग्नाची बेडी (मालिका)|लग्नाची बेडी]] # [[लक्ष्मीच्या पाऊलांनी]] # [[लक्ष्य (मालिका)|लक्ष्य]] # [[लेक माझी लाडकी]] # [[शुभविवाह (मालिका)|शुभविवाह]] # [[स्वप्नांच्या पलिकडले]] # [[सहकुटुंब सहपरिवार]] # [[साधी माणसं (मालिका)|साधी माणसं]] # [[स्वाभिमान - शोध अस्तित्वाचा]] # [[सांग तू आहेस का?]] # [[सुख म्हणजे नक्की काय असतं!]] # [[हळद रुसली कुंकू हसलं (मालिका)|हळद रुसली कुंकू हसलं]] # आई आणि बाबा रिटायर होत आहेत! # कोण होतीस तू, काय झालीस तू! # काजळमाया # उदे गं अंबे # जे३ जंक्शन # गोष्ट एका लग्नाची # गोष्ट एका कॉलेजची # गोष्ट एका आनंदीची # गोष्ट एका जप्तीची # कुकुचकू # असे का घडले? # जिवलगा # जीवलगा # चारचौघी # कुलस्वामिनी # कुळ स्वामिनी # दार उघडा ना गडे # अंतरपाट # वचन दिले तू मला # कशाला उद्याची बात # ओळख - ध्यास स्वप्नांचा # झुंज # बंध रेशमाचे # दोन किनारे दोघी आपण # तुजवीण सख्या रे # धर्मकन्या # सुवासिनी # अनोळखी दिशा # मांडला दोन घडीचा डाव # लक्ष्मी वर्सेस सरस्वती # पंचनामा # माधुरी मिडलक्लास # मानसीचा चित्रकार तो # मन धागा धागा जोडते नवा # आम्ही दोघे राजा राणी # आराधना # आंबट गोड # अरे वेड्या मना # बे दुणे दहा # प्रीती परी तुजवरी # रुंजी # लगोरी - मैत्री रिटर्न्स # जयोस्तुते # येक नंबर # तू जिवाला गुंतवावे # तुमचं आमचं सेम असतं # छोटी मालकीण # दुहेरी # नकुशी तरीही हवीहवीशी # नशीबवान # गं सहाजणी # येड लागलं प्रेमाचं # गोठ # ललित २०५ # साथ दे तू मला # साता जल्माच्या गाठी # शतदा प्रेम करावे # तुझ्या इश्काचा नादखुळा # वैजू नंबर १ # नवे लक्ष्य # प्रेमा तुझा रंग कसा # प्रेमा तुझा रंग कसा २ # स्पेशल ५ # जय देवा श्री गणेशा # दख्खनचा राजा जोतिबा # श्री गुरुदेव दत्त # विठू माऊली # जय भवानी जय शिवाजी ===अनुवादित मालिका=== # ५ स्टार किचन # देवांचे देव महादेव # महाभारत # श्री गणेश # [[रामायण (मालिका)|रामायण]] # [[सत्यमेव जयते (दूरचित्रवाणी मालिका)|सत्यमेव जयते]] ==कथाबाह्य कार्यक्रम== # [[भांडा सौख्य भरे]] # [[मी होणार सुपरस्टार]] # [[मी होणार सुपरस्टार छोटे उस्ताद]] # शिट्टी वाजली रे # आता होऊन जाऊ द्या # आम्ही ट्रॅव्हलकर # कॉमेडी बिमेडी # ढाबळ एक तास टाइमपास # ढिंका चिका - कॉमेडीचा नवा फॉर्म्युला # एक टप्पा आऊट # जोडी जमली रे # जस्ट डान्स # किचनची सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा डान्सिंग सुपरस्टार # महाराष्ट्राचा नच बलिये # मंडळ भारी आहे # नांदा सौख्य भरे # पोटोबा प्रसन्न # स्टार दरबार # सून सासू सून # सुप्रिया सचिन शो - जोडी तुझी माझी # विकता का उत्तर? # विसावा - एक घर मनासारखं # झेप ==टीआरपी== २०२१ च्या १४ व्या आठवड्यात, स्टार प्रवाह दहा सर्वाधिक पाहिल्या गेलेल्या भारतीय पे प्लॅटफॉर्म दूरचित्रवाणी चॅनेलमध्ये 1341.11 AMAs सह दहाव्या स्थानावर सामील झाले. {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" !rowspan="2" | आठवडा आणि वर्ष !colspan="6" | BARC AMAs |- !मेगा सिटी !क्रमांक !हिंदी भाषिक मार्केट !क्रमांक !भारत !क्रमांक |- |आठवडा ३७, २०२१ |rowspan="23" colspan="2" {{N/A}} |1539.19 |5 |1556.26 |10 |- |आठवडा ३८, २०२१ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1551.06 |9 |- |आठवडा ४५, २०२१ |1517.06 |10 |- |आठवडा ४६, २०२१ |1576.53 |5 |1601.66 |8 |- |आठवडा ४७, २०२१ |1546.27 |5 |1568.70 |8 |- |आठवडा ४८, २०२१ |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1544.46 |10 |- |आठवडा ४९, २०२१ |1552.12 |10 |- |आठवडा १, २०२२ |1617.21 |10 |- |आठवडा २, २०२२ |1534.71 |10 |- |आठवडा ३, २०२२ |1513 |10 |- |आठवडा ९, २०२२ |1471.21 |5 |1495.43 |8 |- |आठवडा १०, २०२२ |1471.95 |5 |1497.25 |8 |- |आठवडा ११, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1482.54 |9 |- |आठवडा १२, २०२२ |1492.23 |10 |- |आठवडा १३, २०२२ |1442.28 |10 |- |आठवडा १४, २०२२ |1487.64 |5 |1517.08 |8 |- |आठवडा १५, २०२२ |1341.36 |5 |1363.42 |8 |- |आठवडा १६, २०२२ |1406.77 |5 |1424.58 |9 |- |आठवडा १७, २०२२ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1416.39 |9 |- |आठवडा १९, २०२२ |1350.4 |10 |- |आठवडा २१, २०२२ |1381.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२२ |1480.72 |5 |1507.05 |8 |- |आठवडा २३, २०२२ |1381.56 |5 |1405.59 |9 |- |आठवडा २४, २०२२ |291.28 |5 |1474.45 |5 |1504.76 |9 |- |आठवडा २५, २०२२ |287.99 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २८, २०२२ |rowspan="9" colspan="2" {{N/A}} |1532.94 |9 |- |आठवडा २९, २०२२ |1504.15 |8 |- |आठवडा ३०, २०२२ |1440.66 |10 |- |आठवडा ३१, २०२२ |1514.69 |9 |- |आठवडा ३२, २०२२ |1500.53 |5 |1523.61 |9 |- |आठवडा ३३, २०२२ |1565.54 |5 |1593.55 |8 |- |आठवडा ३४, २०२२ |1584.93 |5 |1609.75 |7 |- |आठवडा ३५, २०२२ |colspan="2" {{N/A}} |1429.83 |10 |- |आठवडा ३७, २०२२ |1626.5 |4 |1649.99 |6 |- |आठवडा ३८, २०२२ |280.84 |5 |1565.88 |4 |1587.26 |6 |- |आठवडा ३९, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1487.64 |5 |1509.02 |7 |- |आठवडा ४०, २०२२ |1550.58 |5 |1575.49 |7 |- |आठवडा ४१, २०२२ |281.01 |5 |1572.55 |5 |1599.75 |8 |- |आठवडा ४२, २०२२ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1595.63 |5 |1616.71 |7 |- |आठवडा ४३, २०२२ |1562.95 |5 |1585.67 |7 |- |आठवडा ४४, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1667.66 |8 |- |आठवडा ४५, २०२२ |1669.9 |8 |- |आठवडा ४६, २०२२ |293.21 |5 |1639.66 |5 |1660.83 |7 |- |आठवडा ४७, २०२२ |288.15 |5 |1640.03 |5 |1662.68 |7 |- |आठवडा ४८, २०२२ |286.02 |5 |1651.62 |5 |1675.98 |7 |- |आठवडा ४९, २०२२ |284.08 |5 |1616.36 |5 |1643.6 |7 |- |आठवडा ५०, २०२२ |298.07 |5 |1602 |5 |1627.25 |7 |- |आठवडा ५१, २०२२ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1534.69 |5 |1559 |8 |- |आठवडा ५२, २०२२ |1585.68 |5 |1610.02 |8 |- |आठवडा १, २०२३ |276.4 |5 |1596.73 |5 |1619.82 |7 |- |आठवडा २, २०२३ |292.83 |4 |1624.55 |5 |1644.4 |7 |- |आठवडा ३, २०२३ |314.32 |4 |1711.93 |5 |1732.54 |7 |- |आठवडा ४, २०२३ |307.1 |4 |1630.69 |5 |1648.57 |7 |- |आठवडा ५, २०२३ |303.49 |4 |1627.73 |5 |1646.8 |7 |- |आठवडा ६, २०२३ |292.82 |4 |1603.74 |5 |1625.13 |7 |- |आठवडा ७, २०२३ |298.62 |4 |1646.78 |5 |1672.17 |7 |- |आठवडा ८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1222.15 |5 |1246.77 |8 |- |आठवडा ९, २०२३ |290.3 |4 |1617.14 |4 |1638.73 |7 |- |आठवडा १०, २०२३ |284.31 |5 |1583.58 |5 |1602.8 |8 |- |आठवडा ११, २०२३ |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1568.32 |5 |1583.43 |8 |- |आठवडा १२, २०२३ |1586.79 |4 |1601.86 |7 |- |आठवडा १३, २०२३ |1511.79 |4 |1526.8 |7 |- |आठवडा १४, २०२३ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1404.25 |9 |- |आठवडा २०, २०२३ |1379.8 |10 |- |आठवडा २१, २०२३ |1336.04 |10 |- |आठवडा २२, २०२३ |1432.9 |5 |1455.53 |9 |- |आठवडा २३, २०२३ |286.07 |5 |1450.61 |5 |1475.28 |9 |- |आठवडा २४, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1391.97 |5 |1413.13 |9 |- |आठवडा २५, २०२३ |297.47 |5 |1508.04 |5 |1529.61 |8 |- |आठवडा २६, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |rowspan="7" colspan="2" {{N/A}} |1508.18 |10 |- |आठवडा २७, २०२३ |311.63 |5 |1586.14 |9 |- |आठवडा २८, २०२३ |305.63 |5 |1576.27 |9 |- |आठवडा २९, २०२३ |305.11 |4 |1604.36 |9 |- |आठवडा ३०, २०२३ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1538.86 |10 |- |आठवडा ३१, २०२३ |1590.24 |10 |- |आठवडा ३२, २०२३ |300.09 |4 |1560.37 |10 |- |आठवडा ३३, २०२३ |312.78 |4 |1645.59 |5 |1666.5 |8 |- |आठवडा ३४, २०२३ |359.56 |2 |1773.39 |3 |1793.95 |5 |- |आठवडा ३५, २०२३ |319.48 |3 |1637.29 |5 |1656.78 |8 |- |आठवडा ३६, २०२३ |342.24 |2 |1726.76 |4 |1749.07 |7 |- |आठवडा ३७, २०२३ |326.07 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1643.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२३ |colspan="2" {{N/A}} |1493.7 |10 |- |आठवडा ३९, २०२३ |315.15 |5 |1606.96 |5 |1628.03 |8 |- |आठवडा ४०, २०२३ |371.71 |4 |1845.97 |3 |1868.71 |5 |- |आठवडा ४१, २०२३ |354.49 |5 |1746.04 |4 |1765.6 |7 |- |आठवडा ४२, २०२३ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1728.18 |4 |1748.5 |7 |- |आठवडा ४३, २०२३ |1688.71 |5 |1709.19 |8 |- |आठवडा ४४, २०२३ |1688.53 |5 |1709 |8 |- |आठवडा ४५, २०२३ |1688.86 |5 |1709.35 |8 |- |आठवडा ४६, २०२३ |314.47 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1602.99 |9 |- |आठवडा ४७, २०२३ |334.4 |5 |1761.59 |4 |1782.84 |6 |- |आठवडा ४८, २०२३ |340.02 |5 |1774.83 |3 |1797.74 |5 |- |आठवडा ४९, २०२३ |330.75 |3 |1733.14 |4 |1753.03 |6 |- |आठवडा ५०, २०२३ |345.59 |4 |1748.28 |4 |1773.41 |6 |- |आठवडा ५१, २०२३ |350.51 |4 |1787.22 |4 |1812.24 |6 |- |आठवडा ५२, २०२३ |334.81 |4 |1720.19 |5 |1743.27 |7 |- |आठवडा १, २०२४ |331.16 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1752.61 |8 |- |आठवडा २, २०२४ |328.3 |4 |1692.61 |5 |1717.1 |8 |- |आठवडा ३, २०२४ |335.95 |4 |1701.59 |4 |1727.75 |7 |- |आठवडा ४, २०२४ |313.03 |4 |1595.58 |5 |1619.65 |7 |- |आठवडा ५, २०२४ |324.83 |4 |1639.19 |4 |1663.48 |7 |- |आठवडा ६, २०२४ |340.76 |4 |1699.56 |3 |1729.21 |5 |- |आठवडा ७, २०२४ |335.94 |4 |1669.05 |3 |1697.39 |5 |- |आठवडा ८, २०२४ |330.64 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1616.1 |7 |- |आठवडा ९, २०२४ |328.81 |4 |1588.34 |5 |1609.17 |8 |- |आठवडा १०, २०२४ |340.62 |4 |1674.46 |3 |1700.32 |5 |- |आठवडा ११, २०२४ |362.68 |3 |1764.45 |3 |1793.48 |5 |- |आठवडा १२, २०२४ |'''391.66''' |1 |'''1917.04''' |3 |'''1944.9''' |5 |- |आठवडा १३, २०२४ |343.27 |4 |1720.83 |5 |1745.54 |7 |- |आठवडा १४, २०२४ |333.75 |4 |1678.56 |5 |1701.37 |7 |- |आठवडा १५, २०२४ |324.31 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1661.26 |8 |- |आठवडा १६, २०२४ |300.91 |4 |1466.09 |9 |- |आठवडा १७, २०२४ |329.14 |4 |1473.76 |5 |1497.09 |8 |- |आठवडा १८, २०२४ |313.84 |4 |1475.98 |5 |1503.38 |8 |- |आठवडा १९, २०२४ |308.96 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1480.3 |8 |- |आठवडा २०, २०२४ |290.19 |4 |1355.01 |10 |- |आठवडा २१, २०२४ |303.99 |4 |1445.34 |9 |- |आठवडा २२, २०२४ |310.75 |3 |1571.52 |5 |1599.8 |7 |- |आठवडा २३, २०२४ |313.07 |3 |1467.74 |5 |1491.59 |7 |- |आठवडा २४, २०२४ |331.61 |3 |colspan="2" {{N/A}} |1518.06 |9 |- |आठवडा २५, २०२४ |318.92 |4 |1513.29 |5 |1534.75 |8 |- |आठवडा २६, २०२४ |319.09 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1524.55 |10 |- |आठवडा २७, २०२४ |313.37 |3 |1514.53 |9 |- |आठवडा २८, २०२४ |318.09 |3 |1491.43 |5 |1518.17 |8 |- |आठवडा २९, २०२४ |325 |4 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1577.98 |9 |- |आठवडा ३०, २०२४ |335.81 |4 |1602.54 |9 |- |आठवडा ३१, २०२४ |343.55 |3 |1689.2 |5 |1711.82 |7 |- |आठवडा ३२, २०२४ |329.03 |4 |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1621.83 |9 |- |आठवडा ३३, २०२४ |310.4 |4 |1549.35 |9 |- |आठवडा ३४, २०२४ |296.72 |5 |1498.66 |9 |- |आठवडा ३५, २०२४ |307.97 |5 |1681.19 |8 |- |आठवडा ३६, २०२४ |356.7 |3 |1797.18 |4 |1838.66 |6 |- |आठवडा ३७, २०२४ |310 |5 |1611.89 |5 |1651.56 |8 |- |आठवडा ३८, २०२४ |318.17 |4 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1715.5 |8 |- |आठवडा ३९, २०२४ |313.2 |5 |1661.08 |8 |- |आठवडा ४०, २०२४ |307.53 |5 |1604.69 |8 |- |आठवडा ४१, २०२४ |305.13 |5 |1589.28 |5 |1628.91 |8 |- |आठवडा ४२, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1568.83 |5 |1595.94 |8 |- |आठवडा ४३, २०२४ |326.61 |4 |1675.11 |4 |1710.53 |6 |- |आठवडा ४४, २०२४ |302.04 |4 |1605.42 |5 |1640.45 |7 |- |आठवडा ४५, २०२४ |313.14 |4 |1632.44 |5 |1673.37 |7 |- |आठवडा ४६, २०२४ |307.54 |4 |colspan="2" {{N/A}} |1660.51 |6 |- |आठवडा ४७, २०२४ |329.8 |5 |1646.53 |4 |1679.54 |7 |- |आठवडा ४८, २०२४ |325.14 |5 |1615.88 |4 |1661.67 |7 |- |आठवडा ४९, २०२४ |339.07 |4 |1642.63 |5 |1686.13 |8 |- |आठवडा ५०, २०२४ |320.93 |4 |1587.81 |5 |1634.79 |7 |- |आठवडा ५१, २०२४ |326 |5 |1628.15 |5 |1672.89 |7 |- |आठवडा ५२, २०२४ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1572 |5 |1610.61 |7 |- |आठवडा ५३, २०२४ |colspan="2" {{N/A}} |1626.97 |8 |- |आठवडा १, २०२५ |317.92 |5 |1550.38 |5 |1600.06 |7 |- |आठवडा २, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |1594.55 |9 |- |आठवडा ३, २०२५ |1577.74 |8 |- |आठवडा ४, २०२५ |307.77 |4 |1537.47 |9 |- |आठवडा ५, २०२५ |292.2 |5 |1496.48 |9 |- |आठवडा ६, २०२५ |328.06 |2 |1708.35 |4 |1757.59 |6 |- |आठवडा ७, २०२५ |318.97 |5 |1629.34 |5 |1665.16 |7 |- |आठवडा ८, २०२५ |293.83 |5 |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1579.06 |8 |- |आठवडा ९, २०२५ |305.16 |5 |1661.1 |9 |- |आठवडा १०, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1578.58 |9 |- |आठवडा ११, २०२५ |334.98 |4 |1678.36 |5 |1717.9 |7 |- |आठवडा १२, २०२५ |rowspan="4" colspan="2" {{N/A}} |rowspan="12" colspan="2" {{N/A}} |1544.6 |9 |- |आठवडा १३, २०२५ |1557.77 |9 |- |आठवडा १४, २०२५ |1566.95 |9 |- |आठवडा १६, २०२५ |1414.68 |10 |- |आठवडा १९, २०२५ |259.48 |5 |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २२, २०२५ |287.04 |5 |- |आठवडा २३, २०२५ |317.38 |5 |1535.46 |10 |- |आठवडा २४, २०२५ |296.19 |5 |1506.47 |10 |- |आठवडा २५, २०२५ |295.05 |5 |colspan="2" {{N/A}} |- |आठवडा २७, २०२५ |310.54 |5 |1512.98 |10 |- |आठवडा २८, २०२५ |rowspan="2" colspan="2" {{N/A}} |1509.22 |10 |- |आठवडा २९, २०२५ |1522.89 |10 |- |आठवडा ३०, २०२५ |320.26 |5 |1590.29 |5 |1646.37 |8 |- |आठवडा ३१, २०२५ |307.31 |5 |colspan="2" {{N/A}} |1586.19 |8 |- |आठवडा ३२, २०२५ |329.73 |3 |1591.22 |5 |1658.19 |8 |- |आठवडा ३३, २०२५ |292.68 |5 |rowspan="5" colspan="2" {{N/A}} |1602.1 |8 |- |आठवडा ३४, २०२५ |rowspan="3" colspan="2" {{N/A}} |1551.73 |9 |- |आठवडा ३५, २०२५ |1543.83 |8 |- |आठवडा ३६, २०२५ |1633.16 |7 |- |आठवडा ३७, २०२५ |291.62 |5 |1606.41 |9 |- |आठवडा ३८, २०२५ |rowspan="16" colspan="2" {{N/A}} |1571.52 |5 |1627.19 |8 |- |आठवडा ३९, २०२५ |1561.74 |5 |1624.6 |7 |- |आठवडा ४०, २०२५ |1630.86 |4 |1693.01 |6 |- |आठवडा ४१, २०२५ |1613.67 |4 |1670.28 |6 |- |आठवडा ४२, २०२५ |colspan="2" {{N/A}} |1534.91 |8 |- |आठवडा ४३, २०२५ |1521.48 |5 |1576.6 |8 |- |आठवडा ४४, २०२५ |rowspan="10" colspan="2" {{N/A}} |1503.83 |9 |- |आठवडा ४५, २०२५ |1486.77 |8 |- |आठवडा ४६, २०२५ |1487.1 |9 |- |आठवडा ४७, २०२५ |1494.08 |9 |- |आठवडा ४८, २०२५ |1455.08 |9 |- |आठवडा ४९, २०२५ |1419.06 |9 |- |आठवडा ५०, २०२५ |1408.11 |8 |- |आठवडा ५१, २०२५ |1456.51 |9 |- |आठवडा ३, २०२६ |1352.26 |10 |- |आठवडा ५, २०२६ |1283.81 |10 |} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिन्या]] [[वर्ग:स्टार प्रवाह]] a6uxweiggceljkebsnbxe97aj563ewx 0 60753 2710544 2710509 2026-09-18T13:39:17Z ~2026-49694-25 187446 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express 2710544 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = {{लेखनाव}} | लोगो = चित्र:IRCTC Logo.svg | लोगो रुंदी = 180px | लोगो शीर्षक = आय.आर.सी.टी.सी.चा लोगो | स्थानिक नाव = | प्रकार = | संक्षेप = | ब्रीदवाक्य = | स्थापना = | विसर्जन = | संस्थापक = | मुख्यालय शहर = | मुख्यालय देश = | मुख्यालय स्थान = | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = | सेवा = | महसूल = | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = | मालमत्ता = | कर्मचारी संख्या = | पालक कंपनी = | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''इंडियन रेल्वे केटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन लिमिटेड''' (इंग्लिश: Indian Railway Catering and Tourism Corporation; संक्षेप: आय.आर.सी.टी.सी.) ही [[भारतीय रेल्वे]]ची एक कंपनी आहे. ही कंपनी रेल्वेमधील खानपान सेवा, तिकिट विक्री तसेच रेल्वेसंबंधित [[पर्यटन]] इत्यादी खाती संभाळते. इंटरनेट वापरून [[भारत]]ामधील रेल्वेच्या तिकिटांचे आरक्षण तसेच रद्दीकरण आय.आर.सी.टी.सी.द्वारे सुलभ झाले आहे. आय.आर.सी.टी.सी.च्या नव्या तंत्रामुळे [[मोबाईल फोन]] वापरून देखील तिकिट आरक्षण केले जाऊ शकते. मे २०१३ अखेरीस आय.आर.सी.टी.सी.च्या संकेतस्थळावरून दर मिनिटाला २००० तिकिटे आरक्षित केली जाऊ शकतात. भारतीय रेल्वेच्या सर्व [[दुरंतो एक्सप्रेस]] व काही [[राजधानी एक्सप्रेस]] गाड्यांमध्ये खानपान सेवा पुरवण्याची जबाबदारी आय.आर.सी.टी.सी. वर आहे. ह्याखेरीज रेल्वेच्या [[पॅलेस ऑन व्हील्स]], [[डेक्कन ओडिसी]] इत्यादी विशेष पर्यटन गाड्यांचे आरक्षण तसेच मार्केटिंग आय.आर.सी.टी.सी. करते. ==बाह्य दुवे== *[http://www.irctc.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] *[http://www.irctc.co.in/ ऑनलाईन तिकिट आरक्षण केंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303131207/http://www.irctc.co.in/ |date=2007-03-03 }} {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतीय रेल्वे मंत्रालयाधीन कंपन्या]] [[वर्ग:भारतातील सरकारी कंपन्या]] Lucknow Charbagh se chalegi train number 12003 New Delhi to Lucknow Shatabdi Express platform number 1 a74pxpfi8fqjgtkpc0hjwpuh50e7q2i 2710568 2710544 2026-09-18T16:12:20Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-49694-25|~2026-49694-25]] ([[User talk:~2026-49694-25|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2472313 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = {{लेखनाव}} | लोगो = चित्र:IRCTC Logo.svg | लोगो रुंदी = 180px | लोगो शीर्षक = आय.आर.सी.टी.सी.चा लोगो | स्थानिक नाव = | प्रकार = | संक्षेप = | ब्रीदवाक्य = | स्थापना = | विसर्जन = | संस्थापक = | मुख्यालय शहर = | मुख्यालय देश = | मुख्यालय स्थान = | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = | सेवा = | महसूल = | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = | मालमत्ता = | कर्मचारी संख्या = | पालक कंपनी = | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''इंडियन रेल्वे केटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन लिमिटेड''' (इंग्लिश: Indian Railway Catering and Tourism Corporation; संक्षेप: आय.आर.सी.टी.सी.) ही [[भारतीय रेल्वे]]ची एक कंपनी आहे. ही कंपनी रेल्वेमधील खानपान सेवा, तिकिट विक्री तसेच रेल्वेसंबंधित [[पर्यटन]] इत्यादी खाती संभाळते. इंटरनेट वापरून [[भारत]]ामधील रेल्वेच्या तिकिटांचे आरक्षण तसेच रद्दीकरण आय.आर.सी.टी.सी.द्वारे सुलभ झाले आहे. आय.आर.सी.टी.सी.च्या नव्या तंत्रामुळे [[मोबाईल फोन]] वापरून देखील तिकिट आरक्षण केले जाऊ शकते. मे २०१३ अखेरीस आय.आर.सी.टी.सी.च्या संकेतस्थळावरून दर मिनिटाला २००० तिकिटे आरक्षित केली जाऊ शकतात. भारतीय रेल्वेच्या सर्व [[दुरंतो एक्सप्रेस]] व काही [[राजधानी एक्सप्रेस]] गाड्यांमध्ये खानपान सेवा पुरवण्याची जबाबदारी आय.आर.सी.टी.सी. वर आहे. ह्याखेरीज रेल्वेच्या [[पॅलेस ऑन व्हील्स]], [[डेक्कन ओडिसी]] इत्यादी विशेष पर्यटन गाड्यांचे आरक्षण तसेच मार्केटिंग आय.आर.सी.टी.सी. करते. ==बाह्य दुवे== *[http://www.irctc.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] *[http://www.irctc.co.in/ ऑनलाईन तिकिट आरक्षण केंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303131207/http://www.irctc.co.in/ |date=2007-03-03 }} {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतीय रेल्वे मंत्रालयाधीन कंपन्या]] [[वर्ग:भारतातील सरकारी कंपन्या]] 2jda3e5h0n6zslibgc2h5pzkn37f3vf 2710636 2710568 2026-09-19T01:52:32Z ~2026-49694-25 187446 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express 2710636 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = {{लेखनाव}} | लोगो = चित्र:IRCTC Logo.svg | लोगो रुंदी = 180px | लोगो शीर्षक = आय.आर.सी.टी.सी.चा लोगो | स्थानिक नाव = | प्रकार = | संक्षेप = | ब्रीदवाक्य = | स्थापना = | विसर्जन = | संस्थापक = | मुख्यालय शहर = | मुख्यालय देश = | मुख्यालय स्थान = | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = | सेवा = | महसूल = | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = | मालमत्ता = | कर्मचारी संख्या = | पालक कंपनी = | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''इंडियन रेल्वे केटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन लिमिटेड''' (इंग्लिश: Indian Railway Catering and Tourism Corporation; संक्षेप: आय.आर.सी.टी.सी.) ही [[भारतीय रेल्वे]]ची एक कंपनी आहे. ही कंपनी रेल्वेमधील खानपान सेवा, तिकिट विक्री तसेच रेल्वेसंबंधित [[पर्यटन]] इत्यादी खाती संभाळते. इंटरनेट वापरून [[भारत]]ामधील रेल्वेच्या तिकिटांचे आरक्षण तसेच रद्दीकरण आय.आर.सी.टी.सी.द्वारे सुलभ झाले आहे. आय.आर.सी.टी.सी.च्या नव्या तंत्रामुळे [[मोबाईल फोन]] वापरून देखील तिकिट आरक्षण केले जाऊ शकते. मे २०१३ अखेरीस आय.आर.सी.टी.सी.च्या संकेतस्थळावरून दर मिनिटाला २००० तिकिटे आरक्षित केली जाऊ शकतात. भारतीय रेल्वेच्या सर्व [[दुरंतो एक्सप्रेस]] व काही [[राजधानी एक्सप्रेस]] गाड्यांमध्ये खानपान सेवा पुरवण्याची जबाबदारी आय.आर.सी.टी.सी. वर आहे. ह्याखेरीज रेल्वेच्या [[पॅलेस ऑन व्हील्स]], [[डेक्कन ओडिसी]] इत्यादी विशेष पर्यटन गाड्यांचे आरक्षण तसेच मार्केटिंग आय.आर.सी.टी.सी. करते. ==बाह्य दुवे== *[http://www.irctc.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] *[http://www.irctc.co.in/ ऑनलाईन तिकिट आरक्षण केंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303131207/http://www.irctc.co.in/ |date=2007-03-03 }} {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतीय रेल्वे मंत्रालयाधीन कंपन्या]] [[वर्ग:भारतातील सरकारी कंपन्या]] 12003 Swarna jayanti Shatabdi Express ka pura pura vande Bharat mein gosh Laga Diya jaaye pure mein andar ka pura ekadam vande Bharat jaisa kar diya jaaye angutha wala darvaja automatic gate white look mein Kar Diya jaaye CCTV camera anguthe wale darvaje bathroom mein angutha wala Lucknow Charbagh se subah 6:10 per daudegi Shatabdi Express platform number ek se Ravana hogi axs9qrguf0oy3boruf6utjgnospaz5n 2710639 2710636 2026-09-19T02:16:45Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-49694-25|~2026-49694-25]] ([[User talk:~2026-49694-25|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2472313 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = {{लेखनाव}} | लोगो = चित्र:IRCTC Logo.svg | लोगो रुंदी = 180px | लोगो शीर्षक = आय.आर.सी.टी.सी.चा लोगो | स्थानिक नाव = | प्रकार = | संक्षेप = | ब्रीदवाक्य = | स्थापना = | विसर्जन = | संस्थापक = | मुख्यालय शहर = | मुख्यालय देश = | मुख्यालय स्थान = | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = | उत्पादने = | सेवा = | महसूल = | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = | मालमत्ता = | कर्मचारी संख्या = | पालक कंपनी = | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''इंडियन रेल्वे केटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन लिमिटेड''' (इंग्लिश: Indian Railway Catering and Tourism Corporation; संक्षेप: आय.आर.सी.टी.सी.) ही [[भारतीय रेल्वे]]ची एक कंपनी आहे. ही कंपनी रेल्वेमधील खानपान सेवा, तिकिट विक्री तसेच रेल्वेसंबंधित [[पर्यटन]] इत्यादी खाती संभाळते. इंटरनेट वापरून [[भारत]]ामधील रेल्वेच्या तिकिटांचे आरक्षण तसेच रद्दीकरण आय.आर.सी.टी.सी.द्वारे सुलभ झाले आहे. आय.आर.सी.टी.सी.च्या नव्या तंत्रामुळे [[मोबाईल फोन]] वापरून देखील तिकिट आरक्षण केले जाऊ शकते. मे २०१३ अखेरीस आय.आर.सी.टी.सी.च्या संकेतस्थळावरून दर मिनिटाला २००० तिकिटे आरक्षित केली जाऊ शकतात. भारतीय रेल्वेच्या सर्व [[दुरंतो एक्सप्रेस]] व काही [[राजधानी एक्सप्रेस]] गाड्यांमध्ये खानपान सेवा पुरवण्याची जबाबदारी आय.आर.सी.टी.सी. वर आहे. ह्याखेरीज रेल्वेच्या [[पॅलेस ऑन व्हील्स]], [[डेक्कन ओडिसी]] इत्यादी विशेष पर्यटन गाड्यांचे आरक्षण तसेच मार्केटिंग आय.आर.सी.टी.सी. करते. ==बाह्य दुवे== *[http://www.irctc.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] *[http://www.irctc.co.in/ ऑनलाईन तिकिट आरक्षण केंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070303131207/http://www.irctc.co.in/ |date=2007-03-03 }} {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतीय रेल्वे मंत्रालयाधीन कंपन्या]] [[वर्ग:भारतातील सरकारी कंपन्या]] 2jda3e5h0n6zslibgc2h5pzkn37f3vf 0 72239 2710724 2655675 2026-09-19T11:54:28Z ~2026-50554-63 187553 /* */ 2710724 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' ही [[भारत|भारतातील]] प्रमुख '''आदिवासी जमात''' आहे. ही आदिवासी जमात महाराष्‍ट्रातील [[नागपूर]], [[चंद्रपूर]], [[यवतमाळ]], [[नांदेड]], [[अमरावती]] व [[गडचिरोली]] या जिल्ह्यात प्रामुख्याने वास करते. संस्कृतमध्ये उंड म्हणजे जमीन, भूमी तसेच पृथ्वी असा होतो. उंड चा उंड्र असा उपयोग होतानाचा अर्थ रज किंवा धूळ असा होतो. सेटलमेंट अधिकारी कॅप्टन वॉर्ड हे गोंड या जमातीच्या नावाचा अर्थ सांगताना, संस्कृत मधील ‘गो’+‘उंड’ या दोन शब्दांपासून गोंड हा शब्द बनला आहे, असे नमूद करतात. त्यांच्या मते गोंड म्हणजे पृथ्वी अथवा शरीर असून, शब्दाचा '''जमिनीवरील समाज''' (भूमिपुत्र) असा मथितार्थ आहे. आर्य येण्याआधी गोंड जमातीचे अस्तित्त्व होते. रामायण, महाभारत काळात गोंड हे वैभवी अस्तित्त्वाचे धनी होते. गोंडांची अतिप्राचीन व समृद्ध भाषा होती, आजही ती आहे. '''गोंड की कोईतूर?''' असा एक सूर गोंड समूहात अलीकडे जोर धरू लागला आहे. परंतु ‘कोईतूर’ हाच मूळ व अचूक शब्द होय. * ‘कोईतूर’चा अर्थ होतो माणूस. प्राचीन ग्रंथ ‘ऋग्वेदा’तदेखील ‘गोंड’ असा शब्दप्रयोग नसून '''कुयवा''' म्हणजे ‘कोया’ असा शब्द आढळतो. ‘गोंड हे नाव त्यांना इतरांनी दिले आहे’, असे कै. डॉ. [[इरावती कर्वे]] यांनी त्यांच्या '''मराठी लोकांची संस्कृती''' या ग्रंथात म्हटले आहे. ==[[गोंडी भाषा]]== ==[[गोंडी लिपी]]== महाराष्ट्र, मध्यप्रदेश, आंध्र प्रदेश आणि तेलंगण या राज्यांमध्ये गोंडी भाषा बोलणाऱ्यांची संख्या मोठी आहे. आता ही केवळ ‘बोली’ राहिली नसून ‘भाषा’ झाली आहे, कारण तिची लिपी उपलब्ध आहे. व्यंकटेश आत्राम, मोतीरावण कंगाली, विठ्ठलसिंग धुर्वे आणि इतरही अभ्यासकांनी गोंडी लिपी आपापल्या ग्रंथांमध्ये प्रसिद्ध केली आहे. गोंडी भाषेचा शब्दकोश व तिचे व्याकरण यांवरही विपुल साहित्य उपलब्ध आहे. काही सन्मान्य अपवाद वगळता या भाषेच्या भाषाशास्त्राकडे किंवा सौंदर्यशास्त्राकडे फारसे लक्ष दिले गेले नाही. लिंग, वचन, काळ, विभक्ती यातही गोंडी स्वयंपूर्ण आहे. अतिप्राचीन गोंडवनात गोंडी लिपीने आणि गोंडी भाषेने एक समृद्ध राजभाषा म्हणून सन्मान प्राप्त केला होता. मुन्शी मंगलसिंह मसराम यांनी १९१८ साली गोंडी मुळाक्षरे हस्तलिखिताच्या स्वरूपात लिहिली. पुढे त्यांच्या मुलानं, म्हणजे एडी भावसिंग मसराम यांनी, "गोंडी लिपी‘ या नावाने ते हस्तलिखित २ जुलै १९५१ रोजी प्रसिद्ध केले. १ जून १९५७ रोजी ‘आदर्श आदिवासी गोंडी लिपी बोध’ हे पुस्तक देवनागरी लिपीत प्रकाशित झाले. विठ्ठलसिंग धुर्वे यांनीही "गोंडी लिपी सुबोध‘ नावाचे पुस्तक १९८९मध्ये प्रकाशित केले. सीताराम मंडाले यांनी मुकुंद गोखले यांच्या मार्गदर्शनाखाली २०११ साली गोंडी भाषेचा फॉंट तयार केला. "कोयाबोली‘ नावाच्या पुस्तकाच्या माध्यमातून गोंड समाजाला गोंडी लिपी पाहायला मिळाली. गोंडी भाषेचा फॉंट तयार झाल्याने गोंड समाजाच्या विद्यार्थ्यांना गोंडी भाषेतली पुस्तके मिळणे, परिणामी मातृभाषेत शिक्षण घेणे शक्‍य झाले. यापूर्वी गोंडी भाषा अस्तित्त्वात असूनदेखील ती मुद्रणात आली नव्हती. ती हस्तलिखित स्वरूपात असल्यामुळे या भाषेतल्या लिखाणाचा मोठ्या प्रमाणात प्रसार होऊ शकत नव्हता. फॉंटमुळे हा अडथळा दूर झाला. == गोंडी भाषेतील काही शब्द == अनेक अपरिचित, अर्थवाही व इतर भाषांमध्ये न आढळणारे शेकडो शब्द गोंडी भाषेत आहेत. उदा. * अद (तो/ती), # इद (हा/ही), # एटी (बकरा), # उंदी (एक), #ओडी (टोपली), #कयता (कडू), #कर्सना (खेळणे), #कस्कना (चावणे), #कीस (आग), #केंजा (ऐका), #ढ‌ुंगाल (उंच), #नत्तुरी (लाल), #नन (मी), #नय (कुत्रा), #नल्लानेट (सोमवार), #नावा (माझा), #नेटी (दिवस), #नेंड (आज), #पदोमान (जानेवारी), #पन्ने (बेडूक), #पाटा (गाणे), #पुंगार (फूल), #बोरोंदा (कमळ), #भूम (पृथ्वी), #मरका (आंबा), #मावा (आमचा/आमचे), #येर (पाणी), #वतूर (पावसाळा), #सटार (विळा), #सियाना (देणे), #हिनाल (पातळ/बारका), #अल्ली(उंदीर), #अळमी(म्हैस), #मळा(झाड), #आखींग(पाने), #ईंगे(हो), #अल्ले(नाही), #जवळी(भात), #साळी(भाकर), #केंजा(ऐक) इ... == गोंडी भाषा, संस्कृती यांवरील पुस्तके == * कंकाली (गोंडी, डॉ. [[मोतीरावण कंगाली]] - जन्म २ फेब्रुवारी, १९४९; - ३० ऑक्टोबर २०१५) * कुवारा भिमाल पेन सार (गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * कोया भीडिता गोंडी सगा बिडार (गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंड वाणी का पूर्वोतिहास (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंडवाना का सांस्कृतिक इतिहास (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोडवाना कोटदर्शन (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंडवाना गढ़ दर्शन (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंडी नृत्य का पूर्वोतिहास (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंडी भाषा व्याकरण (डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंडी भाषा शब्दकोष भाग १, २ (डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंडी भाषा सीखिए (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंडी लम्क पुन्दान (गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * गोंडी लिपी सुबोध (विठ्ठलसिंग धुर्वे) * गोंडी संस्कृतीचे संदर्भ ([[व्यंकटेश आत्राम]]) * चांदागढ़ की महाकाली कली (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * जंगो दाई एवं ग्रामीण देवी देवताओं के भजन (हिंदी-गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * तीन्दाना मांदी (गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * ते वारीना पाटांग (गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * पारी कुपार लिंगो गोंडी पुनेम दर्शन (गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) : * बस्तर की दंतेवाडीन वेनदाई दंतेश्वरी (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * बृहद हिंदी गोंडी शब्दकोष (डॉ. मोतीरावण कंगाली) * मराठी गोंडी शब्दकोश * मुंडारा हीरोगंगा (गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * शम्भु उपासक महाराजा रावण के भजन (हिंदी-गोंडी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * सिन्धु घाटी का गोंडी में उद्वचन (हिंदी, डॉ. मोतीरावण कंगाली) * हाकारा (भुजंग मेश्राम) # हिंदी-गोंडी शब्दकोश (डॉ.मोतीरावण कंगाली) {{विस्तार}} {{साचा:नागपूर}} [[वर्ग:आदिवासी जमाती]] 8m8u9cgk39pfm3eqzxeyx5lnotdp8sb 0 75278 2710643 2707221 2026-09-19T03:52:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710643 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} [[Image:Chola temple.png|300px|thumb|right|[[चोल काळाचे एक मंदिर]]. दहाव्या आणि अकराव्या शतकात चोल यांनी बहुतेक [[दक्षिण भारतीय द्वीपकल्प]] एकाच कारभाराखाली एकत्र केले..]] प्राचिन काळापासून [[तामिळनाडू]]चा प्रदेश कायम मानवी वस्तीत आहे आणि [[तामिळनाडूचा इतिहास]] आणि तामिळ लोकांची संस्कृती जगातील सर्वात प्राचीन आहे. त्याच्या संपूर्ण इतिहासामध्ये, [[पॅलीओलिथिक]] युगाच्या सुरुवातीच्या काळापासून आधुनिक काळापर्यंत हा प्रदेश विविध बाह्य संस्कृतींसह अस्तित्त्वात आहे. इतिहासातील तुलनेने अल्प कालावधी वगळता, तामिळ प्रदेश बाह्य व्यापारापासून स्वतंत्र राहिला आहे. [[चेरा]], [[चोल]], [[पांड्या]] आणि [[पल्लव]] ही चार प्राचीन [[तामिळ साम्राज्ये]] प्राचीन मूळ होती. जगातील सर्वात जुनी अस्तित्त्वात असलेल्या साहित्याच्या वाढीस हातभार लावून त्यांनी एकत्र या अद्वितीय संस्कृती आणि भाषेसह सर्वत्र राज्य केले. [[रोमन साम्राज्या]]शी त्यांचे व्यापक सागरी व्यापारी संपर्क होते. हे तीन राजवंश एकमेकांवर सतत संघर्ष करीत होते आणि जमिनीवर वर्चस्व मिळविण्याच्या प्रयत्नात होते. तिसऱ्या शतकात [[काळभरा]]च्या स्वारीमुळे तीन राज्ये विस्थापित करून तेथील पारंपारिक क्रांती विस्कळीत झाली. [[पांड्या]] व [[पल्लव]] यांच्या पुनरुत्थानामुळे पारंपारिक साम्राज्या परत आल्यामुळे या व्यापाऱ्यांचा पाडाव करण्यात आला. नवव्या शतकात पल्लव आणि पांड्यांना पराभूत करून पुन्हा एकदा अस्पष्टतेतून बाहेर पडलेल्या चोलांनी एक महान शक्ती बनली आणि संपूर्ण दक्षिण द्वीपकल्पात आपले साम्राज्य वाढवले. [[चोला साम्राज्या]]ने त्याच्या उंचीवर बंगालच्या उपसागरामध्ये सुमारे 3,600,000 चौरस कि.मी. (1,389,968 चौरस मैल) विस्तार केला. चोल नौदल [[दक्षिण-पूर्व आशिया]]तील [[श्री विजया साम्राज्या]]वर पडून होता. [[वायव्ये]]कडील [[मुस्लिम सैन्या]]च्या हल्ल्यामुळे उर्वरित भारताच्या राजकीय परिस्थितीत तीव्र बदल तामिळनाडूच्या इतिहासामध्ये एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. चौदाव्या शतकादरम्यान तीन प्राचीन राजवंशांचा नाश होत असताना, तामिळ देश [[विजयनगर साम्राज्या]]चा भाग बनला. या साम्राज्याखाली तेलगू भाषिक [[नायक राज्यपालां]]नी तामिळ भूमीवर राज्य केले. [[मराठ्यां]]च्या थोड्या थोड्या काळाने [[युरोपियन]] व्यापार करणाऱ्या कंपन्यांना मार्ग मोकळा झाला, जे सतराव्या शतकादरम्यान दिसू लागले आणि अखेरीस तेथील देशी राज्यकर्त्यांपेक्षा अधिक सत्ता गाजविण्यास त्यांनी सुरुवात केली. बहुतेक दक्षिण भारताचा समावेश असलेल्या मद्रास प्रेसीडेंसीची निर्मिती अठराव्या शतकात झाली आणि [[ब्रिटिश]] [[ईस्ट इंडिया कंपनी]]ने थेट राज्य केले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर [[तामिळनाडू]] राज्य भाषिक सीमांच्या आधारे तयार केले गेले. ==पूर्व-ऐतिहासिक कालखंड== <!--[[Image:handaxe.jpg|thumb|right|Acheulian handaxe found at Attirampakkam]] Not sure of the rights--> ===अश्मयुग=== तामिळनाडू प्रदेशात अस्तित्त्वात असलेला पूर्व-ऐतिहासिक कालखंड सुमारे ,५००,००० [[इ. स. पूर्व]] पासून सुमारे ३००० [[इ. स. पूर्व]] पर्यंतचा असावा असा अंदाज आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Historical Atlas of South India-Timeline | कृती= French Institute of Pondicherry | दुवा= http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html | प्रकाशक= Institut Françoise de Pondichéry | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2006-09-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060928071936/http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html | url-status= dead }}</ref> खालच्या [[अश्मयुगीन]] अवस्थेच्या बहुतेक भागात माणसे विरळ जंगलाच्या झाकणाने किंवा गवताळ प्रदेशात नदीच्या खोलदाऱ्यांजवळ राहत होती. लोकसंख्येची घनता खूपच कमी होती आणि आतापर्यंत [[दक्षिण भारतात]] या खालच्या अश्मयुगीन संस्कृतीचे केवळ दोनच परिसर सापडले आहेत. यातील एक [[तामिळनाडू]]मधील [[चेन्नई]]च्या वायव्य भागात [[अतीरामपक्कम खोलदरी]] आहे.<ref>Pappu et al., ''Antiquity'' vol 77 no 297, September 2003</ref> पुरातत्त्वशास्त्रीय संशोधनात उत्तर तामिळनाडूच्या आसपास प्राण्यांचे अवशेष आणि प्राचीन दगडांच्या अवजाराचा पुरावा सापडला आहे ज्याची तारीख इ.स.पू. ३००,००० च्या आसपास आहे.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', OUP, reprinted 2000, p 44.</ref> दक्षिण भारतातील माणसं '[[होमो इरेक्टस]]' या प्रजातींशी संबंधित आहेत, या प्राचीन '[[जुन्या पाषाणयुगात]]' अश्मयुगीन बराच काळ वास्तव्य करत होते, [[हाताच्या कुऱ्हाडी]] आणि [[चॉपर]] सारख्या क्रूड अवयवांचा वापर करून अन्नावर अवलंबून राहतात. त्याच्या गरजेनुसार सक्रियपणे वाढण्याऐवजी शिकार केली आणि एकत्रित झाले.<ref>Tools of the ''Madras Industry'' have been found in the Kaveri and Vaigai beds —K.A.N. Sastri, Srinivasachari, ''Advanced History of India'', p. 14.</ref> आधुनिक मानवांचा पूर्वज '[[होमो सेपियन्स]]' जो सुमारे,५०,००० वर्षांपूर्वी दिसला होता तो अधिक विकसित झाला होता आणि विविध प्रकारचे दगड वापरून पातळ [[चकमक]] आणि ब्लेड सारखी साधने बनवू शकतो. सुमारे १०,००० वर्षांपूर्वीपासून मानवाने [[मायक्रोलिथिक]] टूल्स नावाची छोटी छोटी साधने बनविली. आरंभिक मानवांनी ही साधने तयार करण्यासाठी वापरली जाणारी सामग्री [[जैस्पर]], [[अ‍ॅगेट]], [[चकमक]], [[क्वार्ट्ज]]. इ.स १९४९ मध्ये [[तिरुनेलवेली जिल्ह्यात]] संशोधकांना अशी [[मायक्रोलिथ]] सापडली.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', p. 45.</ref> पुरातत्त्व पुरावा सूचित करतो की सूक्ष्म काळ ६००० ते ३००० इ.स.पू. दरम्यान होता.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', p. 46.</ref> <!--[[Image:tamil_brahmi.jpg|thumb|left|250px|Tamil brahmi inscription]] Not sure of the rights--> ===नवपाषाण=== [[तामिळनाडू]]मध्ये, [[नवपाषाण]] कालावधीचे आगमन इ.स.पूर्व २५०० च्या आसपास होते. [[नवपाषाण]] कालखंडातील मानवांनी दगडी पाट तयार करून पॉलिश करून बारीक आकारात दगडांची साधने बनविली. यावर प्राचीन लिखित एक नवपाषाण कुऱ्हाडीचे डोके [[तामिळनाडू]]मध्ये सापडले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Significance of Mayiladuthurai find | कृती= द हिंदू May 1, 2006 | दुवा= http://www.hindu.com/2006/05/01/stories/2006050101992000.htm | प्रकाशक= द हिंदू Group | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2006-06-17 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060617092617/http://www.hindu.com/2006/05/01/stories/2006050101992000.htm | url-status= dead }}</ref> नवपाषाण मानव बहुतेक लहान सपाट डोंगरांवर किंवा लहान, अधिक किंवा कमी कायम वस्तींमध्ये असलेल्या तळांवर राहतात परंतु चरण्याच्या उद्देशाने नियमितपणे स्थलांतर करतात. त्यांनी मृतांना दफन केले किंवा खड्ड्यातच पुरले. काही विशिष्ट साधने किंवा शस्त्रे तयार करण्यासाठी ते [[तांबे]] देखील वापरण्यास सुरुवात करीत होते. ===लोह युग=== [[लोह युग]]च्या काळात मानवाने साधने व शस्त्रे बनवण्यासाठी [[लोह]] वापरण्यास सुरुवात केली. द्वीपकल्प भारतातील लोह युग संस्कृती [[मेगालिथिक]] दफनस्थळे चिन्हांकित आहे, जी अनेक शेकडो ठिकाणी आढळतात.<ref>One such was found at [[Krishnagiri, Dharmapuri|Krishnagiri]] in Tamil Nadu—{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Steps to preserve megalithic burial site | कृती= द हिंदू, Oct 6, 2006 | दुवा= http://www.hindu.com/2006/10/06/stories/2006100617521000.htm | प्रकाशक= द हिंदू Group | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-11-15}}</ref> काही उत्खनन आणि दफनभूमीच्या [[टायपॉलॉजी]] या दोन्ही तळांवर, असे सुचवले गेले आहे की उत्तरेकडून दक्षिणेस हळूहळू [[लोहयुगा]]च्या जागांचा प्रसार झाला. [[तिरुनेलवेली जिल्ह्या]]तील [[आदिकानल्लूर]] आणि उत्तर भारतामध्ये केलेल्या तुलनात्मक उत्खननात [[मेगालिथिक]] संस्कृतीच्या [[दक्षिण-पश्चिमे]]च्या स्थलांतराचा पुरावा मिळाला आहे.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', pp. 49–51</ref> [[मेगालिथिक]] दफन दफनांच्या अस्तित्त्वाचा सर्वात स्पष्ट पुरावा म्हणजे इ.स.पू. १००० च्या आसपासचे पुरावे आहेत, जे तामिळनाडूच्या विविध ठिकाणी, विशेषतः [[तिरुनेलवेली]]पासून २ कि.मी. अंतरावर असलेल्या [[आदीचनाल्लूर]] येथे सापडले आहेत, जिथे [[भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणा]]तील पुरातत्त्वज्ञांनी १५७ शोधून काढले. ज्यामध्ये १५ [[मानवी कवटी]], [[सांगाडे]] आणि [[हाडे]], तसेच [[हस]], [[तांदळाचे धान्य]], [[ज्वलंत तांदूळ]] आणि [[निओलिथिक सेल्ट]] (साधन) समाविष्ट आहे. एका कलशात लेखन आहे, जे [[भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणा]]तील पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांच्या म्हणण्यानुसार, [[तमिळ-ब्राह्मी]]च्या सुरुवातीच्या लिपीसारखे आहे आणि २८०० वर्षांपूर्वीच्या [[नियोलिथिक]] काळाची पुष्टी करतो.<ref>Subramanian T.S. (Feb 17, 2005) द हिंदू, retrieved 7/31/2007 [http://www.hindu.com/2005/02/17/stories/2005021704471300.htm ''Rudimentary Tamil-Brahmi script' unearthed at Adichanallur''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050217042725/http://www.hindu.com/2005/02/17/stories/2005021704471300.htm |date=2005-02-17 }}</ref> अधिक उत्खनन व अभ्यासासाठी [[आदीचनाल्लूर]] पुरातत्त्व साइट म्हणून जाहीर केले गेले आहे.<ref>Subramanian T.S. (May 26, 2004 ) द हिंदू, retrieved 7/31/2007 [http://www.hindu.com/2004/05/26/stories/2004052602871200.htm ''Skeletons, script found at ancient burial site in Tamil Nadu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040701084804/http://www.hindu.com/2004/05/26/stories/2004052602871200.htm |date=2004-07-01 }}</ref><ref>'The most interesting pre-historic remains in Tamil India were discovered at Adichanallur. There is a series of urn burials. seem to be related to the megalithic complex. - Zvelebil, K.A., Companion Studies to the History of Tamil Literature - pp 21–22, Brill Academic Publishers.</ref> सामान्य युगापूर्वी [[तामिळनाडू]]च्या राजकीय परिस्थितीचा उल्लेख [[अशोका]]च्या ३०० इ.स.पू.च्या आदेशात आणि १५० इ.स.पू.च्या [[हथिगुंपाच्या शिलालेखा]]त स्पष्टपणे आढळतो. [[तामिळ]] देशातील सर्वात प्राचीन पुरावे म्हणजे [[पांड्या]] राजा [[कडुनगॉन]] (इ.स. ५६०-५९०) यांनी [[पांड्या]] देशातून [[काळभरास]]ना विस्थापित केले.-- नीळकंठ शास्त्री, 'दक्षिण भारताचा इतिहास', pp 105, 137 == पूर्व इतिहास == === हे सुद्धा पहा=== *[[संगम काळ]] *[[संगमकाळातील साहित्यातून तमिळ इतिहास]] [[Image:HathiGumphaInscription.jpg|thumb|250px|left|[[खवरवेला]] येथे हथिगुंफा शिलालेख]] प्राचीन [[तामिळनाडू]]त तीन राजशाही राज्य होते, ज्याचे नेतृत्व '[[वेन्टार]]' असे राजे होते आणि अनेक आदिवासी सरदार होते, ज्याचे प्रमुख सरदार '[[वेल]]' 'किंवा' '[[वेलीर्स]]' म्हणतात.<ref>K.A.N. Sastri, A History of South India, pp 109–112</ref> स्थानिक पातळीवर अजूनही '[[किझर]]' किंवा '[[मन्नार]]' नावाचे कूळ प्रमुख होते.<ref>'There were three levels of redistribution corresponding to the three categories of chieftains, namely: the Ventar, Velir and Kilar in descending order. Ventar were the chieftains of the three major lineages, viz Cera, Cola and Pandya. Velir were mostly hill chieftains, while Kilar were the headmen of settlements...' —{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Perspectives on Kerala History | कृती= P.J.Cherian (Ed), | दुवा= http://www.keralahistory.ac.in/historicalantecedents.htm | विदा संकेतस्थळ दुवा= https://web.archive.org/web/20060826094724/http://www.keralahistory.ac.in/historicalantecedents.htm | विदा दिनांक= 2006-08-26 | प्रकाशक= Kerala Council for Historical Research | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | url-status= dead }}</ref> इ.स.पू. तिसऱ्या शतकात [[डेक्कन]] हा [[मौर्य]] राज्याचा भाग होता आणि इ.स.पू. पहिल्या शतकाच्या मध्यभागी ते दुसऱ्या शतकापर्यंत याच भागात सातवाहन घराण्याचे राज्य होते. या उत्तर साम्राज्यांच्या नियंत्रणाबाहेर तामिळ भागाचे स्वतंत्र अस्तित्त्व होते. [[तामिळ]] राजे व सरदार बहुधा मालमत्तेवरून एकमेकांशी भांडतात. शाही दरबार बहुतेक अधिकाऱ्यांच्या विभागण्याऐवजी सामाजिक जमण्याची ठिकाणे होती; ते संसाधनांच्या वितरणाची केंद्रे होती. हळूहळू राज्यकर्ते उत्तर भारतीय प्रभाव आणि वैदिक विचारधारेच्या जादूखाली येऊ लागले, ज्याने राज्यकर्त्याची स्थिती वाढविण्यासाठी बलिदानाच्या कामगिरीला प्रोत्साहन दिले.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', p 129</ref> [[चोळा]], [[पांड्या]] आणि [[चेरास]] या तीन राजवंशांची नावे [[अशोक]]च्या स्तंभावर शिलालेखांमध्ये नमूद केली आहेत, जे अशोकाच्या अधीन नसले तरी त्याच्याशी मैत्रीपूर्ण अटी होती.<ref>'Everywhere within Beloved-of-the-Gods, King Piyadasi's domain, and among the people beyond the borders, the Cholas, the Pandyas, the [[Velir|Satyaputras]], the Keralaputras, as far as Tamraparni...' —{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Asoka's second minor rock edict | कृती= | दुवा= http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |प्रकाशक=कॉलोराडो State University | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-11-15}}</ref><ref name="asoka">K.A.N. Sastri, ''The CōĻas'', 1935 p 20</ref> [[कलिंग]]च्या राजाने [[खरावेला]], ज्याने सुमारे इ.स.पू. १५० च्या आसपास राज्य केले, १००हून अधिक वर्षांपासून अस्तित्त्वात असलेल्या तामिळ राज्यांच्या संघटनेच्या प्रसिद्ध हथीगुंफा शिलालेखात त्यांचा उल्लेख आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Hathigumpha Inscription | कृती= Epigraphia Indica, Vol. XX (1929–1930). Delhi, 1933, pp 86–89 | दुवा= http://www.mssu.edu/projectsouthasia/HISTORY/PRIMARYDOCS/EPIGRAPHY/HathigumphaInscription.htm | प्रकाशक= Missouri Southern State University | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2006-11-17 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061117151339/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/HISTORY/PRIMARYDOCS/EPIGRAPHY/HathigumphaInscription.htm | url-status= dead }}</ref> [[करिकला चोळा]] आधीच्या चोळामध्ये सर्वात प्रसिद्ध होता. [[संगम साहित्या]]तील अनेक कवितांमध्ये त्यांचा उल्लेख आहे.<ref>''[[Pattinappaalai]]'', ''[[Porunaraatruppadai]]'' and a number of individual poems in ''Akananuru'' and ''[[Purananuru]]'' have been the main source for the information we attribute now to Karikala. हे सुद्धा पहा K.A.N. Sastri, ''The Colas'', 1935</ref> नंतरच्या काळात [[करिकला]] हा अकराव्या आणि बाराव्या शतकाच्या शिलालेख आणि साहित्यिक कार्यात सापडलेल्या अनेक दंतकथांचा विषय होता. त्यांनी त्याच्या [[सरंजामशाही]]च्या मदतीने [[हिमालय]] पर्यंत [[अखिल भारतीय विजय]] आणि [[कावेरी]] नदीकाठाचे बांधकाम त्याचे श्रेय दिले.<ref>''Cilappatikaram'' (c. sixth century C.E.) which attributes northern campaigns and conquests to all the three monarchs of the Tamil country, gives a glorious account of the northern expeditions of Karikala, which took him as far north as the Himalayas and gained for him the alliance and subjugation of the kings of [[Vajji|Vajra]], [[Magadha]] and [[Avanti]] countries. There is no contemporary evidence either in Sangam literature or from the north Indian source for such an expedition.</ref> [[संगम]] कवितेत त्यांच्या अनुपस्थितीमुळे हे आख्यायिका स्पष्ट आहेत. संगम काळाच्या अनेक कवितांमध्ये विख्यात झालेल्या [[कोसेनगानन]] हा आणखी एक प्रारंभीचा चोळा राजा होता. अगदी मध्ययुगीन काळात त्याला शैव संत बनवले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= 63 Nayanmars | कृती= | दुवा= http://www.tamilnation.org/sathyam/east/saivaism/63nayanmars.htm | प्रकाशक= Tamilnation.org | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Image:Peutinger India.png|250px|thumb|left|[[दक्षिण भारताचा]] प्राचीन नकाशा [[टॉलेमी]] नंतर तयार केला होता, कदाचित त्याच्या [[कार्टोग्राफी]] नंतर.]] [[पांड्यां]]नी सुरुवातीच्या काळात [[भारतीय द्वीपकल्पा]]च्या दक्षिणेकडील टोकावरील [[कोर्काई]] या बंदरातून राज्य केले आणि नंतरच्या काळात ते [[मदुराई]] येथे गेले. [[संगम साहित्या]]त तसेच या काळात [[ग्रीक]] व [[रोमन]] स्त्रोतांनीही पांड्यांचा उल्लेख आहे. [[मेगास्थनेस]] त्याच्या '[[इंदिका]]' मध्ये [[पांड्या]] साम्राज्याचा उल्लेख करतात.<ref>In Megasthenes' account (350 BCE – 290 BCE), the Pandya kingdom is ruled by Pandaia, a daughter of [[Herakles]] —K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', p 23</ref> [[पंड्यां]]नी [[मदुरै]], [[तिरुनेलवेली]] आणि दक्षिण केरळमधील काही भागांवर नियंत्रण ठेवले. [[ग्रीस]] आणि [[रोमन]]शी त्यांचे व्यापारिक संपर्क होते..<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= 'Roman Maps and the Concept of Indian Gems | कृती= | दुवा= http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html | प्रकाशक= The Bead Museum, Inc. | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-05-15 | archive-date= 2006-06-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060615052717/http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html | url-status= dead }}</ref> तामिळकामच्या इतर राज्यांसह त्यांनी एलाममधील तामिळ व्यापाऱ्यांशी व्यापारिक संपर्क आणि वैवाहिक संबंध राखले. संगम साहित्यात अनेक पंड्या राजांचा उल्लेख आढळतो. त्यापैकी [[नेडुंजेलियान]], '[[तलैयालंगनमचा विजयी]]', तर आणखी एक नेदुंजेलियान '[[आर्य सैन्याचा विजय]]' आणि [[मुद्दुकुदिमी पेरुवुल्डी]] 'अनेक बलिदानांचे' विशेष उल्लेख पात्र आहेत. '' [[अकनानूरू]] '' आणि '' [[पुराणानुरु]] '' संग्रहात सापडलेल्या अनेक छोट्या कवितांच्या व्यतिरिक्त, '[[मथुराइकांकी]]' 'आणि' '[[नेतुणालताई]]' '(' [[पट्टुपट्टू]] 'यांच्या संग्रहात) दोन प्रमुख कामे आहेत. हे [[संगम]] युगातील [[पांड्य]] साम्राज्यातील समाज आणि व्यावसायिक क्रियाकलापांची झलक देते. इ.स. तिसऱ्या शतकाच्या अखेरीस [[काळभ्रस]]च्या आक्रमणानंतर प्रारंभिक [[पांड्या]] राज्य अस्पष्टतेत गेले. दक्षिण भारताच्या पश्चिमेला किंवा [[मलबार]] किनारपट्टीवर आधुनिक [[केरळ]] राज्य करणारे [[चेरा राजवंशा]]चे राज्य आहे. त्यांची समुद्राशी जवळीक असल्यामुळे त्यांनी [[आफ्रिके]]बरोबर व्यापार करण्यास पसंती दिली.<ref>'Archaeologists from UCLA and the University of Delaware have unearthed the most extensive remains to date from sea trade between India and Egypt during the Roman Empire, adding to mounting evidence that spices and other exotic cargo travelled into Europe over sea as well as land.' {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Archaeologists Uncover Ancient Maritime Spice Route Between India, Egypt | कृती= Veluppillai, Prof. A., | दुवा= http://www.dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html | प्रकाशक= dickran.net | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2006-10-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061009110925/http://dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html | url-status= dead }}</ref><ref>[[संगम]] युग [[चेरा]]स आणि [[रोमन साम्राज्य]] यांच्यातील समुद्री संपर्कासाठी पुरातत्व पुरावा [[तिरुचि]]जवळील [[करूर]] येथे सापडला आहे. -- आर नागासामी, '' [[रोमन करुर]] ''</ref> [[केरळ]]मधील पुरातन प्रदेश असलेल्या केरळ राज्यातील लोक त्याच भाषेत बोलले आणि उर्वरित [[तामिळ]] देशाशी त्यांचा व्यापक संवाद झाला. हे फक्त इ.स. नवव्या किंवा दहाव्या शतकाकडे होते, [[तमिळ]] भाषेत आर्य यांच्या संस्कृत प्रभावामुळे त्यांची स्वतंत्र ओळख बदलली, त्यानंतर एक नवीन भाषा विकसित होऊ लागली.<ref>"Malayalam" Manipravalam or Mani+Pavazham Mani=Sanskrit Pavazham= Tamil,.manipravalam called Malayalam . first appeared in writing in the vazhappalli inscription which dates from about 830 AD. {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Writing Systems and Languages of the world | कृती= Omniglot | दुवा= http://www.omniglot.com/writing/malayalam.htm |प्रकाशक =Omniglot.com| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-11-15}} </ref> या सुरुवातीच्या राज्यांनी प्राचीन काळात अस्तित्त्वात असलेल्या काही तामिळ साहित्याच्या वाढीसाठी प्रायोजित केले. संगम साहित्य म्हणून ओळखले जाणारे [[शास्त्रीय तामिळ साहित्य]] २०० ईसापूर्व आणि ३०० ईसापूर्व दरम्यानच्या कालावधीस दिले जाते.<ref>Kamil Veith Zvelebil, ''Companion Studies to the History of Tamil Literature'', p 12</ref><ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', OUP (1955) p 105</ref> [[भावनिक]] आणि [[भौतिक]] विषयाशी संबंधित असलेल्या संगम साहित्याच्या कवितांचे वर्गीकरण करण्यात आले आणि ते मध्ययुगीन काळात विविध काल्पनिक संग्रहात संग्रहित झाले. या संगम कवितांमध्ये सुपीक जमीन आणि विविध व्यावसायिक गटात एकत्र जमलेल्या लोकांचे चित्र रेखाटले आहे. राज्याचे कामकाज आणि राज्यकर्त्याच्या अधिकारांची मर्यादा प्रस्थापित ऑर्डर [[धर्मा]]च्या अनुषंगाने मर्यादीत असली तरी तेथील राज्य हे वंशपरंपरागत राजे होते.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', OUP (1955) pp 118, 119</ref> लोक आपल्या राजांबद्दल निष्ठावान होते, भटक्या फलक, संगीतकार आणि नृत्य यांनी उदार राजांच्या राजदरबारात जमले होते. [[प्राचीन तामिळ संगीत आणि नृत्य]] अत्यंत विकसित आणि लोकप्रिय होते. संगम कवितेत विविध प्रकारच्या वाद्यांचा उल्लेख आढळतो. या काळात नृत्य करण्याच्या दक्षिणेकडील व उत्तरेकडील शैलींचे एकत्रीकरण या काळात सुरू झाले आणि ते '[[सिलापटीकरम]]' या महाकाव्यामध्ये पूर्णपणे प्रतिबिंबित झाले.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', OUP (1955) p 124</ref> अंतर्गत आणि बाह्य व्यापार व्यवस्थित व सक्रिय होता. [[पुरातत्त्वशास्त्र]] आणि [[साहित्य]] या दोहोंमधील पुरावे [[यवन]]समवेत भरभराट परदेशी व्यापाराबद्दल बोलतात. पूर्व किनारपट्टीवरील [[पुहार]] बंदर शहर आणि दक्षिण भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील [[मुझिरी]] हे परदेशी व्यापाराचे साम्राज्य होते, जिथे मोठी जहाजे विचलित झाली होती आणि मौल्यवान वस्तूंची विक्री होते.<ref>'The vast quantities of gold and silver coins struck by [[Roman emperor]]s up to [[Nero]] (54–68CE) found all over Tamil Nadu testify the extent of the trade, the presence of Roman settlers in the Tamil country'. K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', OUP (1955) pp 125–127</ref> हा व्यापार ई. स. दुसऱ्या शतकानंतर कमी होऊ लागला आणि [[रोमन साम्राज्य]] आणि [[प्राचीन तामिळ]] देश यांच्यातील थेट संपर्क [[अरब]] आणि पूर्व [[आफ्रिके]]च्या [[अक्समच्या साम्राज्या]]शी व्यापार करून बदलला. अंतर्गत व्यापारदेखील जोरदार होता आणि वस्तू विकल्या जात आणि बार्टरही केले. बहुसंख्य लोकसंख्येचा शेती हा मुख्य व्यवसाय होता आणि वंशपरंपरागत शेतीवाले '' [[वेल्लर]] '' हे बहुतेक जमिनीचे मालक होते.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', OUP (1955) p 128</ref> ==इंटेरेग्नम (३००-६००)== {{Main|काळभरास}} [[संगम]] युग संपत आल्यानंतर जवळजवळ ३०० ते ६०० इ.स. पर्यंत तामिळ देशात घडणाऱ्या घटनांविषयी जवळजवळ संपूर्ण माहितीचा अभाव आहे. इ.स. ३०० च्या सुमारास [[काळभरास]] दिसल्याने संपूर्ण प्रदेश अस्वस्थ झाला. या लोकांचे वर्णन नंतरच्या साहित्यात '[[दुष्कर्म करणारे]]' असे केले जाते ज्यांनी प्रस्थापित [[तामिळ]] राजांचा पाडाव केला आणि देशाचा ताबा मिळविला.<ref>'Kalabhraas were denounced as 'evil kings' (''kaliararar'') —K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', p 130</ref> त्यांच्या उत्पत्तीविषयी आणि त्यांच्या कारभाराविषयी तपशील अपुरी आहे. त्यांनी बरेच शिल्पकला किंवा स्मारके सोडली नाहीत. [[बौद्ध]] आणि [[जैन]] साहित्यातील विखुरलेल्या उल्लेखांचा त्यांच्यावरील माहितीचा एकमेव स्रोत आहे.<ref>Hermann Kulke, Dietmar Rothermund, ''A History of India'', Routledge (UK), p 105</ref> इतिहासकारांचा असा अंदाज आहे की हे लोक [[बौद्ध]] किंवा [[जैन]] धर्माचे अनुसरण करतात आणि इसवीसनाच्या सुरुवातीच्या काळात [[तामिळ]] प्रदेशातील बहुतांश रहिवाशांनी पाळलेल्या [[हिंदू]] आणि [[ब्राह्मण]] धर्मांचे प्रतिपक्ष होते. <ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' p 130</ref> परिणामी, ७ व्या आणि ८ व्या शतकात त्यांच्या विखुरलेल्या घटनेचे अनुसरण करणारे [[हिंदू विद्वान]] आणि [[लेखक]] यांनी त्यांच्या ग्रंथांमधील काही उल्लेख काढून टाकला असावा आणि सामान्यत: त्यांचा नियम नकारात्मक प्रकाशात आणायचा. कदाचित या कारणास्तवच, त्यांच्या राजवटीचा कालावधी [['डार्क एज'-- अॅन इंटररेग्नम]] म्हणून ओळखला जातो. काही सत्ताधारी कुटुंबे उत्तरेकडे स्थलांतरित झाली आणि त्यांना [[काळभरास]]पासून दूरच्या ठिकाणी enclaves आढळले.<ref>K.A.N. Sastri postulates that there was a live connection between the early Cholas and the Renandu Cholas of the Andhra country. The northward migration probably took place during the [[Pallava]] domination of [[Simhavishnu]]. Sastri also categorically rejects the claims that these were the descendants of Karikala Chola —K.A.N. Sastri, ''The CōĻas'', 1935 p 107</ref> [[जैन धर्म]] आणि [[बौद्ध धर्म]] यांनी, समाजात खोलवर मुळे घेतली आणि नैतिक काव्याच्या मोठ्या शरीरास जन्म दिला. लेखन फारच व्यापक झाले आणि [[तामिळ-ब्राह्मी]] लिपीतून विकसित झालेले ''[[वट्टेलुट्टू]]'' तामिळ लिहिण्यासाठी परिपक्व लिपी बनले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= South Asian Writing Systems | कृती= | दुवा= http://www.ancientscripts.com/sa_ws.html |प्रकाशक=Lawrence K Lo | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-11-15}}</ref> While several anthologies were compiled by collecting bardic poems of earlier centuries, some of the [[The Five Great Epics of Tamil Literature|epic poems]] such as the ''Cilappatikaram'' and didactic works such as the ''[[Tirukkural]]'' were also written during this period.<ref>The identity of the author of ''Tirukkural'' is not known with any certainty. This work of 1330 [[distich]]s is attributed to [[Tiruvalluvar]], who was probably a Jain with knowledge of the [[Sanskrit]] didactic works of the north.</ref> The patronage of the Jain and Buddhist scholars by the Kalabhra kings influenced the nature of the literature of the period, and most of the works that can be attributed to this period were written by the Jain and Buddhist authors. In the field of dance and music, the elite started patronising new polished styles, partly influenced by northern ideas, in the place of the folk styles. A few of the earliest rock-cut temples belong to this period. Brick temples (known as ''kottam'', ''devakulam'', and ''palli'') dedicated to various deities are referred to in literary works. Kalabhras were displaced around the 7th century by the revival of Pallava and Pandya power.<ref>Pandya Kadungon and Pallava Simhavishnu overthrew the Kalabhras. Acchchutakalaba is likely the last Kalabhra king —K.A.N. Sastri, ''The CōĻas'', 1935 p 102</ref> Even with the exit of the Kalabhras, the Jain and Buddhist influence still remained in Tamil Nadu. The early Pandya and the Pallava kings were followers of these faiths. द हिंदू reaction to this apparent decline of their religion was growing and reached its peak during the later part of the seventh century.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 382</ref> There was a widespread Hindu revival during which a huge body of Saiva and [[Vaishnava]] literature was created. Many Saiva [[Nayanmars]] and Vaishnava [[Alvars]] provided a great stimulus to the growth of popular devotional literature. Karaikkal Ammaiyar who lived in the sixth century CE was the earliest of these Nayanmars. The celebrated Saiva hymnists [[Sundarar|Sundaramurthi]], [[Thirugnana Sambanthar]] and [[Thirunavukkarasar]] were of this period. Vaishnava Alvars such as [[Poigai Alvar]], [[Bhoothathalvar]] and [[Peyalvar]] produced devotional hymns for their faith and their songs were collected later into the four thousand poems of ''[[Naalayira Divyap Prabhandham]]''.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 333–335</ref> ==Age of empires (600–1300)== The medieval period of the history of the Tamil country saw the rise and fall of many kingdoms, some of whom went on to the extent of empires, exerting influences both in India and overseas. The Cholas who were very active during the Sangam age were entirely absent during the first few centuries.<ref>K.A.N. Sastri, ''The CoLas'', pp 102</ref> The period started with the rivalry between the Pandyas and the Pallavas, which in turn caused the revival of the Cholas. The Cholas went on to becoming a great power. Their decline saw the brief resurgence of the Pandyas. This period was also that of the re-invigorated Hinduism during which temple building and religious literature were at their best.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' p 387</ref> The [[Hindu]] sects [[Saivism]] and [[Vaishnavism]] became dominant, replacing the prevalence of Jainism and Buddhism of the previous era. Saivism was patronised more by the Chola kings and became more or less a state religion.<ref name="intolerance">There is an inscription from 1160 that the custodians of Siva temples who had social intercourses with Vaishnavites would forfeit their property. —K.A.N. Sastri, ''The CōĻas'', 1935 pp 645</ref> Some of the earliest temples that are still standing were built during this period by the Pallavas. The rock-cut temples in [[Mamallapuram]] and the majestic Kailasanatha and Vaikuntaperumal temples of [[Kanchipuram]] stand testament to the Pallava art. The Cholas, utilising their prodigious wealth earned through their extensive conquests, built long-lasting stone temples including the great [[Brihadisvara temple]] of [[Thanjavur]] and exquisite bronze sculptures. Temples dedicated to Siva and Vishnu received liberal donations of money, jewels, animals, and land, and thereby became powerful economic institutions.<ref name="temple">Some of the output of villages throughout the kingdom was given to temples that reinvested some of the wealth accumulated as loans to the settlements. The temple served as a centre for redistribution of wealth and contributed towards the integrity of the kingdom —John Keays, India a History, pp 217–218</ref> [[Tamil script]] replaced the ''vatteluttu'' script throughout Tamil Nadu for writing [[तमिळ भाषा|तमिळ]]. Both secular and religious literature flourished during the period. The Tamil epic, [[Kambar|Kamban's]] ''[[Ramayanam|Ramavatharam]]'', was written in the 13th century. A contemporary of Kamban was the famous poetess [[Auvaiyar]] who found great happiness in writing for young children. The secular literature was mostly court poetry devoted to the eulogy of the rulers. The religious poems of the previous period and the classical literature of the Sangam period were collected and systematised into several anthologies. Sanskrit was patronised by the priestly groups for religious rituals and other ceremonial purposes. Nambi Andar Nambi, who was a contemporary of [[Rajaraja Chola I]], collected and arranged the books on Saivism into eleven books called ''Tirumurais''. The hagiology of Saivism was standardised in ''Periyapuranam'' by Sekkilar, who lived during the reign of [[Kulothunga Chola II]] (1133–1150 CE). Jayamkondar's ''Kalingattupparani'', a semi-historical account on the two invasions of Kalinga by [[Kulothunga Chola I]] was an early example of a biographical work.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 342–344</ref> ===Pallavas=== {{Main|Pallava Empire}} [[Image:Mamallapuram1a.jpg|250px|thumb|[[Shore Temple]] in [[Mamallapuram]] built by the [[Pallavas]]. (c. eighth century C.E.)]] The seventh century Tamil Nadu saw the rise of the [[Pallavas]] under [[Mahendravarman I]] and his son ''Mamalla'' [[Narasimhavarman I]]. The Pallavas were not a recognised political power before the second century.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 91–92</ref> It has been widely accepted by scholars that they were originally executive officers under the [[Satavahana]] kings.<ref>Durga Prasad, ''History of the Andhras up to 1565 A. D''., pp 68</ref> After the fall of the Satavahanas, they began to get control over parts of [[Andhra]] and the Tamil country. Later they had marital ties with the [[Vishnukundina]] who ruled over the [[Deccan]]. It was around 550 AD under King [[Simhavishnu]] that the Pallavas emerged into prominence. They subjugated the Cholas and reigned as far south as the [[Kaveri River]]. The Pallavas were at their finest during the reigns of Narasimhavarman I and ''Pallavamalla'' [[Nandivarman II]]. Pallavas ruled a large portion of [[South India]] with [[Kanchipuram]] as their capital. [[Dravidian architecture]] reached its peak during the Pallava rule.<ref>http://www.tamilnation.org/culture/architecture/temple.htm{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Narasimhavarman II]] built the [[Shore Temple]] which is a [[UNESCO World Heritage Site]]. Many sources describe [[Bodhidharma]], the founder of the [[Zen]] school of [[Buddhism]] in [[China]], as a [[prince]] of the Pallava dynasty.<ref>Kamil V. Zvelebil (1987). "The Sound of the One Hand", ''Journal of the American Oriental Society'', Vol. 107, No. 1, p. 125-126.</ref><ref>Graeme Lyall. ''[http://www.zipworld.com.au/~lyallg/Seon.htm Seon - The Buddhism of Korea] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060503070944/http://www.zipworld.com.au/~lyallg/Seon.htm |date=2006-05-03 }}''.</ref> During the sixth and the seventh centuries, the western Deccan saw the rise of the [[Chalukyas]] based in [[Badami|Vatapi]]. [[Pulakesi II]] (c.610–642) invaded the Pallava kingdom in the reign of Mahendravarman I. Narasimhavarman who succeeded Mahendravarman mounted a counter invasion of the Chalukya country and took Vatapi. The rivalry between the Chalukyas and the Pallavas continued for another 100 years until the demise of the Chalukyas around 750. The Chalukyas and Pallavas fought numerous battles and the Pallava capital [[Kanchipuram]] was occupied by [[Vikramaditya II]] during the reign of Nandivarman II.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 140</ref> Nandivarman II had a very long reign (732–796). He led an expedition to the [[Gangas|Ganga kingdom]] (south [[Mysore]]) in 760. Pallavas were also in constant conflict with the Pandyas and their frontier shifted along the river Kaveri. The Pallavas had the more difficult existence of the two as they had to fight on two fronts—against the Pandyas as wells as the Chalukyas. ===Pandyas=== {{Main|Pandyan Empire}} [[Image:Pandya Kingdom (south India).png|thumb|right|200px|[[Pandyan Empire]]]] Pandya Kadungon (560–590) is credited with the overthrow of the Kalabhras in the south.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Pandya Dynasty| कृती= Encyclopaedia Britannica | दुवा= http://www.britannica.com/eb/article-9058245|प्रकाशक=Encyclopædia Britannica, Inc. | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-11-15}}</ref> Kadungon and his son Maravarman Avanisulamani revived the Pandya power. Pandya Cendan extended their rule to the Chera country. His son Arikesari Parantaka Maravarman (c. 650–700) had a long and prosperous rule. He fought many battles and extended the Pandya power. ''Pandya'' was well known since ancient times, with contacts, even diplomatic, reaching the [[Roman Empire]]; during the 13th century of the Christian era [[Marco Polo]] mentioned it as the [[richest country|richest empire]] in existence<ref>http://www.tamilnation.org/heritage/pandya/index.htm{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. After some decades of expansion, the [[Pandyan Empire]] was large enough to pose a serious threat to the Pallava power. Pandya Maravarman Rajasimha aligned with the [[Chalukya]] Vikramaditya II and attacked the Pallava king Nandivarman II.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' p 140</ref> Varagunan I defeated the Pallavas in a battle on the banks of the Kaveri. The Pallava king Nandivarman sought to restrain the growing power of the Pandyas and went into an alliance with the feudal chieftains of Kongu and Chera countries. The armies met in several battles and the Pandya forces scored decisive victories in them. Pandyas under Srimara Srivallaba also invaded Sri Lanka and devastated the northern provinces in 840.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' p 145</ref> The Pandya power continued to grow under Srimara and encroached further into the Pallava territories. The Pallavas were now facing a new threat in the form of the [[Rashtrakutas]] who had replaced the Chalukyas in the western Deccan. However the Pallavas found an able monarch in Nandivarman III, who with the help of his Ganga and the Chola allies defeated Srimara at the battle of Tellaru. The Pallava kingdom again extended up to the river [[Vaigai]]. The Pandyas suffered further defeats in the hands of the Pallava Nripatunga at Arisil (c. 848). From then the Pandyas had to accept the overlordship of the Pallavas.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 144–145</ref> ===Cholas=== {{Main|Chola Empire}} {{हे सुद्धा पहा|Early Cholas|Medieval Cholas|Later Cholas}} Around 850, out of obscurity rose [[Vijayalaya Chola|Vijayalaya]], made use of an opportunity arising out of a conflict between Pandyas and Pallavas, captured Thanjavur and eventually established the imperial line of the medieval Cholas. Vijayalaya revived the Chola dynasty and his son [[Aditya I]] helped establish their independence. He invaded Pallava kingdom in 903 and killed the Pallava king Aparajita in battle, ending the Pallava reign.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' p 159</ref> The Chola kingdom under [[Parantaka I]] expanded to cover the entire Pandya country. However towards the end of his reign he suffered several reverses by the Rashtrakutas who had extended their territories well into the Chola kingdom. [[Image:Rajendra map new.svg|250px|thumb|left|[[Chola Empire]] under [[Rajendra Chola]] (c. 1030).]] The Cholas went into a temporary decline during the next few years due to weak kings, palace intrigues and succession disputes. Despite a number of attempts the Pandya country could not be completely subdued and the Rashtrakutas were still a powerful enemy in the north. However, the Chola revival began with the accession of Rajaraja Chola I in 985. Cholas rose as a notable military, economic and cultural power in [[Asia]] under Rajaraja and his son [[Rajendra Chola I]]. The Chola territories stretched from the islands of [[Maldives]] in the south to as far north as the banks of the river [[Ganges]] in Bengal. Rajaraja Chola conquered peninsular [[South India]], annexed parts of Sri Lanka and occupied the islands of Maldives. Rajendra Chola extended the Chola conquests to the Malayan archipelago by defeating the [[Srivijaya]] kingdom.<ref name="kadaram">K.A.N. Sastri, ''The CoLas'', 1935. pp 211–215</ref> He defeated [[Mahipala]], the king of [[Bihar]] and Bengal, and to commemorate his victory he built a new capital called [[Gangaikonda Cholapuram]] (''the town of Cholas who conquered the Ganges''). At its peak the Chola Empire extended from the island of Sri Lanka in the south to the [[Godavari River|Godavari]] basin in the north. The kingdoms along the east coast of India up to the river Ganges acknowledged Chola suzerainty. Chola navies invaded and conquered Srivijaya in the Malayan archipelago.<ref name="srivijaya">The kadaram campaign is first mentioned in Rajendra's inscriptions dating from his 14th year. The name of the Srivijaya king was Sangrama Vijayatungavarman —K.A.N. Sastri, ''The CoLas'', 1935 pp 211–220</ref> Chola armies exacted tribute from [[Thailand]] and the [[Khmer people|Khmer]] kingdom of [[Cambodia]].<ref name="khmer">There is an inscription in the [[Chidambaram]] temple dated 1114 mentioning a peculiar stone presented by the king of Kambhoja ([[Kampuchea]])to Rajendra Chola which the Chola king caused to be inserted into the wall of the Chidambaram shrine —K.A.N. Sastri, ''The CoLas'', 1935 p 325</ref> During the reign of Rajaraja and Rajendra, the administration of the Chola empire matured considerably. The empire was divided into a number of self-governing local government units, and the officials were selected through a system of popular elections.<ref>'In the twelfth year of Parantaka I the [Uttaramerur] ''sabha'' passed a resolution [...] that the election of local government officials will be carried out through lots (''kudavolai'')' —K.A.N. Sastri, ''The Colas'', p 496.</ref> [[Image:thanjavur temple.jpg|200px|right|thumb|[[Brihadishwara Temple]]]] Throughout this period, the Cholas were constantly troubled by the ever resilient [[Sinhalese people|Sinhala]]s trying to overthrow the Chola occupation of [[Lanka]], Pandya princes trying to win independence for their traditional territories, and by the growing ambitions of the Chalukyas in the western Deccan. The history of this period was one of constant warfare between the Cholas and of these antagonists. A balance of power existed between the Chalukyas and the Cholas and there was a tacit acceptance of the [[Tungabhadra]] river as the boundary between the two empires. However, the bone of contention between these two powers was the growing Chola influence in the [[Vengi]] kingdom. The Cholas and Chalukyas fought many battles and both kingdoms were exhausted by the endless battles and a stalemate existed. Marital and political alliances between the [[Eastern Chalukyas|Eastern Chalukya]] kings based around Vengi located on the south banks of the [[river Godavari]] began during the reign of Rajaraja following his invasion of Vengi. [[Virarajendra Chola]]'s son [[Athirajendra Chola]] was assassinated in a civil disturbance in 1070 and Kulothunga Chola I ascended the Chola throne starting the [[Chalukya Chola]] dynasty. Kulothunga was a son of the Vengi king [[Rajaraja Narendra]]. The Chalukya Chola dynasty saw very capable rulers in Kulothunga Chola I and [[Vikrama Chola]], however the eventual decline of the Chola power practically started during this period. The Cholas lost control of the island of Lanka and were driven out by the revival of Sinhala power.<ref>K.A.N. Sastri, Srinivasachari, ''Advanced History of India'', pp 294</ref> Around 1118 they also lost the control of Vengi to Western Chalukya king [[Vikramaditya VI]] and Gangavadi (southern Mysore districts) to the growing power of [[Hoysala]] Vishnuvardhana, a Chalukya feudatory. In the Pandya territories, the lack of a controlling central administration caused a number of claimants to the Pandya throne to cause a civil war in which the Sinhalas and the Cholas were involved by proxy. During the last century of the Chola existence, a permanent Hoysala army was stationed in Kanchipuram to protect them from the growing influence of the Pandyas. [[Rajendra Chola III]] was the last Chola king. The [[Kadava]] chieftain [[Kopperunchinga I]] even captured Rajendra and held him prisoner. At the close of Rajendra’s reign (1279), the Pandyan Empire was at the height of prosperity and had completely absorbed the Chola kingdom.<ref>K.A.N. Sastri, Srinivasachari, ''Advanced History of India'', pp 296–297</ref> ===Pandya revival=== After being overshadowed by the Pallavas and Cholas for centuries, [[Jatavarman Sundara Pandyan]] briefly revived the Pandya glory in 1251 and the Pandya power extended from the Telugu countries on banks of the Godavari river to the northern half of Sri Lanka. When Maaravaramban Kulasekara Pandyan I died in 1308, a conflict stemming from succession disputes arose amongst his sons - the legitimate Sundara Pandya and the illegitimate Vira Pandya (who was favoured by the king) fought each other for the throne. Soon Madurai fell into the hands of the invading armies of the [[Delhi Sultanate]] (which initially gave protection to the vanquished Sundara Pandyan). ===Delhi Sultanate=== {{Main|Madurai Sultanate}} [[Malik Kafur]], a general of the Delhi Sultan [[Alauddin Khilji]] invaded and sacked Madurai in 1311.<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 197</ref> Pandyas and their descendants where confined to a small region around Thirunelveli for a few more years. Ravivarman Kulasekara (1299–1314), a [[Chera dynasty|Chera]] feudatory of Kulasekara Pandya, staked his claim to the Pandya throne. Ravivarman Kulasekhara, utilising the unsettled nature of the country, quickly overran the southern Tamil Nadu and brought the entire region from [[Kanyakumari district|Kanyakumari]] to Kanchipuram, under the Chera kingdom. His inscription was found in Punaamalli, a suburb of [[Madras]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Chera Coins - Tamil Coins, a Study | कृती= R. Nagasamy | दुवा= http://tamilartsacademy.com/books/coins/chapter01.html | विदा संकेतस्थळ दुवा= https://web.archive.org/web/20060718000222/http://tamilartsacademy.com/books/coins/chapter01.html | विदा दिनांक= 2006-07-18 | प्रकाशक= Tamil Arts Academy, Madras | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | url-status= dead }}</ref> ==Vijayanagar and Nayak period (1300–1650)== {{Main|Vijayanagara Empire|Madurai Nayaks|Thanjavur Nayaks}} [[Image:Madurai-tank.jpg|thumb|250px|The [[Meenakshi temple]] in the city of Madurai in southern [[India]] renovated by the [[Madurai Nayak|Nayak]] king.]] The fourteenth century invasion by the Delhi Sultans caused a retaliatory reaction from द हिंदूs, who rallied to build a new kingdom, called the Vijayanagara Empire. Bukka, with his brother Harihara founded द हिंदू Vijayanagara Empire based in the city of [[Vijayanagara]] in [[कर्नाटक|Karnataka]].<ref>K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 214–217</ref> Under Bukka the empire prospered and continued to expand towards the south. Bukka and his son Kampana conquered most of the kingdoms of southern India. In 1371 the Vijayanagar empire defeated the short lived [[Madurai Sultanate]], which had been established by the remnants of the invading Khilji army.<ref>Kampana's wife Ganga Devi wrote an account of this campaign in a Sanskrit poem ''Madhura Vijayam'' (Conquest of Madurai) —K.A.N. Sastri, ''A History of South India'' pp 241</ref> Eventually the empire covered the entire south India. Vijayangara empire established local governors called [[Nayak]]s to rule in the various territories of the empire. The Vijayanagar Empire declined in 1564 defeated by the [[Deccan sultanates|Deccan sultans]] in the [[battle of Talikota]].<ref>[[Rama Raya]] fought [[Adil Shahi|Ali Adil Shah]] at Talikota on 15 September 1564 —K.A.N. Sastri, ''A History of South India'', p 266</ref> The local Nayak governors declared their independence and started their rule. The [[Madurai Nayaks|Nayaks]] of Madurai and Thanjavur were the most prominent of them. Ragunatha Nayak (1600–1645) was the greatest of the [[Tanjavur Nayaks]].<ref>K.A.N. Sastri, Srinivasachari ''Advanced History of India'' p 428</ref> Raghunatha Nayak encouraged trade and permitted a Danish settlement in 1620 at [[Tarangambadi]].<ref>K.A.N. Sastri, Srinivasachari ''Advanced History of India'' p 427</ref> This laid the foundation of future European involvement in the affairs of the country. The success of the Dutch inspired the English to seek trade with Thanjavur, which was to lead to far-reaching repercussions. Vijaya Raghava (1631–1675) was the last of the Thanjavur Nayaks. Nayaks reconstructed some of the oldest temples in the country and their contributions can be seen even today. Nayaks expanded the existing temples with large pillared halls, and tall gateway towers, which is representative of the religious architecture of this period. In Madurai, [[Thirumalai Nayak]] was the most famous Nayak ruler. He patronised art and architecture creating new structures and expanding the existing landmarks in and around Madurai. On Thirumalai Nayak's death in 1659, the Madurai Nayak kingdom began to break up. His successors were weak rulers and invasions of Madurai recommenced. [[Shivaji]] Bhonsle, the great Maratha Ruler, invaded the south, as did Chikka Deva Raya of Mysore and other Muslim Rulers, resulting in chaos and instability. [[Rani Mangammal]], a local ruler, tried to resist these invasions showing great courage.<ref>K.A.N. Sastri, Srinivasachari ''Advanced History of India'' p 553</ref> ==Rule of Nizams and Nawabs== European settlements began to appear in the Tamil country during the Vijayanagara Empire. In 1605, the [[Dutch East India Company|Dutch]] established trading posts in the [[Coromandel Coast]] near Gingee and in [[Pulicat]]. The British East India Company built a 'factory' (warehouse) at Armagaon (Durgarazpatnam), a village around {{convert|35|mi|km}} North of Pulicat, as the site in 1626. In 1639, Francis Day, one of the officers of the company, secured the rights over a three-mile (5&nbsp;km) long strip of land a fishing village called Madraspatnam from the Damarla Venkatadri Nayakudu, the Nayak of [[Vandavasi]]. The East India Company built [[Fort St George]] and castle on an approximate five square kilometre sand strip.<ref>John Keay, ''India, a History'', p 370</ref> This was the start of the town of Madras. The coromandel coast was ruled by the [[Vijayanagara King]] ([[Aravidu Dynasty]]), [[Peda Venkata Raya]], based in [[Chandragiri]] and [[Vellore Fort]]. With his approval the English began to exercise sovereign rights over their strip of land.<ref>K.A.N. Sastri, Srinivasachari, ''Advanced History of India'', p 583</ref> In 1675, a column of [[Bijapur Sultanate|Bijapur]] army came to Thanjavur to help Vijayaraghava and retrieved Vallam from the Madurai Nayak. However the same army subsequently killed Vijayaraghava Nayak and Ekoji managed to ascend the throne of Thanjavur kingdom. Thus began the Maratha rule of Thanjavur. After Ekoji, his three sons namely Shaji, Serfoji I, Thukkoji alias Thulaja I ruled Thanjavur. The greatest of the Maratha rulers was [[Serfoji II]] (1798–1832 ). Serfoji devoted his life to the pursuit of culture and Thanjavur became renowned as a seat of learning. Serfoji's patronised art and literature and built the [[Saraswati Mahal]] Library at his palace. The incursion of the Muslim armies from the north forced a southward migration of Hindus from the central Deccan and the Andhra countries to seek shelter under the Nayak and the Maratha kings. The famous [[Carnatic music]] composer [[Tyagaraja]] (1767–1847), along with the Trinity of Carnatic music flourished in the Thanjavur district during this time.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title = Maratha Kings of Thanjavur |दुवा = http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html |प्रकाशक = "Saraswathi Mahal Library |अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-18 |archive-date = 2006-11-27 |archive-url = https://web.archive.org/web/20061127112850/http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html |url-status = dead }}</ref> [[Image:Fort St. George, Chennai.jpg|250px|thumb|left|Fort St.George, Chennai. 18 century sketch.]] With the demise of the [[Mughal Empire|Mughal]] Emperor [[Aurangzeb]] in 1707, his empire dissolved amidst numerous succession wars and the vassals of the empire began to assert their independence. The administration of the southern districts of Tamil Nadu was fragmented with hundreds of [[Polygars|Poligars]] or ''Palayakkarars'' governing a few villages each. These local chieftains often fought amongst each other over territory. This turned the political situation in the Tamil country and in South India in general into confusion and chaos. The European traders found themselves in a situation where they could exploit the prevailing confusion to their own advantage.<ref>John Keay, ''India, a History'', pp 372–374</ref> ==European colonisation (1750–1850)== {{Main|British East India Company}} ===Anglo-French conflicts=== [[Image:Wallajah2.jpg|200px|thumb|Mohamed Ali Khan Wallajah, [[Nawab of the Carnatic]] (1717–1795)]] The [[France|French]] were relative newcomers to India. The [[French East India Company]] was formed in 1664 and in 1666 the French representatives obtained Aurangzeb’s permission to trade in India. The French soon setup trading posts in [[Pondicherry]] on the Coromandel coast. They occupied [[Karaikal]] in 1739 and [[Joseph François Dupleix]] was appointed Governor of Pondicherry. In Europe the [[War of the Austrian Succession]] began in 1740 and eventually the British and the French forces in India were caught up in the conflict. There were numerous naval battles between the two navies along the Coromandel coast. The French led by [[Bertrand-François Mahé de La Bourdonnais|La Bourdonnais]] attacked the poorly defended Fort St. George in Madras in 1746 and occupied it. [[Robert Clive]] was one of the prisoners of war from this battle. The war in Europe ended in 1748 and with the [[peace of Aix-la-Chapelle]] Madras was restored to the British.<ref>John Keay, ''India, a History'', pp 393–394</ref> The conflict between the British and the French continued, this time in political rather than military terms. Both the [[Nawab of the Carnatic]] and [[Nizam of Hyderabad]] positions were taken by rulers who were strongly sympathetic to the French. Chanda Sahib had been made Nawab of the Carnatic with Dupleix's assistance, while the British had taken up the cause of the previous incumbent, [[Mohammed Ali Khan Walajah]]. In the resultant battle between the rivals, Clive assisted Mohammed Ali by attacking [[Chanda Sahib]]'s fort in [[Arcot]] and took possession of it in 1751. The French assisted Chanda Sahib in his attempts to drive Clive out of Arcot. However the large Arcot army assisted by the French was defeated by the British. The [[Treaty of Paris (1763)]] formally confirmed Mahommed Ali as the Nawab of the Carnatic. It was a result of this action and the increased British influence that in 1765 the Emperor of Delhi issued a ''[[firman (decree)|firman]]'' (decree) recognising the British possessions in southern India.<ref>John Keay, ''India, a History'', p 379</ref> ===British Government control=== [[Image:Madras Prov South 1909.jpg|thumb|left|[[Madras Presidency]], 1909]] Although the Company was becoming increasingly bold and ambitious in putting down resisting states, it was getting clearer day by day that the Company was incapable of governing the vast expanse of the captured territories. Opinion amongst the members of the [[Parliament of Great Britain|British Parliament]] urged the government to control the activities of the Company. The Company's financial position was also bad and it had to apply for a loan from Parliament. Seizing this opportunity, the Parliament passed the Regulating Act (also known as [[British East India Company#East India Company Act 1773|East India Company Act]]) in 1773.<ref>Hermann Kulke, Dietmar Rothermund, A History of India pp 245</ref> The act set down regulations to control the Company Board and created the position of the [[Governor General]]. [[Warren Hastings]] was appointed the first Governor-General. In 1784 [[William Pitt the Younger|Pitt's]] [[Pitt's India Act|India Act]] made the Company subordinate to the [[British Government]]. The next few decades were of rapid growth and expansion in the territories controlled by the British. The [[Anglo-Mysore Wars]] of 1766 to 1799 and the [[Anglo-Maratha Wars]] of 1772 to 1818 put the Company in control of most of India.<ref>John Keay, ''India, a History'', pp 380</ref> In a sign of the early resistance against the English control, the Palayakkarar chieftains of the old Madurai Kingdom, who had independent authority over their territories, ran into [[Polygar War|a conflict]] with the Company officials over tax collection. [[Kattabomman]], a local Palayakkarar chieftain in the Tirunelveli district, rebelled against the taxes imposed by the Company administration in the 1790s. After the First Polygar War (1799–1802), he was captured and hanged in 1799. A year later, the Second Polygar War was fought by [[Dheeran Chinnamalai]], by winning three wars against British after the fall of tipusultan kingdom at last he and his two brothers was illeagelly hanged and Dheeran Chinnamalai was the last Tamil king died in the war against Britishers and was put down by the Company after a long and expensive campaign. The end of the Polygar Wars gave the British complete control over a major portion of Tamil Nadu.<ref>Nicholas Dirk, ''The Hollow Crown'', pp 19–24</ref> In 1798 [[Richard Wellesley, 1st Marquess Wellesley|Lord Wellesley]] became the Governor-General. In the course of the next six years Wellesley made vast conquests and doubled the Company's territory. He shut out the French from further acquisitions in India, destroyed several ruling powers in the Deccan and the Carnatic, took the Mughal Emperor under the company's protection and compelled Serfoji, the king of Thanjavur to cede control of his kingdom. The Madras Presidency was established so that the territory under direct Company control could be administered effectively. The direct administration began to cause resentment among the people. In 1806 the soldiers of the [[Vellore]] cantonment rebelled when [[Lord William Bentinck|William Bentinck]], the Governor of Madras decreed that the native soldiers should abandon all caste marks. Fearing this act to be an attempt of forceful conversion to [[Christianity]], the [[Vellore Mutiny|soldiers mutinied]]. The rebellion was suppressed but 114 British officers were killed and several hundred mutineers executed. Bentinck was recalled in disgrace.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= The first rebellion | कृती= द हिंदू Jun 19, 2006 | दुवा= http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/06/19/stories/2006061900220500.htm | प्रकाशक= द हिंदू Group | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2007-11-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071102120139/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mp/2006/06/19/stories/2006061900220500.htm | url-status= dead }}</ref><ref>Read, Anthony, The Proudest Day—India's Long Ride to Independence, pp 34–37</ref> ===End of Company rule=== The simmering discontent in the various districts of the company territories exploded in 1857 into the [[Indian rebellion of 1857|Sepoy war]]. Although the rebellion had a huge impact on the state of the colonial power in India, Tamil Nadu was mostly unaffected by it. In consequence of the war, the British Government enacted the Act of 1858 to abolish the powers of the Company and transfer the government to the [[British government|Crown]]. ==British rule (1850–1947)== {{Main|British Raj}} In 1858 the British Crown assumed direct rule in India. During the early years the government was autocratic in many ways. The opinion of Indians in their own affairs was not considered by Britain as important. However, in due course the British Raj began to allow Indians participation in local government. Viceroy [[George Robinson, 1st Marquess of Ripon|Ripon]] passed a resolution in 1882, which gave a greater and more real share in local government to the people. Further legislation such as the 1892 Indian councils Act and the 1909 "[[Government of India Act of 1909|Minto-Morley Reforms]]" eventually led to the establishment of the [[Madras Legislative Council]].<ref name="legcouncil">{{संकेतस्थळ स्रोत | title= The State Legislature—Origin and Evolution | कृती= | दुवा= http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm|प्रकाशक=Government of Tamil Nadu| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-10-16}}</ref> The [[non-cooperation movement]] started under [[Mahatma Gandhi]]'s leadership led the British government to pass the [[Government of India Act 1919|Government of India Act]] (also known as [[Montagu-Chelmsford Reforms]]) of 1919. First elections were held for the local assemblies in 1921.<ref name="legcouncil"/> [[Image:Madras famine 1877.jpg|220px|thumb|right|Madras famine (1877). Distribution of relief. From the ''[[Illustrated London News]]'' (1877)]] Failure of the summer [[monsoon]]s and administrative shortcomings of the [[Ryotwari]] system resulted in a severe famine in the Madras Presidency during 1876–1877.<ref name="famine">Romesh Chunder Dutt, ''Open Letters to Lord Curzon on Famines and Land Assessments in India'', p10</ref> The government and several charitable institutions organised relief work in the city and the suburbs. Funds were also raised from Europeans in India and overseas for the famine relief. Humanitarians such as [[William Digby (writer)|William Digby]] wrote angrily about the woeful failure of the British administration to act promptly and adequately in response to the wholesale suffering caused by the famine.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Victorian Values: Death and Dying in Victorian India | कृती= David Arnold | दुवा= http://www.fathom.com/course/10701057/session3.html | प्रकाशक= Fathom Knowledge Network | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-13 | archive-date= 2006-10-21 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061021155957/http://www.fathom.com/course/10701057/session3.html | url-status= dead }}</ref> When the famine finally ended with the return of the monsoon in 1878, between three and five million people had perished.<ref name="famine" /> In response to the devastating effects of the famine, the government organised a Famine Commission in 1880 to define the principles of disaster relief. The government also instituted a famine insurance grant, setting aside 1.5 million Rupees. Other civic works such as [[Buckingham Canal|canal building]] and improvements in roads and railway were also undertaken to minimise effects of any future famines. ===Independence struggle=== The growing desire for independence began to gradually gather pace in the country and its influence in Tamil Nadu generated a number of volunteers to the fight against the British colonial power in the [[Indian independence movement|struggle for Independence]]. Notable amongst these are [[Tiruppur Kumaran]], who was born in 1904 in a small village near Erode. Kumaran lost his life during a protest march against the British. The location of the French colony of Pondicherry, offered a place of refuge for the fugitives freedom fighters trying to flee the British Police. [[Aurobindo]] was one such living in Pondicherry in 1910. The poet [[Subramanya Bharathi]] was a contemporary of Aurobindo.<ref name="pondy">{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Political situation in Pondicherry (1910–1915) | कृती= Extract from diary of A.B. Purani (PT MS5 (1924), 86 | दुवा= http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&id=25 | प्रकाशक= Sri Aurobindo Ashram Trust | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2007-03-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070311020848/http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&id=25 | url-status= dead }}</ref> Bharathi wrote numerous poems in Tamil extolling the revolutionary cause. He also published the journal ''India'' from Pondicherry. Both Aurobindo and Bharathi were associated with other Tamil revolutionaries such as [[V.V.S.Aiyar]] and [[V. O. Chidambaram Pillai]].<ref name="pondy" /> Tamils formed a significant percentage of the members of the [[Indian National Army]] (INA), founded by [[Netaji]] to fight the British occupation in India.<ref>"Noting that the Tamils formed a large chunk of the strength of the INA, Prof. Pfaff, said it was always a moving experience to interact with the INA members from Tamil Nadu." {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Tamils' contribution to INA campaigns recalled | कृती= द हिंदू Dec 22, 2005 | दुवा= http://www.hindu.com/2005/12/22/stories/2005122218630900.htm | प्रकाशक= द हिंदू Group | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2006-02-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060209235024/http://www.hindu.com/2005/12/22/stories/2005122218630900.htm | url-status= dead }}</ref><ref>"More than 75 per cent of the INA soldiers were Tamils" according to V. Vaidhyalingam, secretary and treasurer, Tamil Nadu Indian National Army League. {{संकेतस्थळ स्रोत | title= The unsung heroes | कृती= द हिंदू Aug 02, 2004 | दुवा= http://www.hindu.com/mp/2004/08/02/stories/2004080201760100.htm | प्रकाशक= द हिंदू Group | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2004-10-30 | archive-url= https://web.archive.org/web/20041030202019/http://www.hindu.com/mp/2004/08/02/stories/2004080201760100.htm | url-status= dead }}</ref> [[Lakshmi Sahgal]] from Tamil Nadu was a prominent leader in the INA. In 1916 Dr. T.M. Nair and Rao Bahadur Thygaraya Chetty released the ''Non-Brahmin Manifesto'' sowing the seeds for the Dravidian movements.<ref name="swamy">Subramaniyam Swami, Is the Dravidian movement dying?, Frontline, Vol.20, Iss. 12, June 2003</ref> During the 1920s, two movements focused mainly on regional politics began in Tamil Nadu. One was the [[Justice Party (India)|Justice Party]], which won the local legislative elections held in 1921. The Justice Party was not focused on the Indian independence movement, rather on the local issues such as affirmative action for socially backward groups. The other main movement was the anti-religious, anti-Brahimin [[Self-respect Movement|reformist movement]] led by [[E.V. Ramasami Naicker]].<ref name="swamy"/> Further steps towards eventual self-rule were taken in 1935 when the British Government passed the [[Government of India Act 1935|All-India Federation Act of 1935]]. Fresh local elections were held and in Tamil Nadu the [[Congress party]] captured power defeating the Justice party. In 1938, Ramasami Naicker with [[C. N. Annadurai]] [[Anti-Hindi agitations|launched an agitation]] against the Congress ministry's decision to introduce the teaching of Hindi in schools.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Sowing The Seeds Of A Policy For Free India and the Anti-Hindi Agitation in the South 1910–1915 | कृती= M. S. Thirumalai, Ph.D. | दुवा= http://www.languageinindia.com/dec2005/languagepolicy1936-1.html |प्रकाशक=languageinindia.com | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-11-15}}</ref> ==Post Independence period== [[Image:India Tamil Nadu locator map.svg|200px|thumb|left|The [[Political integration of India|political]] [[States and territories of India|state]] of Tamil Nadu in India was created in 1969 when erstwhile [[Madras State]] was renamed.]] The trauma of the [[Partition of India|partition]] did not impact Tamil Nadu when India was granted Independence in 1947. There was no sectarian violence against various religions. There had always been an atmosphere of mutual respect and peaceful coexistence between all religions in Tamil Nadu. Congress formed the first ministry in the Madras Presidency. [[Rajaji|C. Rajagopalachari]] (Rajaji) was the [[List of Chief Ministers of Tamil Nadu|first Chief Minister]]. Madras Presidency was eventually reconstituted as Madras State. Following agitations for a separate Andhra state comprising the Telugu speaking regions of the Madras state by [[Potti Sriramalu]], the Indian Government decided to partition the Madras state.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= The battle for Andhra | कृती= द हिंदू, Mar 30, 2003 | दुवा= http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/03/30/stories/2003033000040300.htm | प्रकाशक= द हिंदू Group | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-17 | archive-date= 2007-11-02 | archive-url= https://web.archive.org/web/20071102141050/http://www.hinduonnet.com/thehindu/mag/2003/03/30/stories/2003033000040300.htm | url-status= dead }}</ref> In 1953 [[Rayalaseema]] and the coastal Andhra regions became the new state of [[Andhra Pradesh]] and the [[Bellary]] district became part of the Mysore state. In 1956 south [[Kanara]] district was transferred to Mysore, the [[Malabar coast]]al districts became part of the new state of Kerala, and the Madras state assumed its present shape. The Madras state was named Tamil Nadu (the land of the Tamils) in 1968. [[Ethnic conflict in Sri Lanka]] during the 1970s and the 80s saw large numbers of [[Sri Lankan Tamils]] fleeing to Tamil Nadu. The plight of Tamil refugees caused a surge of support from most of the Tamil political parties.<ref>Rajesh Venugopal, ''The Global Dimensions of Conflict in Sri Lanka'' p 19</ref> They exerted pressure on the Indian government to intercede with the Sri Lankan government on behalf of the Sri Lankan Tamilians. However, LTTE lost much of its support from Tamil Nadu following the assassination of [[Rajiv Gandhi]] on 21 May 1991 by an operative from Sri Lanka for the former Prime Minister's role in sending [[Indian Peace Keeping Force|Indian peacekeepers]] to Sri Lanka to disarm the LTTE.<ref>Chris McDowell, A Tamil Asylum Diaspora, p112</ref><ref name="LTTE's regret">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/5122032.stm?ls|title="Tamil Tiger 'regret' over Gandhi"|प्रकाशक=[[BBC News]]|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-06-27 | दिनांक=2006-06-27}}</ref> <!--[[Image:Rajiv gandhi assn.JPG|250px|thumb|Rajiv Gandhi memorial in [[Sriperumpudur]] where he was assassinated]]--> The east coast of Tamil Nadu was one of the areas affected by the [[Effect of the 2004 Indian Ocean earthquake on India|Indian Ocean earthquake]] of 2004, during which almost 8000 people died in the disaster.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Government of India Ministry of Home Affairs Situation Report | कृती= | दुवा= http://ndmindia.nic.in/Tsunami2004/sitrep32.htm#ANNEXURE-I | प्रकाशक= Ministry of Home Affairs, Government of India | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2006-12-23 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061223221159/http://ndmindia.nic.in/Tsunami2004/sitrep32.htm#ANNEXURE-I | url-status= dead }}</ref> The sixth most populous state in the Indian Union, Tamil Nadu was the seventh largest economy in 2005 among the states of India.<ref name="scores">{{संकेतस्थळ स्रोत | title= Ranking of states | कृती= India Today Group | दुवा= http://www.indiatodaygroup.com/scores.xls | प्रकाशक= India Today Group | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2006-10-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061028142904/http://www.indiatodaygroup.com/scores.xls | url-status= dead }}</ref> The growing demands for skilled labour has caused increased number of educational institutions in Tamil Nadu. The widespread application of caste based [[Reservation in India#Caste Based Reservations in Tamil Nadu|affirmative action]] caused the state to have 69% of all educational and employment vacancies to be reserved to the backward castes. Such caste-based reservations have huge public support in Tamil Nadu, with no popular protests organised against its implementation.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= With the highest rate of reservation already in place, TN stays calm |कृती= The Financial Express, May 28, 2006 | दुवा= http://www.financialexpress.com/old/fe_full_story.php?content_id=128641|प्रकाशक=The Financial Express, Mumbai | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-11-15}}</ref> ===Evolution of regional politics=== <!-- Commented out because image was deleted: [[Image:Makarun334.JPG|thumb|right|[[Annadurai]], [[Karunanidhi]] and [[M.G. Ramachandran]], the three chief ministers of Tamil Nadu between 1967 and 1984, belonging to the 'Dravidian' parties.]] --> The politics of Tamil Nadu have gone through three distinct phases since independence. The domination of the Congress Party after 1947 gave way to the Dravidian populist mobilisation in the 1960s. This phase lasted until towards the end of the 1990s. The most recent phase saw the fragmentation of the [[Dravidian parties|Dravidian political parties]] and led to the advent of political alliances and coalition governments.<ref>John Harriss and Andrew Wyatt, THE CHANGING POLITICS OF TAMIL NADU IN THE 1990s, Conference on State Politics in India in the 1990s: Political Mobilisation and Political Competition, December 2004. p1</ref> Annadurai formed the [[Dravida Munnetra Kazhagam]] (DMK) in 1949 after splitting from [[Dravidar Kazhagam]].<ref>The Justice Party was renamed the ''Dravidar Kazhagam'' (Dravidian Association) in September 1944 —Nambi Arooran, K., The Demand for Dravida Nadu</ref> DMK also decided to oppose the 'expansion of the Hindi culture' in Tamil Nadu and started the demand for a separate homeland for the Dravidians in the South. The demand was for an Independent state called ''[[Dravidistan|Dravida Nadu]]'' (country of [[Dravidian people|Dravidians]]) comprising Tamil Nadu and parts of [[Andhra]], Karnataka and Kerala.<ref>The geographical region of the proposed Dravida Nadu roughly corresponded to the then Madras Presidency, comprising people speaking Tamil, Telugu, Malayalam and Kannada. —S. Viswanathan, A history of agitational politics</ref> The increased involvement of the [[Indian National Congress]] party in Madras during the late 1950s and the strong pan-Indian emotions whipped up by the [[Sino-Indian War|Chinese invasion of India]] in 1962 led to the demand for ''Dravida Nadu'' losing some of its immediacy. Consequently in 1963, when the Sixteenth Amendment to the [[Constitution of India]], precluded secessionist parties from contesting elections, the DMK chose to formally drop its demand for an independent Dravidistan, focusing instead on securing greater functional autonomy within the framework of the Indian Constitution.<ref>Hargrave, R.L.: "The DMK and the Politics of Tamil Nationalism", ''Pacific Affairs'', 37(4):396–411 at 396–397.</ref> The Congress party, riding on the wave of public support stemming from the independence struggle, formed the first post-independence government in Tamil Nadu and continued to govern until 1967. In 1965 and 1968, DMK led widespread anti-Hindi agitations in the state against the plans of the Union Government to introduce Hindi in the state schools. [[Reservation in India|Affirmative action]] in employment and educational institutions were pioneered in Tamil Nadu based on the demands of the Dravidian movement.<ref>Cynthia Stephen, ''The History Of Reservations In India From The 1800S To The 1950s''</ref> The leadership of the [[Dravidian movement]] had very capable authors and literati in Annadurai and [[Karunanidhi]], who assiduously utilised the popular media of stage plays and movies to spread its political messages.<ref>S. Theodore Baskaran, The Roots of South Indian Cinema, Journal of the International Institute,</ref> [[MG Ramachandran]] (MGR) who later became the Chief Minister of Tamil Nadu, was one such stage and movie actor.<ref name="bbctamil">{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव = Jegatheesan |आडनाव = L. R. |लेखक = |सहलेखक = |दुवा = http://www.bbc.co.uk/tamil/specials/178_wryw/ |title = ஆளும் அரிதாரம் (''Reigning filmdom'') |कृती = |प्रकाशक = [[BBC]] |पृष्ठे = |page = |date = |अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-08 |भाषा = Tamil}}</ref> In 1967 DMK won the state election. DMK split into two in 1971, with MGR forming the splinter [[All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam]] (AIADMK). Since then these two parties have dominated the politics of Tamil Nadu.<ref name="Harris">John Harriss and Andrew Wyatt, THE CHANGING POLITICS OF TAMIL NADU IN THE 1990s, Conference on State Politics in India in the 1990s: Political Mobilisation and Political Competition, December 2004. p2</ref> AIADMK, under MGR retained control of the State Government over three consecutive assembly elections in 1977, 1980 and 1984. After MGR's death AIADMK was split over the succession between various contenders. Eventually [[J. Jayalalithaa]] took over the leadership of AIADMK. Several changes to the political balance in Tamil Nadu took place during the later half of the 1990s, eventually leading to the end of the duopoly of DMK and AIADMK in the politics of Tamil Nadu. In 1996, a split in the Congress party in Tamil Nadu eventuated in the formation of [[Tamil Maanila Congress]] (TMC). TMC aligned with the DMK, while another party [[Marumalarchi Dravida Munnetra Kazhagam]] (MDMK), which split from DMK aligned with the AIADMK. These and several smaller political parties began to gain popular support. The first instance of a 'grand alliance' was during the 1996 elections for the [[Parliament of India|National parliament]], during which the AIADMK formed a large coalition of a number smaller parties to counter the electoral threat posed by the alliance between the DMK and TMC. Since then the formation of alliances of large number of political parties has become an electoral practice in Tamil Nadu.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title= The arithmetic of alliance and anti-incumbency | कृती= द हिंदू, May 06, 2004 | दुवा= http://www.hindu.com/2004/05/06/stories/2004050604981200.htm | प्रकाशक= द हिंदू Group | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-11-15 | archive-date= 2004-05-31 | archive-url= https://web.archive.org/web/20040531130637/http://www.hindu.com/2004/05/06/stories/2004050604981200.htm | url-status= dead }}</ref> The electoral decline of Congress party at the national level, which started during the early 1990, forced the Congress to seek coalition partners from various states including Tamil Nadu. This paved the way for the Dravidian parties to be part of the [[Government of India|Central Government]].<ref>John Harriss and Andrew Wyatt, THE CHANGING POLITICS OF TAMIL NADU IN THE 1990s, Conference on State Politics in India in the 1990s: Political Mobilisation and Political Competition, December 2004. p4</ref> ==Timeline== {{HistoryOfTN}} ==हे सुद्धा पहा== *[[History of India]] *[[History of Bengal]] *[[History of Bihar]] *[[Political history of medieval Karnataka]] ==Notes== {{संदर्भयादी|2}} ==संदर्भ== {{sisterlinks|Tamil Nadu}} <div class="references-small"> * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= K.A. | आडनाव= Nilakanta Sastri | लेखकदुवा=K. A. Nilakanta Sastri | सहलेखक= | वर्ष=2000 | title= A History of South India | year= 1966 | url= https://archive.org/details/rbanms.25867.historyofsouthin0000kani | आवृत्ती= | प्रकाशक=Oxford University Press | स्थान= New Delhi| आयएसबीएन=9780198063568}} * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= K.A. | आडनाव= Nilakanta Sastri | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष=1984| title= The Colas | year= 1935 | url= https://archive.org/details/dli.csl.7720 | आवृत्ती= | प्रकाशक=University of Madras | ठिकाण= Madras| आयडी= }} * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= Humphrey William | आडनाव= Codrington | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष= 1926 | title= A Short History of Lanka | आवृत्ती= | प्रकाशक= Macmillan and Co., Limited | स्थान= St Martin's Street, London | आयडी=|दुवा= http://lakdiva.org/codrington/ }} * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= R | आडनाव= Nagasamy | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष= 1995 | title= Roman Karur | आवृत्ती= | प्रकाशक= Brahadish Publications | स्थान= Madras | आयडी= | दुवा= http://tamilartsacademy.com/books/roman%20karur/cover.html | accessdate= 2010-03-14 | archive-date= 2012-05-07 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120507185123/http://tamilartsacademy.com/books/roman%20karur/cover.html | url-status= dead }} * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= K.A. | आडनाव= Nilakanta Sastri | लेखकदुवा= | सहलेखक= Srinivasachari | वर्ष=2000 | title= Advanced History of India | आवृत्ती= | प्रकाशक= Allied Publishers Ltd | स्थान= New Delhi| ASIN= B0007ASWQW}} * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= Anthony | आडनाव= Read | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष=1997 | title= The Proudest Day - India's Long Ride to Independence | आवृत्ती= | प्रकाशक= Jonathan Cape | स्थान= London | आयएसबीएन=0-393-31898-2 }} *{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= Romesh Chunder | आडनाव= Dutt | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष=| title= Open Letters to Lord Curzon on Famines and Land Assessments in India | आवृत्ती= | प्रकाशक= Adamant Media Corporation | स्थान= | आयएसबीएन= 1-4021-5115-2 }} *{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= John| आडनाव= Keay | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष=2000| title= India, a History | आवृत्ती= | प्रकाशक= Harper Collins Publishers| स्थान= London| आयएसबीएन= 0-00-638784-5 }} *{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= Nicholas B.| आडनाव= Dirks | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष=2000| title= The Hollow Crown:Ethnohistory of an Indian Kingdom | आवृत्ती= | प्रकाशक= University of Michigan Press| स्थान= USA| आयएसबीएन= 0-472-08187-X }} * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= Bipin | आडनाव= Chandra | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष=1999 | title= The India after Independence | आवृत्ती= | प्रकाशक= Penguin | स्थान= New Delhi | आयएसबीएन=0-14-027825-7 }} * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= Hermann | आडनाव= Kulke| लेखकदुवा= | सहलेखक= Dietmar Rothermund | वर्ष=2004| title= A History of India | आवृत्ती= | प्रकाशक= Routledge (UK) | स्थान= | आयएसबीएन= 0415329191}} * {{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव= Chris | आडनाव= McDowell | लेखकदुवा= | सहलेखक= | वर्ष= 1996| title= A Tamil Asylum Diaspora: Sri Lankan Migration, Settlement and Politics in Switzerland | year= 1996 | url= https://archive.org/details/tamilasylumdiasp0000mcdo | आवृत्ती= | प्रकाशक= Berghahn Books| स्थान= New York | आयएसबीएन=1571819177 }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Religious Traditions of the Tamils | कृती= Veluppillai, Prof. A., | दुवा= http://tamilelibrary.org/ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-05-15}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= 63 Nayanmars | कृती= Sri Swami Sivananda, The Divine Life Trust Society | दुवा= http://www.tamilnation.org/sathyam/east/saivaism/63nayanmars.htm | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-05-16 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{संकेतस्थळ स्रोत|title=Maratha Kings of Thanjavur|दुवा=http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html|प्रकाशक=Saraswathi Mahal Library|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-11-18|archive-date=2006-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20061127112850/http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html|url-status=dead}} * {{जर्नल स्रोत| author= Shanti Pappu, Yanni Gunnell, Maurice Taieb, Jean-Philippe Brugal, K. Anupama, Raman Sukumar & Kumar Akhilesh| title= Excavations at the Palaeolithic Site of Attirampakkam, South India| journal= Antiquity| year= | volume= 77| issue= 297| pages= | दुवा= http://antiquity.ac.uk/ProjGall/pappu/pappu.html| accessdate= 2010-03-14| archive-date= 2009-01-22| archive-url= https://web.archive.org/web/20090122215543/http://antiquity.ac.uk/ProjGall/pappu/pappu.html| url-status= dead}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Archaeobotany of Early Historic sites in Southern Tamil Nadu | कृती= | दुवा= http://www.ucl.ac.uk/archaeology/staff/profiles/fuller/tamil.htm | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-05-15 | archive-date= 2006-02-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060213113405/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/staff/profiles/fuller/tamil.htm | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Vellore Revolt 1806 | कृती= | दुवा= http://www.vellorerevolt1806.info/index.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-05-15 | archive-date= 2007-09-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070927223208/http://www.vellorerevolt1806.info/index.html | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत| title= Historical Atlas of South India-Timeline| कृती= French Institute of Pondicherry| दुवा= http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html| अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-05-15| archive-date= 2006-09-28| archive-url= https://web.archive.org/web/20060928071936/http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html| url-status= dead}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Excavations at Arikamedu | कृती= | दुवा= http://www.thebeadsite.com/UNI-ARK.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-05-16 | archive-date= 2006-04-24 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060424073600/http://www.thebeadsite.com/UNI-ARK.html | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत| title= Roman Maps and the Concept of Indian Gems| कृती= | दुवा= http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html| अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-05-16| archive-date= 2006-06-15| archive-url= https://web.archive.org/web/20060615052717/http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html| url-status= dead}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= The State Legislature - Origin and Evolution | कृती= | दुवा= http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-10-16}} * {{संकेतस्थळ स्रोत| title=The Changing Politics Of Tamil Nadu In The 1990s| कृती=John Harriss and Andrew Wyatt, Conference on State Politics in India in the 1990s: Political Mobilisation and Political Competition, December 2004| दुवा=http://www.dcrcdu.org/dcrc/John%20Harriss.doc| विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20070630130734/http://www.dcrcdu.org/dcrc/John+Harriss.doc| विदा दिनांक=2007-06-30| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-06-14| url-status=dead}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= The Roots of South Indian Cinema | कृती= By S. Theodore Baskaran, The Journal of the International Institute | दुवा= http://www.umich.edu/~iinet/journal/vol9no2/baskaran_cinema.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-06-14 | archive-date= 2005-04-23 | archive-url= https://web.archive.org/web/20050423210028/http://www.umich.edu/~iinet/journal/vol9no2/baskaran_cinema.html | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Passions of the Tongue - Language Devotion in Tamil India, 1891–1970 | कृती= Sumathi Ramaswamy University Of California Press | दुवा=http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft5199n9v7&brand=ucpress | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-06-14}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Is the Dravidian movement dying? | कृती= Subramanian Swamy, ''Frontline'', Vol 20, Issue 12, June 2003 | दुवा= http://www.hinduonnet.com/fline/fl2012/stories/20030620003609800.htm | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-06-14 | archive-date= 2006-12-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061214070629/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2012/stories/20030620003609800.htm | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Tamil Coins- a study - Online Book | कृती= R. Nagaswamy | दुवा= http://tamilartsacademy.com/books/coins/cover.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-06-16 | archive-date= 2006-06-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060615123242/http://tamilartsacademy.com/books/coins/cover.html | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= The Political Situation In Pondicherry 1910–1915 | कृती= | दुवा= http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&id=25 | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-10-12 | archive-date= 2007-03-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070311020848/http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&id=25 | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Sowing The Seeds Of A Policy For Free India and the Anti-Hindi Agitation in the South 1910–1915 | कृती= M. S. Thirumalai, Ph.D., | दुवा=http://www.languageinindia.com/dec2005/languagepolicy1936-1.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-10-16}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= The Demand for Dravida Nadu | कृती= Nambi Arooran, K | दुवा= http://www.tamilnation.org/heritage/dravidanadu.htm | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-10-16 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= A history of agitational politics | कृती= Viswanathan, S. | दुवा= http://india.eu.org/1389.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-10-17 | archive-date= 2006-11-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061114222410/http://india.eu.org/1389.html | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Community, Class and Conservation:Development Politics on the Kanyakumari Coast | कृती= Ajantha Subramanian | दुवा=http://www.conservationandsociety.org/c_s_1_2-1-subramanian.pdf|फॉरमॅट=PDF| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-10-17}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= The History Of Reservations In India From The 1800s To The 1950s | कृती= Cynthia Stephen | दुवा= http://www.holycrossjustice.org/pdf/Asia/Integral%20Liberation/June%202006/The%20History%20of%20Reservations%20in%20India.pdf | फॉरमॅट= PDF | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2009-03-15 | archive-date= 2009-03-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090318145134/http://www.holycrossjustice.org/pdf/Asia/Integral%20Liberation/June%202006/The%20History%20of%20Reservations%20in%20India.pdf | url-status= dead }} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= The Global Dimensions of Conflict in Sri Lanka | कृती= Rajesh Venugopal, Queen Elizabeth House, University of Oxford | दुवा= http://www.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps99.pdf | फॉरमॅट= PDF | अ‍ॅक्सेसदिनांक= 2006-10-17 | archive-date= 2006-10-10 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061010121927/http://www.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps99.pdf | url-status= dead }} * {{स्रोत बातमी |पहिलेनाव = Jegatheesan |आडनाव = L. R. |लेखक = |सहलेखक = |दुवा = http://www.bbc.co.uk/tamil/specials/178_wryw/ |title = ஆளும் அரிதாரம் (''Reigning filmdom'') |कृती = |प्रकाशक = BBC |पृष्ठे = |page = |date = |अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-08 |भाषा = Tamil}} * {{संकेतस्थळ स्रोत | title= Varalaaru - Online Monthly Magazine | कृती= Dr.R. Kalaikkovan | दुवा=http://www.varalaaru.com | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-12 |भाषा = Tamil}} </div> [[वर्ग:तमिळनाडू]] a9sdv0df5vn55ja9wuve1q9vitx3wxw 0 77826 2710641 1781026 2026-09-19T02:47:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710641 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = {{लेखनाव}} | स्थानिक = 重庆 | प्रकार = महानगरपालिका (राष्ट्रीय महानगर) | चित्र = Chongqing montage new.png | चित्र_वर्णन = वरपासून खालपर्यंत घड्याळाच्या दिशेनुसार जात : च्येफांगपै सीबीडी भागातील आकाशरेखा, पायदीचंग मंदिर, [[यांगत्से]] नदीवरील छाओ-थ्यॅनान्मन पूल, छूथांग घळ, जनतेचे महान सभागृह | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = Chongqing in China (+all claims hatched).svg | देश = चीन | राज्य = | स्थापना = इ.स. पूर्व ३१६ | महापौर = | क्षेत्रफळ = ८२,३०० | उंची = | लोकसंख्या = ३,१४,४२,३०० | घनता = ३८२ | वेळ = [[यूटीसी]] + ८:०० | वेब = http://www.cq.gov.cn/ |latd=29 |latm=33 |lats=00 |latNS=N |longd=106 |longm=30 |longs=25 |longEW=E }} '''चोंगछिंग''' (लेखनभेद: '''चोंग्छिंग''' ; [[चिनी भाषा|चिनी]]: 重庆 ; [[फीनयीन]]: ''Chongqing'') हे [[चीनचे जनता-प्रजासत्ताक|चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकाच्या]] नैऋत्य भागातील एक महानगर आहे. चिनी जनता-प्रजासत्ताकातील [[चीनच्या जनता-प्रजासत्ताकातील राजकीय विभाग|चार राष्ट्रीय महानगरपालिका क्षेत्रांपैकी]] हे एक असून असा दर्जा असलेले चीनच्या भूवेष्टित भागातले एकमेव महानगर आहे. १९ जिल्हे, १५ परगणे आणि ४ स्वायत्त परगणे एवढा विस्तृत पसारा असलेले हे महानगर क्षेत्र व्याप्तीनुसार राष्ट्रीय शासनाच्या थेट अखत्यारीतील महानगर क्षेत्रांमध्ये सर्वांत मोठे आहे. उत्पादनक्षेत्रातील उद्योगांचे मोठे केंद्र असलेले चोंगछिंग वाहननिर्मिती उद्योगात देशातील तिसऱ्या क्रमांकाचे केंद्र आहे. == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Chongqing|{{लेखनाव}}}} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.cq.gov.cn/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = चिनी, इंग्लिश | access-date = 2010-05-30 | archive-date = 2006-03-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060303161354/http://www.cq.gov.cn/ | url-status = dead }} {{चीनचे राजकीय विभाग}} [[वर्ग:चीनचे राजकीय विभाग]] [[वर्ग:चीनमधील शहरे]] csrhcmbwlub0w1ven9tlbif9i5uas88 0 78003 2710645 1533844 2026-09-19T04:39:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710645 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} '''द्राविडनाडु''', द्रविडिस्तान किंवा द्रविड नाडू (तमिळ: திராவிட நாடு) हा ब्राह्मणेतर द्रविडभाषक लोकांचा प्रस्तावित देश होता. == References == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्य दुवे == * [http://www.tamilnation.org/heritage/dravidanadu.htm The Demand for Dravida Nadu]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} 07ignibsg6zzrapmwzo33r8ulnn0jf6 0 97039 2710542 2699389 2026-09-18T13:29:40Z TheonlyPuneriintown 157039 दुवा जोडल्या, समानार्थी शब्द जोडले 2710542 wikitext text/x-wiki '''नांगर''', ज्याला '''अऊत''' किंवा '''औत'''सुद्धा म्हणतात, हे[[शेती|शेतीमध्ये]] जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, [[माती]] भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच [[पेरणी|पेरणीपूर्व]] जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref>[[File:नांगर.png|thumb|right|350px|पारंपरिक नांगराचे रेखाचित्र]] भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने [[लाकूड|लाकडापासून]] तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात [[लोखंड|लोखंडी]] फाळ बसविला जात असे. हा नांगर [[बैल|बैलांच्या]] साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे [[पशुपालन]], शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] [[कोकण]], [[पश्चिम महाराष्ट्र]], [[विदर्भ]], [[मराठवाडा]] आणि [[खान्देश|खानदेश]] या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील [[भात|भातशेतीसाठी]] हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे [[ट्रॅक्टर]], मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती इंडो-आर्यन भाषाकुलातील प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "लाङ्गल" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == === परीचय === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref>...अपरांत प्रदेशातील कृषी परंपरेचा उल्लेख आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref>...कोकणातील लाकडी नांगराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील स्थानिक नावे === कोकणातील विविध भागांमध्ये पारंपरिक नांगरासाठी प्रामुख्याने '''नांगर''' ही संज्ञाच प्रचलित असली तरी त्याच्या विविध भागांसाठी, तसेच रचनेतील लहान-मोठ्या बदलांनुसार स्थानिक बोलींमध्ये भिन्न नावे आढळतात. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील मालवणी, आगरी, कातकरी, कुणबी तसेच इतर ग्रामीण बोलीभाषांमध्ये नांगराच्या भागांना वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले जाते. तथापि या नावांमध्ये प्रदेशानुसार आणि गावागावांनुसार बदल आढळत असल्यामुळे त्यांचे एकसमान प्रमाणित स्वरूप उपलब्ध नाही.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराच्या मुख्य भागांचा उल्लेख '''खोड''', '''खडसा''', '''फाळ''', '''हाळा (इसाड)''', '''रुमणे''' आणि '''मूठ''' अशा नावांनी केला आहे. या संज्ञा पारंपरिक सुतार, लोहार आणि शेतकरी यांच्यामध्ये प्रचलित होत्या. काही भागांमध्ये याच अवयवांना स्थानिक बोलीनुसार पर्यायी नावेही वापरली जात असल्याचे आढळते.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> मालवणी व कोकणी बोलीभाषांमध्ये कृषी अवजारांच्या नावांमध्ये ध्वनीबदल, उच्चारभेद आणि स्थानिक भाषिक परंपरेमुळे विविधता दिसून येते. त्यामुळे एका गावात वापरले जाणारे नाव दुसऱ्या गावात किंचित वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. तथापि नांगराची मूलभूत रचना आणि त्याचे कार्य सर्वत्र समान राहते.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> कोकणातील पारंपरिक कृषी संस्कृतीचा अभ्यास करताना या स्थानिक संज्ञांना विशेष महत्त्व आहे. या संज्ञांमधून केवळ कृषी तंत्रज्ञानाचाच नव्हे, तर स्थानिक बोलीभाषा, ग्रामीण कारागिरी आणि लोकपरंपरेचाही इतिहास स्पष्ट होतो. त्यामुळे कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती आणि बोलीभाषांच्या संशोधनासाठी या स्थानिक नावांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == नांगराचा वापर == नांगराचा वापर जमिनीचा वरचा थर फोडणे, माती उलटविणे, तण व पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे आणि मशागतीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी केला जातो. पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर मुख्यतः बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे, तर आधुनिक शेतीमध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे नांगर वापरले जातात. नांगराच्या प्रकार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओढशक्ती यांनुसार त्याचा वापर बदलतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref>...ग्रामीण जीवनातील नांगराचे सांस्कृतिक महत्त्व विशेष मानले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === बैलचलित नांगर === भारतात शतकानुशतके बैलचलित नांगर हा शेतीचा प्रमुख आधार राहिला आहे. या पद्धतीमध्ये नांगर जोखडाच्या साहाय्याने बैलजोडीला जोडला जातो. शेतकरी नांगराच्या मूठीवर नियंत्रण ठेवून फाळ जमिनीत आवश्यक त्या खोलीपर्यंत प्रवेश करेल याची काळजी घेतो. जमिनीचा प्रकार आणि बैलांची ताकद यांनुसार नांगरणीची खोली व गती निश्चित होते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> बैलचलित नांगर लहान व मध्यम आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भातशेतीप्रधान भागांमध्ये विशेष उपयुक्त मानला जातो. या नांगराचे वजन तुलनेने कमी असल्यामुळे तो अरुंद बांधांमध्ये आणि लहान तुकड्यांच्या शेतांमध्ये सहज वापरता येतो.<ref>Ratnagiri District Gazetteer. ''Agricultural Implements''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.</ref> === ट्रॅक्टरचलित नांगर === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित नांगरांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला. ट्रॅक्टरला जोडल्या जाणाऱ्या मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांच्या साहाय्याने मोठ्या क्षेत्राची मशागत कमी वेळात आणि अधिक खोलीपर्यंत करता येते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये कामाची गती, खोली आणि कार्यक्षमता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या शेतांमध्ये, कठीण जमिनीत आणि व्यापारी शेतीमध्ये या नांगरांचा व्यापक वापर होतो. तथापि लहान व तुकड्यात विभागलेल्या शेतांमध्ये किंवा डोंगराळ प्रदेशात बैलचलित नांगर अजूनही उपयुक्त मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === नांगर चालविण्याची पद्धत === नांगर चालविताना फाळ जमिनीत योग्य खोलीपर्यंत जाईल आणि सरळ रेषेत पुढे जाईल याकडे विशेष लक्ष दिले जाते. नांगराची मूठ धरून दिशा नियंत्रित केली जाते, तर ओढणारी शक्ती बैल किंवा ट्रॅक्टरद्वारे पुरविली जाते. सलग फेऱ्यांमध्ये प्रत्येक नवीन ओळ मागील ओळीला समांतर ठेवली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण शेताची एकसमान मशागत होते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> नांगर चालविताना फाळाची धार, नांगराचा झुकाव, जोडणीची उंची आणि जमिनीची स्थिती यांचा कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. योग्य समायोजनामुळे माती समप्रमाणात उलटली जाते आणि नांगरावरील अनावश्यक ताण कमी होतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कार्यक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक === नांगराची कार्यक्षमता अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामध्ये जमिनीचा प्रकार, मातीतील आर्द्रता, फाळाची धार, नांगराची रचना, ओढणाऱ्या प्राण्यांची किंवा ट्रॅक्टरची क्षमता, तसेच नांगर चालविणाऱ्या व्यक्तीचे कौशल्य यांचा समावेश होतो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> फाळ बोथट झाल्यास किंवा नांगराची योग्य देखभाल न झाल्यास माती व्यवस्थित उलटली जात नाही आणि ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते. याउलट योग्य देखभाल केलेला आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार निवडलेला नांगर अधिक कार्यक्षम ठरतो, तसेच त्याचे आयुष्यही वाढते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == नांगराची देखभाल व सुरक्षितता == नांगराचे कार्यक्षम आयुष्य वाढविण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल आणि सुरक्षित वापर आवश्यक मानला जातो. नांगराचा फाळ, लाकडी भाग, जोडणीचे घटक आणि धातूचे अवयव यांची वेळोवेळी तपासणी केल्यास त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. योग्य देखभालीमुळे नांगरावरील झीज कमी होते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी लागते आणि मशागतीची गुणवत्ता सुधारते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === देखभाल === नांगराचा वापर झाल्यानंतर त्यावरील माती, गवत व इतर अवशेष स्वच्छ काढून टाकावेत. विशेषतः फाळ आणि धातूच्या भागांवर ओलावा राहिल्यास गंज निर्माण होण्याची शक्यता असते. लाकडी भागांना भेगा पडल्या आहेत का, जोडणी सैल झाली आहे का किंवा धातूचे भाग वाकले आहेत का याची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती किंवा बदल केल्यास नांगराची कार्यक्षमता टिकून राहते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === फाळाची धार === फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग असून त्याची धार तीक्ष्ण असणे आवश्यक असते. बोथट झालेला फाळ माती प्रभावीपणे कापू शकत नाही, त्यामुळे ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते आणि नांगरणीची गुणवत्ता कमी होते. म्हणून फाळाची धार वेळोवेळी घासून तीक्ष्ण करणे किंवा आवश्यक असल्यास नवीन फाळ बसविणे ही नियमित देखभालीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === साठवण === नांगर वापरात नसताना तो कोरड्या, हवेशीर आणि पावसापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा. धातूच्या भागांना गंज लागू नये म्हणून त्यांना तेल किंवा ग्रीसचा पातळ थर लावला जातो. लाकडी नांगर दीर्घकाळ ओलाव्यात ठेवल्यास लाकूड कुजण्याची किंवा वाकण्याची शक्यता असते. योग्य साठवणुकीमुळे नांगराचे आयुष्य वाढते आणि पुढील वापरासाठी तो चांगल्या स्थितीत राहतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === सुरक्षित वापर === नांगर वापरताना त्याची जोडणी व्यवस्थित आणि मजबूत आहे याची खात्री करावी. बैलचलित नांगरामध्ये जोखड, दोर व नांगराची जोडणी सुरक्षित असणे आवश्यक असते, तर ट्रॅक्टरचलित नांगरामध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) आणि इतर यांत्रिक सांधे योग्य प्रकारे बसविलेले असावेत. दगड, झाडांची मुळे किंवा इतर कठीण अडथळ्यांवर नांगर आदळल्यास त्याचे नुकसान होऊ शकते, म्हणून अशा परिस्थितीत काळजीपूर्वक काम करणे आवश्यक असते. नियमित तपासणी, योग्य देखभाल आणि सुरक्षित संचालन यांमुळे नांगराची कार्यक्षमता वाढते तसेच अपघातांची शक्यता कमी होते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व == नांगर हा केवळ शेतीचे अवजार नसून भारतीय कृषिसंस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि सभ्यतेच्या विकासाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. प्राचीन काळापासून नांगर हा अन्ननिर्मिती, स्थिर वस्ती, भूमीची मशागत आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जात आहे. भारतीय साहित्य, लोकपरंपरा, धार्मिक विधी आणि लोककलेमध्ये नांगराला श्रम, समृद्धी आणि भूमीशी असलेल्या मानवी नात्याचे प्रतीकात्मक स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Ghurye, G. S. ''Indian Sadhus'' (सांस्कृतिक संदर्भांसाठी); तसेच भारतीय कृषीसंस्कृतीवरील विविध अभ्यासग्रंथ.</ref> === भारतीय संस्कृतीतील स्थान === भारतीय उपखंडात कृषीप्रधान समाजाच्या विकासाबरोबर नांगराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. भूमीची मशागत करणारे प्रमुख अवजार म्हणून नांगराने मानवी समाजाला भटक्या जीवनातून स्थिर कृषिसांस्कृतिकडे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अनेक प्राचीन शिल्पांमध्ये, मंदिरांतील कोरीव कामांमध्ये आणि ऐतिहासिक चित्रणांमध्ये बैलजोडीसह नांगराचे दर्शन घडते. त्यामुळे नांगर हा भारतीय कृषीपरंपरेचा ऐतिहासिक प्रतीक मानला जातो.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Dhavalikar, M. K. ''Indian Archaeology''. New Delhi.</ref> === लोकपरंपरा === भारतीय ग्रामीण भागात नांगराला श्रम, उपजीविका आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अनेक प्रदेशांमध्ये नवीन नांगर तयार झाल्यानंतर किंवा शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी त्याची पूजा करण्याची परंपरा आढळते. काही भागांत नांगर, बैलजोडी आणि जोखड यांचे पूजन करून शेतीच्या कामास प्रारंभ केला जातो. कोकण, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि भारतातील इतर कृषीप्रधान प्रदेशांमध्ये अशा परंपरा आजही काही प्रमाणात जतन झालेल्या आहेत.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''; ''Kolaba District Gazetteer''.</ref> === साहित्य व म्हणी === मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांतील लोकसाहित्य, ओव्या, लोकगीते, भारुडे आणि ग्रामीण कथांमध्ये नांगराचा वारंवार उल्लेख आढळतो. नांगर हा कष्ट, प्रामाणिक श्रम आणि शेतीप्रधान जीवनाचे प्रतीक म्हणून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचारांमध्येही वापरला जातो. ग्रामीण साहित्यामध्ये नांगर हे शेतकऱ्याच्या जीवनाशी अभिन्नपणे जोडलेले अवजार म्हणून चित्रित केलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी लोकसाहित्य''.</ref><ref>Dhere, R. C. ''लोकसंस्कृतीचे उपासक''.</ref> === उत्सव व धार्मिक संदर्भ === भारतातील अनेक कृषीप्रधान समाजांमध्ये शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी नांगराचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील बैलपोळा, कर्नाटकातील करगा परिसरातील कृषीपरंपरा तसेच भारतातील विविध प्रादेशिक कृषीउत्सवांमध्ये नांगराला बैलांसह सन्मानाचे स्थान दिले जाते. काही भागांमध्ये भूमिपूजन किंवा पहिल्या मशागतीपूर्वी नांगराची पूजा केली जाते. या परंपरांमधून नांगराला कृषीसमृद्धी, भूमीचा सन्मान आणि श्रमसंस्कृतीचे प्रतीक म्हणून मान्यता मिळाल्याचे दिसून येते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.</ref> == आधुनिक बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कृषी क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढल्यामुळे नांगराच्या रचना, साहित्य आणि वापराच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल झाले. पारंपरिक लाकडी नांगरांच्या जागी अधिक टिकाऊ आणि कार्यक्षम लोखंडी तसेच पोलादी नांगरांचा वापर वाढला. ट्रॅक्टरच्या प्रसारामुळे विविध प्रकारचे यांत्रिक नांगर विकसित झाले असून त्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव === कृषी यांत्रिकीकरणामुळे नांगराच्या वापरामध्ये मोठा बदल झाला. पारंपरिक बैलचलित नांगरांबरोबरच ट्रॅक्टरचलित मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांचा वापर वाढला. या नांगरांच्या साहाय्याने अधिक खोलीपर्यंत, कमी वेळात आणि मोठ्या क्षेत्रावर मशागत करणे शक्य झाले. तथापि, लहान शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भागांमध्ये पारंपरिक नांगर आजही वापरात आहेत.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === सुधारित नांगर === कृषी संशोधन संस्थांनी आणि कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनामुळे पारंपरिक नांगरांच्या अनेक सुधारित आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, अधिक मजबूत चौकट, समायोजित करता येणारी खोली आणि ट्रॅक्टरशी सुसंगत जोडणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांमुळे आधुनिक नांगर अधिक कार्यक्षम ठरले आहेत. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि शेतीच्या गरजेनुसार विविध आकार व प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणीय विचार === आधुनिक कृषी व्यवस्थेमध्ये नांगराच्या वापराचा पर्यावरणीय परिणामही विचारात घेतला जातो. जमिनीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे संरक्षण, मातीची रचना आणि आर्द्रतेचे संवर्धन यांचा विचार करून योग्य प्रकारचा नांगर निवडण्यावर भर दिला जातो. काही भागांमध्ये मातीची अनावश्यक उलथापालथ टाळण्यासाठी कमी मशागत (Minimum Tillage) किंवा संरक्षणात्मक मशागत (Conservation Tillage) यांसाठी विशेष प्रकारचे नांगर वापरले जातात. अशा सुधारित पद्धतींमुळे मातीचे आरोग्य जपणे, इंधनाची बचत करणे आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेला चालना देणे शक्य होते.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.</ref><ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणपूरक नांगरणीसाठी विकसित नांगर === मृदा संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत कृषी विकास यांना प्राधान्य देऊन आधुनिक काळात पर्यावरणपूरक नांगरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पारंपरिक खोल नांगरणीमुळे काही परिस्थितींमध्ये मातीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे नुकसान आणि इंधनाचा अधिक वापर होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीची कमीतकमी उलथापालथ करणारे, कमी ओढशक्तीची आवश्यकता असलेले आणि मातीची नैसर्गिक रचना जपणारे विविध प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> पर्यावरणपूरक नांगरांमध्ये संरक्षणात्मक मशागतीसाठी (Conservation Tillage) वापरले जाणारे नांगर, अल्प मशागतीसाठी (Minimum Tillage) विकसित केलेले नांगर, पट्टा मशागतीसाठी (Strip Tillage) वापरले जाणारे नांगर तसेच जमिनीचा वरचा थर कमीतकमी विस्कळीत करणारे विशेष प्रकारचे चिझेल नांगर (Chisel Plough) यांचा समावेश होतो. हे नांगर जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि मातीतील आर्द्रता यांचे संरक्षण करण्यास सहाय्य करतात.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref> आधुनिक पर्यावरणपूरक नांगरांच्या निर्मितीत उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, झीजप्रतिरोधक धातू, कमी वजनाची रचना आणि इंधनाची बचत करणारी अभियांत्रिकी यांचा वापर केला जातो. यामुळे नांगराचे आयुष्य वाढते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी होते आणि ऊर्जा वापरात बचत होते.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> भारतातील विविध भौगोलिक प्रदेश, मातीचे प्रकार आणि हवामान लक्षात घेऊन पर्यावरणपूरक नांगरांच्या विविध आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. कृषी विद्यापीठे, भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी विकसित केलेले अनेक सुधारित नांगर मृदा संवर्धन, इंधन बचत आणि शाश्वत कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जात आहेत.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कृषी]] * [[नांगरणी]] * [[वखर]] * [[पाटा]] * [[बैल]] * [[ट्रॅक्टर]] * [[मृदा]] == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:A farmer with traditional plough and oxes, on a rainy day - panoramio.jpg|पावसाळ्यात बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक लाकडी नांगराने नांगरणी File:Ploughing by mini-tractor 2.jpg|मिनी ट्रॅक्टरद्वारे आधुनिक नांगरणी File:Plowing with mission oxen, Bihar, India, 1959 (16796288079).jpg|बिहारमध्ये बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक नांगरणी (१९५९) File:Aut.jpg|पारंपरिक लाकडी नांगर File:Ploughing in Salem district.jpg|शेतात बैलांच्या साहाय्याने नांगरणी File:नांगर.png|पारंपरिक नांगराचे रेखाचित्र File:The Pima Indians - pg 98a.png|पारंपरिक नांगराचा ऐतिहासिक वापर दर्शविणारे चित्र File:Memanfaatkan Tenaga Hewan Ternak.jpg|पाळीव जनावरांच्या साहाय्याने नांगरणी </gallery> == ग्रंथसूची == === मराठी === * घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. * कांबळे, डॉ. आर. एच. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. === इंग्रजी === * Khobrekar, V. G. ''Kokan: From the Earliest to 1818 A.D.''. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. New Delhi: Jain Brothers. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research. * Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal. * Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''. * Maharashtra State Gazetteers. ''Kolaba District Gazetteer''. * Government of India. ''Agricultural Machinery Manual''. == बाह्य दुवे == * [https://icar.org.in भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)] * [https://farmer.gov.in भारत सरकार – शेतकरी पोर्टल] * [https://agricoop.nic.in कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग, भारत सरकार] * [https://www.fao.org Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://ciae.icar.gov.in Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE)]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://krishi.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:शेती]] owazsb7z0wju8e5ikg52ygfvxaeh5zp 2710543 2710542 2026-09-18T13:34:47Z TheonlyPuneriintown 157039 /* "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती */ दुवा जोडल्या 2710543 wikitext text/x-wiki '''नांगर''', ज्याला '''अऊत''' किंवा '''औत'''सुद्धा म्हणतात, हे[[शेती|शेतीमध्ये]] जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरले जाणारे सर्वांत प्राचीन आणि मूलभूत कृषी अवजार मानले जाते. जमिनीचा वरचा थर उलथणे, [[माती]] भुसभुशीत करणे, तणांचे नियंत्रण करणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास पोषक परिस्थिती निर्माण करणे तसेच [[पेरणी|पेरणीपूर्व]] जमीन तयार करणे ही नांगराची प्रमुख कार्ये आहेत. [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडात]] हजारो वर्षांपासून नांगराचा वापर होत असून कृषी संस्कृतीच्या विकासात त्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref>[[File:नांगर.png|thumb|right|350px|पारंपरिक नांगराचे रेखाचित्र]] भारतातील पारंपरिक नांगर प्रामुख्याने [[लाकूड|लाकडापासून]] तयार केला जात असे. जमिनीला छेद देणाऱ्या भागात [[लोखंड|लोखंडी]] फाळ बसविला जात असे. हा नांगर [[बैल|बैलांच्या]] साहाय्याने ओढला जात असल्यामुळे [[पशुपालन]], शेती आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्था यांचा परस्पर संबंध दृढ राहिला. प्रदेशानुसार जमिनीचे स्वरूप, पिकांची पद्धत आणि उपलब्ध लाकूड यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि रचनेत विविधता आढळते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Government of India. ''Farm Implements and Machinery''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] [[कोकण]], [[पश्चिम महाराष्ट्र]], [[विदर्भ]], [[मराठवाडा]] आणि [[खान्देश|खानदेश]] या प्रदेशांमध्ये स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार नांगराचे विविध प्रकार विकसित झाले. विशेषतः कोकणातील [[भात|भातशेतीसाठी]] हलक्या लाकडी नांगरांचा वापर केला जात असे, तर काळ्या जमिनीच्या प्रदेशात अधिक मजबूत आणि जड नांगर प्रचलित होते. या प्रादेशिक वैशिष्ट्यांचा उल्लेख महाराष्ट्राच्या इतिहास, लोकसंस्कृती आणि ग्रामीण जीवनावरील विविध ग्रंथांमध्ये आढळतो.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणाला वेग आल्यामुळे [[ट्रॅक्टर]], मोल्डबोर्ड प्लाऊ, डिस्क प्लाऊ आणि रोटाव्हेटर यांसारख्या आधुनिक कृषी अवजारांचा वापर वाढला. परिणामी बैलचलित पारंपरिक नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या घटला. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी, सेंद्रिय शेती तसेच कृषी वारशाच्या जतनाशी संबंधित उपक्रमांमध्ये पारंपरिक नांगराचे सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व आजही कायम आहे.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> === नांगराची व्याख्या === नांगर हे शेतीसाठी वापरले जाणारे असे कृषी अवजार आहे ज्याच्या साहाय्याने जमिनीचा वरचा थर कापून किंवा उलथून तिची मशागत केली जाते. जमिनीची भौतिक रचना सुधारण्यासाठी, तणांचे नियंत्रण करण्यासाठी, पिकांच्या अवशेषांचे जमिनीत मिश्रण करण्यासाठी तसेच पेरणीस योग्य अशी जमीन तयार करण्यासाठी नांगराचा उपयोग केला जातो. कृषी अभियांत्रिकीच्या दृष्टीने नांगर हे प्राथमिक मशागतीचे (Primary Tillage Implement) प्रमुख साधन मानले जाते.<ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Farm Implements and Machinery''. New Delhi.</ref> नांगराचे कार्य केवळ माती उलथणे एवढ्यापुरते मर्यादित नसून जमिनीमध्ये हवा खेळती राहणे, पावसाचे पाणी मुरण्यास मदत होणे, तणांचा नाश होणे, कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होणे आणि पिकांच्या मुळांच्या वाढीस पोषक परिस्थिती निर्माण करणे यासाठीही तो महत्त्वाचा मानला जातो.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Food and Agriculture Organization of the United Nations.</ref><ref>Reddy, S. R. (2016). ''Principles of Agronomy''. Kalyani Publishers.</ref> भारतीय पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर हा बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे. त्याच्या मुख्य भागामध्ये दांडा, फाळ, जोखडाशी जोडणारा भाग आणि नांगर हाताळण्यासाठी आवश्यक रचना यांचा समावेश होतो. प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पिकांची पद्धत आणि भौगोलिक परिस्थिती यांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि बांधणीत बदल आढळतात.<ref>Government of India. ''Improved Farm Implements for Dryland Agriculture''. Ministry of Agriculture.</ref><ref>Singh, G. (2015). ''Agricultural Engineering – Farm Power and Machinery Management''. Standard Publishers Distributors, New Delhi.</ref> मराठी भाषेत "नांगर" हा शब्द शेतीच्या अवजारासाठी रूढ असला तरी भारतातील विविध प्रदेशांत याच अवजाराला हल, नांगल, हलम, नागली किंवा इतर प्रादेशिक नावांनी ओळखले जाते. भाषिक विविधतेनुसार नावांमध्ये फरक असला तरी त्याचे मूलभूत कार्य समान राहते.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === शेतीतील महत्त्व === मानवी संस्कृतीच्या विकासामध्ये नांगराचा शोध हा कृषी इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो. स्थिर शेतीव्यवस्थेचा विकास, अन्नधान्य उत्पादनात वाढ आणि ग्रामीण वसाहतींचा विस्तार यामध्ये नांगराचा मोठा वाटा होता. शेतीतील उत्पादकता वाढविण्यासाठी प्राथमिक मशागत हा मूलभूत टप्पा असून नांगर त्यासाठी अत्यावश्यक साधन मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Encyclopaedia Britannica. "Plow".</ref> महाराष्ट्रात भात, ज्वारी, बाजरी, गहू, ऊस, कडधान्ये आणि इतर पिकांच्या लागवडीपूर्वी नांगरणी करणे ही पारंपरिक शेतीची अविभाज्य प्रक्रिया होती. विशेषतः कोकणातील भातशेतीमध्ये पहिल्या पावसानंतर नांगरणीला प्रारंभ होत असे. स्थानिक हवामान, पर्जन्यमान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगराच्या वापरामध्ये प्रादेशिक वैशिष्ट्ये विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref><ref>Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref> आधुनिक काळात ट्रॅक्टरचलित कृषी अवजारांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, लहान शेतजमिनी आणि अल्पभूधारक शेतकरी यांच्याकडे पारंपरिक नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. त्याचबरोबर नांगर हे भारतीय कृषी वारसा, ग्रामीण जीवन आणि लोकसंस्कृतीचे प्रतीक मानले जाते.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> == व्युत्पत्ती == === "नांगर" शब्दाची उत्पत्ती === "नांगर" हा शब्द मराठीतील प्राचीन कृषिविषयक शब्दांपैकी एक मानला जातो. त्याची व्युत्पत्ती [[हिंद-आर्य भाषासमूह|हिंद-आर्य भाषाकुलातील]] प्राचीन शब्दपरंपरेशी संबंधित असून संस्कृतमधील "[[wiktionary:लाङ्गल#/languages|लाङ्गल]]" (लाङ्गलम्) या शब्दाशी त्याचा निकटचा संबंध मानला जातो. संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द शेतीची मशागत करणाऱ्या अवजारासाठी वापरला जात असे. कालांतराने प्राकृत, अपभ्रंश आणि प्रादेशिक भाषांमधील ध्वनीबदलांमुळे विविध स्वरूपे निर्माण झाली आणि मराठीत "नांगर" हा शब्द रूढ झाला.<ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> भारतीय कृषिसंस्कृतीमध्ये नांगराचा वापर अत्यंत प्राचीन असल्यामुळे या अवजाराचा उल्लेख वैदिक आणि उत्तरवैदिक साहित्यात विविध नावांनी आढळतो. [[ऋग्वेद]], [[यजुर्वेद]] आणि नंतरच्या कृषिविषयक ग्रंथांमध्ये शेती, मशागत आणि नांगरणी यांचे उल्लेख आढळतात. तथापि, सर्वच ठिकाणी आधुनिक मराठीतील "नांगर" हा शब्द आढळत नाही; त्याऐवजी त्या काळातील भाषिक परंपरेनुसार "लाङ्गल" किंवा इतर रूपांचा वापर झालेला दिसतो.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. ''Vedic Index of Names and Subjects''. Motilal Banarsidass.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> मराठीमध्ये "नांगर" या शब्दापासून "नांगरणी", "नांगरट", "नांगरलेली जमीन", "नांगरवट" यांसारखे अनेक व्युत्पन्न शब्द तयार झाले असून ते ग्रामीण बोलीभाषा आणि कृषी व्यवहारामध्ये आजही प्रचलित आहेत. या शब्दसंपदेवरून महाराष्ट्रातील कृषी जीवनात नांगराचे असलेले दीर्घकालीन महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी व्युत्पत्ती कोश''.</ref> === संस्कृत, प्राकृत व अपभ्रंशातील रूपे === संस्कृतमध्ये "लाङ्गल" हा शब्द नांगरासाठी प्रामुख्याने वापरला जात असे. पाणिनी, अमरकोश आणि इतर संस्कृत कोशग्रंथांमध्ये या शब्दाचा उल्लेख कृषी अवजार म्हणून आढळतो. प्राकृत भाषांमध्ये ध्वनीपरिवर्तनामुळे "लंगल", "लंगल", "नंगल" यांसारखी रूपे निर्माण झाली. पुढे अपभ्रंश आणि मध्य इंडो-आर्यन भाषांमधून विविध प्रादेशिक भाषांमध्ये त्यांचे स्थानिक स्वरूप विकसित झाले.<ref>Apte, V. S. ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> भाषावैज्ञानिकांच्या मते भारतीय उपखंडातील कृषी संस्कृतीच्या प्रसाराबरोबर या शब्दाचे विविध भाषिक रूपांतरे झाली. त्यामुळे आजही उत्तर भारतापासून दक्षिण भारतापर्यंत नांगरासाठी वापरल्या जाणाऱ्या अनेक शब्दांमध्ये ध्वनिसाम्य आढळते.<ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref> === भारतीय भाषांतील समतुल्य शब्द === भारतीय भाषांमध्ये नांगरासाठी विविध शब्द प्रचलित आहेत. हिंदीमध्ये "हल", संस्कृतमध्ये "लाङ्गल", गुजरातीमध्ये "હળ", पंजाबीमध्ये "ਹਲ", बंगालीमध्ये "লাঙল", ओडियामध्ये "ଲଙ୍ଗଳ", आसामीमध्ये "লাঙল" तर कन्नडमध्ये "ನೇಗಿಲು" किंवा "ನಂಗಲ", तेलुगूमध्ये "నాగలి" आणि तमिळमध्ये "கலப்பை" किंवा स्थानिक प्रकारानुसार इतर शब्द वापरले जातात. हे शब्द भाषिकदृष्ट्या वेगवेगळे असले तरी त्यांचा संबंध शेतीच्या प्राथमिक मशागतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या अवजाराशीच आहे.<ref>Turner, R. L. (1966). ''A Comparative Dictionary of the Indo-Aryan Languages''. Oxford University Press.</ref><ref>Masica, Colin P. (1991). ''The Indo-Aryan Languages''. Cambridge University Press.</ref><ref>Monier-Williams, Monier. ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford University Press.</ref> === मराठीतील प्रादेशिक नावे === महाराष्ट्रात "नांगर" हे प्रमाण मराठीतील सर्वाधिक प्रचलित नाव असले तरी विविध भागांतील बोलीभाषांमध्ये त्याच्या उच्चारात आणि संबोधनात काही प्रमाणात फरक आढळतो. कोकण, पश्चिम महाराष्ट्र, विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशातील ग्रामीण भागात नांगराच्या प्रकारानुसार किंवा रचनेनुसार स्थानिक नावांचा वापर केला जातो. काही भागांत विशिष्ट आकाराच्या किंवा विशिष्ट पिकांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगरांना स्वतंत्र स्थानिक नावे दिलेली आढळतात. या नावांमधून महाराष्ट्रातील कृषी परंपरेतील प्रादेशिक विविधता आणि लोकभाषेची समृद्धता दिसून येते.<ref>महाराष्ट्र शासन. ''मराठी विश्वकोश''.</ref><ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक शेती === मानवाच्या भटक्या जीवनपद्धतीतून स्थिर कृषी समाजाकडे झालेला प्रवास हा मानवी इतिहासातील महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जातो. नवाश्मयुगात (Neolithic Period) वनस्पतींची नियोजित लागवड आणि प्राण्यांचे पाळीवकरण यांसोबत जमिनीची मशागत करण्यासाठी विविध साधनांचा वापर सुरू झाला. सुरुवातीच्या काळात खोदकाठी, लाकडी काठ्या आणि साध्या कृषी अवजारांचा वापर केला जात होता. कालांतराने जमिनीचा वरचा थर सैल करण्यासाठी आणि पेरणीस योग्य बनविण्यासाठी लाकडी नांगरासारख्या अवजारांचा विकास झाला.<ref>Barker, Graeme (2006). ''The Agricultural Revolution in Prehistory: Why Did Foragers Become Farmers?'' Oxford University Press.</ref><ref>Fuller, Dorian Q. (2007). "Contrasting Patterns in Crop Domestication". ''Annals of Botany''. 100 (5): 903–924.</ref> भारतीय उपखंडात नवाश्मयुगीन वसाहतींमधून शेतीचे पुरावे प्राप्त झाले असून त्या काळात जमिनीची मशागत करण्यासाठी साध्या कृषी अवजारांचा वापर होत असल्याचे पुरातत्त्वीय संशोधनातून सूचित होते. प्रारंभीचे नांगर प्रामुख्याने लाकडापासून बनविले जात असावेत, अशी मांडणी अनेक कृषी इतिहासकारांनी केली आहे; तथापि त्या काळातील लाकडी अवजारे नाशवंत असल्यामुळे त्यांचे प्रत्यक्ष पुरावे मर्यादित प्रमाणात उपलब्ध आहेत.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref> === सिंधू संस्कृती === सिंधू संस्कृती (इ.स.पू. सु. 2600–1900) ही जगातील प्राचीन नागरी संस्कृतींपैकी एक मानली जाते. या संस्कृतीतील कृषी हा अर्थव्यवस्थेचा महत्त्वाचा आधार होता. हरप्पा, मोहेंजोदडो, कालीबंगन, राखीगढी आणि इतर पुरातत्त्वीय स्थळांवरील संशोधनातून गहू, बार्ली, कडधान्ये आणि इतर पिकांची लागवड होत असल्याचे पुरावे उपलब्ध झाले आहेत.<ref>Possehl, Gregory L. (2002). ''The Indus Civilization: A Contemporary Perspective''. AltaMira Press.</ref><ref>Kenoyer, Jonathan Mark (1998). ''Ancient Cities of the Indus Valley Civilization''. Oxford University Press.</ref> राजस्थानातील कालीबंगन येथे उत्खननामध्ये सापडलेल्या समांतर आणि छेदक नांगररेषा (ploughed field) या जगातील सर्वात प्राचीन नांगरलेल्या शेतांच्या पुराव्यांपैकी मानल्या जातात. या पुराव्यांवरून त्या काळात नियोजित नांगरणी आणि पिकांच्या ओळींची लागवड केली जात असल्याचे संशोधकांचे मत आहे.<ref>Lal, B. B. (1997). ''The Earliest Civilization of South Asia''. Aryan Books International.</ref><ref>Archaeological Survey of India. ''Indian Archaeology – A Review''.</ref> === वैदिक काळ === वैदिक काळात भारतीय समाजाचा प्रमुख व्यवसाय शेती व पशुपालन हा होता. ऋग्वेद, अथर्ववेद, यजुर्वेद आणि ब्राह्मण ग्रंथांमध्ये कृषी, नांगरणी, पेरणी, धान्य उत्पादन आणि शेतीशी संबंधित विविध विधींचे उल्लेख आढळतात. या काळात शेती ही केवळ उदरनिर्वाहाचे साधन नसून सामाजिक आणि धार्मिक जीवनाचाही महत्त्वाचा भाग होती.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''. Vol. I–II. London: John Murray.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref> संस्कृत साहित्यात नांगरासाठी "लाङ्गल" हा शब्द प्रचलित होता. वैदिक व उत्तरवैदिक साहित्यात या शब्दाचा वापर जमिनीची मशागत करणाऱ्या कृषी अवजारासाठी करण्यात आलेला दिसतो. नांगराच्या साहाय्याने शेतीची मशागत करून धान्य उत्पादन वाढविण्याचे महत्त्व त्या काळातील कृषिपरंपरेत अधोरेखित झालेले आढळते.<ref>Monier-Williams, Monier (1899). ''A Sanskrit-English Dictionary''. Oxford: Clarendon Press.</ref><ref>Apte, V. S. (1957). ''The Practical Sanskrit-English Dictionary''. Poona: Prasad Prakashan.</ref> वैदिक समाजात बैलांचा उपयोग नांगर ओढण्यासाठी केला जात असे. कृषी उत्पादनासाठी सुपीक जमीन, बैलांची जोडी आणि नांगर ही आवश्यक साधने मानली जात होती. विविध वैदिक मंत्रांमध्ये समृद्ध पीक, सुपीक भूमी आणि यशस्वी शेतीसाठी प्रार्थना केलेली आढळते, ज्यावरून त्या काळातील कृषीव्यवस्थेचे महत्त्व स्पष्ट होते.<ref>Macdonell, A. A.; Keith, A. B. (1912). ''Vedic Index of Names and Subjects''.</ref><ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref> === प्राचीन भारत === उत्तरवैदिक काळानंतर भारतीय कृषी व्यवस्थेत लक्षणीय प्रगती झाली. मौर्य, सातवाहन, गुप्त आणि इतर राजवंशांच्या काळात शेती हा राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार होता. जमिनीची मशागत, सिंचन, पिकांचे नियोजन आणि महसूल व्यवस्था यांवर विशेष भर देण्यात आला होता.<ref>Thapar, Romila (2002). ''Early India: From the Origins to AD 1300''. University of California Press.</ref><ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref> कौटिल्याच्या 'अर्थशास्त्र' या ग्रंथामध्ये कृषी प्रशासन, जमीन, सिंचन व्यवस्था आणि शेतीविषयक विविध बाबींचे सविस्तर वर्णन आढळते. राज्याने शेतीच्या विकासासाठी आवश्यक साधने उपलब्ध करून देणे, शेतीयोग्य जमिनीचा उपयोग वाढविणे आणि उत्पादनक्षमतेत वाढ करणे यांवर भर दिल्याचे या ग्रंथातून दिसून येते.<ref>Shamasastry, R. (Trans.) (1915). ''Kautilya's Arthashastra''. Mysore Government Press.</ref><ref>Kangle, R. P. (1965). ''The Kautiliya Arthasastra''. University of Bombay.</ref> या कालखंडात नांगराच्या रचनेत प्रदेशानुसार बदल होत गेले. जमिनीचा प्रकार, पिकांची आवश्यकता आणि स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्री यांनुसार लाकडी नांगरामध्ये सुधारणा करण्यात आल्या. बैलांच्या साहाय्याने चालविल्या जाणाऱ्या नांगराचा वापर भारतीय कृषी व्यवस्थेचा अविभाज्य घटक राहिला.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I.</ref><ref>Kumar, Dharma (Ed.) (2005). ''The Cambridge Economic History of India'', Vol. I. Cambridge University Press.</ref> === मध्ययुगीन काळ === मध्ययुगीन भारतात शेती हा अर्थव्यवस्थेचा प्रमुख आधार राहिला. दिल्ली सल्तनत, बहमनी, विजयनगर, दख्खनी सल्तनती आणि मुघल काळात कृषी उत्पादन वाढविण्यासाठी जमिनीची नियमित मशागत, सिंचन व्यवस्था आणि महसूल प्रणाली यांना महत्त्व प्राप्त झाले. या काळात नांगराची मूलभूत रचना लाकडीच राहिली; तथापि प्रदेशानुसार मातीचा प्रकार, पर्जन्यमान आणि पिकांच्या आवश्यकतांनुसार त्यामध्ये स्थानिक बदल विकसित झाले.<ref name="Randhawa1980">Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India'', Vol. I. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref> मुघलकालीन प्रशासनात जमिनीचे मोजमाप, महसूल निर्धारण आणि पीकपद्धती यांचा सविस्तर विचार केला जात असे. या व्यवस्थेमुळे कृषी उत्पादनक्षमतेला चालना मिळाली. विविध प्रदेशांतील शेतकरी स्थानिक परिस्थितीनुसार नांगराचे प्रकार वापरत असल्याचे तत्कालीन प्रशासनिक नोंदी आणि कृषी इतिहासावरील अभ्यासांमधून दिसून येते.<ref>Habib, Irfan (1999). ''The Agrarian System of Mughal India (1556–1707)''. Oxford University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === मराठा काळ === मराठा साम्राज्याच्या काळात महाराष्ट्राची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषीवर आधारित होती. गावपातळीवरील महसूल व्यवस्था, पाटील–कुलकर्णी पद्धती आणि स्थानिक कृषी व्यवस्थेमुळे शेतीला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. नांगर हा प्रत्येक शेतकऱ्याच्या मूलभूत कृषी अवजारांपैकी एक मानला जात असे आणि बैलजोडीच्या साहाय्याने शेतीची मशागत केली जात असे.<ref>Kulkarni, A. R. (1996). ''Maharashtra in the Age of Shivaji''. Deshmukh & Company.</ref><ref name="Randhawa1980"/> महाराष्ट्रातील भौगोलिक विविधतेमुळे कोकण, देश, विदर्भ आणि खानदेश या प्रदेशांमध्ये नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले. कोकणातील भातशेतीसाठी हलक्या स्वरूपाचे नांगर, तर कठीण किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत नांगर वापरले जात असल्याचे इतिहास आणि ग्रामीण जीवनावरील अभ्यासांतून दिसून येते.<ref name="Khobrekar1979">Khobrekar, V. G. (1979). ''Konkan: From the Earliest to 1818 A.D.'' Maharashtra State Board for Literature and Culture.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan">घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्पसमृद्ध कोकण''.</ref><ref name="Randhawa1980"/> === ब्रिटिशकालीन शेती === ब्रिटिश राजवटीत भारतातील कृषी व्यवस्था महसूल धोरण, व्यापारी पिकांची वाढ आणि नवीन कृषी तंत्रज्ञानाच्या प्रभावामुळे बदलू लागली. जमीन महसूल व्यवस्थेतील बदल, रेल्वेचा विस्तार आणि बाजारपेठेचा विकास यांमुळे शेतीच्या स्वरूपात परिवर्तन झाले. तथापि, ग्रामीण भारतातील बहुसंख्य शेतकरी पारंपरिक बैलचलित लाकडी नांगराचाच वापर करत होते. प्रदेशानुसार नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल असले तरी त्याचे मूलभूत स्वरूप मोठ्या प्रमाणात कायम राहिले.<ref>Moreland, W. H. (1929). ''The Agrarian System of Moslem India''. Cambridge University Press.</ref><ref name="Randhawa1980"/> एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि विसाव्या शतकाच्या प्रारंभी कृषी विभाग, कृषी संशोधन संस्था आणि प्रांतिक प्रशासन यांनी देशी कृषी अवजारांच्या सुधारणांवर भर दिला. पारंपरिक लाकडी नांगरामध्ये लोखंडी फाळ बसविणे, अधिक टिकाऊ साहित्याचा वापर करणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे यांसाठी विविध प्रयोग करण्यात आले. या काळात काही भागांत सुधारित देशी नांगरांचा प्रसार झाला; तथापि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये पारंपरिक नांगराचे प्राबल्य कायम राहिले.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref> ब्रिटिशकालीन कृषी अहवालांमध्ये भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या देशी नांगरांचे प्रकार, त्यांची रचना आणि कार्यक्षमता यांचे वर्णन आढळते. महाराष्ट्रासह दख्खन प्रदेशातील काळी जमीन, कोकणातील भातशेती आणि इतर कृषी प्रदेशांमध्ये स्थानिक गरजांनुसार नांगराचे विविध प्रकार वापरात असल्याचे या अहवालांतून स्पष्ट होते.<ref>Royal Commission on Agriculture in India (1928). ''Report of the Royal Commission on Agriculture in India''. Government of India.</ref><ref name="Khobrekar1979"/> === स्वातंत्र्योत्तर काळ === स्वातंत्र्यानंतर भारत सरकारने कृषी विकासाला प्राधान्य देत संशोधन, शिक्षण आणि विस्तार सेवांवर विशेष भर दिला. भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR), राज्य कृषी विद्यापीठे आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी सुधारित कृषी अवजारे विकसित करण्यासाठी संशोधन सुरू केले. या कालखंडात पारंपरिक देशी नांगराबरोबरच सुधारित देशी नांगर, मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क प्लाऊ आणि ट्रॅक्टरचलित नांगर यांचा वापर वाढू लागला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi.</ref><ref name="Randhawa1983">Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref> हरितक्रांतीनंतर सिंचन, रासायनिक खते, उच्च उत्पादनक्षम बियाणे आणि यांत्रिकीकरण यांचा कृषी क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला. त्यामुळे मोठ्या क्षेत्रावरील शेतीमध्ये ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला. तरीही डोंगराळ प्रदेश, आदिवासी भाग, लहान शेतजमिनी आणि भातशेतीप्रधान क्षेत्रांमध्ये पारंपरिक नांगराचा वापर काही प्रमाणात सुरूच राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Farm Tools and Equipment''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध कृषी विद्यापीठांनी स्थानिक जमिनीच्या प्रकारानुसार सुधारित देशी नांगर विकसित करण्यासाठी संशोधन केले आहे. आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढत असला तरी पारंपरिक नांगर हा भारतीय कृषी इतिहास, ग्रामीण संस्कृती आणि कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक म्हणून आजही अभ्यासाचा विषय आहे.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> == नांगराची रचना == नांगर हा जमिनीची प्राथमिक मशागत करण्यासाठी वापरला जाणारा कृषी अवजार असून त्याची रचना कार्यक्षम, संतुलित आणि प्रदेशानुसार बदलणारी असते. पारंपरिक भारतीय नांगर मुख्यतः लाकडापासून तयार केला जात असे, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा बनविला जाई. जमिनीचा प्रकार, पिकांची पद्धत, बैलांची ताकद आणि स्थानिक सुतार-लोहार यांच्या कौशल्यानुसार नांगराच्या रचनेत विविधता आढळते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील पारंपरिक नांगराची रचना साधारणपणे तीन प्रमुख घटकांवर आधारित असते. पहिला घटक म्हणजे जमिनीमध्ये प्रवेश करून माती सैल करणारा भाग, दुसरा घटक म्हणजे बैलांकडून मिळणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचविणारी जोडणी आणि तिसरा घटक म्हणजे नांगराची दिशा व खोली नियंत्रित करण्यासाठी शेतकरी वापरत असलेली दांडी किंवा हाताळणीची व्यवस्था. या सर्व घटकांमध्ये योग्य संतुलन असल्यास नांगरणी अधिक प्रभावी होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> पारंपरिक नांगराची रचना भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये भिन्न स्वरूपात विकसित झाली आहे. कोकणातील भातशेती, दख्खनमधील काळी जमीन, गंगेच्या खोऱ्यातील गाळयुक्त माती आणि राजस्थानातील कोरडवाहू प्रदेश या प्रत्येक भागात जमिनीच्या भौतिक गुणधर्मांनुसार नांगराच्या आकारात, वजनात आणि फाळाच्या स्वरूपात बदल आढळतात. त्यामुळे भारतात नांगराची एकच सार्वत्रिक रचना नसून स्थानिक गरजांनुसार विकसित झालेल्या अनेक प्रादेशिक रचना अस्तित्वात आहेत.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी अभियांत्रिकीमध्ये पारंपरिक नांगराच्या मूलभूत तत्त्वांवर आधारित अनेक सुधारित नांगर विकसित करण्यात आले आहेत. लोखंडी व पोलादी भागांचा वापर, समायोजित करता येणारी खोली, बदलता येणारे फाळ आणि यांत्रिक शक्तीशी सुसंगत रचना यांमुळे आधुनिक नांगरांची कार्यक्षमता वाढली आहे. तथापि पारंपरिक नांगराची मूलभूत संकल्पना आजही अनेक आधुनिक नांगरांच्या रचनेचा आधार मानली जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> === नांगराचे मुख्य भाग === पारंपरिक भारतीय नांगर हा अनेक परस्परसंबंधित भागांपासून बनलेला असतो. प्रत्येक भागाचे स्वतंत्र कार्य असून सर्व भागांच्या समन्वयामुळे नांगरणीची प्रक्रिया प्रभावीपणे पार पडते. नांगराच्या आकारात व भागांच्या नावांमध्ये प्रदेशानुसार काही प्रमाणात फरक आढळत असला, तरी त्याची मूलभूत रचना सर्वसाधारणपणे समान असते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराच्या पुढील भागाला जू अथवा बैलजोडीशी जोडणारी व्यवस्था असते. या जोडणीद्वारे बैलांकडून निर्माण होणारी ओढ नांगरापर्यंत पोहोचते. नांगराचा मध्यभाग हा संपूर्ण अवजाराचा आधार मानला जातो. याच भागावर इतर घटक बसविलेले असतात आणि नांगराची स्थिरता याच्यावर अवलंबून असते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगराच्या मागील बाजूस असलेली दांडी किंवा हाताळणीचा भाग शेतकऱ्यास नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करण्यासाठी उपयोगी पडतो. नांगरणीदरम्यान शेतकरी या भागाच्या साहाय्याने नांगर योग्य दिशेने चालवितो तसेच आवश्यकतेनुसार त्याची खोली कमी-जास्त करतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> जमिनीमध्ये प्रत्यक्ष प्रवेश करणारा फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग आहे. फाळ माती कापून तिचा वरचा थर सैल करतो आणि त्यामुळे पेरणीस योग्य स्थिती निर्माण होते. पारंपरिक नांगरांमध्ये प्रारंभी लाकडी फाळांचा वापर होत असला, तरी पुढे लोखंडी फाळांचा वापर वाढल्यामुळे नांगराची टिकाऊपणा आणि कार्यक्षमता दोन्ही वाढली.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये नांगराच्या घटकांना स्थानिक नावांनी ओळखले जाते. उदाहरणार्थ, रुमणे, दांडी, मुख्य भाग, खुट आणि फाळ या संज्ञा अनेक भागांत प्रचलित आहेत. या भागांची रचना, परिमाणे आणि जोडणी स्थानिक शेतीपद्धती, जमिनीचा प्रकार आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार बदलू शकते. त्यामुळे नांगराच्या भागांची नावे आणि स्वरूप यामध्ये प्रादेशिक विविधता आढळते.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/></ref> === लाकडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराचा मुख्य सांगाडा प्रामुख्याने कठीण व टिकाऊ लाकडापासून तयार केला जात असे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध वृक्षप्रजाती यांनुसार नांगर तयार करण्यासाठी बाभूळ, साग, खैर, शिसव, ऐन तसेच इतर मजबूत लाकडांचा वापर केला जाई. लाकडाची निवड करताना त्याची मजबुती, लवचिकता, झीज सहन करण्याची क्षमता आणि वजन यांचा विचार केला जात असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> नांगराचा मुख्य भाग, दांडी, ओढणीचा भाग आणि इतर सहाय्यक घटक हे बहुतांश लाकडाचे असत. लाकडी रचनेमुळे नांगराचे वजन तुलनेने कमी राहत असल्याने बैलांना तो सहज ओढता येत असे. तसेच एखादा भाग झिजल्यास किंवा तुटल्यास तो स्थानिक सुताराकडून सहज दुरुस्त किंवा बदलता येत असे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत लाकडी नांगराची देखभाल तुलनेने कमी खर्चिक होती.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> महाराष्ट्रातील विविध प्रदेशांमध्ये नांगराच्या लाकडी भागांच्या आकारात व प्रमाणात भिन्नता आढळते. कोकणातील भातशेतीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराची रचना तुलनेने हलकी असते, तर दख्खनच्या काळ्या जमिनीसाठी वापरल्या जाणाऱ्या नांगराचा सांगाडा अधिक मजबूत व जाड लाकडाचा तयार केला जातो. स्थानिक अनुभवाच्या आधारे सुतारांनी या रचनांमध्ये कालानुरूप सुधारणा केल्यामुळे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref name="Khobrekar1979"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> लाकडी भागांची योग्य जुळवणी आणि संतुलन हे नांगराच्या कार्यक्षमतेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. लाकडाच्या धाग्यांची दिशा, ओलावा, वाळविण्याची पद्धत आणि जोडणीची मजबुती यांचा नांगराच्या टिकाऊपणा व कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होत असल्याचे कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I.</ref> === लोखंडी भाग === पारंपरिक भारतीय नांगराची मूलभूत रचना लाकडाची असली तरी जमिनीशी थेट संपर्कात येणारे काही भाग लोखंडाचे बनविले जात असत. या भागांमुळे नांगराची टिकाऊपणा, कार्यक्षमता आणि जमिनीची मशागत करण्याची क्षमता वाढत असे. प्रारंभी संपूर्ण लाकडी नांगर वापरात असला, तरी लोहारकलेच्या विकासानंतर नांगराच्या महत्त्वाच्या भागांवर लोखंडाचा वापर वाढू लागला.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> नांगरातील सर्वात महत्त्वाचा लोखंडी भाग म्हणजे फाळ होय. फाळ जमिनीमध्ये प्रथम प्रवेश करून माती कापतो, भेगा निर्माण करतो आणि वरचा थर सैल करतो. फाळाची रचना, लांबी, रुंदी आणि धार ही जमिनीचा प्रकार, आर्द्रता आणि पिकांच्या आवश्यकतेनुसार निश्चित केली जाते. कठीण, दगडी किंवा काळ्या जमिनीसाठी अधिक मजबूत व जाड फाळ वापरला जातो, तर भातशेतीसारख्या मऊ जमिनीसाठी तुलनेने हलका फाळ उपयुक्त मानला जातो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> फाळाव्यतिरिक्त काही पारंपरिक नांगरांमध्ये लोखंडी पट्ट्या, कड्या, खिळे किंवा जोडणीसाठी वापरण्यात येणारे धातूचे भाग असत. या भागांमुळे नांगराची मजबुती वाढत असे आणि वारंवार होणाऱ्या ताणामुळे लाकडी भागांना तडे जाण्याची शक्यता कमी होत असे. प्रदेशानुसार या धातूच्या भागांची संख्या आणि रचना वेगवेगळी असू शकते.<ref name="Randhawa1980"/><ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> लोखंडी फाळाची धार कालांतराने झिजत असल्याने त्यास नियमित धार लावणे किंवा आवश्यकतेनुसार नवीन फाळ बसविणे आवश्यक असे. ही कामे पारंपरिक ग्रामीण समाजात लोहाराकडून केली जात असत. त्यामुळे नांगराच्या निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्तीमध्ये सुतार आणि लोहार या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांचे महत्त्वपूर्ण योगदान होते.<ref>Randhawa, M. S. (1983). ''A History of Agriculture in India'', Vol. II. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Mohan, S. (1995). ''Agricultural Implements and Equipment''. Commonwealth Publishers.</ref> आधुनिक कृषी अवजारांमध्ये उच्च दर्जाचे पोलाद, मिश्रधातू आणि उष्णताप्रक्रिया केलेले धातू वापरून अधिक टिकाऊ फाळ तयार केले जातात. तथापि पारंपरिक लोखंडी फाळाची कार्यपद्धती आणि मूलभूत रचना आजच्या अनेक सुधारित नांगरांमध्येही कायम राखण्यात आलेली आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''.</ref> === जोडणीची रचना === नांगराची कार्यक्षमता केवळ त्याच्या आकारावर किंवा फाळावर अवलंबून नसून त्याच्या जोडणीच्या रचनेवरही अवलंबून असते. बैलजोडी, जू आणि नांगर यांमधील योग्य जोडणीमुळे ओढण्याचे बळ प्रभावीपणे नांगरापर्यंत पोहोचते आणि जमिनीची मशागत समतोलपणे करता येते. जोडणी योग्य नसल्यास नांगर एका बाजूस झुकणे, आवश्यक खोलीपर्यंत न जाणे किंवा बैलांवर अतिरिक्त ताण येणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात.<ref name="MichaelOjha2014">Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref><ref name="ICARImplements">Indian Council of Agricultural Research. ''Farm Implements and Machinery''.</ref> पारंपरिक भारतीय शेतीमध्ये नांगर बैलांच्या जूला दोर, कातडीचे पट्टे किंवा लाकडी जोडणीद्वारे जोडला जात असे. या जोडणीमुळे बैलांनी निर्माण केलेली ओढ नांगराच्या मुख्य भागापर्यंत पोहोचून फाळ जमिनीत आवश्यक खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. जोडणीची लांबी, कोन आणि मजबुती यांचा नांगरणीच्या गुणवत्तेवर थेट परिणाम होतो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर चालविताना शेतकरी दांडीच्या साहाय्याने नांगराची दिशा, खोली आणि संतुलन नियंत्रित करतो. जमिनीचा प्रकार, ओलावा आणि पृष्ठभागानुसार दांडीवर कमी-अधिक दाब देऊन फाळाची खोली नियंत्रित केली जाते. अनुभवी शेतकरी बैलांचा वेग, नांगराचा कल आणि जमिनीची प्रतिकारशक्ती यांचा अंदाज घेऊन मशागत करत असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध कृषी प्रदेशांमध्ये जोडणीच्या रचनेत स्थानिक परिस्थितीनुसार बदल आढळतात. डोंगराळ प्रदेश, भातशेती, काळी जमीन किंवा कोरडवाहू क्षेत्र यांनुसार जूचा आकार, जोडणीची लांबी आणि नांगराचा कल बदलला जातो. या बदलांचा उद्देश जमिनीच्या प्रकारानुसार नांगर अधिक कार्यक्षम बनविणे हा असतो.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांमध्ये बैलांच्या जागी ट्रॅक्टरचा वापर होत असला तरी नांगराच्या जोडणीची मूलभूत अभियांत्रिकी संकल्पना बदललेली नाही. आजच्या ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) किंवा इतर यांत्रिक प्रणालींचा वापर केला जातो. या प्रणालींचा उद्देश ओढण्याचे बळ समतोलपणे नांगरापर्यंत पोहोचविणे आणि मशागतीची कार्यक्षमता वाढविणे हा आहे.<ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref><ref name="ICARImplements"/> === नांगर तयार करण्याची प्रक्रिया === पारंपरिक भारतीय समाजात नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा तयार करण्याचे काम सुतार करीत असे, तर फाळ आणि इतर धातूचे भाग तयार करून बसविण्याचे काम लोहाराकडे असे. या दोन्ही पारंपरिक व्यवसायांच्या सहकार्यामुळे टिकाऊ, संतुलित आणि स्थानिक गरजांनुसार उपयुक्त नांगर तयार होत असे.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="MichaelOjha2014"/> नांगर तयार करण्यासाठी प्रथम योग्य प्रकारचे लाकूड निवडले जाई. लाकूड पूर्णपणे वाळवून त्याला आवश्यक त्या आकारात घडविले जात असे. नांगराचा मुख्य भाग, दांडी आणि इतर लाकडी घटक तयार झाल्यानंतर त्यांची परस्पर जुळवणी केली जाई. प्रत्येक भागाची लांबी, जाडी आणि कोन हे जमिनीचा प्रकार, बैलांची क्षमता आणि स्थानिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन निश्चित केले जात असत.<ref name="ICARImplements"/><ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> यानंतर लोहाराकडून तयार करण्यात आलेला लोखंडी फाळ नांगराच्या अग्रभागी बसविला जाई. फाळाची बसवणी मजबूत असणे आवश्यक मानले जात असे, कारण मशागतीदरम्यान सर्वाधिक ताण याच भागावर येत असे. आवश्यकतेनुसार लोखंडी कड्या, खिळे किंवा पट्ट्यांचा वापर करून लाकडी भागांची मजबुती वाढविली जात असे.<ref name="Randhawa1983"/><ref name="ICARImplements"/> नांगर तयार झाल्यानंतर त्याची प्रत्यक्ष शेतामध्ये चाचणी घेतली जाई. मशागतीची खोली, फाळाचा जमिनीत प्रवेश, नांगराचा समतोल आणि बैलांवरील ओढ यांचे निरीक्षण करून आवश्यक सुधारणा केल्या जात. स्थानिक अनुभवानुसार नांगरामध्ये वेळोवेळी बदल करण्यात येत असल्यामुळे प्रत्येक प्रदेशात विशिष्ट प्रकारचे नांगर विकसित झाले.<ref name="Khobrekar1979"/><ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Agriculture''.</ref> आजही भारतातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक पद्धतीने नांगर तयार केले जातात. तथापि आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे कारखान्यात निर्मित प्रमाणित नांगरांचा वापर वाढला आहे. तरीही पारंपरिक नांगरनिर्मितीची कला ही ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान, लोकअभियांत्रिकी आणि सांस्कृतिक वारशाचा महत्त्वपूर्ण भाग मानली जाते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref>Kepner, R. A.; Bainer, R.; Barger, E. L. (1978). ''Principles of Farm Machinery''. AVI Publishing Company.</ref> == नांगराचे प्रकार == === देशी नांगर === देशी नांगर हा भारतीय शेतीमध्ये प्राचीन काळापासून वापरला जाणारा पारंपरिक कृषी अवजार आहे. विविध भौगोलिक, हवामानिक आणि कृषी परिस्थितीनुसार भारतातील प्रत्येक प्रदेशात देशी नांगराच्या रचनेत स्थानिक बदल झाले असून त्यातून अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. या नांगरांची निर्मिती प्रामुख्याने लाकडापासून केली जात असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाणारा हा नांगर जमिनीची प्राथमिक मशागत, तण नियंत्रण आणि पेरणीपूर्व तयारी यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरला जातो.<ref name="Randhawa1980"/><ref name="ICARImplements"/> देशी नांगराची रचना साधी, हलकी, कमी खर्चिक आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत असल्यामुळे तो शतकानुशतके भारतीय कृषी संस्कृतीचा अविभाज्य भाग राहिला आहे. त्याच्या निर्मितीसाठी स्थानिक पातळीवर उपलब्ध लाकूड आणि लोखंडाचा वापर होत असल्याने देखभाल व दुरुस्ती सहज शक्य होते. लहान व मध्यम शेतकऱ्यांसाठी हा नांगर दीर्घकाळ प्रमुख कृषी अवजार म्हणून वापरात होता.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="Singh2000">Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये जमिनीचा प्रकार, पर्जन्यमान, शेतीपद्धती आणि पिकांच्या गरजेनुसार देशी नांगराचे अनेक प्रादेशिक प्रकार विकसित झाले आहेत. महाराष्ट्र आणि शेजारील प्रदेशांमध्ये सोलापूर नांगर, पुणेरी नांगर, भातशेतीतील नांगर, चरोचर नांगर, पंचमहाल नांगर आणि धारवाडी हलका नांगर हे प्रमुख प्रकार मानले जातात. या प्रत्येक प्रकाराच्या रचनेत, आकारात आणि उपयोगात स्थानिक कृषी परिस्थितीनुसार वैशिष्ट्यपूर्ण बदल आढळतात.<ref name="ShilpasamruddhaKonkan"/> आज आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढला असला तरी डोंगराळ भाग, आदिवासी क्षेत्रे, भातशेतीप्रधान प्रदेश आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांमध्ये देशी नांगराचा वापर अद्यापही आढळतो. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची क्षमता यांमुळे देशी नांगराचे महत्त्व आजही कायम आहे.<ref name="ICARHandbook">Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref><ref name="Randhawa1983"/> === सोलापूर नांगर === सोलापूर नांगर हा महाराष्ट्रातील दख्खन पठारावर, विशेषतः सोलापूर आणि परिसरातील काळ्या जमिनीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. या प्रदेशातील जमीन तुलनेने कठीण, चिकण आणि खोल असल्यामुळे तिच्या प्रभावी मशागतीसाठी मजबूत व टिकाऊ नांगराची आवश्यकता होती. या गरजेतून सोलापूर नांगराची रचना विकसित झाली असल्याचे मानले जाते. सोलापूर नांगराची रचना तुलनेने मजबूत असून त्याचा लाकडी सांगाडा जाड व टिकाऊ असतो. जमिनीत अधिक खोलवर प्रवेश करण्यासाठी यामध्ये मजबूत लोखंडी फाळ बसविण्यात येतो. त्यामुळे काळ्या जमिनीतील घट्ट माती फोडणे, पावसापूर्व मशागत करणे आणि पेरणीसाठी जमीन तयार करणे अधिक सुलभ होते.<ref name="ICARImplements"/><ref name="MichaelOjha2014"/> हा नांगर प्रामुख्याने बैलांच्या साहाय्याने चालविला जातो. योग्य संतुलन, मजबूत जोडणी आणि टिकाऊ रचना यांमुळे दीर्घकाळ वापर करूनही त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे सोलापूर नांगरामध्ये प्रदेशानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित अवजारांचा वापर वाढला असला तरी महाराष्ट्रातील काही भागांत पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही सोलापूर नांगराचा वापर करतात. पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञान, स्थानिक लोकज्ञान आणि ग्रामीण कारागिरीचे प्रतीक म्हणून या नांगराला विशेष महत्त्व आहे.<ref name="MaharashtraLandPeople2009"> Government of Maharashtra. ''Maharashtra: Land and Its People'' (Revised English Edition). Gazetteers Department, Government of Maharashtra, Mumbai, 2009, pp. xx–yy. </ref> === पुणेरी नांगर === पुणेरी नांगर हा महाराष्ट्रातील देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार असून त्याचा वापर मुख्यतः पुणे आणि आसपासच्या दख्खन पठारी प्रदेशात केला जात असे. या प्रदेशातील मध्यम ते भारी जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे. स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती आणि शेतीपद्धतीनुसार त्याच्या रचनेत विकसित झालेले बदल हे त्याचे प्रमुख वैशिष्ट्य मानले जाते. पुणेरी नांगराचा सांगाडा मजबूत लाकडापासून तयार केला जातो. त्याचा फाळ जमिनीमध्ये योग्य खोलीपर्यंत प्रवेश करून माती सैल करण्यास उपयुक्त असतो. नांगराचे वजन, दांडीची उंची आणि फाळाचा कोन यांमध्ये असे संतुलन राखले जाते की बैलांवर अनावश्यक ताण न येता प्रभावी मशागत करता येते.<ref name="MichaelOjha2014"/><ref name="ICARImplements"/> सोलापूर नांगराच्या तुलनेत पुणेरी नांगराची रचना काही प्रमाणात हलकी असून मध्यम प्रकारच्या जमिनीसाठी अधिक उपयुक्त मानली जाते. स्थानिक सुतार आणि लोहार यांच्या अनुभवामुळे या नांगरामध्ये गावागावानुसार लहान-मोठे बदल आढळतात. त्यामुळे पुणेरी नांगराचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून त्याच्या अनेक स्थानिक रूपांचा वापर प्रचलित होता.<ref name="Singh2000"/><ref name="Randhawa1983"/> यांत्रिकीकरणानंतर या नांगराचा वापर कमी झाला असला तरी महाराष्ट्रातील काही ग्रामीण भागांमध्ये पारंपरिक शेती करणारे शेतकरी आजही त्याचा वापर करतात. महाराष्ट्राच्या कृषी इतिहासात आणि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानात पुणेरी नांगराला महत्त्वाचे स्थान आहे. === भातशेतीतील नांगर === भातशेतीतील नांगर हा पाणथळ आणि चिखलयुक्त जमिनीच्या मशागतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. भारतातील भात उत्पादक प्रदेशांप्रमाणेच महाराष्ट्रातील कोकण, विदर्भातील काही भाग तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील भात लागवड होणाऱ्या क्षेत्रांमध्ये या नांगराचा पारंपरिक वापर आढळतो. पाण्याने भरलेल्या शेतात जमीन भुसभुशीत करणे, चिखल तयार करणे आणि भात रोपांच्या लागवडीसाठी योग्य परिस्थिती निर्माण करणे हा या नांगराचा मुख्य उद्देश असतो.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> भातशेतीतील नांगराची रचना कोरडवाहू प्रदेशातील नांगरापेक्षा वेगळी असते. पाणथळ जमिनीत सहज हालचाल करता यावी आणि चिखलात अडकू नये यासाठी त्याचा फाळ, दांडी आणि इतर भाग स्थानिक गरजांनुसार तयार केले जातात. काही भागांत लाकडी फाळ वापरला जात असला तरी अनेक ठिकाणी लोखंडी फाळाचा वापर करून नांगराची कार्यक्षमता वाढविली जाते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> भातशेतीमध्ये नांगरणीची प्रक्रिया सामान्यतः अनेक टप्प्यांत केली जाते. प्रथम जमीन नांगरून पाण्याबरोबर माती मिसळली जाते, त्यानंतर पुन्हा मशागत करून चिखल एकसमान केला जातो. या प्रक्रियेमुळे तणांचे नियंत्रण होण्यास मदत होते तसेच भात रोपांची लागवड आणि वाढ अधिक सुलभ होते.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> ट्रॅक्टरचलित रोटाव्हेटर, पडलर आणि इतर आधुनिक कृषी यंत्रांचा वापर वाढल्यामुळे पारंपरिक भातशेतीतील नांगराचा वापर काही प्रमाणात कमी झाला आहे. तथापि, डोंगराळ प्रदेश, लहान शेतजमिनी आणि यांत्रिकीकरण मर्यादित असलेल्या भागांमध्ये आजही हा नांगर वापरात असून तो पारंपरिक भातशेतीचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === चरोचर नांगर === चरोचर नांगर हा पश्चिम भारतातील काही प्रदेशांमध्ये प्रचलित असलेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, हवामान आणि शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी या नांगराचा उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराची रचना पारंपरिक लाकडी सांगाड्यावर आधारित असून जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असतो. स्थानिक गरजेनुसार दांडी, मुख्य भाग आणि फाळ यांच्या आकारात व लांबीमध्ये बदल केले जातात. त्यामुळे विविध भागांमध्ये चरोचर नांगराच्या रचनेत काही प्रमाणात भिन्नता आढळते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> चरोचर नांगर प्रामुख्याने बैलजोडीच्या साहाय्याने चालविला जात असे. जमिनीची प्राथमिक मशागत, पृष्ठभागावरील तणांचे नियंत्रण आणि पेरणीसाठी जमीन भुसभुशीत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. कमी खर्च, स्थानिक उपलब्ध साहित्य आणि सहज दुरुस्ती यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात दीर्घकाळ वापरात राहिला.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यंत्रांच्या वापरामुळे चरोचर नांगराचा वापर लक्षणीयरीत्या कमी झाला आहे. तथापि पारंपरिक कृषी तंत्रज्ञानाचा अभ्यास, ग्रामीण कारागिरीचा इतिहास आणि भारतीय कृषी वारशाचे दस्तऐवजीकरण यांमध्ये या नांगराचे महत्त्व कायम आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === पंचमहाल नांगर === पंचमहाल नांगर हा गुजरात राज्यातील पंचमहाल प्रदेशात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. स्थानिक मृदाप्रकार, पर्जन्यमान आणि पारंपरिक शेतीपद्धती लक्षात घेऊन या नांगराची रचना विकसित झाली. मध्यम ते हलक्या जमिनीची मशागत, पेरणीपूर्व जमीन तयार करणे आणि तण नियंत्रण यासाठी त्याचा प्रामुख्याने उपयोग केला जात असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> पंचमहाल नांगराचा मुख्य सांगाडा स्थानिक उपलब्ध कठीण लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीत प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. प्रदेशातील भूप्रदेश आणि शेतीच्या गरजेनुसार त्याच्या दांडीची लांबी, फाळाचा कोन आणि इतर भागांमध्ये स्थानिक बदल आढळतात. त्यामुळे या नांगराची रचना कार्यक्षम आणि स्थानिक परिस्थितीशी सुसंगत मानली जात असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> हा नांगर बैलांच्या साहाय्याने चालविला जाई. जमिनीचा वरचा थर सैल करणे, तणांचे नियंत्रण करणे आणि पेरणीसाठी आवश्यक मशागत करणे ही त्याची प्रमुख कार्ये होती. ग्रामीण भागातील सुतार आणि लोहार यांच्या कौशल्यामुळे या नांगराची निर्मिती, देखभाल आणि दुरुस्ती स्थानिक पातळीवरच केली जात असे.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> आधुनिक कृषी यांत्रिकीकरणामुळे पंचमहाल नांगराचा वापर मोठ्या प्रमाणावर कमी झाला असला तरी भारतीय पारंपरिक कृषी अवजारांच्या इतिहासात आणि प्रादेशिक कृषी तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासात त्याला महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> === धारवाडी हलका नांगर === धारवाडी हलका नांगर हा कर्नाटकातील धारवाड परिसरात विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रादेशिक प्रकार आहे. मध्यम व हलक्या जमिनीच्या मशागतीसाठी तसेच कमी ओढशक्ती असलेल्या बैलजोडीने सहज चालविता यावा या उद्देशाने त्याची रचना करण्यात आली. महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागात आणि कर्नाटकाच्या सीमावर्ती प्रदेशातही या नांगराचा वापर आढळत असे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> या नांगराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे त्याची तुलनेने हलकी रचना. मुख्य सांगाडा मजबूत परंतु कमी वजनाच्या लाकडापासून तयार केला जाई, तर जमिनीमध्ये प्रवेश करणारा फाळ लोखंडाचा असे. कमी वजनामुळे नांगर हाताळणे सोपे होत असे आणि हलक्या जमिनीत प्रभावी मशागत करता येत असे.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. (2014). ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers.</ref> धारवाडी हलका नांगराचा उपयोग पेरणीपूर्व प्राथमिक मशागत, वरचा मातीचा थर सैल करणे आणि तण नियंत्रणासाठी केला जाई. कमी खर्च, सोपी रचना आणि स्थानिक कारागिरांकडून सहज दुरुस्ती करता येणे यांमुळे हा नांगर ग्रामीण भागात लोकप्रिय होता.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''.</ref> भारतात कृषी यांत्रिकीकरणाचा प्रसार झाल्यानंतर ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि इतर आधुनिक अवजारांचा वापर वाढल्यामुळे धारवाडी हलका नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि पारंपरिक कृषी अवजारांचा इतिहास, ग्रामीण तांत्रिक ज्ञान आणि स्थानिक कृषी संस्कृतीच्या अभ्यासात या नांगराचे महत्त्व आजही मान्य केले जाते.<ref>Singh, Gurcharan (2000). ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Oxford & IBH Publishing Co. Pvt. Ltd.</ref> == कोकणातील पारंपरिक नांगर == === परीचय === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीतील भातप्रधान शेतीसाठी विकसित झालेला देशी नांगराचा एक प्रकार आहे. मुसळधार पर्जन्यमान, पाणथळ शेतजमिनी आणि लहान आकाराच्या शेतांमुळे या प्रदेशात हलक्या वजनाचा व सहज हाताळता येणारा नांगर विकसित झाला. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराची रचना, त्याचे विविध भाग, वापरले जाणारे साहित्य आणि कार्यपद्धती यांचे सविस्तर वर्णन उपलब्ध आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref>...अपरांत प्रदेशातील कृषी परंपरेचा उल्लेख आढळतो.<ref>शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''.</ref> === रचना === कोकणातील पारंपरिक नांगराचा मुख्य सांगाडा लाकडाचा असून फाळ लोखंडाचा असतो. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये त्याचे पुढील भाग नमूद केले आहेत. * खोड (Body) * खडसा (Shoe) * फाळ (Share) * हाळा किंवा इसाड (Beam) * रुमणे (Handle) * मूठ * वासवे * फाळ बसविण्याची जोडणी नांगराची रचना साधी असली तरी ती मजबूत व कार्यक्षम मानली जात असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === तयार करण्यासाठी वापरले जाणारे साहित्य === नांगराच्या विविध भागांसाठी साग, ऐन, खैर, भेंडी, किंजळ, फणस, चिंच आणि शिवण यांसारख्या स्थानिक वृक्षांचे लाकूड वापरले जाई. फाळ, खिळे आणि आवश्यक जोडणीचे काही भाग लोखंडाचे असत. स्थानिक उपलब्ध साधनसामग्रीचा उपयोग करून नांगर तयार करण्याची परंपरा कोकणात दीर्घकाळ टिकून होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === पारंपरिक निर्मिती तंत्र === कोकणातील पारंपरिक नांगराची निर्मिती ही स्थानिक सुतार व लोहार यांच्या संयुक्त कौशल्यावर आधारित होती. नांगराचा मुख्य सांगाडा सुतार तयार करीत असे, तर फाळ, कड्या, खिळे आणि इतर लोखंडी भाग लोहार घडवीत असे. नांगर तयार करताना लाकडाचा नैसर्गिक वाकलेपणा, तंतूंची दिशा, टिकाऊपणा आणि वजन यांचा विचार केला जाई. त्यामुळे प्रत्येक नांगर हा त्या परिसरातील जमिनीच्या प्रकारानुसार व बैलांच्या क्षमतेनुसार थोडाफार वेगळा असू शकत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> नांगराच्या मुख्य दांड्यासाठी मजबूत व टिकाऊ लाकूड वापरले जाई, तर जमिनीशी घर्षण होणाऱ्या भागात लोखंडी फाळ बसविला जाई. फाळ झिजल्यानंतर तो बदलण्याची सोय असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === नांगराची कार्यपद्धती === कोकणातील पारंपरिक नांगर सामान्यतः एका बैलजोडीद्वारे ओढला जात असे. बैलांच्या मानेवर जू बसवून त्याला इसाड किंवा हाळा जोडला जाई. शेतकरी नांगराच्या रुमण्यास धरून त्याची दिशा नियंत्रित करत असे. नांगरणी करताना फाळ जमिनीत शिरून माती फोडत असे, तर नांगराचा उर्वरित भाग जमिनीवर संतुलित राहून सरळ रेषेत चालण्यास मदत करीत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> जुवाची जोडणी पुढे किंवा मागे बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित केली जात असे. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त असल्यामुळे कोकणातील नांगर साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत जमीन फोडत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref>...कोकणातील लाकडी नांगराची रचना स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विकसित झाली.<ref>घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''.</ref> === भातशेतीतील उपयोग === कोकणातील भातशेतीमध्ये नांगराचा उपयोग जमीन प्रथम फोडणे, पावसाळ्यापूर्वी मशागत करणे, चिखल तयार करणे आणि लागवडीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी होत असे. पाणथळ परिस्थितीत जड नांगरापेक्षा हलका लाकडी नांगर अधिक उपयुक्त मानला जात असे. या नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील नांगराची वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगर इतर भागांतील देशी नांगरांच्या तुलनेत काही बाबतीत वेगळा मानला जातो. * आकाराने लहान व वजनाने हलका. * पाणथळ भातशेतीसाठी अनुकूल. * स्थानिक वृक्षांच्या लाकडापासून तयार केलेला. * लोखंडी फाळामुळे माती फोडण्याची क्षमता अधिक. * सहज दुरुस्त करता येणारी रचना. * कमी खर्चात स्थानिक कारागिरांकडून तयार होणारे कृषी अवजार.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === कोकणातील स्थानिक नावे === कोकणातील विविध भागांमध्ये पारंपरिक नांगरासाठी प्रामुख्याने '''नांगर''' ही संज्ञाच प्रचलित असली तरी त्याच्या विविध भागांसाठी, तसेच रचनेतील लहान-मोठ्या बदलांनुसार स्थानिक बोलींमध्ये भिन्न नावे आढळतात. रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि रायगड जिल्ह्यांतील मालवणी, आगरी, कातकरी, कुणबी तसेच इतर ग्रामीण बोलीभाषांमध्ये नांगराच्या भागांना वेगवेगळ्या नावांनी संबोधले जाते. तथापि या नावांमध्ये प्रदेशानुसार आणि गावागावांनुसार बदल आढळत असल्यामुळे त्यांचे एकसमान प्रमाणित स्वरूप उपलब्ध नाही.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये कोकणातील नांगराच्या मुख्य भागांचा उल्लेख '''खोड''', '''खडसा''', '''फाळ''', '''हाळा (इसाड)''', '''रुमणे''' आणि '''मूठ''' अशा नावांनी केला आहे. या संज्ञा पारंपरिक सुतार, लोहार आणि शेतकरी यांच्यामध्ये प्रचलित होत्या. काही भागांमध्ये याच अवयवांना स्थानिक बोलीनुसार पर्यायी नावेही वापरली जात असल्याचे आढळते.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> मालवणी व कोकणी बोलीभाषांमध्ये कृषी अवजारांच्या नावांमध्ये ध्वनीबदल, उच्चारभेद आणि स्थानिक भाषिक परंपरेमुळे विविधता दिसून येते. त्यामुळे एका गावात वापरले जाणारे नाव दुसऱ्या गावात किंचित वेगळ्या स्वरूपात आढळू शकते. तथापि नांगराची मूलभूत रचना आणि त्याचे कार्य सर्वत्र समान राहते.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> कोकणातील पारंपरिक कृषी संस्कृतीचा अभ्यास करताना या स्थानिक संज्ञांना विशेष महत्त्व आहे. या संज्ञांमधून केवळ कृषी तंत्रज्ञानाचाच नव्हे, तर स्थानिक बोलीभाषा, ग्रामीण कारागिरी आणि लोकपरंपरेचाही इतिहास स्पष्ट होतो. त्यामुळे कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती आणि बोलीभाषांच्या संशोधनासाठी या स्थानिक नावांचे दस्तऐवजीकरण महत्त्वाचे मानले जाते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref> === कोकणातील नांगराची मोजमापे व तांत्रिक वैशिष्ट्ये === कोकणातील पारंपरिक नांगराची रचना भातशेतीच्या गरजा लक्षात घेऊन विकसित झालेली असल्यामुळे त्याची मोजमापे व आकारमान इतर प्रदेशांतील देशी नांगरांपेक्षा वेगळी आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्हा गॅझेटिअरमध्ये या नांगराचे वजन साधारण २५ ते ४० पौंड (सुमारे ११ ते १८ किलोग्रॅम) असल्याची नोंद आहे. हलक्या वजनामुळे पाणथळ व चिखलयुक्त जमिनीत नांगर सहज चालविता येतो तसेच बैलांवरील ताणही तुलनेने कमी पडतो.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/RATNAGIRI/agri_implements.html}}</ref> या नांगराचा लोखंडी फाळ जमिनीत साधारण दोन ते चार इंच खोलीपर्यंत प्रवेश करतो. भातशेतीमध्ये खोल नांगरणीपेक्षा उथळी मशागत अधिक उपयुक्त मानली जात असल्याने या प्रकारची रचना स्वीकारण्यात आली होती. जमिनीच्या प्रकारानुसार बैलांच्या जुवाची जोडणी बदलून नांगरणीची खोली नियंत्रित करता येत असे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> सामान्य परिस्थितीत एका बैलजोडीद्वारे दिवसाला सुमारे पंधरा गुंठे क्षेत्राची नांगरणी करता येत असल्याचे गॅझेटिअरमध्ये नमूद आहे. नांगराचे सरासरी आयुष्य तीन ते चार वर्षे असून फाळ झिजल्यानंतर तो स्वतंत्रपणे बदलण्याची व्यवस्था असल्यामुळे संपूर्ण नांगर बदलण्याची आवश्यकता भासत नसे.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === जिल्हानुसार आढळणारे प्रकार === कोकण विभागातील रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, रायगड आणि तत्कालीन कुलाबा जिल्ह्यांमध्ये पारंपरिक नांगराच्या रचनेत किरकोळ स्थानिक बदल आढळून येतात. लाकडाची उपलब्धता, जमिनीचा प्रकार, भातशेतीचे स्वरूप आणि स्थानिक कारागिरांची परंपरा यांनुसार नांगराच्या दांडा, रुमणे, फाळ व इसाड यांच्या आकारात बदल होत असत. तथापि त्याची मूलभूत रचना सर्वत्र समान राहिली.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref><ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील डोंगरउतारावरील भातशेतीसाठी तुलनेने हलक्या प्रकारचा नांगर वापरला जात असे, तर रायगड जिल्ह्यातील काही सपाट भागात किंचित मोठ्या आकाराचे देशी नांगरही वापरात असल्याचे जिल्हा गॅझेटिअर्समध्ये उल्लेख आढळतात.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === इतर कृषी अवजारांशी संबंध === कोकणातील पारंपरिक शेतीमध्ये नांगराबरोबर मैंद, कुळव, दाताळे, पेटारी आणि इतर कृषी अवजारांचा वापर केला जात असे. या सर्व अवजारांचा उपयोग जमीन तयार करणे, भात लागवड, तण नियंत्रण आणि कापणीनंतरची कामे यासाठी केला जाई.<ref>{{cite book |title=Kolaba District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === देखभाल व दुरुस्ती === पारंपरिक नांगराचे नियमित आयुष्य टिकविण्यासाठी प्रत्येक हंगामानंतर त्याची देखभाल केली जात असे. लाकडी भाग उन्हात पूर्णपणे वाळवून सुरक्षित ठिकाणी ठेवले जात. लोखंडी फाळ धारदार करण्यासाठी किंवा झिजलेला भाग बदलण्यासाठी स्थानिक लोहाराची मदत घेतली जाई. सैल झालेल्या जोडण्या पुन्हा घट्ट बसविणे, लाकडाला तेल किंवा नैसर्गिक संरक्षक द्रव्य लावणे आणि कुजण्यापासून संरक्षण करणे ही नियमित कामे होती.<ref>{{cite book |title=Ratnagiri District Gazetteer |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |chapter=Agricultural Implements}}</ref> === आर्थिक व सामाजिक महत्त्व === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत नांगराचे महत्त्व केवळ शेतीपुरते मर्यादित नव्हते. नांगर तयार करणारे सुतार व लोहार हे ग्रामीण व्यवसायव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. शेतकरी, बैलगाडी चालक, सुतार आणि लोहार यांच्यातील परस्परावलंबी संबंधांमुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला स्थैर्य प्राप्त होत असे. पारंपरिक कृषी साधनांच्या निर्मितीमुळे स्थानिक रोजगारालाही चालना मिळत असे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref> === आधुनिक काळातील बदल === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून पॉवर टिलर, ट्रॅक्टरचलित नांगर आणि रोटाव्हेटर यांच्या वापरामुळे पारंपरिक लाकडी नांगराचा वापर कमी झाला. तथापि लहान आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगरउतार आणि पारंपरिक भातशेती असलेल्या काही भागांमध्ये त्याचा वापर आजही आढळतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कृषी वारशातील स्थान === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा महाराष्ट्राच्या कृषी वारशाचा महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. या नांगरामध्ये स्थानिक नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, ग्रामीण कारागिरांचे तांत्रिक कौशल्य आणि पारंपरिक कृषी ज्ञान यांचा संगम दिसून येतो. कृषी यांत्रिकीकरणानंतर त्याचा वापर कमी झाला असला तरी कृषी इतिहास, लोकसंस्कृती, ग्रामीण तंत्रज्ञान आणि कृषी अभियांत्रिकीच्या अभ्यासात त्याला आजही महत्त्वाचे स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research, 1980.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers.</ref> === सांस्कृतिक महत्त्व === कोकणातील पारंपरिक नांगर हा केवळ कृषी अवजार नसून ग्रामीण कारागिरी, स्थानिक तांत्रिक ज्ञान आणि बैलजोडीवर आधारित पारंपरिक शेतीसंस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. महाराष्ट्रातील कृषी वारशाच्या अभ्यासात या नांगराला विशेष स्थान आहे.<ref>Randhawa, M. S. (1980). ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research.</ref> == नांगराचा वापर == नांगराचा वापर जमिनीचा वरचा थर फोडणे, माती उलटविणे, तण व पिकांचे अवशेष जमिनीत मिसळणे आणि मशागतीसाठी जमीन तयार करणे यासाठी केला जातो. पारंपरिक शेतीमध्ये नांगर मुख्यतः बैलांच्या साहाय्याने चालविला जात असे, तर आधुनिक शेतीमध्ये ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने विविध प्रकारचे नांगर वापरले जातात. नांगराच्या प्रकार, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध ओढशक्ती यांनुसार त्याचा वापर बदलतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref>...ग्रामीण जीवनातील नांगराचे सांस्कृतिक महत्त्व विशेष मानले गेले आहे.<ref>दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''.</ref> === बैलचलित नांगर === भारतात शतकानुशतके बैलचलित नांगर हा शेतीचा प्रमुख आधार राहिला आहे. या पद्धतीमध्ये नांगर जोखडाच्या साहाय्याने बैलजोडीला जोडला जातो. शेतकरी नांगराच्या मूठीवर नियंत्रण ठेवून फाळ जमिनीत आवश्यक त्या खोलीपर्यंत प्रवेश करेल याची काळजी घेतो. जमिनीचा प्रकार आणि बैलांची ताकद यांनुसार नांगरणीची खोली व गती निश्चित होते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> बैलचलित नांगर लहान व मध्यम आकाराच्या शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भातशेतीप्रधान भागांमध्ये विशेष उपयुक्त मानला जातो. या नांगराचे वजन तुलनेने कमी असल्यामुळे तो अरुंद बांधांमध्ये आणि लहान तुकड्यांच्या शेतांमध्ये सहज वापरता येतो.<ref>Ratnagiri District Gazetteer. ''Agricultural Implements''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra.</ref> === ट्रॅक्टरचलित नांगर === विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात कृषी यांत्रिकीकरणामुळे ट्रॅक्टरचलित नांगरांचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढला. ट्रॅक्टरला जोडल्या जाणाऱ्या मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांच्या साहाय्याने मोठ्या क्षेत्राची मशागत कमी वेळात आणि अधिक खोलीपर्यंत करता येते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> ट्रॅक्टरचलित नांगरांमध्ये कामाची गती, खोली आणि कार्यक्षमता अधिक असते. त्यामुळे मोठ्या शेतांमध्ये, कठीण जमिनीत आणि व्यापारी शेतीमध्ये या नांगरांचा व्यापक वापर होतो. तथापि लहान व तुकड्यात विभागलेल्या शेतांमध्ये किंवा डोंगराळ प्रदेशात बैलचलित नांगर अजूनही उपयुक्त मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === नांगर चालविण्याची पद्धत === नांगर चालविताना फाळ जमिनीत योग्य खोलीपर्यंत जाईल आणि सरळ रेषेत पुढे जाईल याकडे विशेष लक्ष दिले जाते. नांगराची मूठ धरून दिशा नियंत्रित केली जाते, तर ओढणारी शक्ती बैल किंवा ट्रॅक्टरद्वारे पुरविली जाते. सलग फेऱ्यांमध्ये प्रत्येक नवीन ओळ मागील ओळीला समांतर ठेवली जाते, ज्यामुळे संपूर्ण शेताची एकसमान मशागत होते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> नांगर चालविताना फाळाची धार, नांगराचा झुकाव, जोडणीची उंची आणि जमिनीची स्थिती यांचा कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम होतो. योग्य समायोजनामुळे माती समप्रमाणात उलटली जाते आणि नांगरावरील अनावश्यक ताण कमी होतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === कार्यक्षमतेवर परिणाम करणारे घटक === नांगराची कार्यक्षमता अनेक घटकांवर अवलंबून असते. त्यामध्ये जमिनीचा प्रकार, मातीतील आर्द्रता, फाळाची धार, नांगराची रचना, ओढणाऱ्या प्राण्यांची किंवा ट्रॅक्टरची क्षमता, तसेच नांगर चालविणाऱ्या व्यक्तीचे कौशल्य यांचा समावेश होतो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> फाळ बोथट झाल्यास किंवा नांगराची योग्य देखभाल न झाल्यास माती व्यवस्थित उलटली जात नाही आणि ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते. याउलट योग्य देखभाल केलेला आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार निवडलेला नांगर अधिक कार्यक्षम ठरतो, तसेच त्याचे आयुष्यही वाढते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == नांगराची देखभाल व सुरक्षितता == नांगराचे कार्यक्षम आयुष्य वाढविण्यासाठी त्याची नियमित देखभाल आणि सुरक्षित वापर आवश्यक मानला जातो. नांगराचा फाळ, लाकडी भाग, जोडणीचे घटक आणि धातूचे अवयव यांची वेळोवेळी तपासणी केल्यास त्याची कार्यक्षमता टिकून राहते. योग्य देखभालीमुळे नांगरावरील झीज कमी होते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी लागते आणि मशागतीची गुणवत्ता सुधारते.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === देखभाल === नांगराचा वापर झाल्यानंतर त्यावरील माती, गवत व इतर अवशेष स्वच्छ काढून टाकावेत. विशेषतः फाळ आणि धातूच्या भागांवर ओलावा राहिल्यास गंज निर्माण होण्याची शक्यता असते. लाकडी भागांना भेगा पडल्या आहेत का, जोडणी सैल झाली आहे का किंवा धातूचे भाग वाकले आहेत का याची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. आवश्यकतेनुसार दुरुस्ती किंवा बदल केल्यास नांगराची कार्यक्षमता टिकून राहते.<ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === फाळाची धार === फाळ हा नांगराचा सर्वात महत्त्वाचा कार्यकारी भाग असून त्याची धार तीक्ष्ण असणे आवश्यक असते. बोथट झालेला फाळ माती प्रभावीपणे कापू शकत नाही, त्यामुळे ओढण्यासाठी अधिक शक्ती लागते आणि नांगरणीची गुणवत्ता कमी होते. म्हणून फाळाची धार वेळोवेळी घासून तीक्ष्ण करणे किंवा आवश्यक असल्यास नवीन फाळ बसविणे ही नियमित देखभालीचा महत्त्वाचा भाग मानला जातो.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === साठवण === नांगर वापरात नसताना तो कोरड्या, हवेशीर आणि पावसापासून सुरक्षित ठिकाणी ठेवावा. धातूच्या भागांना गंज लागू नये म्हणून त्यांना तेल किंवा ग्रीसचा पातळ थर लावला जातो. लाकडी नांगर दीर्घकाळ ओलाव्यात ठेवल्यास लाकूड कुजण्याची किंवा वाकण्याची शक्यता असते. योग्य साठवणुकीमुळे नांगराचे आयुष्य वाढते आणि पुढील वापरासाठी तो चांगल्या स्थितीत राहतो.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === सुरक्षित वापर === नांगर वापरताना त्याची जोडणी व्यवस्थित आणि मजबूत आहे याची खात्री करावी. बैलचलित नांगरामध्ये जोखड, दोर व नांगराची जोडणी सुरक्षित असणे आवश्यक असते, तर ट्रॅक्टरचलित नांगरामध्ये तीन-बिंदू जोडणी (Three-point linkage) आणि इतर यांत्रिक सांधे योग्य प्रकारे बसविलेले असावेत. दगड, झाडांची मुळे किंवा इतर कठीण अडथळ्यांवर नांगर आदळल्यास त्याचे नुकसान होऊ शकते, म्हणून अशा परिस्थितीत काळजीपूर्वक काम करणे आवश्यक असते. नियमित तपासणी, योग्य देखभाल आणि सुरक्षित संचालन यांमुळे नांगराची कार्यक्षमता वाढते तसेच अपघातांची शक्यता कमी होते.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> == सांस्कृतिक व ऐतिहासिक महत्त्व == नांगर हा केवळ शेतीचे अवजार नसून भारतीय कृषिसंस्कृती, ग्रामीण जीवन आणि सभ्यतेच्या विकासाचा एक महत्त्वपूर्ण घटक मानला जातो. प्राचीन काळापासून नांगर हा अन्ननिर्मिती, स्थिर वस्ती, भूमीची मशागत आणि कृषी अर्थव्यवस्थेचे प्रतीक म्हणून ओळखला जात आहे. भारतीय साहित्य, लोकपरंपरा, धार्मिक विधी आणि लोककलेमध्ये नांगराला श्रम, समृद्धी आणि भूमीशी असलेल्या मानवी नात्याचे प्रतीकात्मक स्थान प्राप्त झाले आहे.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research, New Delhi.</ref><ref>Ghurye, G. S. ''Indian Sadhus'' (सांस्कृतिक संदर्भांसाठी); तसेच भारतीय कृषीसंस्कृतीवरील विविध अभ्यासग्रंथ.</ref> === भारतीय संस्कृतीतील स्थान === भारतीय उपखंडात कृषीप्रधान समाजाच्या विकासाबरोबर नांगराला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. भूमीची मशागत करणारे प्रमुख अवजार म्हणून नांगराने मानवी समाजाला भटक्या जीवनातून स्थिर कृषिसांस्कृतिकडे नेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. अनेक प्राचीन शिल्पांमध्ये, मंदिरांतील कोरीव कामांमध्ये आणि ऐतिहासिक चित्रणांमध्ये बैलजोडीसह नांगराचे दर्शन घडते. त्यामुळे नांगर हा भारतीय कृषीपरंपरेचा ऐतिहासिक प्रतीक मानला जातो.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Dhavalikar, M. K. ''Indian Archaeology''. New Delhi.</ref> === लोकपरंपरा === भारतीय ग्रामीण भागात नांगराला श्रम, उपजीविका आणि समृद्धीचे प्रतीक मानले जाते. अनेक प्रदेशांमध्ये नवीन नांगर तयार झाल्यानंतर किंवा शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी त्याची पूजा करण्याची परंपरा आढळते. काही भागांत नांगर, बैलजोडी आणि जोखड यांचे पूजन करून शेतीच्या कामास प्रारंभ केला जातो. कोकण, महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि भारतातील इतर कृषीप्रधान प्रदेशांमध्ये अशा परंपरा आजही काही प्रमाणात जतन झालेल्या आहेत.<ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''; ''Kolaba District Gazetteer''.</ref> === साहित्य व म्हणी === मराठी तसेच इतर भारतीय भाषांतील लोकसाहित्य, ओव्या, लोकगीते, भारुडे आणि ग्रामीण कथांमध्ये नांगराचा वारंवार उल्लेख आढळतो. नांगर हा कष्ट, प्रामाणिक श्रम आणि शेतीप्रधान जीवनाचे प्रतीक म्हणून अनेक म्हणी आणि वाक्प्रचारांमध्येही वापरला जातो. ग्रामीण साहित्यामध्ये नांगर हे शेतकऱ्याच्या जीवनाशी अभिन्नपणे जोडलेले अवजार म्हणून चित्रित केलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ. ''मराठी लोकसाहित्य''.</ref><ref>Dhere, R. C. ''लोकसंस्कृतीचे उपासक''.</ref> === उत्सव व धार्मिक संदर्भ === भारतातील अनेक कृषीप्रधान समाजांमध्ये शेतीच्या हंगामाच्या प्रारंभी नांगराचे पूजन करण्याची परंपरा आहे. महाराष्ट्रातील बैलपोळा, कर्नाटकातील करगा परिसरातील कृषीपरंपरा तसेच भारतातील विविध प्रादेशिक कृषीउत्सवांमध्ये नांगराला बैलांसह सन्मानाचे स्थान दिले जाते. काही भागांमध्ये भूमिपूजन किंवा पहिल्या मशागतीपूर्वी नांगराची पूजा केली जाते. या परंपरांमधून नांगराला कृषीसमृद्धी, भूमीचा सन्मान आणि श्रमसंस्कृतीचे प्रतीक म्हणून मान्यता मिळाल्याचे दिसून येते.<ref>Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. Indian Council of Agricultural Research.</ref><ref>Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''.</ref> == आधुनिक बदल == विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धापासून कृषी क्षेत्रात यांत्रिकीकरणाचा वेग वाढल्यामुळे नांगराच्या रचना, साहित्य आणि वापराच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल झाले. पारंपरिक लाकडी नांगरांच्या जागी अधिक टिकाऊ आणि कार्यक्षम लोखंडी तसेच पोलादी नांगरांचा वापर वाढला. ट्रॅक्टरच्या प्रसारामुळे विविध प्रकारचे यांत्रिक नांगर विकसित झाले असून त्यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जात आहे.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> === यांत्रिकीकरणाचा प्रभाव === कृषी यांत्रिकीकरणामुळे नांगराच्या वापरामध्ये मोठा बदल झाला. पारंपरिक बैलचलित नांगरांबरोबरच ट्रॅक्टरचलित मोल्डबोर्ड नांगर, डिस्क नांगर, चिझेल नांगर आणि रिव्हर्सिबल नांगर यांचा वापर वाढला. या नांगरांच्या साहाय्याने अधिक खोलीपर्यंत, कमी वेळात आणि मोठ्या क्षेत्रावर मशागत करणे शक्य झाले. तथापि, लहान शेतजमिनी, डोंगराळ प्रदेश आणि कोकणासारख्या भागांमध्ये पारंपरिक नांगर आजही वापरात आहेत.<ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. Jain Brothers, New Delhi.</ref> === सुधारित नांगर === कृषी संशोधन संस्थांनी आणि कृषी अभियांत्रिकी क्षेत्रातील संशोधनामुळे पारंपरिक नांगरांच्या अनेक सुधारित आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, अधिक मजबूत चौकट, समायोजित करता येणारी खोली आणि ट्रॅक्टरशी सुसंगत जोडणी यांसारख्या वैशिष्ट्यांमुळे आधुनिक नांगर अधिक कार्यक्षम ठरले आहेत. जमिनीच्या प्रकारानुसार आणि शेतीच्या गरजेनुसार विविध आकार व प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणीय विचार === आधुनिक कृषी व्यवस्थेमध्ये नांगराच्या वापराचा पर्यावरणीय परिणामही विचारात घेतला जातो. जमिनीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे संरक्षण, मातीची रचना आणि आर्द्रतेचे संवर्धन यांचा विचार करून योग्य प्रकारचा नांगर निवडण्यावर भर दिला जातो. काही भागांमध्ये मातीची अनावश्यक उलथापालथ टाळण्यासाठी कमी मशागत (Minimum Tillage) किंवा संरक्षणात्मक मशागत (Conservation Tillage) यांसाठी विशेष प्रकारचे नांगर वापरले जातात. अशा सुधारित पद्धतींमुळे मातीचे आरोग्य जपणे, इंधनाची बचत करणे आणि शाश्वत कृषी व्यवस्थेला चालना देणे शक्य होते.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''.</ref><ref>ICAR. ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> === पर्यावरणपूरक नांगरणीसाठी विकसित नांगर === मृदा संवर्धन, नैसर्गिक संसाधनांचे संरक्षण आणि शाश्वत कृषी विकास यांना प्राधान्य देऊन आधुनिक काळात पर्यावरणपूरक नांगरांची निर्मिती करण्यात आली आहे. पारंपरिक खोल नांगरणीमुळे काही परिस्थितींमध्ये मातीची धूप, सेंद्रिय घटकांचे नुकसान आणि इंधनाचा अधिक वापर होऊ शकतो. त्यामुळे जमिनीची कमीतकमी उलथापालथ करणारे, कमी ओढशक्तीची आवश्यकता असलेले आणि मातीची नैसर्गिक रचना जपणारे विविध प्रकारचे नांगर विकसित करण्यात आले आहेत.<ref>Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref><ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref> पर्यावरणपूरक नांगरांमध्ये संरक्षणात्मक मशागतीसाठी (Conservation Tillage) वापरले जाणारे नांगर, अल्प मशागतीसाठी (Minimum Tillage) विकसित केलेले नांगर, पट्टा मशागतीसाठी (Strip Tillage) वापरले जाणारे नांगर तसेच जमिनीचा वरचा थर कमीतकमी विस्कळीत करणारे विशेष प्रकारचे चिझेल नांगर (Chisel Plough) यांचा समावेश होतो. हे नांगर जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ, सूक्ष्मजीवांची क्रियाशीलता आणि मातीतील आर्द्रता यांचे संरक्षण करण्यास सहाय्य करतात.<ref>FAO. ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO.</ref> आधुनिक पर्यावरणपूरक नांगरांच्या निर्मितीत उच्च प्रतीचे पोलाद, बदलता येणारे फाळ, झीजप्रतिरोधक धातू, कमी वजनाची रचना आणि इंधनाची बचत करणारी अभियांत्रिकी यांचा वापर केला जातो. यामुळे नांगराचे आयुष्य वाढते, ओढण्यासाठी लागणारी शक्ती कमी होते आणि ऊर्जा वापरात बचत होते.<ref>Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. Kalyani Publishers, New Delhi.</ref> भारतातील विविध भौगोलिक प्रदेश, मातीचे प्रकार आणि हवामान लक्षात घेऊन पर्यावरणपूरक नांगरांच्या विविध आवृत्त्या विकसित करण्यात आल्या आहेत. कृषी विद्यापीठे, भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR) आणि कृषी अभियांत्रिकी संस्थांनी विकसित केलेले अनेक सुधारित नांगर मृदा संवर्धन, इंधन बचत आणि शाश्वत कृषी पद्धतींना प्रोत्साहन देण्यासाठी वापरले जात आहेत.<ref>Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR.</ref><ref>Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal.</ref> == संदर्भ == {{reflist}} == हेही पहा == * [[कृषी]] * [[नांगरणी]] * [[वखर]] * [[पाटा]] * [[बैल]] * [[ट्रॅक्टर]] * [[मृदा]] == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:A farmer with traditional plough and oxes, on a rainy day - panoramio.jpg|पावसाळ्यात बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक लाकडी नांगराने नांगरणी File:Ploughing by mini-tractor 2.jpg|मिनी ट्रॅक्टरद्वारे आधुनिक नांगरणी File:Plowing with mission oxen, Bihar, India, 1959 (16796288079).jpg|बिहारमध्ये बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक नांगरणी (१९५९) File:Aut.jpg|पारंपरिक लाकडी नांगर File:Ploughing in Salem district.jpg|शेतात बैलांच्या साहाय्याने नांगरणी File:नांगर.png|पारंपरिक नांगराचे रेखाचित्र File:The Pima Indians - pg 98a.png|पारंपरिक नांगराचा ऐतिहासिक वापर दर्शविणारे चित्र File:Memanfaatkan Tenaga Hewan Ternak.jpg|पाळीव जनावरांच्या साहाय्याने नांगरणी </gallery> == ग्रंथसूची == === मराठी === * घाणेकर, प्र. के.; बापट, आशुतोष. ''शिल्प्स समृद्ध कोकण''. * दीक्षित, लीला (संपा.). ''कोकण : विविध दशा आणि दर्शने''. * कांबळे, डॉ. आर. एच. ''ऐतिहासिक शोध निबंध : प्राचीन व अर्वाचीन काळ, स्थळ आणि व्यक्ती विचारांचा वेध''. * शिरगावकर, अण्णा. ''शोध अपरांतांचा''. === इंग्रजी === * Khobrekar, V. G. ''Kokan: From the Earliest to 1818 A.D.''. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. * Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO). ''Conservation Agriculture''. Rome: FAO. * Indian Council of Agricultural Research (ICAR). ''Handbook of Agriculture''. New Delhi: ICAR. * Singh, Gurcharan. ''Farm Machinery: Principles and Applications''. New Delhi: Kalyani Publishers. * Michael, A. M.; Ojha, T. P. ''Principles of Agricultural Engineering'', Vol. I. New Delhi: Jain Brothers. * Randhawa, M. S. ''A History of Agriculture in India''. New Delhi: Indian Council of Agricultural Research. * Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE). ''Farm Implements and Machinery''. Bhopal. * Maharashtra State Gazetteers. ''Ratnagiri District Gazetteer''. * Maharashtra State Gazetteers. ''Kolaba District Gazetteer''. * Government of India. ''Agricultural Machinery Manual''. == बाह्य दुवे == * [https://icar.org.in भारतीय कृषी संशोधन परिषद (ICAR)] * [https://farmer.gov.in भारत सरकार – शेतकरी पोर्टल] * [https://agricoop.nic.in कृषी व शेतकरी कल्याण विभाग, भारत सरकार] * [https://www.fao.org Food and Agriculture Organization (FAO)] * [https://ciae.icar.gov.in Central Institute of Agricultural Engineering (CIAE)]{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://krishi.maharashtra.gov.in महाराष्ट्र शासन – कृषी विभाग] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:शेती]] kpdy9cx9avcmx64i75gov2ro7hnbgrc 0 97357 2710704 2611081 2026-09-19T11:12:42Z आर्या जोशी 65452 छायाचित्र 2710704 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|ज्येष्ठा गौरी अथवा महालक्ष्मी|गौरी (निःसंदिग्धीकरण)}} [[चित्र:Mahalakshmi.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|विदर्भात पूजेसाठी स्थापन केलेल्या महालक्ष्मीच्या मूर्ती]] '''गौरीपूजन''' वा जेष्ठा गौरी '''पूजन''' हे हिंदू सनातन धर्माचे पालन करणाऱ्यांचे भाद्रपद महिन्यातील एक महत्त्वाचे व्रत आहे. गौरीपूजन हा महाराष्टातल्या सणांपैकी एक सणही आहे. यास ज्येष्ठागौरीपूजन असेही म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eQzoZA4xCOwC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&q=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==गौरी आणि ज्येष्ठा शब्दांचे अर्थ== [[संस्‍कृत भाषा|हिंदू परंपरेने नुसार पार्वती उमा अर्पणा अंबाबाई म्हणजे]] 'गौरी' संस्कृत शब्द उत्पत्ती प्रमाणे आठ वर्षाची, अनाघ्रात अशी पवित्र कन्या. तसेच गौरी म्हणजे गोरी, हिमालय कन् उ म्हणजे हिमालयपर्वत भागातील (पार्वती) उज्जल गौर वर्णाची गौरी. भारतभर गौरी म्हणजे पार्वती (शंकर पत्नी) भारतभर देवीची जी शक्तीपीठे आहेत, ती आदिशक्ती उमा पार्वतीची स्थाने आहेत. भारतीय संस्कृतीचे वर्णन ज्या दोन शब्दात केली जाते ते म्हणजे शिव शक्ती. शक्तीची विविध रूपे लोक देवता आणि शक्ती पीठे म्हणून भारतभर आहेत तिला अनेक नावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wiktionary.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80|title=गौरी - विकिशब्दकोशः|संकेतस्थळ=sa.wiktionary.org|भाषा=sa|ॲक्सेसदिनांक=१४ सप्टेंबर २०१८}}</ref> गौरी पार्वतीचे एक नाव महालक्ष्मी आहे. गावगड्यात लक्ष्मीआई म्हणून सर्वार्थाने रुढ शब्द सबंध महाराष्ट्रात हे नाव पूर्वापार वापरला जाते. लक्ष्मीआईचे वाहन नंदी आहे. गजांतलक्ष्मी हे भगवती पार्वतीचे एक रूप आहे. लोकदेवता लक्ष्मीआई व व्यापारी लोकांची पनीदेवता यातून त्यासम इतर देवतांचे धार्मिक जीवनात स्थान निर्माण झाले. ज्येष्ठा आणि गौरी अशा दोन देवींचे पूजन या प्रसंगी केले जाते. गौरी या शब्दाचा अर्थ आहे गौर वर्णाची. तर ज्येष्ठा गौरीपूजन असा उल्लेख का केला जातो तर ती भाद्रपद महिन्यातील अनुराधा नक्षत्रावर गौरी आगमन तर ज्येष्ठ नक्षत्राला गौरी पूजन होते. शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला. शेती संबंधी कृषी संस्कृती विकास करण्यामध्ये पावर्ती गौरी व शिव महादेवाचे मोठे योगदान आहे. शेतीच्या आधीची रानटी अवस्था अभूती आणि असमृद्धीची परिस्थिती आणि शेतीचा शोध लागल्यानंतर धन धान्यानं संपन्न कांतीमान असलेलं जीवन या दोन अवस्थांचं मूर्त स्वरूप म्हणजे पार्वती गौरीने विकसित केलेली कृषी संस्कृती. हे शक्य झालं ते बुद्धीच्या विकासामुळे. म्हणूनच अनेक कुटुंबांत ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा यांच्या मध्ये गणपती अर्थात बुद्धीच्या देवतेला आणून बसवतात. पूर्वी ताटात मावणार नाहीत इतके पदार्थ करण्याची परंपरा होती. हे देखील सुबत्ता आणि समृद्धीचं प्रतिक आहे. ==व्रताचे स्वरूप== [[भाद्रपद]] महिन्यात [[शुद्ध पक्ष|हरितालिका व्रत (पार्वतीचे महादेव प्राप्तीसाठी केलेले अपर्णाव्रत त्यानंतर गणेश आगमन]]<ref name=":3" />[[शुद्ध पक्ष|शुद्ध पक्षात]] व त्यानंतर गणेश मातेचे [[अनुराधा]] नक्षत्रावर आगमन आपापल्या [[कुलाचार|कुलाचाराप्रमाणे]] प्रतिमा वा प्रतीके बसवितात. [[ज्येष्ठा]] नक्षत्रावर गौरी पार्वतीची पूजा करतात व महानैवेद्य दाखवितात. तिसऱ्या दिवशी [[मूळ]] नक्षत्रावर गौरी विसर्जन करतात. गौरीला देवीला भारतभर असंख्य नावे आहेत त्यापैकी गावगाड्यात तिला लक्ष्मी आई वा महालक्ष्मी म्हणतात आणि तिची [[ज्येष्ठा|ज्येष्ठा नक्षत्रा]]वर पूजा होते म्हणून तिला ज्येष्ठा गौरी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=lnsRAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3ipfl0rndAhXFRo8KHZPCCPwQ6AEIKDAA|title=Bhāratīya sãskrṭikośa: Sampādaka Mahādevaśāstrī Jośī. Sahasampādaka Padmajā Hodạ̄rakara,[Prathamāvrṭti]|date=1962|publisher=Bhāratīya S̃āskr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==आख्यायिका आणि इतिहास== [[File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|thumb|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती]] [[हिंदू]] देवताशास्त्रात तसेच समाजजीवनात गौरी हे [[शिव|शिवा]]च्या शक्तीचे आणि गणेशाच्या आईचे रूप मानले गेले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ZR-yDQAAQBAJ&pg=PA82&dq=gauri+-+mother+of+ganesh&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj8wKTV6afkAhWI63MBHcJFBNoQ6AEILzAB#v=onepage&q=gauri%20-%20mother%20of%20ganesh&f=false|title=Eva and Shiva: Scientific exploration of basic concepts in Indian culture and spirituality|last=Borkar|first=Gaurish|date=१७ ऑक्टोबर २०१७|publisher=P & J Publications|language=en}}</ref> अपराजितपृच्छा या ग्रंथामध्ये द्वादशगौरींचा उल्लेख येतो. [[अग्निपुराण|अग्निपुराणामध्ये]] गौरी मूर्तीचे सामूहिक पूजन केले जाई असे सांगितले आहे. [[लातूर]] येथील नीलकंठेश्वर मंदिरात [[शिव|शिवाची]] आणि गौरीची एक सुंदर कोरीव प्रतिमा आहे. त्यांच्या पायाशी एक [[घोरपड]] दाखवली आहे. गौरीच्या डाव्या हातात बीजपूरक आहे, केसांवर फुलांची वेणी आहे. ही शिव परिवारातील देवता असून कनोज येथे हिचे मंदिर आहे. एकदा असुरांच्या त्रासाला कंटाळून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीकडे गेल्या आणि त्यांनी आपले सौभाग्य अक्षय्य करण्याविषयी तिची प्रार्थना केली. त्याला अनुसरून गौरीने असुरांचा संहार केला व शरण आलेल्या स्त्रियांच्या पतींना व पृथ्वीवरील प्राण्यांना सुखी केले. महालक्ष्मीच्या कृपाप्रसादाने आपापल्या सौभाग्य प्राप्त झाले म्हणून तेव्हापासून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीची पूजा करू लागल्या.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड तिसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|year=२००१|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==आशय व महत्त्व== महालक्ष्मीचा सण हा कुलाचार म्हणून सर्व जाती-जमातीतून श्रद्धापूर्वक पाळला जातो. [[शेती]] हा प्रमुख व्यवसाय असणाऱ्या घरांतून मात्र स्त्रिया धान्याची राशी मांडून पूजा करतात. लक्ष्मी वा गौरीच्या मांडणीत विविधता असली तरी मूळ हेतू [[धान्य]] लक्ष्मीच्या पूजेचा, भूमीच्या सुफलीकरणाचा आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=भूमी आणि स्त्री ( प्रकाशन इ.स.२०००), गोदावरी प्रकाशन|last=डॉ. लोहिया|first=शैला|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[File:तेरड्याची फुले.jpg|thumb|तेरड्याची फुले]] ==गौरींच्या मांडणीच्या विविध पद्धती== स्थळपरत्वे गौरींच्या पूजेंची पद्धत आणि परंपरा बदलल्या आहेत. काही कुटुंबात गौरींचे मुखवटे असतात, तर काही कुटुंबात परंपरेनुसार पाणवठ्यावर जाऊन पाच, सात किंवा अकरा खडे आणून त्यांची पूजा करतात. काही ठिकाणी पाच मडक्यांच्या उतरंडी करून त्यावर गौरीचे मुखवटे लावून त्या उतरंडींनाच साडी चोळी नेसवतात आणि त्यांची पूजा करतात. काही घरांत धान्यांची रास म्हणजेच गहू, तांदूळ, ज्वारी, हरभरा, डाळ इत्यादींपैकी एकदोन धान्याचे ढीग करून त्यावर मुखवटे ठेवतात. बाजारात पत्र्याच्या, लोखंडी सळयांच्या किंवा सिमेंटचे कोथळे मिळतात. त्यावर मुखवटे ठेवतात आणि कोथळ्यांना साडी चोळी नेसवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा|website=लोकसत्ता|first=|date=५ सप्टेंबर २०१९ |work=|access-date=५ सप्टेंबर २०१९ |archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> सुपात धान्याची रास ठेवून त्यावर मुखवटा ठेवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|title=गौरी नटली|last=|first=|date=३१ ऑगस्ट २०१४|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=२४ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824070916/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|archive-date=2019-08-24|dead-url=|url-status=dead}}</ref> किंवा गहू आणि तांदूळ यांनी भरलेल्या तांब्यांवर मुखवटे ठेवून पूजा करतात. तेरड्याचीही गौर असते. तेरड्याची रोपे मुळासकट आणतात. ही मुळे म्हणजेच गौरींची पावले, असा समज आहे. आधुनिक काळात गौरीपूजनाच्या व मांडणीच्या पद्धतीत व गौरीच्या रूपातही आधुनिकता दिसून येते. विविध रूपांत अनेक घरांत गौरी/महालक्ष्मी येतात. आगमनाच्या दिवशी संध्याकाळी किंवा पंचांगात शुभ वेळ बघून मुखवट्यांची आणि लक्ष्मींच्या हातांची पूजा होते. त्याच रात्री गौरी उभ्या केल्या जातात. या गौरी/महालक्ष्मी किंवा सखी-पार्वतींसह त्यांची मुलेही (एक मुलगा आणि एक मुलगी) मांडतात. कोणी धातूची लक्ष्मीची प्रतिमा करून पूजतात, कोणी मातीची बनवितात तर कोणी कागदावर देवीचे चित्र काढून त्याची पूजा करतात.<ref name=":0" /> ===गौरी आवाहन (दिवस पहिला)=== आपापल्या परंपरेप्रमाणे घराच्या उंबऱ्यातून आत आणताना, जिच्या हातात गौरी असतील त्या बाईचे पाय दुधाने व पाण्याने धुतात आणि त्यांवर कुंकवाचे स्वस्तिक काढतात. घराच्या दरवाज्यापासून ते जिथे गौरी बसवायच्या त्या जागेपर्यंत लक्ष्मीच्या पायांचे ठसे उमटवत उमटवत गौरींचे मुखवटे आणतात. त्यावेळी ताट चमच्याने किंवा घंटेने वाजवत आवाज केला जातो. यानंतर त्यांची स्थापना करण्यापूर्वी त्यांना घरातील समृद्धी, दुध-दुभत्याची जागा इ. गोष्टी दाखविण्याची प्रथा आहे. तेथे त्यांचे आशीर्वाद मिळून ऐश्वर्य नांदो अशी प्रार्थना करतात.काही ठिकाणी लोक तेरड्याची रोपे एकत्र बांधून त्यांची प्रतिमा बनवितात व तिच्यावर मातीचा मुखवटा चढवितात.नंतर त्या मूर्तीला साडी नेसवून दागदागिन्यांनी सजवितात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.hindustantimes.com/pune-news/traditions-from-all-over-maharashtra-merge-to-welcome-gauri-in-pune/story-sK3PpH8s2qhHizIlSQv3bN.html|title=Traditions from all over Maharashtra merge to welcome Gauri in Pune|last=Bari|first=Prachi|date=३ ऑगस्ट २०१७|work=Hindustan Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> पहिल्या दिवशी संध्याकाळी गौरीला भाजी-भाकरीचा नैवैद्य दाखवण्याची पद्धत काही भागात विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रात आहे.<ref name=":2" /> या प्रथेला गौरी आवाहन करणे असे संबोधतात. [[File:खड्याच्या गौरी.jpg|thumb|खड्याच्या गौरी]] ===गौरीपूजन (दिवस दुसरा)=== दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच ज्येष्ठा नक्षत्रावर गौरींची पूजा होते. सकाळी गौरींची/महालक्ष्मीची पूजा-[[आरती]] करून केलेल्या फराळाचा (रव्याचा लाडू, बेसनलाडू, [[करंजी]], [[चकली]], शेव, गुळपापडीचा लाडू) नैवेद्य दाखवतात. नंतर संध्याकाळी आरती करतात. [[पुरणपोळी]], ज्वारीच्या पिठाची आंबील, अंबाडीची भाजी, सोळा भाज्यांची एकत्र भाजी, दिवेफळ वगैरे पदार्थांचा नैवेद्यात समावेश असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/gauri-puja-2021-in-marathi-know-about-vrat-puja-vidhi-aarti-and-timing-of-gauri-visarjan/articleshow/86115975.cms|title=गौराई आगमन : महालक्ष्मी व्रत पूजाविधी,वाचा|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=१३ सप्टेंबर २०२१}}</ref> नैवेद्यात शेंगदाणा आणि डाळीची चटणी, पंचामृत, पडवळ घालून केलेली [[कढी|ताकाची कढी]], कटाची आमटी, वेगवेगळ्या प्रकारची भजी, [[पापड]], [[लोणचे]] इत्यादी. केलेले सर्व पदार्थ केळीच्या पानावर ठेवतात.<ref name=":2">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/ganeshfestival2018-news/ganesh-utsav-celebration-2018-gauri-pujan-important-time-and-rituals-1751529/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची वेळ आणि परंपरा|last=|first=|date=१५ सप्टेंबर २०१८|work=लोकसत्ता|access-date=२४ ऑगस्ट २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> महाराष्ट्रात काही जागी याच सायंकाळी महिलांचा हळदीकुंकवाचा कार्यक्रम केला जातो. दर्शनाला आलेल्या महिला व मुलींचे आदरपूर्वक स्वागत करण्याची पद्धती प्रचलित आहे. ===विसर्जन (दिवस तिसरा)=== तिसऱ्या दिवशी म्हणजेच मूळ नक्षत्रावर गौरींचे/महालक्ष्मींचे विसर्जन करतात. त्या दिवशी सकाळी पोवत्याच्या/सुताच्या गाठी पाडतात. त्या सुतात हळदीकुंकू, सुकामेवा, बेलफळ, फुले, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल, रेशमी धागा असे एक एक जिन्नस घालून गाठी पाडतात. यांमध्ये हळदीकुंकू, रेशमी सूत, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल हे महत्त्वाच्या वस्तू असतात. नंतर गौरींची/ महालक्ष्मींची पूजा आणि आरती करतात. गोड शेवयाची खीर, उडीद डाळीचा भाजलेला पापड याचा नैवेद्य दाखवतात. या तिसऱ्या दिवशी गौरींच्या/ महालक्ष्मींच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची उदासीनता दिसून येते. गौरींची पूजा, आरती करून पुढील वर्षी येण्याचे आमंत्रण देऊन त्यांचा निरोप घेतला जातो, आणि त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name=":2" /> (धातूच्या किंवा कायम स्वरूपाच्या मूर्ती असतील तर त्यांचे विसर्जन करत नाहीत.) गौरींचे पाण्यात विसर्जन केल्यावर परत येताना थोडी वाळू घरी आणून ती सर्व घरभर व परसातल्या झाडांवर टाकतात. त्यायोगे घरात समृद्धी नांदते व झाडाझुडुपांचे कीटकांपासून संरक्षण होते अशी समजूत आहे.<ref name=":0" /> ===दोरकाची पूजा=== या तिसऱ्या दिवशी महाराष्टातील ग्रामीण बहुजनसमाजात गौरींच्या पूजेबरोबरच सुताच्या गुंड्याला सोळा गाठी देऊन त्याचीही पूजा करतात. तो गुंडा मग हळदीने रंगवून त्यातला दोरा घरातल्या सुवासिनी आपल्या गळ्याभोवती बांधतात व नवीन पीक येईपर्यंत गळ्यात ठेवतात. आश्विन वद्य अष्टमीला तो गळ्यातून काढून त्याची पूजा करतात. या दोऱ्यालाच महालक्ष्मी समजतात. ==प्रांतानुसार== :'''[[दक्षिण भारत]]''' भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला गौरीचा सण सुरू होतो व तो बरेच दिवस चालतो. प्रत्येक गावात गौरीची एक पिठाची प्रतिमा करतात व तिला मखरात बसवून पूजतात. तिची रस्त्यातून मिरवणूकही काढतात.<ref name=":0" /> :'''[[कोकण]]''' महाराष्ट्रातील कोकण प्रांतातील कोळी समाजगटातील, महिला या दिवशी तेरड्याची फांदी आणून तिला लक्ष्मीस्वरूप मानून तिची पूजा करतात. या दिवशी देवीला माशाचा नैवेद्य दाखविला जातो. तसेच भाजी भाकरीचा सुद्धा नेवैद्य दाखवला जातो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/nashik/gauri-pujanis-province-wise-non-conventional-tradition-and-story/|title=गौरी पूजनाची प्रांतनिहाय निराळी प्रथा अन् कथा! |last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> ==लोकसाहित्यातील उल्लेख== [[File:ज्येष्ठा गौरी व्रतातील खड्यांच्या गौरी.jpg|thumb|ज्येष्ठा गौरी व्रतातील खड्यांच्या गौरी]] लोकसाहित्यात गौरीपूजन प्रसंगी म्हटली जाणारी गीते आहेत -<br /> आली आली लक्ष्मी, आली तशी जाऊ नको<br /> बाळाला सांगते, धरला हात सोडू नको.<br /> मला आहे हौस, चांदीच्या ताटाची<br /> लक्ष्मीच्या नैवेद्याला मूद साखरभाताची. <ref name=":1" /> लक्ष्मीबाई आली सोन्याच्या पावलांनी <br /> ज्येष्ठेच्या घरी कनिष्ठा आली <br /> मालकाच्या घरी लक्ष्मी आली <ref name=":1" /> ==ललित साहित्यातील आणि दृक्‌श्राव्यमाध्यमातील उल्लेख== * गवराय आली गवराय आली <br> कोणत्या पावलानं ?<br> हळदी कुंकवाच्या, हिऱ्या माणकाच्या *रुणुझुणत्या पाखरा, जा रे माझ्या माहेरा<br /> आली गौराई अंगणी, तिला लिंबलोण करा (कवी - जगदीश खेबूडकर; संगीत - राम कदम; गायिका - उषा मंगेशकर; चित्रपट - टिळा लाविते मी रक्ताचा) ** गौरीला घागरी फुंकण्याचीही पद्धत काही ठिकाणी आहे. त्यामुळेच या गाण्याची सुरुवातही 'घागर घुमू दे' अशा शब्दांनी होते. अनेक माहेरवाशिणी गौरीच्या सणाला आपल्या माहेरी जातात. अशीच एक माहेरवाशीण हे गाणे गाते आहे. ती म्हणते,'पाखरा माझ्या माहेरी जा. तिथे माझी गवराबाई आली असेल तिचे स्वागत कर.' * रुणझुणत्या पाखरा, तू जा माझ्या माहेरा (कवी - ग.दि. माडगुळकर, संगीत - सुधीर फडके; चित्रपट - जिवाचा सखा) ==हे सुद्धा पहा== * [[करवा चौथ]] * केदार गौरी व्रत -तामीळनाडू * [[चैत्र गौरी]] * [[जयपार्वती व्रत]] - आषाढ महिन्यातील गुजराथेतील व्रत * नवरात्र * मंगळा गौरी * [[:s:ज्येष्ठागौरीची कहाणी|ज्येष्ठागौरीची कहाणी]] (विकिस्रोत बंधुप्रकल्पात) * लज्जा गौरी * ललिता गौरी * सौभाग्य गौरी व्रत - आंध्रप्रदेश * [[स्वर्णगौरी व्रत]] - शुक्ल तृतीया भाद्रपद (गणेश चतुर्थीच्या आधीचा दिवस - कर्नाटक) * हरितालिका व्रत (महाराष्ट्र) ==चित्रदालन== <gallery> File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:तांब्यावरच्या गौरी.jpg|तांब्यावरच्या गौरी File:मराठवाड्यातील गौरी पूजन.jpg|मराठवाड्यातील गौरी पूजन File:उभ्याच्या महालक्ष्मी.jpg|उभ्याच्या महालक्ष्मी File:Mahalaxmi Gauripoojan.img.jpg|विदर्भातील महालक्ष्मी व आरास File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{हिंदू सण}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] pl2bw88izndoof0n8kflkgz2lmwtl5y 2710705 2710704 2026-09-19T11:13:33Z आर्या जोशी 65452 2710705 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|ज्येष्ठा गौरी अथवा महालक्ष्मी|गौरी (निःसंदिग्धीकरण)}} [[चित्र:Mahalakshmi.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|विदर्भात पूजेसाठी स्थापन केलेल्या महालक्ष्मीच्या मूर्ती]] '''गौरीपूजन''' वा जेष्ठा गौरी '''पूजन''' हे हिंदू सनातन धर्माचे पालन करणाऱ्यांचे भाद्रपद महिन्यातील एक महत्त्वाचे व्रत आहे. गौरीपूजन हा महाराष्टातल्या सणांपैकी एक सणही आहे. यास ज्येष्ठागौरीपूजन असेही म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eQzoZA4xCOwC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&q=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==गौरी आणि ज्येष्ठा शब्दांचे अर्थ== [[संस्‍कृत भाषा|हिंदू परंपरेने नुसार पार्वती उमा अर्पणा अंबाबाई म्हणजे]] 'गौरी' संस्कृत शब्द उत्पत्ती प्रमाणे आठ वर्षाची, अनाघ्रात अशी पवित्र कन्या. तसेच गौरी म्हणजे गोरी, हिमालय कन् उ म्हणजे हिमालयपर्वत भागातील (पार्वती) उज्जल गौर वर्णाची गौरी. भारतभर गौरी म्हणजे पार्वती (शंकर पत्नी) भारतभर देवीची जी शक्तीपीठे आहेत, ती आदिशक्ती उमा पार्वतीची स्थाने आहेत. भारतीय संस्कृतीचे वर्णन ज्या दोन शब्दात केली जाते ते म्हणजे शिव शक्ती. शक्तीची विविध रूपे लोक देवता आणि शक्ती पीठे म्हणून भारतभर आहेत तिला अनेक नावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wiktionary.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80|title=गौरी - विकिशब्दकोशः|संकेतस्थळ=sa.wiktionary.org|भाषा=sa|ॲक्सेसदिनांक=१४ सप्टेंबर २०१८}}</ref> गौरी पार्वतीचे एक नाव महालक्ष्मी आहे. गावगड्यात लक्ष्मीआई म्हणून सर्वार्थाने रुढ शब्द सबंध महाराष्ट्रात हे नाव पूर्वापार वापरला जाते. लक्ष्मीआईचे वाहन नंदी आहे. गजांतलक्ष्मी हे भगवती पार्वतीचे एक रूप आहे. लोकदेवता लक्ष्मीआई व व्यापारी लोकांची पनीदेवता यातून त्यासम इतर देवतांचे धार्मिक जीवनात स्थान निर्माण झाले. ज्येष्ठा आणि गौरी अशा दोन देवींचे पूजन या प्रसंगी केले जाते. गौरी या शब्दाचा अर्थ आहे गौर वर्णाची. तर ज्येष्ठा गौरीपूजन असा उल्लेख का केला जातो तर ती भाद्रपद महिन्यातील अनुराधा नक्षत्रावर गौरी आगमन तर ज्येष्ठ नक्षत्राला गौरी पूजन होते. शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला. शेती संबंधी कृषी संस्कृती विकास करण्यामध्ये पावर्ती गौरी व शिव महादेवाचे मोठे योगदान आहे. शेतीच्या आधीची रानटी अवस्था अभूती आणि असमृद्धीची परिस्थिती आणि शेतीचा शोध लागल्यानंतर धन धान्यानं संपन्न कांतीमान असलेलं जीवन या दोन अवस्थांचं मूर्त स्वरूप म्हणजे पार्वती गौरीने विकसित केलेली कृषी संस्कृती. हे शक्य झालं ते बुद्धीच्या विकासामुळे. म्हणूनच अनेक कुटुंबांत ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा यांच्या मध्ये गणपती अर्थात बुद्धीच्या देवतेला आणून बसवतात. पूर्वी ताटात मावणार नाहीत इतके पदार्थ करण्याची परंपरा होती. हे देखील सुबत्ता आणि समृद्धीचं प्रतिक आहे. ==व्रताचे स्वरूप== [[भाद्रपद]] महिन्यात [[शुद्ध पक्ष|हरितालिका व्रत (पार्वतीचे महादेव प्राप्तीसाठी केलेले अपर्णाव्रत त्यानंतर गणेश आगमन]]<ref name=":3" />[[शुद्ध पक्ष|शुद्ध पक्षात]] व त्यानंतर गणेश मातेचे [[अनुराधा]] नक्षत्रावर आगमन आपापल्या [[कुलाचार|कुलाचाराप्रमाणे]] प्रतिमा वा प्रतीके बसवितात. [[ज्येष्ठा]] नक्षत्रावर गौरी पार्वतीची पूजा करतात व महानैवेद्य दाखवितात. तिसऱ्या दिवशी [[मूळ]] नक्षत्रावर गौरी विसर्जन करतात. गौरीला देवीला भारतभर असंख्य नावे आहेत त्यापैकी गावगाड्यात तिला लक्ष्मी आई वा महालक्ष्मी म्हणतात आणि तिची [[ज्येष्ठा|ज्येष्ठा नक्षत्रा]]वर पूजा होते म्हणून तिला ज्येष्ठा गौरी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=lnsRAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3ipfl0rndAhXFRo8KHZPCCPwQ6AEIKDAA|title=Bhāratīya sãskrṭikośa: Sampādaka Mahādevaśāstrī Jośī. Sahasampādaka Padmajā Hodạ̄rakara,[Prathamāvrṭti]|date=1962|publisher=Bhāratīya S̃āskr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==आख्यायिका आणि इतिहास== [[File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|thumb|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती]] [[हिंदू]] देवताशास्त्रात तसेच समाजजीवनात गौरी हे [[शिव|शिवा]]च्या शक्तीचे आणि गणेशाच्या आईचे रूप मानले गेले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ZR-yDQAAQBAJ&pg=PA82&dq=gauri+-+mother+of+ganesh&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj8wKTV6afkAhWI63MBHcJFBNoQ6AEILzAB#v=onepage&q=gauri%20-%20mother%20of%20ganesh&f=false|title=Eva and Shiva: Scientific exploration of basic concepts in Indian culture and spirituality|last=Borkar|first=Gaurish|date=१७ ऑक्टोबर २०१७|publisher=P & J Publications|language=en}}</ref> अपराजितपृच्छा या ग्रंथामध्ये द्वादशगौरींचा उल्लेख येतो. [[अग्निपुराण|अग्निपुराणामध्ये]] गौरी मूर्तीचे सामूहिक पूजन केले जाई असे सांगितले आहे. [[लातूर]] येथील नीलकंठेश्वर मंदिरात [[शिव|शिवाची]] आणि गौरीची एक सुंदर कोरीव प्रतिमा आहे. त्यांच्या पायाशी एक [[घोरपड]] दाखवली आहे. गौरीच्या डाव्या हातात बीजपूरक आहे, केसांवर फुलांची वेणी आहे. ही शिव परिवारातील देवता असून कनोज येथे हिचे मंदिर आहे. एकदा असुरांच्या त्रासाला कंटाळून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीकडे गेल्या आणि त्यांनी आपले सौभाग्य अक्षय्य करण्याविषयी तिची प्रार्थना केली. त्याला अनुसरून गौरीने असुरांचा संहार केला व शरण आलेल्या स्त्रियांच्या पतींना व पृथ्वीवरील प्राण्यांना सुखी केले. महालक्ष्मीच्या कृपाप्रसादाने आपापल्या सौभाग्य प्राप्त झाले म्हणून तेव्हापासून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीची पूजा करू लागल्या.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड तिसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|year=२००१|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==आशय व महत्त्व== महालक्ष्मीचा सण हा कुलाचार म्हणून सर्व जाती-जमातीतून श्रद्धापूर्वक पाळला जातो. [[शेती]] हा प्रमुख व्यवसाय असणाऱ्या घरांतून मात्र स्त्रिया धान्याची राशी मांडून पूजा करतात. लक्ष्मी वा गौरीच्या मांडणीत विविधता असली तरी मूळ हेतू [[धान्य]] लक्ष्मीच्या पूजेचा, भूमीच्या सुफलीकरणाचा आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=भूमी आणि स्त्री ( प्रकाशन इ.स.२०००), गोदावरी प्रकाशन|last=डॉ. लोहिया|first=शैला|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[File:तेरड्याची फुले.jpg|thumb|तेरड्याची फुले]] ==गौरींच्या मांडणीच्या विविध पद्धती== स्थळपरत्वे गौरींच्या पूजेंची पद्धत आणि परंपरा बदलल्या आहेत. काही कुटुंबात गौरींचे मुखवटे असतात, तर काही कुटुंबात परंपरेनुसार पाणवठ्यावर जाऊन पाच, सात किंवा अकरा खडे आणून त्यांची पूजा करतात. काही ठिकाणी पाच मडक्यांच्या उतरंडी करून त्यावर गौरीचे मुखवटे लावून त्या उतरंडींनाच साडी चोळी नेसवतात आणि त्यांची पूजा करतात. काही घरांत धान्यांची रास म्हणजेच गहू, तांदूळ, ज्वारी, हरभरा, डाळ इत्यादींपैकी एकदोन धान्याचे ढीग करून त्यावर मुखवटे ठेवतात. बाजारात पत्र्याच्या, लोखंडी सळयांच्या किंवा सिमेंटचे कोथळे मिळतात. त्यावर मुखवटे ठेवतात आणि कोथळ्यांना साडी चोळी नेसवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा|website=लोकसत्ता|first=|date=५ सप्टेंबर २०१९ |work=|access-date=५ सप्टेंबर २०१९ |archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> सुपात धान्याची रास ठेवून त्यावर मुखवटा ठेवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|title=गौरी नटली|last=|first=|date=३१ ऑगस्ट २०१४|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=२४ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824070916/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|archive-date=2019-08-24|dead-url=|url-status=dead}}</ref> किंवा गहू आणि तांदूळ यांनी भरलेल्या तांब्यांवर मुखवटे ठेवून पूजा करतात. तेरड्याचीही गौर असते. तेरड्याची रोपे मुळासकट आणतात. ही मुळे म्हणजेच गौरींची पावले, असा समज आहे. आधुनिक काळात गौरीपूजनाच्या व मांडणीच्या पद्धतीत व गौरीच्या रूपातही आधुनिकता दिसून येते. विविध रूपांत अनेक घरांत गौरी/महालक्ष्मी येतात. आगमनाच्या दिवशी संध्याकाळी किंवा पंचांगात शुभ वेळ बघून मुखवट्यांची आणि लक्ष्मींच्या हातांची पूजा होते. त्याच रात्री गौरी उभ्या केल्या जातात. या गौरी/महालक्ष्मी किंवा सखी-पार्वतींसह त्यांची मुलेही (एक मुलगा आणि एक मुलगी) मांडतात. कोणी धातूची लक्ष्मीची प्रतिमा करून पूजतात, कोणी मातीची बनवितात तर कोणी कागदावर देवीचे चित्र काढून त्याची पूजा करतात.<ref name=":0" /> ===गौरी आवाहन (दिवस पहिला)=== आपापल्या परंपरेप्रमाणे घराच्या उंबऱ्यातून आत आणताना, जिच्या हातात गौरी असतील त्या बाईचे पाय दुधाने व पाण्याने धुतात आणि त्यांवर कुंकवाचे स्वस्तिक काढतात. घराच्या दरवाज्यापासून ते जिथे गौरी बसवायच्या त्या जागेपर्यंत लक्ष्मीच्या पायांचे ठसे उमटवत उमटवत गौरींचे मुखवटे आणतात. त्यावेळी ताट चमच्याने किंवा घंटेने वाजवत आवाज केला जातो. यानंतर त्यांची स्थापना करण्यापूर्वी त्यांना घरातील समृद्धी, दुध-दुभत्याची जागा इ. गोष्टी दाखविण्याची प्रथा आहे. तेथे त्यांचे आशीर्वाद मिळून ऐश्वर्य नांदो अशी प्रार्थना करतात.काही ठिकाणी लोक तेरड्याची रोपे एकत्र बांधून त्यांची प्रतिमा बनवितात व तिच्यावर मातीचा मुखवटा चढवितात.नंतर त्या मूर्तीला साडी नेसवून दागदागिन्यांनी सजवितात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.hindustantimes.com/pune-news/traditions-from-all-over-maharashtra-merge-to-welcome-gauri-in-pune/story-sK3PpH8s2qhHizIlSQv3bN.html|title=Traditions from all over Maharashtra merge to welcome Gauri in Pune|last=Bari|first=Prachi|date=३ ऑगस्ट २०१७|work=Hindustan Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> पहिल्या दिवशी संध्याकाळी गौरीला भाजी-भाकरीचा नैवैद्य दाखवण्याची पद्धत काही भागात विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रात आहे.<ref name=":2" /> या प्रथेला गौरी आवाहन करणे असे संबोधतात. [[File:खड्याच्या गौरी.jpg|thumb|खड्याच्या गौरी]] ===गौरीपूजन (दिवस दुसरा)=== दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच ज्येष्ठा नक्षत्रावर गौरींची पूजा होते. सकाळी गौरींची/महालक्ष्मीची पूजा-[[आरती]] करून केलेल्या फराळाचा (रव्याचा लाडू, बेसनलाडू, [[करंजी]], [[चकली]], शेव, गुळपापडीचा लाडू) नैवेद्य दाखवतात. नंतर संध्याकाळी आरती करतात. [[पुरणपोळी]], ज्वारीच्या पिठाची आंबील, अंबाडीची भाजी, सोळा भाज्यांची एकत्र भाजी, दिवेफळ वगैरे पदार्थांचा नैवेद्यात समावेश असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/gauri-puja-2021-in-marathi-know-about-vrat-puja-vidhi-aarti-and-timing-of-gauri-visarjan/articleshow/86115975.cms|title=गौराई आगमन : महालक्ष्मी व्रत पूजाविधी,वाचा|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=१३ सप्टेंबर २०२१}}</ref> नैवेद्यात शेंगदाणा आणि डाळीची चटणी, पंचामृत, पडवळ घालून केलेली [[कढी|ताकाची कढी]], कटाची आमटी, वेगवेगळ्या प्रकारची भजी, [[पापड]], [[लोणचे]] इत्यादी. केलेले सर्व पदार्थ केळीच्या पानावर ठेवतात.<ref name=":2">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/ganeshfestival2018-news/ganesh-utsav-celebration-2018-gauri-pujan-important-time-and-rituals-1751529/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची वेळ आणि परंपरा|last=|first=|date=१५ सप्टेंबर २०१८|work=लोकसत्ता|access-date=२४ ऑगस्ट २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> महाराष्ट्रात काही जागी याच सायंकाळी महिलांचा हळदीकुंकवाचा कार्यक्रम केला जातो. दर्शनाला आलेल्या महिला व मुलींचे आदरपूर्वक स्वागत करण्याची पद्धती प्रचलित आहे. ===विसर्जन (दिवस तिसरा)=== तिसऱ्या दिवशी म्हणजेच मूळ नक्षत्रावर गौरींचे/महालक्ष्मींचे विसर्जन करतात. त्या दिवशी सकाळी पोवत्याच्या/सुताच्या गाठी पाडतात. त्या सुतात हळदीकुंकू, सुकामेवा, बेलफळ, फुले, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल, रेशमी धागा असे एक एक जिन्नस घालून गाठी पाडतात. यांमध्ये हळदीकुंकू, रेशमी सूत, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल हे महत्त्वाच्या वस्तू असतात. नंतर गौरींची/ महालक्ष्मींची पूजा आणि आरती करतात. गोड शेवयाची खीर, उडीद डाळीचा भाजलेला पापड याचा नैवेद्य दाखवतात. या तिसऱ्या दिवशी गौरींच्या/ महालक्ष्मींच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची उदासीनता दिसून येते. गौरींची पूजा, आरती करून पुढील वर्षी येण्याचे आमंत्रण देऊन त्यांचा निरोप घेतला जातो, आणि त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name=":2" /> (धातूच्या किंवा कायम स्वरूपाच्या मूर्ती असतील तर त्यांचे विसर्जन करत नाहीत.) गौरींचे पाण्यात विसर्जन केल्यावर परत येताना थोडी वाळू घरी आणून ती सर्व घरभर व परसातल्या झाडांवर टाकतात. त्यायोगे घरात समृद्धी नांदते व झाडाझुडुपांचे कीटकांपासून संरक्षण होते अशी समजूत आहे.<ref name=":0" /> ===दोरकाची पूजा=== या तिसऱ्या दिवशी महाराष्टातील ग्रामीण बहुजनसमाजात गौरींच्या पूजेबरोबरच सुताच्या गुंड्याला सोळा गाठी देऊन त्याचीही पूजा करतात. तो गुंडा मग हळदीने रंगवून त्यातला दोरा घरातल्या सुवासिनी आपल्या गळ्याभोवती बांधतात व नवीन पीक येईपर्यंत गळ्यात ठेवतात. आश्विन वद्य अष्टमीला तो गळ्यातून काढून त्याची पूजा करतात. या दोऱ्यालाच महालक्ष्मी समजतात. ==प्रांतानुसार== :'''[[दक्षिण भारत]]''' भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला गौरीचा सण सुरू होतो व तो बरेच दिवस चालतो. प्रत्येक गावात गौरीची एक पिठाची प्रतिमा करतात व तिला मखरात बसवून पूजतात. तिची रस्त्यातून मिरवणूकही काढतात.<ref name=":0" /> :'''[[कोकण]]''' महाराष्ट्रातील कोकण प्रांतातील कोळी समाजगटातील, महिला या दिवशी तेरड्याची फांदी आणून तिला लक्ष्मीस्वरूप मानून तिची पूजा करतात. या दिवशी देवीला माशाचा नैवेद्य दाखविला जातो. तसेच भाजी भाकरीचा सुद्धा नेवैद्य दाखवला जातो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/nashik/gauri-pujanis-province-wise-non-conventional-tradition-and-story/|title=गौरी पूजनाची प्रांतनिहाय निराळी प्रथा अन् कथा! |last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> ==लोकसाहित्यातील उल्लेख== लोकसाहित्यात गौरीपूजन प्रसंगी म्हटली जाणारी गीते आहेत -<br /> आली आली लक्ष्मी, आली तशी जाऊ नको<br /> बाळाला सांगते, धरला हात सोडू नको.<br /> मला आहे हौस, चांदीच्या ताटाची<br /> लक्ष्मीच्या नैवेद्याला मूद साखरभाताची. <ref name=":1" /> लक्ष्मीबाई आली सोन्याच्या पावलांनी <br /> ज्येष्ठेच्या घरी कनिष्ठा आली <br /> मालकाच्या घरी लक्ष्मी आली <ref name=":1" /> ==ललित साहित्यातील आणि दृक्‌श्राव्यमाध्यमातील उल्लेख== * गवराय आली गवराय आली <br> कोणत्या पावलानं ?<br> हळदी कुंकवाच्या, हिऱ्या माणकाच्या *रुणुझुणत्या पाखरा, जा रे माझ्या माहेरा<br /> आली गौराई अंगणी, तिला लिंबलोण करा (कवी - जगदीश खेबूडकर; संगीत - राम कदम; गायिका - उषा मंगेशकर; चित्रपट - टिळा लाविते मी रक्ताचा) ** गौरीला घागरी फुंकण्याचीही पद्धत काही ठिकाणी आहे. त्यामुळेच या गाण्याची सुरुवातही 'घागर घुमू दे' अशा शब्दांनी होते. अनेक माहेरवाशिणी गौरीच्या सणाला आपल्या माहेरी जातात. अशीच एक माहेरवाशीण हे गाणे गाते आहे. ती म्हणते,'पाखरा माझ्या माहेरी जा. तिथे माझी गवराबाई आली असेल तिचे स्वागत कर.' * रुणझुणत्या पाखरा, तू जा माझ्या माहेरा (कवी - ग.दि. माडगुळकर, संगीत - सुधीर फडके; चित्रपट - जिवाचा सखा) ==हे सुद्धा पहा== * [[करवा चौथ]] * केदार गौरी व्रत -तामीळनाडू * [[चैत्र गौरी]] * [[जयपार्वती व्रत]] - आषाढ महिन्यातील गुजराथेतील व्रत * नवरात्र * मंगळा गौरी * [[:s:ज्येष्ठागौरीची कहाणी|ज्येष्ठागौरीची कहाणी]] (विकिस्रोत बंधुप्रकल्पात) * लज्जा गौरी * ललिता गौरी * सौभाग्य गौरी व्रत - आंध्रप्रदेश * [[स्वर्णगौरी व्रत]] - शुक्ल तृतीया भाद्रपद (गणेश चतुर्थीच्या आधीचा दिवस - कर्नाटक) * हरितालिका व्रत (महाराष्ट्र) ==चित्रदालन== <gallery> File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:तांब्यावरच्या गौरी.jpg|तांब्यावरच्या गौरी File:मराठवाड्यातील गौरी पूजन.jpg|मराठवाड्यातील गौरी पूजन File:उभ्याच्या महालक्ष्मी.jpg|उभ्याच्या महालक्ष्मी File:Mahalaxmi Gauripoojan.img.jpg|विदर्भातील महालक्ष्मी व आरास File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{हिंदू सण}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] 96s5nrdc2xs0usfnopv4qew4cbf2dmx 2710706 2710705 2026-09-19T11:15:53Z आर्या जोशी 65452 /* गौरीपूजन (दिवस दुसरा) */ भर आणि छायाचित्र 2710706 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|ज्येष्ठा गौरी अथवा महालक्ष्मी|गौरी (निःसंदिग्धीकरण)}} [[चित्र:Mahalakshmi.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|विदर्भात पूजेसाठी स्थापन केलेल्या महालक्ष्मीच्या मूर्ती]] '''गौरीपूजन''' वा जेष्ठा गौरी '''पूजन''' हे हिंदू सनातन धर्माचे पालन करणाऱ्यांचे भाद्रपद महिन्यातील एक महत्त्वाचे व्रत आहे. गौरीपूजन हा महाराष्टातल्या सणांपैकी एक सणही आहे. यास ज्येष्ठागौरीपूजन असेही म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eQzoZA4xCOwC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&q=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==गौरी आणि ज्येष्ठा शब्दांचे अर्थ== [[संस्‍कृत भाषा|हिंदू परंपरेने नुसार पार्वती उमा अर्पणा अंबाबाई म्हणजे]] 'गौरी' संस्कृत शब्द उत्पत्ती प्रमाणे आठ वर्षाची, अनाघ्रात अशी पवित्र कन्या. तसेच गौरी म्हणजे गोरी, हिमालय कन् उ म्हणजे हिमालयपर्वत भागातील (पार्वती) उज्जल गौर वर्णाची गौरी. भारतभर गौरी म्हणजे पार्वती (शंकर पत्नी) भारतभर देवीची जी शक्तीपीठे आहेत, ती आदिशक्ती उमा पार्वतीची स्थाने आहेत. भारतीय संस्कृतीचे वर्णन ज्या दोन शब्दात केली जाते ते म्हणजे शिव शक्ती. शक्तीची विविध रूपे लोक देवता आणि शक्ती पीठे म्हणून भारतभर आहेत तिला अनेक नावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wiktionary.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80|title=गौरी - विकिशब्दकोशः|संकेतस्थळ=sa.wiktionary.org|भाषा=sa|ॲक्सेसदिनांक=१४ सप्टेंबर २०१८}}</ref> गौरी पार्वतीचे एक नाव महालक्ष्मी आहे. गावगड्यात लक्ष्मीआई म्हणून सर्वार्थाने रुढ शब्द सबंध महाराष्ट्रात हे नाव पूर्वापार वापरला जाते. लक्ष्मीआईचे वाहन नंदी आहे. गजांतलक्ष्मी हे भगवती पार्वतीचे एक रूप आहे. लोकदेवता लक्ष्मीआई व व्यापारी लोकांची पनीदेवता यातून त्यासम इतर देवतांचे धार्मिक जीवनात स्थान निर्माण झाले. ज्येष्ठा आणि गौरी अशा दोन देवींचे पूजन या प्रसंगी केले जाते. गौरी या शब्दाचा अर्थ आहे गौर वर्णाची. तर ज्येष्ठा गौरीपूजन असा उल्लेख का केला जातो तर ती भाद्रपद महिन्यातील अनुराधा नक्षत्रावर गौरी आगमन तर ज्येष्ठ नक्षत्राला गौरी पूजन होते. शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला. शेती संबंधी कृषी संस्कृती विकास करण्यामध्ये पावर्ती गौरी व शिव महादेवाचे मोठे योगदान आहे. शेतीच्या आधीची रानटी अवस्था अभूती आणि असमृद्धीची परिस्थिती आणि शेतीचा शोध लागल्यानंतर धन धान्यानं संपन्न कांतीमान असलेलं जीवन या दोन अवस्थांचं मूर्त स्वरूप म्हणजे पार्वती गौरीने विकसित केलेली कृषी संस्कृती. हे शक्य झालं ते बुद्धीच्या विकासामुळे. म्हणूनच अनेक कुटुंबांत ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा यांच्या मध्ये गणपती अर्थात बुद्धीच्या देवतेला आणून बसवतात. पूर्वी ताटात मावणार नाहीत इतके पदार्थ करण्याची परंपरा होती. हे देखील सुबत्ता आणि समृद्धीचं प्रतिक आहे. ==व्रताचे स्वरूप== [[भाद्रपद]] महिन्यात [[शुद्ध पक्ष|हरितालिका व्रत (पार्वतीचे महादेव प्राप्तीसाठी केलेले अपर्णाव्रत त्यानंतर गणेश आगमन]]<ref name=":3" />[[शुद्ध पक्ष|शुद्ध पक्षात]] व त्यानंतर गणेश मातेचे [[अनुराधा]] नक्षत्रावर आगमन आपापल्या [[कुलाचार|कुलाचाराप्रमाणे]] प्रतिमा वा प्रतीके बसवितात. [[ज्येष्ठा]] नक्षत्रावर गौरी पार्वतीची पूजा करतात व महानैवेद्य दाखवितात. तिसऱ्या दिवशी [[मूळ]] नक्षत्रावर गौरी विसर्जन करतात. गौरीला देवीला भारतभर असंख्य नावे आहेत त्यापैकी गावगाड्यात तिला लक्ष्मी आई वा महालक्ष्मी म्हणतात आणि तिची [[ज्येष्ठा|ज्येष्ठा नक्षत्रा]]वर पूजा होते म्हणून तिला ज्येष्ठा गौरी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=lnsRAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3ipfl0rndAhXFRo8KHZPCCPwQ6AEIKDAA|title=Bhāratīya sãskrṭikośa: Sampādaka Mahādevaśāstrī Jośī. Sahasampādaka Padmajā Hodạ̄rakara,[Prathamāvrṭti]|date=1962|publisher=Bhāratīya S̃āskr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==आख्यायिका आणि इतिहास== [[File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|thumb|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती]] [[हिंदू]] देवताशास्त्रात तसेच समाजजीवनात गौरी हे [[शिव|शिवा]]च्या शक्तीचे आणि गणेशाच्या आईचे रूप मानले गेले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ZR-yDQAAQBAJ&pg=PA82&dq=gauri+-+mother+of+ganesh&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj8wKTV6afkAhWI63MBHcJFBNoQ6AEILzAB#v=onepage&q=gauri%20-%20mother%20of%20ganesh&f=false|title=Eva and Shiva: Scientific exploration of basic concepts in Indian culture and spirituality|last=Borkar|first=Gaurish|date=१७ ऑक्टोबर २०१७|publisher=P & J Publications|language=en}}</ref> अपराजितपृच्छा या ग्रंथामध्ये द्वादशगौरींचा उल्लेख येतो. [[अग्निपुराण|अग्निपुराणामध्ये]] गौरी मूर्तीचे सामूहिक पूजन केले जाई असे सांगितले आहे. [[लातूर]] येथील नीलकंठेश्वर मंदिरात [[शिव|शिवाची]] आणि गौरीची एक सुंदर कोरीव प्रतिमा आहे. त्यांच्या पायाशी एक [[घोरपड]] दाखवली आहे. गौरीच्या डाव्या हातात बीजपूरक आहे, केसांवर फुलांची वेणी आहे. ही शिव परिवारातील देवता असून कनोज येथे हिचे मंदिर आहे. एकदा असुरांच्या त्रासाला कंटाळून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीकडे गेल्या आणि त्यांनी आपले सौभाग्य अक्षय्य करण्याविषयी तिची प्रार्थना केली. त्याला अनुसरून गौरीने असुरांचा संहार केला व शरण आलेल्या स्त्रियांच्या पतींना व पृथ्वीवरील प्राण्यांना सुखी केले. महालक्ष्मीच्या कृपाप्रसादाने आपापल्या सौभाग्य प्राप्त झाले म्हणून तेव्हापासून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीची पूजा करू लागल्या.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड तिसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|year=२००१|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==आशय व महत्त्व== महालक्ष्मीचा सण हा कुलाचार म्हणून सर्व जाती-जमातीतून श्रद्धापूर्वक पाळला जातो. [[शेती]] हा प्रमुख व्यवसाय असणाऱ्या घरांतून मात्र स्त्रिया धान्याची राशी मांडून पूजा करतात. लक्ष्मी वा गौरीच्या मांडणीत विविधता असली तरी मूळ हेतू [[धान्य]] लक्ष्मीच्या पूजेचा, भूमीच्या सुफलीकरणाचा आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=भूमी आणि स्त्री ( प्रकाशन इ.स.२०००), गोदावरी प्रकाशन|last=डॉ. लोहिया|first=शैला|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[File:तेरड्याची फुले.jpg|thumb|तेरड्याची फुले]] ==गौरींच्या मांडणीच्या विविध पद्धती== स्थळपरत्वे गौरींच्या पूजेंची पद्धत आणि परंपरा बदलल्या आहेत. काही कुटुंबात गौरींचे मुखवटे असतात, तर काही कुटुंबात परंपरेनुसार पाणवठ्यावर जाऊन पाच, सात किंवा अकरा खडे आणून त्यांची पूजा करतात. काही ठिकाणी पाच मडक्यांच्या उतरंडी करून त्यावर गौरीचे मुखवटे लावून त्या उतरंडींनाच साडी चोळी नेसवतात आणि त्यांची पूजा करतात. काही घरांत धान्यांची रास म्हणजेच गहू, तांदूळ, ज्वारी, हरभरा, डाळ इत्यादींपैकी एकदोन धान्याचे ढीग करून त्यावर मुखवटे ठेवतात. बाजारात पत्र्याच्या, लोखंडी सळयांच्या किंवा सिमेंटचे कोथळे मिळतात. त्यावर मुखवटे ठेवतात आणि कोथळ्यांना साडी चोळी नेसवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा|website=लोकसत्ता|first=|date=५ सप्टेंबर २०१९ |work=|access-date=५ सप्टेंबर २०१९ |archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> सुपात धान्याची रास ठेवून त्यावर मुखवटा ठेवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|title=गौरी नटली|last=|first=|date=३१ ऑगस्ट २०१४|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=२४ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824070916/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|archive-date=2019-08-24|dead-url=|url-status=dead}}</ref> किंवा गहू आणि तांदूळ यांनी भरलेल्या तांब्यांवर मुखवटे ठेवून पूजा करतात. तेरड्याचीही गौर असते. तेरड्याची रोपे मुळासकट आणतात. ही मुळे म्हणजेच गौरींची पावले, असा समज आहे. आधुनिक काळात गौरीपूजनाच्या व मांडणीच्या पद्धतीत व गौरीच्या रूपातही आधुनिकता दिसून येते. विविध रूपांत अनेक घरांत गौरी/महालक्ष्मी येतात. आगमनाच्या दिवशी संध्याकाळी किंवा पंचांगात शुभ वेळ बघून मुखवट्यांची आणि लक्ष्मींच्या हातांची पूजा होते. त्याच रात्री गौरी उभ्या केल्या जातात. या गौरी/महालक्ष्मी किंवा सखी-पार्वतींसह त्यांची मुलेही (एक मुलगा आणि एक मुलगी) मांडतात. कोणी धातूची लक्ष्मीची प्रतिमा करून पूजतात, कोणी मातीची बनवितात तर कोणी कागदावर देवीचे चित्र काढून त्याची पूजा करतात.<ref name=":0" /> ===गौरी आवाहन (दिवस पहिला)=== आपापल्या परंपरेप्रमाणे घराच्या उंबऱ्यातून आत आणताना, जिच्या हातात गौरी असतील त्या बाईचे पाय दुधाने व पाण्याने धुतात आणि त्यांवर कुंकवाचे स्वस्तिक काढतात. घराच्या दरवाज्यापासून ते जिथे गौरी बसवायच्या त्या जागेपर्यंत लक्ष्मीच्या पायांचे ठसे उमटवत उमटवत गौरींचे मुखवटे आणतात. त्यावेळी ताट चमच्याने किंवा घंटेने वाजवत आवाज केला जातो. यानंतर त्यांची स्थापना करण्यापूर्वी त्यांना घरातील समृद्धी, दुध-दुभत्याची जागा इ. गोष्टी दाखविण्याची प्रथा आहे. तेथे त्यांचे आशीर्वाद मिळून ऐश्वर्य नांदो अशी प्रार्थना करतात.काही ठिकाणी लोक तेरड्याची रोपे एकत्र बांधून त्यांची प्रतिमा बनवितात व तिच्यावर मातीचा मुखवटा चढवितात.नंतर त्या मूर्तीला साडी नेसवून दागदागिन्यांनी सजवितात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.hindustantimes.com/pune-news/traditions-from-all-over-maharashtra-merge-to-welcome-gauri-in-pune/story-sK3PpH8s2qhHizIlSQv3bN.html|title=Traditions from all over Maharashtra merge to welcome Gauri in Pune|last=Bari|first=Prachi|date=३ ऑगस्ट २०१७|work=Hindustan Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> पहिल्या दिवशी संध्याकाळी गौरीला भाजी-भाकरीचा नैवैद्य दाखवण्याची पद्धत काही भागात विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रात आहे.<ref name=":2" /> या प्रथेला गौरी आवाहन करणे असे संबोधतात. [[File:खड्याच्या गौरी.jpg|thumb|खड्याच्या गौरी]] ===गौरीपूजन (दिवस दुसरा)=== [[File:घावन घाटले.jpg|thumb|घावन घाटले]] दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच ज्येष्ठा नक्षत्रावर गौरींची पूजा होते. सकाळी गौरींची/महालक्ष्मीची पूजा-[[आरती]] करून केलेल्या फराळाचा (रव्याचा लाडू, बेसनलाडू, [[करंजी]], [[चकली]], शेव, गुळपापडीचा लाडू) नैवेद्य दाखवतात. नंतर संध्याकाळी आरती करतात. [[पुरणपोळी]], ज्वारीच्या पिठाची आंबील, अंबाडीची भाजी, सोळा भाज्यांची एकत्र भाजी, दिवेफळ वगैरे पदार्थांचा नैवेद्यात समावेश असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/gauri-puja-2021-in-marathi-know-about-vrat-puja-vidhi-aarti-and-timing-of-gauri-visarjan/articleshow/86115975.cms|title=गौराई आगमन : महालक्ष्मी व्रत पूजाविधी,वाचा|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=१३ सप्टेंबर २०२१}}</ref> नैवेद्यात शेंगदाणा आणि डाळीची चटणी, पंचामृत, पडवळ घालून केलेली [[कढी|ताकाची कढी]], कटाची आमटी, वेगवेगळ्या प्रकारची भजी, [[पापड]], [[लोणचे]] इत्यादी. केलेले सर्व पदार्थ केळीच्या पानावर ठेवतात.<ref name=":2">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/ganeshfestival2018-news/ganesh-utsav-celebration-2018-gauri-pujan-important-time-and-rituals-1751529/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची वेळ आणि परंपरा|last=|first=|date=१५ सप्टेंबर २०१८|work=लोकसत्ता|access-date=२४ ऑगस्ट २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> कोकणात गौरीला घावन -घाटले यांचा नैवेद्य दाखविण्याची पद्धती काही कुटुंबात प्रचलित आहे . महाराष्ट्रात सायंकाळी महिलांचा हळदीकुंकवाचा कार्यक्रम केला जातो. दर्शनाला आलेल्या महिला व मुलींचे आदरपूर्वक स्वागत करण्याची पद्धती प्रचलित आहे. ===विसर्जन (दिवस तिसरा)=== तिसऱ्या दिवशी म्हणजेच मूळ नक्षत्रावर गौरींचे/महालक्ष्मींचे विसर्जन करतात. त्या दिवशी सकाळी पोवत्याच्या/सुताच्या गाठी पाडतात. त्या सुतात हळदीकुंकू, सुकामेवा, बेलफळ, फुले, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल, रेशमी धागा असे एक एक जिन्नस घालून गाठी पाडतात. यांमध्ये हळदीकुंकू, रेशमी सूत, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल हे महत्त्वाच्या वस्तू असतात. नंतर गौरींची/ महालक्ष्मींची पूजा आणि आरती करतात. गोड शेवयाची खीर, उडीद डाळीचा भाजलेला पापड याचा नैवेद्य दाखवतात. या तिसऱ्या दिवशी गौरींच्या/ महालक्ष्मींच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची उदासीनता दिसून येते. गौरींची पूजा, आरती करून पुढील वर्षी येण्याचे आमंत्रण देऊन त्यांचा निरोप घेतला जातो, आणि त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name=":2" /> (धातूच्या किंवा कायम स्वरूपाच्या मूर्ती असतील तर त्यांचे विसर्जन करत नाहीत.) गौरींचे पाण्यात विसर्जन केल्यावर परत येताना थोडी वाळू घरी आणून ती सर्व घरभर व परसातल्या झाडांवर टाकतात. त्यायोगे घरात समृद्धी नांदते व झाडाझुडुपांचे कीटकांपासून संरक्षण होते अशी समजूत आहे.<ref name=":0" /> ===दोरकाची पूजा=== या तिसऱ्या दिवशी महाराष्टातील ग्रामीण बहुजनसमाजात गौरींच्या पूजेबरोबरच सुताच्या गुंड्याला सोळा गाठी देऊन त्याचीही पूजा करतात. तो गुंडा मग हळदीने रंगवून त्यातला दोरा घरातल्या सुवासिनी आपल्या गळ्याभोवती बांधतात व नवीन पीक येईपर्यंत गळ्यात ठेवतात. आश्विन वद्य अष्टमीला तो गळ्यातून काढून त्याची पूजा करतात. या दोऱ्यालाच महालक्ष्मी समजतात. ==प्रांतानुसार== :'''[[दक्षिण भारत]]''' भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला गौरीचा सण सुरू होतो व तो बरेच दिवस चालतो. प्रत्येक गावात गौरीची एक पिठाची प्रतिमा करतात व तिला मखरात बसवून पूजतात. तिची रस्त्यातून मिरवणूकही काढतात.<ref name=":0" /> :'''[[कोकण]]''' महाराष्ट्रातील कोकण प्रांतातील कोळी समाजगटातील, महिला या दिवशी तेरड्याची फांदी आणून तिला लक्ष्मीस्वरूप मानून तिची पूजा करतात. या दिवशी देवीला माशाचा नैवेद्य दाखविला जातो. तसेच भाजी भाकरीचा सुद्धा नेवैद्य दाखवला जातो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/nashik/gauri-pujanis-province-wise-non-conventional-tradition-and-story/|title=गौरी पूजनाची प्रांतनिहाय निराळी प्रथा अन् कथा! |last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> ==लोकसाहित्यातील उल्लेख== लोकसाहित्यात गौरीपूजन प्रसंगी म्हटली जाणारी गीते आहेत -<br /> आली आली लक्ष्मी, आली तशी जाऊ नको<br /> बाळाला सांगते, धरला हात सोडू नको.<br /> मला आहे हौस, चांदीच्या ताटाची<br /> लक्ष्मीच्या नैवेद्याला मूद साखरभाताची. <ref name=":1" /> लक्ष्मीबाई आली सोन्याच्या पावलांनी <br /> ज्येष्ठेच्या घरी कनिष्ठा आली <br /> मालकाच्या घरी लक्ष्मी आली <ref name=":1" /> ==ललित साहित्यातील आणि दृक्‌श्राव्यमाध्यमातील उल्लेख== * गवराय आली गवराय आली <br> कोणत्या पावलानं ?<br> हळदी कुंकवाच्या, हिऱ्या माणकाच्या *रुणुझुणत्या पाखरा, जा रे माझ्या माहेरा<br /> आली गौराई अंगणी, तिला लिंबलोण करा (कवी - जगदीश खेबूडकर; संगीत - राम कदम; गायिका - उषा मंगेशकर; चित्रपट - टिळा लाविते मी रक्ताचा) ** गौरीला घागरी फुंकण्याचीही पद्धत काही ठिकाणी आहे. त्यामुळेच या गाण्याची सुरुवातही 'घागर घुमू दे' अशा शब्दांनी होते. अनेक माहेरवाशिणी गौरीच्या सणाला आपल्या माहेरी जातात. अशीच एक माहेरवाशीण हे गाणे गाते आहे. ती म्हणते,'पाखरा माझ्या माहेरी जा. तिथे माझी गवराबाई आली असेल तिचे स्वागत कर.' * रुणझुणत्या पाखरा, तू जा माझ्या माहेरा (कवी - ग.दि. माडगुळकर, संगीत - सुधीर फडके; चित्रपट - जिवाचा सखा) ==हे सुद्धा पहा== * [[करवा चौथ]] * केदार गौरी व्रत -तामीळनाडू * [[चैत्र गौरी]] * [[जयपार्वती व्रत]] - आषाढ महिन्यातील गुजराथेतील व्रत * नवरात्र * मंगळा गौरी * [[:s:ज्येष्ठागौरीची कहाणी|ज्येष्ठागौरीची कहाणी]] (विकिस्रोत बंधुप्रकल्पात) * लज्जा गौरी * ललिता गौरी * सौभाग्य गौरी व्रत - आंध्रप्रदेश * [[स्वर्णगौरी व्रत]] - शुक्ल तृतीया भाद्रपद (गणेश चतुर्थीच्या आधीचा दिवस - कर्नाटक) * हरितालिका व्रत (महाराष्ट्र) ==चित्रदालन== <gallery> File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:तांब्यावरच्या गौरी.jpg|तांब्यावरच्या गौरी File:मराठवाड्यातील गौरी पूजन.jpg|मराठवाड्यातील गौरी पूजन File:उभ्याच्या महालक्ष्मी.jpg|उभ्याच्या महालक्ष्मी File:Mahalaxmi Gauripoojan.img.jpg|विदर्भातील महालक्ष्मी व आरास File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{हिंदू सण}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] pwf1uiinxcn8gs7lyevp6n0wwtywhpn 2710707 2710706 2026-09-19T11:17:37Z आर्या जोशी 65452 /* गौरीपूजन (दिवस दुसरा) */ संदर्भ 2710707 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|ज्येष्ठा गौरी अथवा महालक्ष्मी|गौरी (निःसंदिग्धीकरण)}} [[चित्र:Mahalakshmi.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|विदर्भात पूजेसाठी स्थापन केलेल्या महालक्ष्मीच्या मूर्ती]] '''गौरीपूजन''' वा जेष्ठा गौरी '''पूजन''' हे हिंदू सनातन धर्माचे पालन करणाऱ्यांचे भाद्रपद महिन्यातील एक महत्त्वाचे व्रत आहे. गौरीपूजन हा महाराष्टातल्या सणांपैकी एक सणही आहे. यास ज्येष्ठागौरीपूजन असेही म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eQzoZA4xCOwC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&q=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==गौरी आणि ज्येष्ठा शब्दांचे अर्थ== [[संस्‍कृत भाषा|हिंदू परंपरेने नुसार पार्वती उमा अर्पणा अंबाबाई म्हणजे]] 'गौरी' संस्कृत शब्द उत्पत्ती प्रमाणे आठ वर्षाची, अनाघ्रात अशी पवित्र कन्या. तसेच गौरी म्हणजे गोरी, हिमालय कन् उ म्हणजे हिमालयपर्वत भागातील (पार्वती) उज्जल गौर वर्णाची गौरी. भारतभर गौरी म्हणजे पार्वती (शंकर पत्नी) भारतभर देवीची जी शक्तीपीठे आहेत, ती आदिशक्ती उमा पार्वतीची स्थाने आहेत. भारतीय संस्कृतीचे वर्णन ज्या दोन शब्दात केली जाते ते म्हणजे शिव शक्ती. शक्तीची विविध रूपे लोक देवता आणि शक्ती पीठे म्हणून भारतभर आहेत तिला अनेक नावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wiktionary.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80|title=गौरी - विकिशब्दकोशः|संकेतस्थळ=sa.wiktionary.org|भाषा=sa|ॲक्सेसदिनांक=१४ सप्टेंबर २०१८}}</ref> गौरी पार्वतीचे एक नाव महालक्ष्मी आहे. गावगड्यात लक्ष्मीआई म्हणून सर्वार्थाने रुढ शब्द सबंध महाराष्ट्रात हे नाव पूर्वापार वापरला जाते. लक्ष्मीआईचे वाहन नंदी आहे. गजांतलक्ष्मी हे भगवती पार्वतीचे एक रूप आहे. लोकदेवता लक्ष्मीआई व व्यापारी लोकांची पनीदेवता यातून त्यासम इतर देवतांचे धार्मिक जीवनात स्थान निर्माण झाले. ज्येष्ठा आणि गौरी अशा दोन देवींचे पूजन या प्रसंगी केले जाते. गौरी या शब्दाचा अर्थ आहे गौर वर्णाची. तर ज्येष्ठा गौरीपूजन असा उल्लेख का केला जातो तर ती भाद्रपद महिन्यातील अनुराधा नक्षत्रावर गौरी आगमन तर ज्येष्ठ नक्षत्राला गौरी पूजन होते. शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला. शेती संबंधी कृषी संस्कृती विकास करण्यामध्ये पावर्ती गौरी व शिव महादेवाचे मोठे योगदान आहे. शेतीच्या आधीची रानटी अवस्था अभूती आणि असमृद्धीची परिस्थिती आणि शेतीचा शोध लागल्यानंतर धन धान्यानं संपन्न कांतीमान असलेलं जीवन या दोन अवस्थांचं मूर्त स्वरूप म्हणजे पार्वती गौरीने विकसित केलेली कृषी संस्कृती. हे शक्य झालं ते बुद्धीच्या विकासामुळे. म्हणूनच अनेक कुटुंबांत ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा यांच्या मध्ये गणपती अर्थात बुद्धीच्या देवतेला आणून बसवतात. पूर्वी ताटात मावणार नाहीत इतके पदार्थ करण्याची परंपरा होती. हे देखील सुबत्ता आणि समृद्धीचं प्रतिक आहे. ==व्रताचे स्वरूप== [[भाद्रपद]] महिन्यात [[शुद्ध पक्ष|हरितालिका व्रत (पार्वतीचे महादेव प्राप्तीसाठी केलेले अपर्णाव्रत त्यानंतर गणेश आगमन]]<ref name=":3" />[[शुद्ध पक्ष|शुद्ध पक्षात]] व त्यानंतर गणेश मातेचे [[अनुराधा]] नक्षत्रावर आगमन आपापल्या [[कुलाचार|कुलाचाराप्रमाणे]] प्रतिमा वा प्रतीके बसवितात. [[ज्येष्ठा]] नक्षत्रावर गौरी पार्वतीची पूजा करतात व महानैवेद्य दाखवितात. तिसऱ्या दिवशी [[मूळ]] नक्षत्रावर गौरी विसर्जन करतात. गौरीला देवीला भारतभर असंख्य नावे आहेत त्यापैकी गावगाड्यात तिला लक्ष्मी आई वा महालक्ष्मी म्हणतात आणि तिची [[ज्येष्ठा|ज्येष्ठा नक्षत्रा]]वर पूजा होते म्हणून तिला ज्येष्ठा गौरी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=lnsRAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3ipfl0rndAhXFRo8KHZPCCPwQ6AEIKDAA|title=Bhāratīya sãskrṭikośa: Sampādaka Mahādevaśāstrī Jośī. Sahasampādaka Padmajā Hodạ̄rakara,[Prathamāvrṭti]|date=1962|publisher=Bhāratīya S̃āskr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==आख्यायिका आणि इतिहास== [[File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|thumb|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती]] [[हिंदू]] देवताशास्त्रात तसेच समाजजीवनात गौरी हे [[शिव|शिवा]]च्या शक्तीचे आणि गणेशाच्या आईचे रूप मानले गेले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ZR-yDQAAQBAJ&pg=PA82&dq=gauri+-+mother+of+ganesh&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj8wKTV6afkAhWI63MBHcJFBNoQ6AEILzAB#v=onepage&q=gauri%20-%20mother%20of%20ganesh&f=false|title=Eva and Shiva: Scientific exploration of basic concepts in Indian culture and spirituality|last=Borkar|first=Gaurish|date=१७ ऑक्टोबर २०१७|publisher=P & J Publications|language=en}}</ref> अपराजितपृच्छा या ग्रंथामध्ये द्वादशगौरींचा उल्लेख येतो. [[अग्निपुराण|अग्निपुराणामध्ये]] गौरी मूर्तीचे सामूहिक पूजन केले जाई असे सांगितले आहे. [[लातूर]] येथील नीलकंठेश्वर मंदिरात [[शिव|शिवाची]] आणि गौरीची एक सुंदर कोरीव प्रतिमा आहे. त्यांच्या पायाशी एक [[घोरपड]] दाखवली आहे. गौरीच्या डाव्या हातात बीजपूरक आहे, केसांवर फुलांची वेणी आहे. ही शिव परिवारातील देवता असून कनोज येथे हिचे मंदिर आहे. एकदा असुरांच्या त्रासाला कंटाळून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीकडे गेल्या आणि त्यांनी आपले सौभाग्य अक्षय्य करण्याविषयी तिची प्रार्थना केली. त्याला अनुसरून गौरीने असुरांचा संहार केला व शरण आलेल्या स्त्रियांच्या पतींना व पृथ्वीवरील प्राण्यांना सुखी केले. महालक्ष्मीच्या कृपाप्रसादाने आपापल्या सौभाग्य प्राप्त झाले म्हणून तेव्हापासून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीची पूजा करू लागल्या.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड तिसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|year=२००१|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==आशय व महत्त्व== महालक्ष्मीचा सण हा कुलाचार म्हणून सर्व जाती-जमातीतून श्रद्धापूर्वक पाळला जातो. [[शेती]] हा प्रमुख व्यवसाय असणाऱ्या घरांतून मात्र स्त्रिया धान्याची राशी मांडून पूजा करतात. लक्ष्मी वा गौरीच्या मांडणीत विविधता असली तरी मूळ हेतू [[धान्य]] लक्ष्मीच्या पूजेचा, भूमीच्या सुफलीकरणाचा आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=भूमी आणि स्त्री ( प्रकाशन इ.स.२०००), गोदावरी प्रकाशन|last=डॉ. लोहिया|first=शैला|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[File:तेरड्याची फुले.jpg|thumb|तेरड्याची फुले]] ==गौरींच्या मांडणीच्या विविध पद्धती== स्थळपरत्वे गौरींच्या पूजेंची पद्धत आणि परंपरा बदलल्या आहेत. काही कुटुंबात गौरींचे मुखवटे असतात, तर काही कुटुंबात परंपरेनुसार पाणवठ्यावर जाऊन पाच, सात किंवा अकरा खडे आणून त्यांची पूजा करतात. काही ठिकाणी पाच मडक्यांच्या उतरंडी करून त्यावर गौरीचे मुखवटे लावून त्या उतरंडींनाच साडी चोळी नेसवतात आणि त्यांची पूजा करतात. काही घरांत धान्यांची रास म्हणजेच गहू, तांदूळ, ज्वारी, हरभरा, डाळ इत्यादींपैकी एकदोन धान्याचे ढीग करून त्यावर मुखवटे ठेवतात. बाजारात पत्र्याच्या, लोखंडी सळयांच्या किंवा सिमेंटचे कोथळे मिळतात. त्यावर मुखवटे ठेवतात आणि कोथळ्यांना साडी चोळी नेसवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा|website=लोकसत्ता|first=|date=५ सप्टेंबर २०१९ |work=|access-date=५ सप्टेंबर २०१९ |archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> सुपात धान्याची रास ठेवून त्यावर मुखवटा ठेवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|title=गौरी नटली|last=|first=|date=३१ ऑगस्ट २०१४|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=२४ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824070916/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|archive-date=2019-08-24|dead-url=|url-status=dead}}</ref> किंवा गहू आणि तांदूळ यांनी भरलेल्या तांब्यांवर मुखवटे ठेवून पूजा करतात. तेरड्याचीही गौर असते. तेरड्याची रोपे मुळासकट आणतात. ही मुळे म्हणजेच गौरींची पावले, असा समज आहे. आधुनिक काळात गौरीपूजनाच्या व मांडणीच्या पद्धतीत व गौरीच्या रूपातही आधुनिकता दिसून येते. विविध रूपांत अनेक घरांत गौरी/महालक्ष्मी येतात. आगमनाच्या दिवशी संध्याकाळी किंवा पंचांगात शुभ वेळ बघून मुखवट्यांची आणि लक्ष्मींच्या हातांची पूजा होते. त्याच रात्री गौरी उभ्या केल्या जातात. या गौरी/महालक्ष्मी किंवा सखी-पार्वतींसह त्यांची मुलेही (एक मुलगा आणि एक मुलगी) मांडतात. कोणी धातूची लक्ष्मीची प्रतिमा करून पूजतात, कोणी मातीची बनवितात तर कोणी कागदावर देवीचे चित्र काढून त्याची पूजा करतात.<ref name=":0" /> ===गौरी आवाहन (दिवस पहिला)=== आपापल्या परंपरेप्रमाणे घराच्या उंबऱ्यातून आत आणताना, जिच्या हातात गौरी असतील त्या बाईचे पाय दुधाने व पाण्याने धुतात आणि त्यांवर कुंकवाचे स्वस्तिक काढतात. घराच्या दरवाज्यापासून ते जिथे गौरी बसवायच्या त्या जागेपर्यंत लक्ष्मीच्या पायांचे ठसे उमटवत उमटवत गौरींचे मुखवटे आणतात. त्यावेळी ताट चमच्याने किंवा घंटेने वाजवत आवाज केला जातो. यानंतर त्यांची स्थापना करण्यापूर्वी त्यांना घरातील समृद्धी, दुध-दुभत्याची जागा इ. गोष्टी दाखविण्याची प्रथा आहे. तेथे त्यांचे आशीर्वाद मिळून ऐश्वर्य नांदो अशी प्रार्थना करतात.काही ठिकाणी लोक तेरड्याची रोपे एकत्र बांधून त्यांची प्रतिमा बनवितात व तिच्यावर मातीचा मुखवटा चढवितात.नंतर त्या मूर्तीला साडी नेसवून दागदागिन्यांनी सजवितात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.hindustantimes.com/pune-news/traditions-from-all-over-maharashtra-merge-to-welcome-gauri-in-pune/story-sK3PpH8s2qhHizIlSQv3bN.html|title=Traditions from all over Maharashtra merge to welcome Gauri in Pune|last=Bari|first=Prachi|date=३ ऑगस्ट २०१७|work=Hindustan Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> पहिल्या दिवशी संध्याकाळी गौरीला भाजी-भाकरीचा नैवैद्य दाखवण्याची पद्धत काही भागात विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रात आहे.<ref name=":2" /> या प्रथेला गौरी आवाहन करणे असे संबोधतात. [[File:खड्याच्या गौरी.jpg|thumb|खड्याच्या गौरी]] ===गौरीपूजन (दिवस दुसरा)=== [[File:घावन घाटले.jpg|thumb|घावन घाटले]] दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच ज्येष्ठा नक्षत्रावर गौरींची पूजा होते. सकाळी गौरींची/महालक्ष्मीची पूजा-[[आरती]] करून केलेल्या फराळाचा (रव्याचा लाडू, बेसनलाडू, [[करंजी]], [[चकली]], शेव, गुळपापडीचा लाडू) नैवेद्य दाखवतात. नंतर संध्याकाळी आरती करतात. [[पुरणपोळी]], ज्वारीच्या पिठाची आंबील, अंबाडीची भाजी, सोळा भाज्यांची एकत्र भाजी, दिवेफळ वगैरे पदार्थांचा नैवेद्यात समावेश असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/gauri-puja-2021-in-marathi-know-about-vrat-puja-vidhi-aarti-and-timing-of-gauri-visarjan/articleshow/86115975.cms|title=गौराई आगमन : महालक्ष्मी व्रत पूजाविधी,वाचा|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=१३ सप्टेंबर २०२१}}</ref> नैवेद्यात शेंगदाणा आणि डाळीची चटणी, पंचामृत, पडवळ घालून केलेली [[कढी|ताकाची कढी]], कटाची आमटी, वेगवेगळ्या प्रकारची भजी, [[पापड]], [[लोणचे]] इत्यादी. केलेले सर्व पदार्थ केळीच्या पानावर ठेवतात.<ref name=":2">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/ganeshfestival2018-news/ganesh-utsav-celebration-2018-gauri-pujan-important-time-and-rituals-1751529/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची वेळ आणि परंपरा|last=|first=|date=१५ सप्टेंबर २०१८|work=लोकसत्ता|access-date=२४ ऑगस्ट २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> कोकणात गौरीला घावन -घाटले यांचा नैवेद्य दाखविण्याची पद्धती काही कुटुंबात प्रचलित आहे .<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3/eX7gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A8+%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%B2%E0%A5%87&pg=PT29&printsec=frontcover|title=साप्ताहिक कोकण मीडिया - दिवाळी विशेषांक २०२३ (Kokan Media Diwali Issue 2023): 'आठवणीतलं कोकण' विशेषांक (Memories about Kokan)|last=कोनकर)|first=B. V. alias Pramod Konkar (बा वि ऊर्फ प्रमोद|date=2023-11-10|publisher=Kokan Media|language=mr}}</ref> महाराष्ट्रात सायंकाळी महिलांचा हळदीकुंकवाचा कार्यक्रम केला जातो. दर्शनाला आलेल्या महिला व मुलींचे आदरपूर्वक स्वागत करण्याची पद्धती प्रचलित आहे. ===विसर्जन (दिवस तिसरा)=== तिसऱ्या दिवशी म्हणजेच मूळ नक्षत्रावर गौरींचे/महालक्ष्मींचे विसर्जन करतात. त्या दिवशी सकाळी पोवत्याच्या/सुताच्या गाठी पाडतात. त्या सुतात हळदीकुंकू, सुकामेवा, बेलफळ, फुले, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल, रेशमी धागा असे एक एक जिन्नस घालून गाठी पाडतात. यांमध्ये हळदीकुंकू, रेशमी सूत, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल हे महत्त्वाच्या वस्तू असतात. नंतर गौरींची/ महालक्ष्मींची पूजा आणि आरती करतात. गोड शेवयाची खीर, उडीद डाळीचा भाजलेला पापड याचा नैवेद्य दाखवतात. या तिसऱ्या दिवशी गौरींच्या/ महालक्ष्मींच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची उदासीनता दिसून येते. गौरींची पूजा, आरती करून पुढील वर्षी येण्याचे आमंत्रण देऊन त्यांचा निरोप घेतला जातो, आणि त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name=":2" /> (धातूच्या किंवा कायम स्वरूपाच्या मूर्ती असतील तर त्यांचे विसर्जन करत नाहीत.) गौरींचे पाण्यात विसर्जन केल्यावर परत येताना थोडी वाळू घरी आणून ती सर्व घरभर व परसातल्या झाडांवर टाकतात. त्यायोगे घरात समृद्धी नांदते व झाडाझुडुपांचे कीटकांपासून संरक्षण होते अशी समजूत आहे.<ref name=":0" /> ===दोरकाची पूजा=== या तिसऱ्या दिवशी महाराष्टातील ग्रामीण बहुजनसमाजात गौरींच्या पूजेबरोबरच सुताच्या गुंड्याला सोळा गाठी देऊन त्याचीही पूजा करतात. तो गुंडा मग हळदीने रंगवून त्यातला दोरा घरातल्या सुवासिनी आपल्या गळ्याभोवती बांधतात व नवीन पीक येईपर्यंत गळ्यात ठेवतात. आश्विन वद्य अष्टमीला तो गळ्यातून काढून त्याची पूजा करतात. या दोऱ्यालाच महालक्ष्मी समजतात. ==प्रांतानुसार== :'''[[दक्षिण भारत]]''' भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला गौरीचा सण सुरू होतो व तो बरेच दिवस चालतो. प्रत्येक गावात गौरीची एक पिठाची प्रतिमा करतात व तिला मखरात बसवून पूजतात. तिची रस्त्यातून मिरवणूकही काढतात.<ref name=":0" /> :'''[[कोकण]]''' महाराष्ट्रातील कोकण प्रांतातील कोळी समाजगटातील, महिला या दिवशी तेरड्याची फांदी आणून तिला लक्ष्मीस्वरूप मानून तिची पूजा करतात. या दिवशी देवीला माशाचा नैवेद्य दाखविला जातो. तसेच भाजी भाकरीचा सुद्धा नेवैद्य दाखवला जातो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/nashik/gauri-pujanis-province-wise-non-conventional-tradition-and-story/|title=गौरी पूजनाची प्रांतनिहाय निराळी प्रथा अन् कथा! |last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> ==लोकसाहित्यातील उल्लेख== लोकसाहित्यात गौरीपूजन प्रसंगी म्हटली जाणारी गीते आहेत -<br /> आली आली लक्ष्मी, आली तशी जाऊ नको<br /> बाळाला सांगते, धरला हात सोडू नको.<br /> मला आहे हौस, चांदीच्या ताटाची<br /> लक्ष्मीच्या नैवेद्याला मूद साखरभाताची. <ref name=":1" /> लक्ष्मीबाई आली सोन्याच्या पावलांनी <br /> ज्येष्ठेच्या घरी कनिष्ठा आली <br /> मालकाच्या घरी लक्ष्मी आली <ref name=":1" /> ==ललित साहित्यातील आणि दृक्‌श्राव्यमाध्यमातील उल्लेख== * गवराय आली गवराय आली <br> कोणत्या पावलानं ?<br> हळदी कुंकवाच्या, हिऱ्या माणकाच्या *रुणुझुणत्या पाखरा, जा रे माझ्या माहेरा<br /> आली गौराई अंगणी, तिला लिंबलोण करा (कवी - जगदीश खेबूडकर; संगीत - राम कदम; गायिका - उषा मंगेशकर; चित्रपट - टिळा लाविते मी रक्ताचा) ** गौरीला घागरी फुंकण्याचीही पद्धत काही ठिकाणी आहे. त्यामुळेच या गाण्याची सुरुवातही 'घागर घुमू दे' अशा शब्दांनी होते. अनेक माहेरवाशिणी गौरीच्या सणाला आपल्या माहेरी जातात. अशीच एक माहेरवाशीण हे गाणे गाते आहे. ती म्हणते,'पाखरा माझ्या माहेरी जा. तिथे माझी गवराबाई आली असेल तिचे स्वागत कर.' * रुणझुणत्या पाखरा, तू जा माझ्या माहेरा (कवी - ग.दि. माडगुळकर, संगीत - सुधीर फडके; चित्रपट - जिवाचा सखा) ==हे सुद्धा पहा== * [[करवा चौथ]] * केदार गौरी व्रत -तामीळनाडू * [[चैत्र गौरी]] * [[जयपार्वती व्रत]] - आषाढ महिन्यातील गुजराथेतील व्रत * नवरात्र * मंगळा गौरी * [[:s:ज्येष्ठागौरीची कहाणी|ज्येष्ठागौरीची कहाणी]] (विकिस्रोत बंधुप्रकल्पात) * लज्जा गौरी * ललिता गौरी * सौभाग्य गौरी व्रत - आंध्रप्रदेश * [[स्वर्णगौरी व्रत]] - शुक्ल तृतीया भाद्रपद (गणेश चतुर्थीच्या आधीचा दिवस - कर्नाटक) * हरितालिका व्रत (महाराष्ट्र) ==चित्रदालन== <gallery> File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:तांब्यावरच्या गौरी.jpg|तांब्यावरच्या गौरी File:मराठवाड्यातील गौरी पूजन.jpg|मराठवाड्यातील गौरी पूजन File:उभ्याच्या महालक्ष्मी.jpg|उभ्याच्या महालक्ष्मी File:Mahalaxmi Gauripoojan.img.jpg|विदर्भातील महालक्ष्मी व आरास File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{हिंदू सण}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] l76zwrjl7nlsyhkp9ruisw0bzymby14 2710708 2710707 2026-09-19T11:19:04Z आर्या जोशी 65452 /* दोरकाची पूजा */ संदर्भ 2710708 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|ज्येष्ठा गौरी अथवा महालक्ष्मी|गौरी (निःसंदिग्धीकरण)}} [[चित्र:Mahalakshmi.jpg|इवलेसे|उजवे|250px|विदर्भात पूजेसाठी स्थापन केलेल्या महालक्ष्मीच्या मूर्ती]] '''गौरीपूजन''' वा जेष्ठा गौरी '''पूजन''' हे हिंदू सनातन धर्माचे पालन करणाऱ्यांचे भाद्रपद महिन्यातील एक महत्त्वाचे व्रत आहे. गौरीपूजन हा महाराष्टातल्या सणांपैकी एक सणही आहे. यास ज्येष्ठागौरीपूजन असेही म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eQzoZA4xCOwC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&q=%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==गौरी आणि ज्येष्ठा शब्दांचे अर्थ== [[संस्‍कृत भाषा|हिंदू परंपरेने नुसार पार्वती उमा अर्पणा अंबाबाई म्हणजे]] 'गौरी' संस्कृत शब्द उत्पत्ती प्रमाणे आठ वर्षाची, अनाघ्रात अशी पवित्र कन्या. तसेच गौरी म्हणजे गोरी, हिमालय कन् उ म्हणजे हिमालयपर्वत भागातील (पार्वती) उज्जल गौर वर्णाची गौरी. भारतभर गौरी म्हणजे पार्वती (शंकर पत्नी) भारतभर देवीची जी शक्तीपीठे आहेत, ती आदिशक्ती उमा पार्वतीची स्थाने आहेत. भारतीय संस्कृतीचे वर्णन ज्या दोन शब्दात केली जाते ते म्हणजे शिव शक्ती. शक्तीची विविध रूपे लोक देवता आणि शक्ती पीठे म्हणून भारतभर आहेत तिला अनेक नावे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://sa.wiktionary.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80|title=गौरी - विकिशब्दकोशः|संकेतस्थळ=sa.wiktionary.org|भाषा=sa|ॲक्सेसदिनांक=१४ सप्टेंबर २०१८}}</ref> गौरी पार्वतीचे एक नाव महालक्ष्मी आहे. गावगड्यात लक्ष्मीआई म्हणून सर्वार्थाने रुढ शब्द सबंध महाराष्ट्रात हे नाव पूर्वापार वापरला जाते. लक्ष्मीआईचे वाहन नंदी आहे. गजांतलक्ष्मी हे भगवती पार्वतीचे एक रूप आहे. लोकदेवता लक्ष्मीआई व व्यापारी लोकांची पनीदेवता यातून त्यासम इतर देवतांचे धार्मिक जीवनात स्थान निर्माण झाले. ज्येष्ठा आणि गौरी अशा दोन देवींचे पूजन या प्रसंगी केले जाते. गौरी या शब्दाचा अर्थ आहे गौर वर्णाची. तर ज्येष्ठा गौरीपूजन असा उल्लेख का केला जातो तर ती भाद्रपद महिन्यातील अनुराधा नक्षत्रावर गौरी आगमन तर ज्येष्ठ नक्षत्राला गौरी पूजन होते. शेतीचा शोध स्त्रियांनी लावला. शेती संबंधी कृषी संस्कृती विकास करण्यामध्ये पावर्ती गौरी व शिव महादेवाचे मोठे योगदान आहे. शेतीच्या आधीची रानटी अवस्था अभूती आणि असमृद्धीची परिस्थिती आणि शेतीचा शोध लागल्यानंतर धन धान्यानं संपन्न कांतीमान असलेलं जीवन या दोन अवस्थांचं मूर्त स्वरूप म्हणजे पार्वती गौरीने विकसित केलेली कृषी संस्कृती. हे शक्य झालं ते बुद्धीच्या विकासामुळे. म्हणूनच अनेक कुटुंबांत ज्येष्ठा आणि कनिष्ठा यांच्या मध्ये गणपती अर्थात बुद्धीच्या देवतेला आणून बसवतात. पूर्वी ताटात मावणार नाहीत इतके पदार्थ करण्याची परंपरा होती. हे देखील सुबत्ता आणि समृद्धीचं प्रतिक आहे. ==व्रताचे स्वरूप== [[भाद्रपद]] महिन्यात [[शुद्ध पक्ष|हरितालिका व्रत (पार्वतीचे महादेव प्राप्तीसाठी केलेले अपर्णाव्रत त्यानंतर गणेश आगमन]]<ref name=":3" />[[शुद्ध पक्ष|शुद्ध पक्षात]] व त्यानंतर गणेश मातेचे [[अनुराधा]] नक्षत्रावर आगमन आपापल्या [[कुलाचार|कुलाचाराप्रमाणे]] प्रतिमा वा प्रतीके बसवितात. [[ज्येष्ठा]] नक्षत्रावर गौरी पार्वतीची पूजा करतात व महानैवेद्य दाखवितात. तिसऱ्या दिवशी [[मूळ]] नक्षत्रावर गौरी विसर्जन करतात. गौरीला देवीला भारतभर असंख्य नावे आहेत त्यापैकी गावगाड्यात तिला लक्ष्मी आई वा महालक्ष्मी म्हणतात आणि तिची [[ज्येष्ठा|ज्येष्ठा नक्षत्रा]]वर पूजा होते म्हणून तिला ज्येष्ठा गौरी म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=lnsRAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%A8&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3ipfl0rndAhXFRo8KHZPCCPwQ6AEIKDAA|title=Bhāratīya sãskrṭikośa: Sampādaka Mahādevaśāstrī Jośī. Sahasampādaka Padmajā Hodạ̄rakara,[Prathamāvrṭti]|date=1962|publisher=Bhāratīya S̃āskr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> ==आख्यायिका आणि इतिहास== [[File:गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती.jpg|thumb|गणेशोत्सव २०२३ गौरीपूजनासाठी मूर्ती]] [[हिंदू]] देवताशास्त्रात तसेच समाजजीवनात गौरी हे [[शिव|शिवा]]च्या शक्तीचे आणि गणेशाच्या आईचे रूप मानले गेले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ZR-yDQAAQBAJ&pg=PA82&dq=gauri+-+mother+of+ganesh&hl=mr&sa=X&ved=0ahUKEwj8wKTV6afkAhWI63MBHcJFBNoQ6AEILzAB#v=onepage&q=gauri%20-%20mother%20of%20ganesh&f=false|title=Eva and Shiva: Scientific exploration of basic concepts in Indian culture and spirituality|last=Borkar|first=Gaurish|date=१७ ऑक्टोबर २०१७|publisher=P & J Publications|language=en}}</ref> अपराजितपृच्छा या ग्रंथामध्ये द्वादशगौरींचा उल्लेख येतो. [[अग्निपुराण|अग्निपुराणामध्ये]] गौरी मूर्तीचे सामूहिक पूजन केले जाई असे सांगितले आहे. [[लातूर]] येथील नीलकंठेश्वर मंदिरात [[शिव|शिवाची]] आणि गौरीची एक सुंदर कोरीव प्रतिमा आहे. त्यांच्या पायाशी एक [[घोरपड]] दाखवली आहे. गौरीच्या डाव्या हातात बीजपूरक आहे, केसांवर फुलांची वेणी आहे. ही शिव परिवारातील देवता असून कनोज येथे हिचे मंदिर आहे. एकदा असुरांच्या त्रासाला कंटाळून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीकडे गेल्या आणि त्यांनी आपले सौभाग्य अक्षय्य करण्याविषयी तिची प्रार्थना केली. त्याला अनुसरून गौरीने असुरांचा संहार केला व शरण आलेल्या स्त्रियांच्या पतींना व पृथ्वीवरील प्राण्यांना सुखी केले. महालक्ष्मीच्या कृपाप्रसादाने आपापल्या सौभाग्य प्राप्त झाले म्हणून तेव्हापासून सर्व स्त्रिया महालक्ष्मी गौरीची पूजा करू लागल्या.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड तिसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृतिकोश मंडळ|year=२००१|isbn=|location=|pages=}}</ref> ==आशय व महत्त्व== महालक्ष्मीचा सण हा कुलाचार म्हणून सर्व जाती-जमातीतून श्रद्धापूर्वक पाळला जातो. [[शेती]] हा प्रमुख व्यवसाय असणाऱ्या घरांतून मात्र स्त्रिया धान्याची राशी मांडून पूजा करतात. लक्ष्मी वा गौरीच्या मांडणीत विविधता असली तरी मूळ हेतू [[धान्य]] लक्ष्मीच्या पूजेचा, भूमीच्या सुफलीकरणाचा आहे.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|title=भूमी आणि स्त्री ( प्रकाशन इ.स.२०००), गोदावरी प्रकाशन|last=डॉ. लोहिया|first=शैला|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=}}</ref> [[File:तेरड्याची फुले.jpg|thumb|तेरड्याची फुले]] ==गौरींच्या मांडणीच्या विविध पद्धती== स्थळपरत्वे गौरींच्या पूजेंची पद्धत आणि परंपरा बदलल्या आहेत. काही कुटुंबात गौरींचे मुखवटे असतात, तर काही कुटुंबात परंपरेनुसार पाणवठ्यावर जाऊन पाच, सात किंवा अकरा खडे आणून त्यांची पूजा करतात. काही ठिकाणी पाच मडक्यांच्या उतरंडी करून त्यावर गौरीचे मुखवटे लावून त्या उतरंडींनाच साडी चोळी नेसवतात आणि त्यांची पूजा करतात. काही घरांत धान्यांची रास म्हणजेच गहू, तांदूळ, ज्वारी, हरभरा, डाळ इत्यादींपैकी एकदोन धान्याचे ढीग करून त्यावर मुखवटे ठेवतात. बाजारात पत्र्याच्या, लोखंडी सळयांच्या किंवा सिमेंटचे कोथळे मिळतात. त्यावर मुखवटे ठेवतात आणि कोथळ्यांना साडी चोळी नेसवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा|website=लोकसत्ता|first=|date=५ सप्टेंबर २०१९ |work=|access-date=५ सप्टेंबर २०१९ |archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> सुपात धान्याची रास ठेवून त्यावर मुखवटा ठेवतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|title=गौरी नटली|last=|first=|date=३१ ऑगस्ट २०१४|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=२४ ऑक्टोबर २०१९|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824070916/https://maharashtratimes.indiatimes.com/editorial/ravivar-mata/all-you-want-to-know-about-gauri-pujan/articleshow/41286594.cms|archive-date=2019-08-24|dead-url=|url-status=dead}}</ref> किंवा गहू आणि तांदूळ यांनी भरलेल्या तांब्यांवर मुखवटे ठेवून पूजा करतात. तेरड्याचीही गौर असते. तेरड्याची रोपे मुळासकट आणतात. ही मुळे म्हणजेच गौरींची पावले, असा समज आहे. आधुनिक काळात गौरीपूजनाच्या व मांडणीच्या पद्धतीत व गौरीच्या रूपातही आधुनिकता दिसून येते. विविध रूपांत अनेक घरांत गौरी/महालक्ष्मी येतात. आगमनाच्या दिवशी संध्याकाळी किंवा पंचांगात शुभ वेळ बघून मुखवट्यांची आणि लक्ष्मींच्या हातांची पूजा होते. त्याच रात्री गौरी उभ्या केल्या जातात. या गौरी/महालक्ष्मी किंवा सखी-पार्वतींसह त्यांची मुलेही (एक मुलगा आणि एक मुलगी) मांडतात. कोणी धातूची लक्ष्मीची प्रतिमा करून पूजतात, कोणी मातीची बनवितात तर कोणी कागदावर देवीचे चित्र काढून त्याची पूजा करतात.<ref name=":0" /> ===गौरी आवाहन (दिवस पहिला)=== आपापल्या परंपरेप्रमाणे घराच्या उंबऱ्यातून आत आणताना, जिच्या हातात गौरी असतील त्या बाईचे पाय दुधाने व पाण्याने धुतात आणि त्यांवर कुंकवाचे स्वस्तिक काढतात. घराच्या दरवाज्यापासून ते जिथे गौरी बसवायच्या त्या जागेपर्यंत लक्ष्मीच्या पायांचे ठसे उमटवत उमटवत गौरींचे मुखवटे आणतात. त्यावेळी ताट चमच्याने किंवा घंटेने वाजवत आवाज केला जातो. यानंतर त्यांची स्थापना करण्यापूर्वी त्यांना घरातील समृद्धी, दुध-दुभत्याची जागा इ. गोष्टी दाखविण्याची प्रथा आहे. तेथे त्यांचे आशीर्वाद मिळून ऐश्वर्य नांदो अशी प्रार्थना करतात.काही ठिकाणी लोक तेरड्याची रोपे एकत्र बांधून त्यांची प्रतिमा बनवितात व तिच्यावर मातीचा मुखवटा चढवितात.नंतर त्या मूर्तीला साडी नेसवून दागदागिन्यांनी सजवितात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.hindustantimes.com/pune-news/traditions-from-all-over-maharashtra-merge-to-welcome-gauri-in-pune/story-sK3PpH8s2qhHizIlSQv3bN.html|title=Traditions from all over Maharashtra merge to welcome Gauri in Pune|last=Bari|first=Prachi|date=३ ऑगस्ट २०१७|work=Hindustan Times|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> पहिल्या दिवशी संध्याकाळी गौरीला भाजी-भाकरीचा नैवैद्य दाखवण्याची पद्धत काही भागात विशेषतः पश्चिम महाराष्ट्रात आहे.<ref name=":2" /> या प्रथेला गौरी आवाहन करणे असे संबोधतात. [[File:खड्याच्या गौरी.jpg|thumb|खड्याच्या गौरी]] ===गौरीपूजन (दिवस दुसरा)=== [[File:घावन घाटले.jpg|thumb|घावन घाटले]] दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच ज्येष्ठा नक्षत्रावर गौरींची पूजा होते. सकाळी गौरींची/महालक्ष्मीची पूजा-[[आरती]] करून केलेल्या फराळाचा (रव्याचा लाडू, बेसनलाडू, [[करंजी]], [[चकली]], शेव, गुळपापडीचा लाडू) नैवेद्य दाखवतात. नंतर संध्याकाळी आरती करतात. [[पुरणपोळी]], ज्वारीच्या पिठाची आंबील, अंबाडीची भाजी, सोळा भाज्यांची एकत्र भाजी, दिवेफळ वगैरे पदार्थांचा नैवेद्यात समावेश असतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/gauri-puja-2021-in-marathi-know-about-vrat-puja-vidhi-aarti-and-timing-of-gauri-visarjan/articleshow/86115975.cms|title=गौराई आगमन : महालक्ष्मी व्रत पूजाविधी,वाचा|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=१३ सप्टेंबर २०२१}}</ref> नैवेद्यात शेंगदाणा आणि डाळीची चटणी, पंचामृत, पडवळ घालून केलेली [[कढी|ताकाची कढी]], कटाची आमटी, वेगवेगळ्या प्रकारची भजी, [[पापड]], [[लोणचे]] इत्यादी. केलेले सर्व पदार्थ केळीच्या पानावर ठेवतात.<ref name=":2">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/ganeshfestival2018-news/ganesh-utsav-celebration-2018-gauri-pujan-important-time-and-rituals-1751529/|title=…जाणून घ्या गौरी आवाहनाची वेळ आणि परंपरा|last=|first=|date=१५ सप्टेंबर २०१८|work=लोकसत्ता|access-date=२४ ऑगस्ट २०१९|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> कोकणात गौरीला घावन -घाटले यांचा नैवेद्य दाखविण्याची पद्धती काही कुटुंबात प्रचलित आहे .<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%95_%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3/eX7gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%A8+%E0%A4%98%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%B2%E0%A5%87&pg=PT29&printsec=frontcover|title=साप्ताहिक कोकण मीडिया - दिवाळी विशेषांक २०२३ (Kokan Media Diwali Issue 2023): 'आठवणीतलं कोकण' विशेषांक (Memories about Kokan)|last=कोनकर)|first=B. V. alias Pramod Konkar (बा वि ऊर्फ प्रमोद|date=2023-11-10|publisher=Kokan Media|language=mr}}</ref> महाराष्ट्रात सायंकाळी महिलांचा हळदीकुंकवाचा कार्यक्रम केला जातो. दर्शनाला आलेल्या महिला व मुलींचे आदरपूर्वक स्वागत करण्याची पद्धती प्रचलित आहे. ===विसर्जन (दिवस तिसरा)=== तिसऱ्या दिवशी म्हणजेच मूळ नक्षत्रावर गौरींचे/महालक्ष्मींचे विसर्जन करतात. त्या दिवशी सकाळी पोवत्याच्या/सुताच्या गाठी पाडतात. त्या सुतात हळदीकुंकू, सुकामेवा, बेलफळ, फुले, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल, रेशमी धागा असे एक एक जिन्नस घालून गाठी पाडतात. यांमध्ये हळदीकुंकू, रेशमी सूत, झेंडूची पाने, काशीफळाचे फूल हे महत्त्वाच्या वस्तू असतात. नंतर गौरींची/ महालक्ष्मींची पूजा आणि आरती करतात. गोड शेवयाची खीर, उडीद डाळीचा भाजलेला पापड याचा नैवेद्य दाखवतात. या तिसऱ्या दिवशी गौरींच्या/ महालक्ष्मींच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची उदासीनता दिसून येते. गौरींची पूजा, आरती करून पुढील वर्षी येण्याचे आमंत्रण देऊन त्यांचा निरोप घेतला जातो, आणि त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name=":2" /> (धातूच्या किंवा कायम स्वरूपाच्या मूर्ती असतील तर त्यांचे विसर्जन करत नाहीत.) गौरींचे पाण्यात विसर्जन केल्यावर परत येताना थोडी वाळू घरी आणून ती सर्व घरभर व परसातल्या झाडांवर टाकतात. त्यायोगे घरात समृद्धी नांदते व झाडाझुडुपांचे कीटकांपासून संरक्षण होते अशी समजूत आहे.<ref name=":0" /> ===दोरकाची पूजा=== या तिसऱ्या दिवशी महाराष्टातील ग्रामीण बहुजनसमाजात गौरींच्या पूजेबरोबरच सुताच्या गुंड्याला सोळा गाठी देऊन त्याचीही पूजा करतात. तो गुंडा मग हळदीने रंगवून त्यातला दोरा घरातल्या सुवासिनी आपल्या गळ्याभोवती बांधतात व नवीन पीक येईपर्यंत गळ्यात ठेवतात. आश्विन वद्य अष्टमीला तो गळ्यातून काढून त्याची पूजा करतात. या दोऱ्यालाच महालक्ष्मी समजतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/religion-festival-news/gauri-pujan-2026-gauriche-dore-kase-dharave-paramparik-vidhi/articleshow/134329593.cms|title=Gauri Pujan 2026 : गौरींचे दोरे धरताना म्हणा हा मंत्र,गौराई देतील वर्षभर भरभराट,पहा काय आहे दोरे घेण्याची पद्धत !|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2026-09-19}}</ref> ==प्रांतानुसार== :'''[[दक्षिण भारत]]''' भाद्रपद शुक्ल तृतीयेला गौरीचा सण सुरू होतो व तो बरेच दिवस चालतो. प्रत्येक गावात गौरीची एक पिठाची प्रतिमा करतात व तिला मखरात बसवून पूजतात. तिची रस्त्यातून मिरवणूकही काढतात.<ref name=":0" /> :'''[[कोकण]]''' महाराष्ट्रातील कोकण प्रांतातील कोळी समाजगटातील, महिला या दिवशी तेरड्याची फांदी आणून तिला लक्ष्मीस्वरूप मानून तिची पूजा करतात. या दिवशी देवीला माशाचा नैवेद्य दाखविला जातो. तसेच भाजी भाकरीचा सुद्धा नेवैद्य दाखवला जातो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.lokmat.com/nashik/gauri-pujanis-province-wise-non-conventional-tradition-and-story/|title=गौरी पूजनाची प्रांतनिहाय निराळी प्रथा अन् कथा! |last=|first=|date=|work=लोकमत|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> ==लोकसाहित्यातील उल्लेख== लोकसाहित्यात गौरीपूजन प्रसंगी म्हटली जाणारी गीते आहेत -<br /> आली आली लक्ष्मी, आली तशी जाऊ नको<br /> बाळाला सांगते, धरला हात सोडू नको.<br /> मला आहे हौस, चांदीच्या ताटाची<br /> लक्ष्मीच्या नैवेद्याला मूद साखरभाताची. <ref name=":1" /> लक्ष्मीबाई आली सोन्याच्या पावलांनी <br /> ज्येष्ठेच्या घरी कनिष्ठा आली <br /> मालकाच्या घरी लक्ष्मी आली <ref name=":1" /> ==ललित साहित्यातील आणि दृक्‌श्राव्यमाध्यमातील उल्लेख== * गवराय आली गवराय आली <br> कोणत्या पावलानं ?<br> हळदी कुंकवाच्या, हिऱ्या माणकाच्या *रुणुझुणत्या पाखरा, जा रे माझ्या माहेरा<br /> आली गौराई अंगणी, तिला लिंबलोण करा (कवी - जगदीश खेबूडकर; संगीत - राम कदम; गायिका - उषा मंगेशकर; चित्रपट - टिळा लाविते मी रक्ताचा) ** गौरीला घागरी फुंकण्याचीही पद्धत काही ठिकाणी आहे. त्यामुळेच या गाण्याची सुरुवातही 'घागर घुमू दे' अशा शब्दांनी होते. अनेक माहेरवाशिणी गौरीच्या सणाला आपल्या माहेरी जातात. अशीच एक माहेरवाशीण हे गाणे गाते आहे. ती म्हणते,'पाखरा माझ्या माहेरी जा. तिथे माझी गवराबाई आली असेल तिचे स्वागत कर.' * रुणझुणत्या पाखरा, तू जा माझ्या माहेरा (कवी - ग.दि. माडगुळकर, संगीत - सुधीर फडके; चित्रपट - जिवाचा सखा) ==हे सुद्धा पहा== * [[करवा चौथ]] * केदार गौरी व्रत -तामीळनाडू * [[चैत्र गौरी]] * [[जयपार्वती व्रत]] - आषाढ महिन्यातील गुजराथेतील व्रत * नवरात्र * मंगळा गौरी * [[:s:ज्येष्ठागौरीची कहाणी|ज्येष्ठागौरीची कहाणी]] (विकिस्रोत बंधुप्रकल्पात) * लज्जा गौरी * ललिता गौरी * सौभाग्य गौरी व्रत - आंध्रप्रदेश * [[स्वर्णगौरी व्रत]] - शुक्ल तृतीया भाद्रपद (गणेश चतुर्थीच्या आधीचा दिवस - कर्नाटक) * हरितालिका व्रत (महाराष्ट्र) ==चित्रदालन== <gallery> File:गौरींचे मुखवटे.jpg|गौरींचे मुखवटे File:तांब्यावरच्या गौरी.jpg|तांब्यावरच्या गौरी File:मराठवाड्यातील गौरी पूजन.jpg|मराठवाड्यातील गौरी पूजन File:उभ्याच्या महालक्ष्मी.jpg|उभ्याच्या महालक्ष्मी File:Mahalaxmi Gauripoojan.img.jpg|विदर्भातील महालक्ष्मी व आरास File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत महालक्ष्मीपूजन File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा.jpg|ज्येष्ठागौरी व्रत पूजा </gallery> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{हिंदू सण}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू धर्मातील सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:हिंदू दैवते]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] bwxziez7g37eezyb73advrl104c0j5k 0 101992 2710698 2702918 2026-09-19T10:02:11Z Kumarsahil98 186508 2710698 wikitext text/x-wiki 'पंचप्रयाग' हे हिंदू धार्मिक श्रद्धांचे प्रतीक असून, ते उत्तराखंडमधील गढवाल हिमालयीन क्षेत्रातील पाच पवित्र नद्यांच्या संगमांचे प्रतिनिधित्व करते. 'पंचप्रयाग' हा संस्कृत शब्द आहे; यात 'पंच' म्हणजे पाच आणि 'प्रयाग' म्हणजे नद्यांचा संगम.[https://www.manchalamushafir.com/panch-prayag-in-uttarakhand/ उत्तराखंडमधील पंचप्रयाग] नद्यांच्या प्रवाहाच्या क्रमानुसार (उगमस्थानाकडून खालील दिशेने येताना) हे पाच पवित्र संगम खालीलप्रमाणे आहेत: विष्णुप्रयाग, नंदप्रयाग, कर्णप्रयाग, रुद्रप्रयाग आणि देवप्रयाग. अलकनंदा + धौलीगंगा = विष्णुप्रयाग संगम अलकनंदा + नंदाकिनी = नंदप्रयाग संगम अलकनंदा + पिंडर = कर्णप्रयाग संगम अलकनंदा + मंदाकिनी = रुद्रप्रयाग संगम अलकनंदा + भागीरथी = देवप्रयाग संगम अलकनंदा ही मुख्य नदी हिमालयातील 'सतोपंथ हिमनदी'तून (ग्लेशियर) मैदानी प्रदेशाकडे खाली येते आणि गढवाल क्षेत्रातील पाच ठिकाणी इतर नद्यांना मिळून हे पवित्र संगम निर्माण करते. देवप्रयाग येथील शेवटच्या संगमातून 'गंगा' या पवित्र नदीची निर्मिती होते आणि तीथूनच ती मैदानी प्रदेशात वाहू लागते. देवप्रयाग हे गंगा नदीचे उगमस्थान म्हणूनही ओळखले जाते.[https://musafirresort.in/panch-prayag/ उत्तराखंडचे पंचप्रयाग] उत्तर प्रदेशातल्या अलाहाबाद येथे गंगा यमुना आणि गुप्त रूपात असलेली सरस्वती यांचा त्रिवेणी संगम होतो, म्हणून अलाहाबादलाच प्रयाग म्हणून ओळखले जाते. पंचप्रयागात या प्रगागचा समावेश होत नाही. == स्थान == उत्तराखंडमधील गढवाल प्रदेशात विविध ठिकाणी 'पंचप्रयाग' स्थित आहेत.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/panch-prayag-in-uttarakhand/ पंच प्रयागांचे स्थान]</ref> * '''विष्णुप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''नंदप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''कर्णप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''रुद्रप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्हा * '''देवप्रयाग''': उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्हा<ref>[https://www.manchalamushafir.com/devprayag-sangam-uttarakhand/ उत्तराखंडमधील देवप्रयाग संगम]</ref> ==बाह्य दुवे== * www.hisalu.com/258 4b0rlvs51hkp9s64bz8jcfli790ucwx 2710701 2710698 2026-09-19T10:09:27Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2710701 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''पंचप्रयाग''' हे हिंदू धार्मिक श्रद्धांचे प्रतीक असून, ते उत्तराखंडमधील गढवाल हिमालयीन क्षेत्रातील पाच पवित्र नद्यांच्या संगमांचे प्रतिनिधित्व करते. 'पंचप्रयाग' हा संस्कृत शब्द आहे; यात 'पंच' म्हणजे पाच आणि 'प्रयाग' म्हणजे नद्यांचा संगम. नद्यांच्या प्रवाहाच्या क्रमानुसार (उगमस्थानाकडून खालील दिशेने येताना) हे पाच पवित्र संगम खालीलप्रमाणे आहेत: विष्णुप्रयाग, नंदप्रयाग, कर्णप्रयाग, रुद्रप्रयाग आणि देवप्रयाग. अलकनंदा + धौलीगंगा = विष्णुप्रयाग संगम अलकनंदा + नंदाकिनी = नंदप्रयाग संगम अलकनंदा + पिंडर = कर्णप्रयाग संगम अलकनंदा + मंदाकिनी = रुद्रप्रयाग संगम अलकनंदा + भागीरथी = देवप्रयाग संगम अलकनंदा ही मुख्य नदी हिमालयातील 'सतोपंथ हिमनदी'तून (ग्लेशियर) मैदानी प्रदेशाकडे खाली येते आणि गढवाल क्षेत्रातील पाच ठिकाणी इतर नद्यांना मिळून हे पवित्र संगम निर्माण करते. देवप्रयाग येथील शेवटच्या संगमातून 'गंगा' या पवित्र नदीची निर्मिती होते आणि तीथूनच ती मैदानी प्रदेशात वाहू लागते. देवप्रयाग हे गंगा नदीचे उगमस्थान म्हणूनही ओळखले जाते. उत्तर प्रदेशातल्या अलाहाबाद येथे गंगा यमुना आणि गुप्त रूपात असलेली सरस्वती यांचा त्रिवेणी संगम होतो, म्हणून अलाहाबादलाच प्रयाग म्हणून ओळखले जाते. पंचप्रयागात या प्रगागचा समावेश होत नाही. == स्थान == उत्तराखंडमधील गढवाल प्रदेशात विविध ठिकाणी 'पंचप्रयाग' स्थित आहेत.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/panch-prayag-in-uttarakhand/ पंच प्रयागांचे स्थान]</ref> * '''विष्णुप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''नंदप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''कर्णप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''रुद्रप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्हा * '''देवप्रयाग''': उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्हा<ref>[https://www.manchalamushafir.com/devprayag-sangam-uttarakhand/ उत्तराखंडमधील देवप्रयाग संगम]</ref> ==बाह्य दुवे== * www.hisalu.com/258 bszpjgox060x9vudld3puk5sshirj8t 2710702 2710701 2026-09-19T10:09:56Z संतोष गोरे 135680 2710702 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''पंचप्रयाग''' हे हिंदू धार्मिक श्रद्धांचे प्रतीक असून, ते उत्तराखंडमधील गढवाल हिमालयीन क्षेत्रातील पाच पवित्र नद्यांच्या संगमांचे प्रतिनिधित्व करते. 'पंचप्रयाग' हा संस्कृत शब्द आहे; यात 'पंच' म्हणजे पाच आणि 'प्रयाग' म्हणजे नद्यांचा संगम. नद्यांच्या प्रवाहाच्या क्रमानुसार (उगमस्थानाकडून खालील दिशेने येताना) हे पाच पवित्र संगम खालीलप्रमाणे आहेत: विष्णुप्रयाग, नंदप्रयाग, कर्णप्रयाग, रुद्रप्रयाग आणि देवप्रयाग. अलकनंदा + धौलीगंगा = विष्णुप्रयाग संगम अलकनंदा + नंदाकिनी = नंदप्रयाग संगम अलकनंदा + पिंडर = कर्णप्रयाग संगम अलकनंदा + मंदाकिनी = रुद्रप्रयाग संगम अलकनंदा + भागीरथी = देवप्रयाग संगम अलकनंदा ही मुख्य नदी हिमालयातील 'सतोपंथ हिमनदी'तून (ग्लेशियर) मैदानी प्रदेशाकडे खाली येते आणि गढवाल क्षेत्रातील पाच ठिकाणी इतर नद्यांना मिळून हे पवित्र संगम निर्माण करते. देवप्रयाग येथील शेवटच्या संगमातून 'गंगा' या पवित्र नदीची निर्मिती होते आणि तीथूनच ती मैदानी प्रदेशात वाहू लागते. देवप्रयाग हे गंगा नदीचे उगमस्थान म्हणूनही ओळखले जाते. उत्तर प्रदेशातल्या अलाहाबाद येथे गंगा यमुना आणि गुप्त रूपात असलेली सरस्वती यांचा त्रिवेणी संगम होतो, म्हणून अलाहाबादलाच प्रयाग म्हणून ओळखले जाते. पंचप्रयागात या प्रगागचा समावेश होत नाही. == स्थान == उत्तराखंडमधील गढवाल प्रदेशात विविध ठिकाणी 'पंचप्रयाग' स्थित आहेत. * '''विष्णुप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''नंदप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''कर्णप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील चमोली जिल्हा * '''रुद्रप्रयाग:''' उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्हा * '''देवप्रयाग''': उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्हा ==बाह्य दुवे== * www.hisalu.com/258 gj85tzjkxwbejp9czozsbieuizjm918 0 131720 2710617 2163460 2026-09-18T22:29:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710617 wikitext text/x-wiki {{सामान्य सापेक्षता}} '''आइनस्टाइनची क्षेत्र समीकरणे''' ('''आक्षेस''') किंवा '''आइनस्टाइनची समीकरणे''' हा [[अल्बर्ट आइनस्टाइन|आइनस्टाइनच्या]] [[सामान्य सापेक्षता|सामान्य सापेक्षतेतील]] १० [[समीकरणे|समीकरणांचा]] संच असून तो [[द्रव्य]] आणि [[उर्जा|उर्जेमुळे]] [[अवकाशकाल]] [[वक्ररेषा|वक्र]] होते आणि त्यामुळे निर्माण होणारे [[गुरुत्वाकर्षण|गुरुत्वाकर्षणाची]] [[मूलभूत अन्योन्यक्रिया|मूलभूत अन्योन्यक्रियेचे]] स्पष्टीकरण करतो.<ref name = ein>{{जर्नल स्रोत| last = Einstein| first = Albert| authorlink = | title = The Foundation of the General Theory of Relativity| journal = [[Annalen der Physik]]| volume = | issue = | pages = | year = 1916| publisher = | दुवा = http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html| doi = 10.1002/andp.19163540702| format = [[PDF]]| id = | accessdate = | bibcode = 1916AnP...354..769E| archive-date = 2012-02-06| archive-url = https://web.archive.org/web/20120206225139/http://www.alberteinstein.info/gallery/gtext3.html| url-status = dead}}</ref> ==गणिती रूप== आइनस्टाइनचे क्षेत्र समीकरणे (आक्षेस) खालीलप्रमाणे लिहितात. :<ref name="ein"/> {{समीकरण चौकट १ |indent =: |equation = <math>R_{\mu \nu} - {1 \over 2}g_{\mu \nu}\,R + g_{\mu \nu} \Lambda = {8 \pi G \over c^4} T_{\mu \nu}</math> |cellpadding |border |border colour = #50C878 |background colour = #ECFCF4}} येथे, <math>R_{\mu \nu}\,</math> हे [[रिसी वक्ररेषा प्रदिश]], <math>R\,</math> ही [[अदिश वक्रता]], <math>g_{\mu \nu}\,</math> हे [[मेट्रिक प्रदिश (सामान्य सापेक्षता)मेट्रिक प्रदिश]], <math>\Lambda\,</math> हा [[वैश्विक स्थिरांक]], <math>G\,</math> हा [[न्यूटनचा गुरुत्व स्थिरांक]], <math>c\,</math> हा निर्वातातील [[प्रकाशाचा वेग]], आणि <math>T_{\mu \nu}\,</math> हे [[ताठरता-ऊर्जा प्रदिश]]. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग: भौतिकीवरील अपूर्ण लेख]] 1nh4z9e7g1oe6qh6jzlouxztakr8wn0 0 139794 2710725 2649335 2026-09-19T11:58:02Z ~2026-50554-63 187553 /* */ 2710725 wikitext text/x-wiki '''परधान''' ही [[भारत|भारतातील]] एक आदिवासी जमात आहे. त्यांना [[गोंड|गोंडांपेक्षा]] कमी दर्जाचे मानले जाते. परधान लोक मुख्यत्वे [[महाराष्ट्र]], [[मध्य प्रदेश|मध्यप्रदेश]], [[छत्तीसगढ]], [[तेलंगणा]], [[उत्तर कर्नाटक]] आणि पूर्व [[ओडिशा]]त राहतात. यांची एकूण संख्या सुमारे ३,५८,००० असून यांतील ९६% [[हिंदू]], ०.१५% [[ख्रिश्चन]] आणि बाकीचे इतर धर्मीय आहेत. * हे [[गोंडी भाषा|गोंडी भाषेची]] [[परधानी बोली]] बोलतात. परधानी लोक [[जॉशुआ प्रॉजेक्ट]] या ख्रिश्चन धर्मांतरण उत्तेजक संस्थेच्या यादीवर आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारतातील परधान|दुवा=https://joshuaproject.net/people_groups/17848/IN|संकेतस्थळ=जॉशुआ प्रॉजेक्ट|प्रकाशक=जॉशुआ प्रॉजेक्ट|ॲक्सेसदिनांक=२०२५-०१-२१}}</ref> {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आदिवासी जमाती]] 1en4ls64dafd8p6mq4riji7szzj1oph 3 148419 2710561 1212774 2026-09-18T15:54:36Z ~2026-50491-00 187519 /* डॉ. अशोक सटवाजी हनवते */ नवीन विभाग 2710561 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ashok hanwate}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:५९, ३० नोव्हेंबर २०१३ (IST) == डॉ. अशोक सटवाजी हनवते == डॉ. अशोक सटवाजी हनवते यांचा जन्म 23 मे 1980 रोजी झाला. आईचे नाव प्रयागबाई आणि वडिलांचे नाव सटवाजी असे आहे. याचे मुळ गाव हिंगोली जिल्ह्यातील बाभूळगाव हे आहे. त्यांचे बालपणीचे शिक्षण त्याच्या मामाच्या गावी चिंचोली येथिल प्राथमिक शाळेत 1 ली ते 5 वी पर्यंत झाले. त्यापुढील शिक्षण 6 वी व 7 वी जि.प. प्रशाला बाभुळगाव येथे झाले. 8 वी लोकप्रिय विद्यालय बाभूळगाव येथे झाले. 9 वी व 10 वी वर्गाचे शिक्षण जयभारत विद्यालय जवळा (बु) येथे झाले. 11 वी व 12वी कला शिक्षण आदर्श महाविद्यालय, हिंगोली येथे झाले. बी.ए. मिलिंद कला महाविद्यालय औरंगाबाद येथे झाले. एम.ए. शिक्षण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ औरंगाबाद येथे झाले. बी. एड. हे शिक्षण उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठाशी संलग्नीत असलेल्या अभय शिक्षणशास्त्र महाविद्यालय धुळे येथे झाले. एमएसडब्ल्यू हे शिक्षण डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ औरंगाबाद येथे झाले. त्यानंतर त्यांनी युजीसी दिल्ली आयोजित नेट परिक्षा समाजशास्त्र या विषयात दोन वेळा आणि समाजकार्य या विषयात एक वेळा उत्तीर्ण केली. त्या नंतर समाजकार्य या विषायात उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ जळगाव येथे संत गाडगेबाबा ग्रामस्वच्छता अभियानातील लोकसहभागाचतील उदासिनतेची कारणे व परिणामांचा अभ्यास या विषयावर पीएच.डी ही सर्वोच्च पदवी धारण केली आहे. सध्याच्या कालावधीत ते धनाजी नाना चौधरी विद्या प्रबोधिनी संचलित, लोकसेवक मधुकरराव चौधरी समाजकार्य महाविद्यालय जळगाव येथे सहयोगी प्राध्यापक म्हणुन 2009 पासुन कार्यरत आहेत. व्हीसीआरएमएस अंतर्गत जळगाव शहरातील मंगलकार्य प्रसंगी वाया जाणारे अन्नाचे व्यवस्थापन आणि स्वच्छता याविषयी संशोधन कार्य पुर्ण करुन उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठास सादर केले आहे. सध्यापर्यत त्यांनी आयजेएसआर आणि आयएमआरएसएच या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील जर्नल्सवर अनेक लेख प्रकाशित केले आहेत. तसेच राष्ट्रीय, आंतरराष्ट्रीय, व राज्य स्तरावर कार्यशाळा, चर्चासत्र इ. मध्ये सक्रीय सहभाग घेतला आहे. तसेच त्यांना बेंगलोर येथील लाईफटाइम अचिव्हमेंट हा पुरस्कार आणि दिल्ली येथिल बेस्ट रिसर्च पुरस्काराने सन्मानित केले आहे. [[विशेष:योगदान/~2026-50491-00|~2026-50491-00]] ([[सदस्य चर्चा:~2026-50491-00|talk]]) २१:२४, १८ सप्टेंबर २०२६ (IST) gqhlf5xk041q4rowxizk8udn083rq9o 2710569 2710561 2026-09-18T16:13:13Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-50491-00|~2026-50491-00]] ([[User talk:~2026-50491-00|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 1212774 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ashok hanwate}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०६:५९, ३० नोव्हेंबर २०१३ (IST) amw9xrsybfh3gwxav0m4ren1t9ul7nh 0 165887 2710612 2450552 2026-09-18T21:48:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710612 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट विमानतळ | name = अबु धाबी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ | nativename = مطار أبو ظبي الدولي | image = | image2 = 13-08-06-abu-dhabi-airport-16.jpg | IATA = AUH | ICAO = OMAA <center>{{Location map|संयुक्त अरब अमिराती|width=250|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=AUH|position=right |lat_deg=24|lat_min=25|lat_sec=59|lat_dir=N |lon_deg=54|lon_min=39|lon_sec=04|lon_dir=E }}<small>संयुक्त अरब अमिरातीमधील स्थान</small></center> | type = सार्वजनिक | owner = अबु धाबी एरपोर्ट्‌स कंपनी | Director General = | city-served = [[अबु धाबी]] | location = [[अबु धाबी]], संयुक्त अरब अमिराती | hub = [[एतिहाद एरवेझ]]<br/>रोटाना जेट | coordinates = {{Coord|24|25|59|N|54|39|4|E|type:airport|display=inline,शीर्षक}} | elevation-f = ४८ | elevation-m = १५ | website = | metric-rwy = yes | r1-number = 13R/31L | r1-length-m = 4,260 | r1-surface = डांबरी | r2-number = 13L/31R | r2-length-m = 4,260 | r2-surface = डांबरी | stat-year = 2012 | stat1-header = प्रवासी | stat1-data = १,७८,९६,०५५ | stat2-header = आर्थिक उलाढाल (2012) | stat2-data = {{nowrap|$3.5 अब्ज<ref name=AUH_ESI>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ecquants.com/2012_AUH.aspx |title=Abu Dhabi आंतरराष्ट्रीय विमानतळ - Economic and social impact |publisher=Ecquants |accessdate=September 7, 2013 |archive-date=2015-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923233313/http://www.ecquants.com/2012_AUH.aspx |url-status=dead }}</ref><!--end nowrap:-->}} | footnotes = }} '''अबु धाबी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ''' ([[अरबी भाषा|अरबी]]: مطار أبو ظبي الدولي‎) {{विमानतळ संकेत|AUH|OMAA}} हा [[संयुक्त अरब अमिराती]]च्या [[अबु धाबी]] शहराजवळील विमानतळ आहे. [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दुबईखालोखाल]] अमिरातीमध्ये दुसऱ्या क्रमांकावर असलेला अबु धाबी विमानतळ प्रवासी संख्या, विमान वाहतूक, आर्थिक उलाढाल ह्या सर्व आघाड्यांवर झपाट्याने आगेकूच करत आहे. २०१४ साली अबु धाबी विमानतळाला [[मध्य पूर्व]]ेतील तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोत्तम विमानतळ हा पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.sleepinginairports.net/2014/best-airports-middle-east.htm|title=Best विमानतळs in the Middle East 2014|access-date=2015-01-15|archive-date=2015-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150120011423/http://www.sleepinginairports.net/2014/best-airports-middle-east.htm|url-status=dead}}</ref> ==विमानकंपन्या व गंतव्यस्थाने== {{Airport-dest-list |3rdcoltitle = Terminal |[[एजियन एरलाइन्स]]|[[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अथेन्स]]|1 |[[एर अस्ताना]]|[[अस्ताना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अस्ताना]]|1 |[[एर बर्लिन]]|[[बर्लिन-टेगेल विमानतळ|बर्लिन]], [[ड्युसेलडॉर्फ]], [[श्टुटगार्ट]] |1 |[[एर इंडिया]]|[[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]]|2 |[[एर इंडिया एक्सप्रेस]]|[[कोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोची]], [[कालिकत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोझीकोड]], [[मंगलोर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मंगलोर]], [[त्रिवेंद्रम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|त्रिवेंद्रम]]|2 |[[एर सर्बिया]]|[[बेलग्रेड निकोला टेस्ला विमानतळ|बेलग्रेड]]|3 |एर सेशेल्स|[[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]], [[माहे]], [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.airseychelles.com/en/press_releases/index.php?rc=1&aid=145|title=Air Seychelles Paris flights now on sale|प्रकाशक=एर सेशेल्स|दिनांक=२०१४-०५-१४|accessdate=14 May 2014|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150209135516/http://www.airseychelles.com/en/press_releases/index.php?rc=1&aid=145|url-status=dead}}</ref> |3 |एरबाल्टिक|[[रिगा]]|1 |[[एरब्ल्यू]]|[[बेनझीर भुट्टो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्लामाबाद]], [[अल्लामा इक्बाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लाहोर]], [[पेशावर]]|1 |[[अलिटालिया]]|[[माल्पेन्सा विमानतळ|मिलान]] (२९ मार्च २०१५ पासून), [[लियोनार्दो दा विन्ची-फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम]], [[व्हेनिस]]|1 |[[बिमान बांगलादेश एरलाइन्स]]|[[शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ढाका]], [[चित्तगॉंग]], [[सिलहट]]|2 |[[ब्रिटिश एरवेझ]]|[[लंडन हीथ्रो विमानतळ|लंडन]], [[मस्कत]]|1 |[[इजिप्तएर]]|[[कैरो]]|1 |[[एतिहाद एरवेझ]]|[[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अहमदाबाद]], [[अल्जियर्स]] (सुरुवात: {{Date|2015-6-17}}),<ref>{{स्रोत बातमी|title= Etihad Airways expands African network|publisher= Etihad Airways|date= {{Date|2014-7-10}}|दुवा= http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-expands-african-network/|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140714155741/http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-expands-african-network/|archivedate= 2014-07-14|accessdate= 2015-01-15|url-status= live}}</ref> [[अल्माटी]], [[क्वीन आलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान]], [[अ‍ॅम्स्टरडॅम विमानतळ श्चिफोल|अ‍ॅम्स्टरडॅम]], [[अस्ताना]], [[अथेन्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अथेन्स]], [[बगदाद]], [[बहरैन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहरैन]], [[हैदर अलियेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बाकू]] (सुरुवात: {{date|2015-10-01}}),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Etihad Airways to launch services to Baku|दुवा=http://www.etihad.com/en-be/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-launch-services-to-baku/|website=www.etihad.com/|publisher=Etihad Airways|accessdate=22 September 2014|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022012021/http://www.etihad.com/en-be/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-launch-services-to-baku/|url-status=dead}}</ref> [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगळूर]], [[सुवर्णभूमी विमानतळ|बँकॉक]], [[बसरा]], [[बीजिंग राजधानी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बीजिंग]], [[बैरूत–रफिक हरिरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बैरूत]], [[बेलग्रेड निकोला टेस्ला विमानतळ|बेलग्रेड]], [[ब्रिस्बेन विमानतळ|ब्रिस्बेन]], [[ब्रसेल्स विमानतळ|ब्रसेल्स]], [[कैरो]], [[कासाब्लांका]], [[छंतू]], [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई]], [[ओ'हेर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शिकागो]], [[बंदरनायके आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबो]], [[डॅलस/फोर्ट वर्थ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|डॅलस]], [[दम्मम]], [[दार एस सलाम]] (सुरुवात 1 December 2015),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.etihad.com/en-gb/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-increase-presence-in-africa-with-launch-of-new-daily-service-to-dar-es-salaam/ |title=Etihad Airways launches daily service to Dar es Salaam |last1= |first1= |last2= |first2= |date=21 September 2014 |website= |publisher=Etihad Airways |accessdate=22 September 2014 |archive-date=2014-09-22 |archive-url=https://archive.is/20140922105141/http://www.etihad.com/en-gb/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-increase-presence-in-africa-with-launch-of-new-daily-service-to-dar-es-salaam/ |url-status=dead }}</ref> [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[शाहजलाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|ढाका]], [[दोहा]], [[डब्लिन]], [[ड्युसेलडॉर्फ]], [[एडिनबरा]] (सुरुवात: 8 June 2015),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= Etihad Airways to start daily Edinburgh flights in 2015|प्रकाशक= एतिहाद एरवेझ|date= {{Date|2014-7-10}}|दुवा= http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-start-daily-edinburgh-flights-in-2015/|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140714154300/http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-start-daily-edinburgh-flights-in-2015/|archivedate= 2014-07-14|access-date= 2015-01-15|url-status= dead}}</ref>, [[एंटेबी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|एंटेबी]], [[हो चि मिन्ह सिटी]], [[हाँग काँग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हाँग काँग]] (सुरुवात: 15 June 2015),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= Etihad Airways to launch flights between Abu Dhabi and Hong Kong{{मृत दुवा}}|publisher= Etihad Airways|date= {{Date|2014-7-10}}|दुवा= http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-launch-flights-between-abu-dhabi-and-hong-kong/|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140714160402/http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-launch-flights-between-abu-dhabi-and-hong-kong/|archivedate= 2014-07-14|access-date= 2015-01-15|url-status= live}}</ref> [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]], [[बेनझीर भुट्टो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्लामाबाद]], [[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ|इस्तंबूल]], [[जयपूर विमानतळ|जयपूर]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=207429|title=Etihad Airways to fly to Jaipur|website=www.daijiworld.com}}</ref> [[जाकार्ता]], [[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जेद्दाह]], [[ओ.आर. टांबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जोहान्सबर्ग]], [[जीना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कराची]], [[त्रिभुवन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|काठमांडू]], [[खार्टूम]], [[कोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोची]], [[नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलकाता]] (सुरुवात: {{Date|2015-2-15}}),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= Etihad Airways expands India operations{{मृत दुवा}}|publisher= Etihad Airways|date= {{Date|2014-7-10}}|दुवा= http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-expands-india-operations/|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140714155251/http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-expands-india-operations/|archivedate= 2014-07-14|access-date= 2015-01-15|url-status= live}}</ref> [[कालिकत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोळिकोड]], [[क्वालालंपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्वालालंपूर]], [[कुवेत शहर]], [[लागोस]], [[अल्लामा इक्बाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लाहोर]], [[लार्नाका]], [[लंडन हीथ्रो विमानतळ|लंडन]], [[लॉस एंजेल्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लॉस एंजेल्स]], [[अदोल्फो सुआरेझ माद्रिद–बाराहास विमानतळ|माद्रिद]] (सुरुवात: 29 March 2015),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= Etihad Airways enters Spanish market|publisher= Etihad Airways|date= {{Date|2014-7-10}}|दुवा= http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-enters-spanish-market/|archiveurl= https://web.archive.org/web/20140714160115/http://www.etihad.com/en-us/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-enters-spanish-market/|archivedate= 2014-07-14|access-date= 2015-01-15|url-status= live}}</ref> [[माहे]], [[माले]], [[मॅंचेस्टर]], [[निनॉय ॲक्विनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मनिला]], [[मदिना]], [[मेलबर्न विमानतळ|मेलबर्न]], [[माल्पेन्सा विमानतळ|मिलान]], [[मिन्स्क]], [[दोमोदेदोवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मॉस्को]], [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[म्युनिक विमानतळ|म्युनिक]], [[मस्कत]], [[नागोया]], [[जोमो केन्याटा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|नैरोबी]], [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|न्यू यॉर्क]], [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|पॅरिस]], [[पर्थ]], [[फुकेत]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.routesonline.com/news/38/airlineroute/239945/etihad-to-start-phuket-operation-replacing-airberlin-service-from-late-october-2014/|title=ETIHAD to Start Phuket Operation; Replacing airberlin Service from late-October 2014|website=Routesonline}}</ref>, [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]], [[लियोनार्दो दा विन्ची-फ्युमिचिनो विमानतळ|रोम]],<ref>http://www.breitbart.com/system/wire/upi20131216-180542-6269</ref> [[सॅन फ्रान्सिस्को आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सॅन फ्रान्सिस्को]], [[साओ पाउलो–ग्वारूलोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|साओ पाउलो]], [[इंचॉन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सोल]], [[शांघाय पुडोंग आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|शांघाय]], [[सिंगापूर चांगी विमानतळ|सिंगापूर]], [[सिडनी विमानतळ|सिडनी]], [[त्बिलिसी]] (सुरुवात: {{date|2015-10-02}}),<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Etihad Airways to launch services to Tbilisi|दुवा=http://www.etihad.com/en-be/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-launch-services-to-tbilisi/|website=www.etihad.com/|publisher=Etihad Airways|accessdate=22 September 2014|archive-date=2014-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20141022012532/http://www.etihad.com/en-be/about-us/news/archive/2014/etihad-airways-to-launch-services-to-tbilisi/|url-status=dead}}</ref> [[तेहरान]], [[त्रिवेंद्रम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|त्रिवेंद्रम]], [[नारिता आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तोक्यो]], [[टोरॉंटो पीयर्सन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|टोरॉंटो]], [[त्रिपोली]], [[डलेस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|वॉशिंग्टन]], [[येरेव्हान]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news.am/eng/news/185590.html|title=Etihad Airways to operate Abu Dhabi-Yerevan flights from 2014|website=news.am}}</ref> [[झ्युरिक]]|1, 3 |फ्लायनास|[[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जेद्दाह]], [[मदिना]]|2 |[[गल्फ एर]]|[[बहरैन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहरैन]]|1 |[[जेट एरवेझ]]|[[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अहमदाबाद]] (सुरुवात: 15 March 2015), [[केंपेगौडा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बंगळूर]], [[चेन्नई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चेन्नई]], [[किंग फहाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दम्मम]], [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली]], [[दाबोळी विमानतळ|गोवा]], [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|हैदराबाद]], [[कोची आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोची]], [[कुवेत]], [[चौधरी चरण सिंह आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लखनौ]], [[छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]], [[पुणे विमानतळ|पुणे]] (सुरुवात: 15 March 2015)|1 |[[के.एल.एम.]]|[[अ‍ॅम्स्टरडॅम विमानतळ श्चिफोल|अ‍ॅम्स्टरडॅम]], [[बहरैन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बहरैन]]|1 |[[कुवेत एरवेझ]]|[[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कुवेत]]|1 |[[मिडल ईस्ट एरलाइन्स]]|[[बैरूत–रफिक हरिरी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बैरूत]]|1 |निकी|[[व्हियेना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|व्हियेना]]|1 |ओमान एर|[[मस्कत]]|1 |{{nowrap|[[पाकिस्तान आंतरराष्ट्रीय एरलाइन्स]]}}| [[बेनझीर भुट्टो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्लामाबाद]], [[जीना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कराची]], [[अल्लामा इक्बाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लाहोर]], [[पेशावर]], [[रहीम यार खान]]|2 |[[फिलिपाईन एरलाइन्स]]|[[निनॉय ॲक्विनो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मनिला]]|1 |[[कतार एरवेझ]]|[[हमाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दोहा]]|1 |[[रॉयल जॉर्डेनियन]]|[[क्वीन आलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान]]|1 |[[सौदिया]]|[[किंग अब्दुलअझीझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जेद्दाह]], [[किंग खालिद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रियाध]]|1 |शहीन एर|[[बेनझीर भुट्टो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्लामाबाद]], [[अल्लामा इक्बाल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|लाहोर]], [[पेशावर]]|1 |[[साउथ आफ्रिकन एरवेझ]]|[[ओ.आर. टांबो आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|जोहान्सबर्ग]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.enca.com/money/saa-and-etihad-increase-flights-and-routes|title=SAA and Etihad increase flights and routes|website=eNCA|access-date=2019-05-23|archive-date=2018-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925011959/https://www.enca.com/money/saa-and-etihad-increase-flights-and-routes|url-status=dead}}</ref>|1 |[[श्रीलंकन एरलाइन्स]]|[[बंदरनायके आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोलंबो]]|1 |सुदान एरवेझ|[[खार्टूम]]|1 |[[तुर्की एरलाइन्स]]|[[इस्तंबूल अतातुर्क विमानतळ|इस्तंबूल]]|1 |तुर्कमेनिस्तान एरलाइन्स|[[अश्काबाद]]|2 |[[व्हर्जिन ऑस्ट्रेलिया]]|[[क्वालालंपूर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|क्वालालंपूर]], [[सिडनी विमानतळ|सिडनी]]|3 |येमेनिया|[[एडन]], [[साना]]|1 }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://www.abudhabiairport.ae/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110714030137/http://www.abudhabiairport.ae/ |date=2011-07-14 }} {{कॉमन्स वर्ग|Abu Dhabi आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|{{लेखनाव}}}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील विमानतळ]] [[वर्ग:अबु धाबी]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] rk9gwxnnvdofevwxnm7a6xj3062u77x 0 166699 2710588 2131077 2026-09-18T16:54:12Z Marbletan 139476 Hypobromous acid.svg 2710588 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रसायने | Verifiedfields = changed | Watchedfields = changed | verifiedrevid = 461774490 | ImageFile1 = Hypobromous acid.svg | ImageSize1 = | ImageFile2 = Hypobromous-acid-3D-vdW.png | ImageSize2 = 150px | ImageName2 = हायपोब्रोमस आम्लाच्या रेणूची अवकाशव्यापी रचना | IUPACName = {{लेखनाव}}<br>ब्रोमिक(I) आम्ल | OtherNames = |Section1={{Chembox Identifiers | InChIKey1 = CUILPNURFADTPE-UHFFFAOYSA-N | InChI1 = 1S/BrHO/c1-2/h2H | CASNo = 13517-11-8 | PubChem = 83547 | ChemSpiderID_Ref = {{chemspidercite|correct|chemspider}} | ChemSpiderID = 75379 | SMILES = OBr | InChI2 = 1/BrHO/c1-2/h2H | InChIKey2 = CUILPNURFADTPE-UHFFFAOYAL | StdInChI_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChI = 1S/BrHO/c1-2/h2H | StdInChIKey_Ref = {{stdinchicite|correct|chemspider}} | StdInChIKey = CUILPNURFADTPE-UHFFFAOYSA-N | ChEBI_Ref = {{ebicite|correct|EBI}} | ChEBI = 29249 }} |Section2={{Chembox Properties | Formula = HBrO | MolarMass = ९६.९११ ग्रॅ/मोल | Appearance = | Density = | MeltingPt = | BoilingPt = | Solubility = }} |Section3={{Chembox Hazards | MainHazards = | FlashPt = | AutoignitionPt = }} | Section8 = {{Chembox Related | OtherAnions = [[हायड्रोब्रोमिक आम्ल]]<br>[[हायपोक्लोरस आम्ल]]<br>[[हायपोआयोडस आम्ल]] | OtherCpds = | OtherFunctn = [[ब्रोमस आम्ल]]<br />[[ब्रोमिक आम्ल]]<br />[[परब्रोमिक आम्ल]] | Function = [[ब्रोमिन]]ची [[ऑक्सिजन]]पासून बनलेली [[आम्ल|आम्ले]] }} }}'''{{लेखनाव}}''' हे [[हायड्रोजन]], [[ऑक्सिजन]] व [[ब्रोमिन]] यांपासून एक दुर्बल, अस्थिर आम्ल असून त्याचे रासायनिक सूत्र HBrO आहे. {{हायड्रोजनची संयुगे}} [[वर्ग:हायड्रोजनची संयुगे]] [[वर्ग:ऑक्सिजनची संयुगे]] [[वर्ग:ब्रोमिनची संयुगे]] [[वर्ग:दुर्बल आम्ले]] 9gopz2f1c598hmp19w9qnkeq16z3k6u 0 177491 2710673 2701849 2026-09-19T07:10:49Z ~2026-50581-55 187546 /* */ 2710673 wikitext text/x-wiki {{इतिहास लेखन}} {{गल्लत|वंजारी}} '''बंजारा / गोर राजपूत''' संस्कृती ही अति प्राचीन असून '''गोर''' हा एक प्राचीन क्षत्रिय वंश आहे. त्याचा हिंदीमध्ये 'गौर' तर इंग्रजीमध्ये असा Gour/Gor असा उल्लेख होतो. गौर या शब्दाचा मराठीत ''गोर'' असाही उल्लेख होतो. गौरराजवंशीय लोकांना गोरबंजारा असे म्हणले जाते. हा एक समृद्ध सांस्कृतिक परंपरा असणारा भारतीय समाज रचनेचा एक महत्त्वाचा घटक होय. भारतीय विविधतेतील एक स्वतंत्र संस्कृती जोपासणारा समाज म्हणून बंजारा समाजाकडे बघितल्या जाते. काटक, लढवय्या, साहसी व निसर्गप्रेमी अशी त्यांची खरी ओळख. त्यांचे पुर्वीचे मुख्य स्थान राजपुताना, [[मारवाड]] मानले जाते. मोहम्मद घोरीच्या आक्रमणानंतर राजपुतानाचे जनजीवन विस्कळीत झाले. त्यामुळे गौर बंजारा समुह व उपसमुहाच्या अनेक टोळया राजस्थानमधून दक्षिण मध्य, उत्तर भारतातील काही राज्यामध्ये तर काहींनी महाराष्ट्र(विदर्भ), गुजरात व मध्यप्रदेश मध्ये येऊन वेगवेगळ्या नावांनी राहू लागली. महाराणा प्रताप सोबत यातील गौर बंजारा टोळ्या जंगलात गेल्या आणि जंगलात आपले बस्तान त्यांनी बसविले. गोर बंजारा हे राजपूताची एक शाखा असल्याचे अनेक इतिहासकारांचे मत आहे. तसेच महाराष्ट्रातील विदर्भात इसवी सन 16 व्या शतकापासून बंजारा समाजाचे अस्तित्व असल्याचे दिसून येते. विदर्भ ह्या भागात वाशिम, अकोला, अमरावती, पुसद [[यवतमाळ]], नागपूर, बुलढाणा ह्या भागात बंजारा समाजाच अस्तित्व पूर्वापार पासून राहिलेलं आहे. बंजारा हा एक क्षत्रिय समाज असून त्यांनी अनेक ऐतिहासिक लढाया लढल्या आहेत. विदर्भ भागाला एक प्रकारे बंजारा समाजाची राजधानी म्हटले जाऊ शकते. क्षत्रिय बंजारा हे विदर्भात वेगवेगळ्या भागात राहिले आहेत. क्षत्रिय बंजारा समाज हा विदर्भात राहिला असून त्यांचे वर्चस्व त्या-त्या प्रदेशावर राहिले आहेत. गोर बंजारा समाजासाठी '''गोरमाटी''' असाही एक शब्दप्रयोग केला जातो. 'मातीशी जुळलेला माणूस' , 'मातीशी नातं ठेवणारा माणूस' म्हणजे गोरमाटी. हिंदी, राजस्थानी भाषेत 'गौर' नावाने उल्लेख होतो. गौरमाटीला गोरमाटी हा शब्दप्रयोग बंजारा बांधव आपल्या स्वकीयांसाठीच करताना दिसतात. तसेच बंजारा हा शब्द आपल्या भारतीयांना अपरिचित आहे असे मुळीच नाही. अनेक सिनेगीतातून, हिंदी काव्यरचना इत्यादींमधून 'बंजारा' या शब्दाचा उल्लेख विविध ठिकाणी आपणास सापडतो. 'बंजारा' लोकगणातील राजवंशीसाठी 'गौर बंजारा' असा शब्द प्रयोग होताना दिसतो. या शब्दाचा शब्दशः अर्थ म्हणजे 'गौर क्षत्रिय असलेल्या या लढवय्या समाजाचे साम्राज्य अस्तास आल्यानंतर रानावनात गेला' असा होतो. कालांतराने '''बंजारा''' हा शब्द रुढ झाला असे निष्कर्ष अनेक इतिहास संशोधकांनी काढलेली आहे. मुळ राजपुताना मधला वैभवशाली इतिहास व संस्कृती असणाऱा हा समाज कालांतराने भारतात वेगवेगळ्या राज्यांत, भौगोलिक प्रदेशात आपल्या विविध व्यवसायावरून गौर-बंजारा', 'गोरमाटी', 'बाजीगर', 'नायक' , राजपूत बंजारा , 'बंजारा' इत्यादी नावाने ओळखला जातो. परंतु या समुदातातील विविध उपसमुहाचे व्यवसाय पूर्वी जरी भिन्न होते, परंतु यातील अनेक उपसमुह हे स्वतः बंजारा नाव धारण केल्याने बंजारा म्हणून ओळखू लागली. गौरबंजारा ही [[क्षत्रिय]] जमात असून यात अनेक शूरवीर, छोट्या छोट्या भूभागाचे साम्राज्याचे अधिपती असल्याचे संदर्भ ही इतिहासात सापडतो. आपली वैभवशाली संस्कृती आणि इतिहास आजही या समाजाने जपल्याचे दिसून येते. नेतृत्व करणारा समाज, निडरपणे लढणारा यावरून बंजारा समाजाला 'नायक' असे म्हणतात. तसेच तांडा वसाहतीच्या प्रमुखांना सुद्धा 'नायक किंवा नाईक' असे म्हणले जाते. आजमितीला बंजारा समाज हा भारतातील जवळ जवळ सर्वच राज्यांमध्ये व केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये कमी-अधिक प्रमाणात वास्तव्यास असल्याचे पहावयास मिळते. [[बंजारा भाषा]], बंजारा संस्कृती, बंजारा समाज, [[बंजारा साहित्य]] अशा स्वरूपात ''बंजारा'' याच नावाने सध्या ओळखले जाते.विदर्भ हा प्रदेश प्रामुख्याने बंजारा समाजाची भूमी मानल्या जाते. == बंजारा शब्दाचा अर्थ आणि उत्पत्ती == * बंजारा शब्दाचा अर्थ व उत्पत्ती :-<br> १. वाणिज्यकार :- ऋग्वेदात व्यापाराशी संबंध असणाऱ्या व्यक्तीस 'वाणिज्य' असे म्हणले आहे. इतिहासात डोकावून पाहिल्यास 'बंजारा' या शब्दाची उत्पत्ती 'वाणिज्य' या संस्कृत शब्दापासून झाली असल्याचे जाणकारांचे मत आहे. बंजारा लोक पूर्वीच्या काळी कापडाचे धागे, अन्नधान्य, केशर, मसाले पदार्थ , शस्त्रसाठा, युद्ध सामुग्री पुरवीत . पद्धतशीरपणे आपल्या बैलांच्या पाठीवर लादून भारतातील वेगवेगळ्या प्रांतात, युरोपियन देशातही वेगवेगळ्या ठिकाणी पोहोचवत असत. जीवनावश्यक वस्तू आपल्या बैलांच्या पाठीवर लादून व्यापार करणे, एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी मार्गक्रमण करणे याला 'लदेणी' असे म्हणतात. 'वाणिज्य' या संस्कृत शब्दासाठी हिंदी भाषेत 'बनज' असा शब्द प्रयोग आढळतो. 'बनज' म्हणजे व्यापार करणाऱ्यांस 'बनिज' असे संबोधले जाई. पुढे 'बनिज' या शब्दावरून 'बंजारा' हा शब्द रूढ झाला असावा असा युक्तिवाद केला जातो. २. बनचर :- 'बंजारा' हा लोकवाचक शब्द 'बनचर' या हिंदी शब्दावरून रूढ झाला असावा असाही तर्क वर्तविला जातो. व्यापाराच्या निमित्ताने 'भटकंती करणारा' या अर्थाने बंजारा शब्दाचा उर्दू भाषेतील अर्थ सुद्धा विचारात घेण्यासारखा आहे, असे गोर- बंजारा संस्कृतीचे अभ्यासक आत्माराम राठोड, डॉ.सुभाष राठोड म्हणतात. 'बनचर' म्हणजे वनात वास्तव्य करणारा लोकसमूह. बंजारा लोकगणाच्या संदर्भात एक बाब अशी दिसते की, बंजारांची लोकवस्ती आजही प्रामुख्याने डोंगराळ भागात डोंगर पायथ्याच्या जवळ असल्याचे दिसून येते. त्यांचे डोंगराळ भाग निवडण्यामागे एक मुख्य कारण असे दिसते की गोरबंजाराकडे मोठ्या प्रमाणात गुरे - ढोरे होती. त्यांना चारण्यासाठी ते वनाचा आसरा घेत असत. कालांतराने त्यांचा लदेणीचा व्यवसाय बंद पडल्याने ते जेथे होते तेथेच त्यांना स्थिरावणे भाग पडले असावे. व 'बनचर' या शब्दाचे अपभ्रंश रूप 'बंजारा' असे झाले असावे. म्हणून 'बनचर' या शब्दापासून 'बंजारा' या शब्दाची उत्पत्ती झाली असावी हेही नाकारता येत नाही. परंतु इतिहासातील संशोधनावरून राजपुतान्यातील अस्थिरतेमुळे क्षत्रिय समुह वेगवेगळ्या प्रदेशात रानावनात राहू लागले, यालाच पुढे बंजारा हे नाव धारण केल्याचेही संदर्भ इतिहासात सापडतो. == बंजारा गौत्र आणि कुळ == गोर बंजारा समाजात मूण ,राठोड, पवार, चव्हाण आणि जाधव हे प्रमुख कूल मानले जातात. यांची वंशावळी व गोत्र राजस्थानमधील क्षत्रियाशी पुर्णतः मिळतेजुळते आहे. आजही त्यांच्या नावात अधिकतेने 'सिंह किंवा 'सिंग' असे नावापुढे लावले जाते. उदा. फुलसिंग, लाल सिंग, चतुरसिंह, हरीसिंघ वगैरे, तसेच गोत्र देखील राणावत, रणसोत, रामावत, सांगावत , झरपला, झारापत , बिंजरावत, मुनावत, मेघावत, खेतावत, धेगावत गोरावत, आमगोत, पालतीया , मालोत, पंवार, सांगावत, उधावत, धारावत, लोकावत, जाठरोत , बाणोत, घुगलोत, नुणसावत, गोरामा , वाकडोत, लाखावत असे गोत्र आढळून येतात.कुलानुसार प्रत्येकाची गोत्रे देखील आहे.चव्हाण कुलाचे ०६ गोत्र.जसे कि ऋतूची संख्या सहा असते.पवार कुलाचे १२ गोत्र आहे.जसे की वर्षाचे बारा महिने असते. राठोड कुलाचे २७ गोत्र आहे.जसे की वर्षाचे सत्तावीस नक्षत्रे असते.जाधव कुलाचे ५२ गोत्र आहे.जसे की वर्षाचे बावन्न आठवडे असते.यावरून असे निष्कर्ष काढला जातो की ,हा निसर्गत: हा प्रकृतीपुजक , निसर्ग प्रेमी आहे. या ९७ कुळी गोरराजवंशी बंजाराच्या प्रत्येक कुलाची आराधनाही स्वतंत्र स्वरुपात असते. कुलदैवत महाकाली, जगदंबा असुन यालाच महागौरी असे म्हणतात. महागौरी हे गौर वंश सुचक दिसून येते. बंजारी देवी यासह व्यंकटेश्वर तिरूपती बालाजीला मनोभावे पुजतात. विशेषतः गौर बंजारा समाजात सातीभवानीला पुजल्या जाते. भगवान शंकराचा वाहन असलेल्या नंदीची पुजा आजही मोठ्या आस्थेने केली जाते. यालाच 'गराशा' असेही म्हणले जाते. महागौर , महागौरी , सतगुरू हाथीराम बाबा महाराज, संत सेवालाल महाराज, राणा लखीराय बंजारा (राणा लखी शाह) , बंजारी माता, संत रूपसिंह महाराज, सामकी माता, संत सामतदादा, संत लक्ष्मण चैतन्य महाराज, महानायक वसंतराव नाईक, संत ईश्वरसिंह महाराज, संत रामराव महाराज , सुधाकरराव नाईक ही बंजारा समाजाचे श्रद्धास्थान मानले जाते. यासह वीर गोरा बादल , राजा गौरभोज, राणी दूर्गावती बंजारन , गुरुगोविंद गौर , राणा प्रतापसिंह , वीर मनिसींह पंवार , राजा गोपीचंद गौर , वीरांगना मलुकी आदी शुरवीर महापुरुषांचे स्मरण समाजात विविध उत्सव विधीप्रंसगी स्मरण केले जाते. ==तांडा व्यवस्था== संपूर्ण भारतात बंजारा हा समाजगण सर्वत्र विखुरलेला असून भारताच्या अगदी कानाकोपऱ्यांपर्यंत त्यांच्या स्वतंत्र वसाहती आहेत. लदेणी व्यवसायाच्या निमित्ताने मध्य युगापर्यंत हा समाज भारताच्या वेगवेगळ्या भौगोलिक प्रदेशात आढळतो. आपला परंपरागत व्यवसाय इंग्रजांच्या आगमनानंतर उद्ध्वस्त झाल्याने अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मात्र तो एका ठिकाणी स्थिरावल्याचे उपलब्ध पुराव्यांवरून दिसते. गौरबंजारा वस्तीस्थानास [[तांडा]]'' असे म्हणतात. तांडयाच्या प्रमुखाला नाईक (नायक) असे म्हणतात. 'तांडा' मध्ये प्राचीन काळापासून आजही 'सेनं सायी वेस' ही वैश्विक कल्याणासाठी सामुदायिक प्रार्थना केली जाते. थोर समाजसुधारक महानायक [[वसंतराव नाईक]] यांच्या परिश्रमातून तांड्याला स्थिर जीवन मिळाले. तर तांड्यात सामाजिक सुधारणांची सुरुवात थोर समाजसुधारक बळीराम पाटील मांडवीकर यांनी केली. तांडा हा बंजारा समाजाचा दर्पण मानला जातो. तांडा सक्षमीकरणासाठी आणि तांडा व्यवस्था ग्लोबल व्हावी यासाठी प्रख्यात विचारवंत एकनाथ पवार-नायक यांनी 'तांडेसामू चालो' या तांडावादी विचारांची रुजवणूक केली. बंजारा समाजात तांडा व्यवस्थेला अनन्यसाधारण असे महत्त्व आहे. कारण तांडा द्वारे संस्कृती,भाषा, साहित्य जपण्याचे अत्यंत मोलाचे कार्य आजवर होत आले.'' ==पारंपरिक बंजारा कला== भारतीय बंजारा समाज एक आदिम क्षत्रिय समाजगण असून त्यांची लोकसंस्कृती ही तितकीच पुरातन व लौकिक असल्याचे दिसते. बंजाराचा इतिहास हा त्याग, बलिदान, शौर्य व पराक्रम यांनी समृद्ध आहे. पारंपरिक बंजारा कला अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण मानली जाते.कशिदाकाम , पोशाखशैली, वास्तुकला, 'गोरला' युद्धकला,व्यंजनशैली,घेर-घुमर न्रृत्यकला ही पारंपरिक कलाकौशल्य बंजारा समाजाने आजही जपल्याचे दिसून येते. उपजत कष्टाळू,साहसी मुलत:च सृजनशील असा हा समाजगण असून आपले सांस्कृतिक आविष्कार सण-उत्सव आदींच्या माध्यमातून व्यक्त करणारा, नाच-गाण्यात आनंद शोधणाऱ्या बंजारा समाजाने काशीदाकारी सारख्या अनेक कलाकुसरींची मनोभावे जपणूक केली आहे. <ref>{{स्रोत पुस्तक| title=LOHGARH -The worlds largest fort,The capital of the sikh kingdom |दुवा=https://bluerosepublishers.com/product/lohgarh-the-worlds-largest-fortthe-capital-of-the-sikh-kingdom/|publisher=ब्ल्यू रोज पब्लिशर्स|year=२०१९|isbn=|location=दिल्ली}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=बंजारा लोगोका इतिहास|last=पाटील|first=बळीराम हिरामण|publisher=नवदुर्गा प्रकाशन|year=२०१२|location=गुजरात}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=बंजारो का सांस्कृतिक इतिहास|last=राठौड|first=डॉ. जयपाल सिंह|publisher=राजस्थानी ग्रंथागार|year=२०१५|isbn=|location=जोधपूर, राजस्थान}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=मारवाड की सांस्कृतिक धरोहर|last=राठोड|first=डॉ. गोविंदसिंह}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गोर वंश का इतिहास|last=कापडी|first=रामसिंह|year=१९६३|location=हरियाणा}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=गोर राजपूतो के अनमोल रतन|last=बलजोत|first=इंदरसींग|year=२०१२|location=पंजाब}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=History of Medieval Hindu|url=https://archive.org/details/dli.csl.5148|last=Vaidya|first=C. V.|year=१९२१}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[बंजारा तांडा]] * {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू धर्मामधील जाती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील जाती]] lw3lfdmb1uq93g1v048lkvkevstvoea 0 179350 2710629 2414044 2026-09-18T22:55:27Z अभय नातू 206 माहिती 2710629 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''विजयनगरम''' हा [[भारत]]ाच्या [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील २५ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="ecimain">[https://results.eci.gov.in/ Election Commission of India - Vizianagaram Election Results], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> २००९ सालच्या पुनर्रचनेदरम्यान निर्माण करण्यात आलेल्या<ref name="delim2008">[https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-order-2008/ Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> विजयनगरम मतदारसंघामध्ये [[विजयनगरम]] शहरासह [[विजयनगरम जिल्हा|विजयनगरम जिल्ह्यातील]] ५ व [[श्रीकाकुलम जिल्हा|श्रीकाकुलम जिल्ह्यातील]] २ असे एकूण ७ [[विधानसभा]] मतदारसंघ आहेत. == विधानसभा मतदारसंघ == विझियानगरम लोकसभा मतदारसंघात खालील सात विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होतो: # [[राजापूरम विधानसभा मतदारसंघ|राजापूरम]] # [[बोब्बिली विधानसभा मतदारसंघ|बोब्बिली]] # [[चीपूरुपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|चीपूरुपल्ली]] # [[गजपतीनगरम विधानसभा मतदारसंघ|गजपतीनगरम]] # [[नेल्लीमरला विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लीमरला]] # [[विझियानगरम विधानसभा मतदारसंघ|विझियानगरम]] # [[श्रुंगवरपुकोटा विधानसभा मतदारसंघ|श्रुंगवरपुकोटा]] == विजयनगरम मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार== {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मद्रास प्रांत|मद्रास राज्य (१९४७-१९५३)]]'' |- |[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] |[[कांडला सुब्रमण्यम]] | bgcolor=33CC00| | [[भारतीय समाजवादी पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र राज्य|आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|एकत्रित आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६-२०१४)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''१९५७ ते २००८ पर्यंत मतदारसंघ विसर्जीत'' |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[झांसी लक्ष्मी बोत्चा]] | bgcolor=#00BFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[पुशपती अशोक गजपती राजू]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|विभाजीत आंध्र प्रदेश राज्य (२०१४ - )]]'' |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[बेल्लना चन्द्रशेखर|बेल्लाना चंद्रशेखर]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | | | |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[कलिचेट्टी अप्पला नायडू]]''' || '''७,४३,११३''' || '''५७.३६%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[बेल्लाना चंद्रशेखर]] || ४,९३,८६२ || ३८.१२% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बॉब्बिली श्रीनु]] || २८,७२४ || २.२२% |- | नोटा || नोटा || २०,८४१ || १.६१% |- | मताधिक्य || कलिचेट्टी अप्पला नायडू || २,४९,२५१ || १९.२४% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]]''' || '''[[बेल्लाना चंद्रशेखर]]''' || '''५,७८,४१८''' || '''४७.४९%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अशोक गजपती राजू]] || ५,६६,७७७ || ४६.५३% |- | [[जनसेना पक्ष]] || यादाला आदिनारायण || १५,७९१ || १.३०% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]] || १४,९६६ || १.२३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || पी. संन्यासी राजू || १०,५२४ || ०.८६% |- | नोटा || नोटa || २९,५८१ || २.४३% |- | मताधिक्य || बेल्लाना चंद्रशेखर || ११,६४१ || ०.९६% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[अशोक गजपती राजू]]''' || '''५,९६,९६५''' || '''५०.५५%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[वेंकटश्वरा राव बोत्सा]] || ४,९०,०५४ || ४१.४९% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]] || ४३,४०१ || ३.६८% |- | नोटा || नोटा || ९,४५५ || ०.८०% |- | मताधिक्य || अशोक गजपती राजू || १,०६,९११ || ९.०६% |} === २००९ निवडणूक <ref name="resultuniv2009">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2009], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]]''' || '''४,११,५८४''' || '''४०.६५%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अन्डोवरपु अप्पला नायडू]] || ३,५१,००० || ३४.६७% |- | प्रजा राज्यम पक्ष || डॉ. के. एन. राव || १,८०,०८२ || १७.७९% |- | मताधिक्य || झाशी लक्ष्मी बोत्सा || ६०,५८४ || ५.९८% |} ==बाह्य दुवे== *[http://www.elections.in/andhra-pradesh/parliamentary-constituencies/vizianagaram.html संपूर्ण माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923235454/http://www.elections.in/andhra-pradesh/parliamentary-constituencies/vizianagaram.html |date=2015-09-23 }} {{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:विजयनगरम जिल्हा|लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ]] slptj81g559rc8pyf5hhpoiay41ts6s 2710647 2710629 2026-09-19T04:49:15Z अभय नातू 206 /* विधानसभा मतदारसंघ */ 2710647 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''विजयनगरम''' हा [[भारत]]ाच्या [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील २५ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="ecimain">[https://results.eci.gov.in/ Election Commission of India - Vizianagaram Election Results], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> २००९ सालच्या पुनर्रचनेदरम्यान निर्माण करण्यात आलेल्या<ref name="delim2008">[https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-order-2008/ Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> विजयनगरम मतदारसंघामध्ये [[विजयनगरम]] शहरासह [[विजयनगरम जिल्हा|विजयनगरम जिल्ह्यातील]] ५ व [[श्रीकाकुलम जिल्हा|श्रीकाकुलम जिल्ह्यातील]] २ असे एकूण ७ [[विधानसभा]] मतदारसंघ आहेत. == विधानसभा मतदारसंघ == विझियानगरम लोकसभा मतदारसंघात खालील सात विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होतो: # [[राजम विधानसभा मतदारसंघ|राजम]] # [[बोब्बिली विधानसभा मतदारसंघ|बोब्बिली]] # [[चीपूरुपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|चीपूरुपल्ली]] # [[गजपतीनगरम विधानसभा मतदारसंघ|गजपतीनगरम]] # [[नेल्लीमरला विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लीमरला]] # [[विझियानगरम विधानसभा मतदारसंघ|विझियानगरम]] # [[श्रुंगवरपुकोटा विधानसभा मतदारसंघ|श्रुंगवरपुकोटा]] == विजयनगरम मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार== {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मद्रास प्रांत|मद्रास राज्य (१९४७-१९५३)]]'' |- |[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] |[[कांडला सुब्रमण्यम]] | bgcolor=33CC00| | [[भारतीय समाजवादी पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र राज्य|आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|एकत्रित आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६-२०१४)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''१९५७ ते २००८ पर्यंत मतदारसंघ विसर्जीत'' |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[झांसी लक्ष्मी बोत्चा]] | bgcolor=#00BFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[पुशपती अशोक गजपती राजू]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|विभाजीत आंध्र प्रदेश राज्य (२०१४ - )]]'' |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[बेल्लना चन्द्रशेखर|बेल्लाना चंद्रशेखर]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | | | |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[कलिचेट्टी अप्पला नायडू]]''' || '''७,४३,११३''' || '''५७.३६%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[बेल्लाना चंद्रशेखर]] || ४,९३,८६२ || ३८.१२% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बॉब्बिली श्रीनु]] || २८,७२४ || २.२२% |- | नोटा || नोटा || २०,८४१ || १.६१% |- | मताधिक्य || कलिचेट्टी अप्पला नायडू || २,४९,२५१ || १९.२४% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]]''' || '''[[बेल्लाना चंद्रशेखर]]''' || '''५,७८,४१८''' || '''४७.४९%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अशोक गजपती राजू]] || ५,६६,७७७ || ४६.५३% |- | [[जनसेना पक्ष]] || यादाला आदिनारायण || १५,७९१ || १.३०% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]] || १४,९६६ || १.२३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || पी. संन्यासी राजू || १०,५२४ || ०.८६% |- | नोटा || नोटa || २९,५८१ || २.४३% |- | मताधिक्य || बेल्लाना चंद्रशेखर || ११,६४१ || ०.९६% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[अशोक गजपती राजू]]''' || '''५,९६,९६५''' || '''५०.५५%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[वेंकटश्वरा राव बोत्सा]] || ४,९०,०५४ || ४१.४९% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]] || ४३,४०१ || ३.६८% |- | नोटा || नोटा || ९,४५५ || ०.८०% |- | मताधिक्य || अशोक गजपती राजू || १,०६,९११ || ९.०६% |} === २००९ निवडणूक <ref name="resultuniv2009">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2009], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]]''' || '''४,११,५८४''' || '''४०.६५%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अन्डोवरपु अप्पला नायडू]] || ३,५१,००० || ३४.६७% |- | प्रजा राज्यम पक्ष || डॉ. के. एन. राव || १,८०,०८२ || १७.७९% |- | मताधिक्य || झाशी लक्ष्मी बोत्सा || ६०,५८४ || ५.९८% |} ==बाह्य दुवे== *[http://www.elections.in/andhra-pradesh/parliamentary-constituencies/vizianagaram.html संपूर्ण माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923235454/http://www.elections.in/andhra-pradesh/parliamentary-constituencies/vizianagaram.html |date=2015-09-23 }} {{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:विजयनगरम जिल्हा|लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ]] fqxdnusljhuyftnc8glrofdywdr5fil 2710648 2710647 2026-09-19T04:49:47Z अभय नातू 206 /* विधानसभा मतदारसंघ */ 2710648 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''विजयनगरम''' हा [[भारत]]ाच्या [[आंध्र प्रदेश]] राज्यातील २५ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे.<ref name="ecimain">[https://results.eci.gov.in/ Election Commission of India - Vizianagaram Election Results], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> २००९ सालच्या पुनर्रचनेदरम्यान निर्माण करण्यात आलेल्या<ref name="delim2008">[https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-and-assembly-constituencies-order-2008/ Delimitation of Parliamentary and Assembly Constituencies Order, 2008], Election Commission of India, Retrieved 30 August 2026.</ref> विजयनगरम मतदारसंघामध्ये [[विजयनगरम]] शहरासह [[विजयनगरम जिल्हा|विजयनगरम जिल्ह्यातील]] ५ व [[श्रीकाकुलम जिल्हा|श्रीकाकुलम जिल्ह्यातील]] २ असे एकूण ७ [[विधानसभा]] मतदारसंघ आहेत. == विधानसभा मतदारसंघ == विझियानगरम लोकसभा मतदारसंघात खालील सात विधानसभा मतदारसंघांचा समावेश होतो: # [[राजम विधानसभा मतदारसंघ|राजम]] # [[बोब्बिली विधानसभा मतदारसंघ|बोब्बिली]] # [[चीपूरुपल्ली विधानसभा मतदारसंघ|चीपूरुपल्ली]] # [[गजपतीनगरम विधानसभा मतदारसंघ|गजपतीनगरम]] # [[नेल्लीमरला विधानसभा मतदारसंघ|नेल्लीमरला]] # [[विझियानगरम विधानसभा मतदारसंघ|विझियानगरम]] # [[बोब्बिली विधानसभा मतदारसंघ|बोब्बिली]] == विजयनगरम मतदारसंघातून निवडून आलेले खासदार== {| class="wikitable" !वर्ष !खासदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मद्रास प्रांत|मद्रास राज्य (१९४७-१९५३)]]'' |- |[[१९५१-५२ लोकसभा निवडणुका|१९५१-५२]] |[[कांडला सुब्रमण्यम]] | bgcolor=33CC00| | [[भारतीय समाजवादी पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र राज्य|आंध्र राज्य (१९५३-१९५६)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|एकत्रित आंध्र प्रदेश राज्य (१९५६-२०१४)]]'' |- | align="center" colspan="4" |''१९५७ ते २००८ पर्यंत मतदारसंघ विसर्जीत'' |- |[[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] |[[झांसी लक्ष्मी बोत्चा]] | bgcolor=#00BFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] |[[पुशपती अशोक गजपती राजू]] | bgcolor=#FFFF00| | [[तेलुगू देसम पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[आंध्र प्रदेश|विभाजीत आंध्र प्रदेश राज्य (२०१४ - )]]'' |- |[[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[बेल्लना चन्द्रशेखर|बेल्लाना चंद्रशेखर]] | bgcolor=#0000FF| | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] |- |[[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | | | |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ निवडणूक <ref name="resultuniv2024">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2024], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[कलिचेट्टी अप्पला नायडू]]''' || '''७,४३,११३''' || '''५७.३६%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[बेल्लाना चंद्रशेखर]] || ४,९३,८६२ || ३८.१२% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[बॉब्बिली श्रीनु]] || २८,७२४ || २.२२% |- | नोटा || नोटा || २०,८४१ || १.६१% |- | मताधिक्य || कलिचेट्टी अप्पला नायडू || २,४९,२५१ || १९.२४% |} === २०१९ निवडणूक <ref name="resultuniv2019">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2019], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]]''' || '''[[बेल्लाना चंद्रशेखर]]''' || '''५,७८,४१८''' || '''४७.४९%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अशोक गजपती राजू]] || ५,६६,७७७ || ४६.५३% |- | [[जनसेना पक्ष]] || यादाला आदिनारायण || १५,७९१ || १.३०% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]] || १४,९६६ || १.२३% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] || पी. संन्यासी राजू || १०,५२४ || ०.८६% |- | नोटा || नोटa || २९,५८१ || २.४३% |- | मताधिक्य || बेल्लाना चंद्रशेखर || ११,६४१ || ०.९६% |} === २०१४ निवडणूक <ref name="resultuniv2014">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2014], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]]''' || '''[[अशोक गजपती राजू]]''' || '''५,९६,९६५''' || '''५०.५५%''' |- | [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष|वायएसआरसीपी]] || [[वेंकटश्वरा राव बोत्सा]] || ४,९०,०५४ || ४१.४९% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]] || ४३,४०१ || ३.६८% |- | नोटा || नोटा || ९,४५५ || ०.८०% |- | मताधिक्य || अशोक गजपती राजू || १,०६,९११ || ९.०६% |} === २००९ निवडणूक <ref name="resultuniv2009">[https://resultuniversity.com/election/vizianagaram-lok-sabha-constituency Vizianagaram Lok Sabha Constituency Election Result 2009], ResultUniversity, Retrieved 30 August 2026.</ref> === {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | '''[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]''' || '''[[झाशी लक्ष्मी बोत्सा]]''' || '''४,११,५८४''' || '''४०.६५%''' |- | [[तेलुगू देसम पक्ष|तेदेप]] || [[अन्डोवरपु अप्पला नायडू]] || ३,५१,००० || ३४.६७% |- | प्रजा राज्यम पक्ष || डॉ. के. एन. राव || १,८०,०८२ || १७.७९% |- | मताधिक्य || झाशी लक्ष्मी बोत्सा || ६०,५८४ || ५.९८% |} ==बाह्य दुवे== *[http://www.elections.in/andhra-pradesh/parliamentary-constituencies/vizianagaram.html संपूर्ण माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923235454/http://www.elections.in/andhra-pradesh/parliamentary-constituencies/vizianagaram.html |date=2015-09-23 }} {{आंध्र प्रदेशातील लोकसभा मतदारसंघ}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:विजयनगरम जिल्हा|लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:विजयनगरम लोकसभा मतदारसंघ]] n4xa0q0acg5ab94dvivq17z6l7jtp76 0 207998 2710616 2642481 2026-09-18T22:29:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710616 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|आंबेडकरी चळवळ}} '''आंबेडकरवाद''' ([[इंग्रजी]]: Ambedkarism) हा [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या विचारांवर किंवा सिद्धातांवर आधारित एक भारतीय [[तत्त्वज्ञान]] किंवा विचारप्रणाली आहे. आंबेडकरवाद हे एक राजकीय, सामाजिक, धार्मिक तसेच राष्ट्रवादी तत्त्वज्ञान आहे. आंबेडकरवादाचे सर्वात प्रमुख तत्त्व "समानता" आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/by-invitation/we-are-ambedkarites-we-are-not-dalits/articleshow/65694470.cms|title=We are Ambedkarites, we are not Dalits|last=Sep 6|first=Mumbai Mirror {{!}} Updated:|last2=2018|website=Mumbai Mirror|access-date=2019-01-03|last3=Ist|first3=09:10|archive-date=2021-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210212031750/https://mumbaimirror.indiatimes.com/opinion/columnists/by-invitation/we-are-ambedkarites-we-are-not-dalits/articleshow/65694470.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://telanganatoday.com/a-life-in-the-service-of-ambedkarism|title=A life in the service of Ambedkarism|last=Dahiwale|first=Mangesh|website=Telangana Today|language=en-US|access-date=2019-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/this-love-for-ambedkar-architect-of-constitution-parliamentary-democracy-5482247/|title=This love for Ambedkar|date=2018-12-07|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|access-date=2019-01-03}}</ref> ही विचारप्रणाली क्रांतिकारी, मानवतावादी व विज्ञानवादी असून [[भारत]] देशासह जगभरातील अनेक लोकांवर त्याचा प्रभाव आहे, ज्यात शोषित-पीडित लोक, शेतकरी, श्रमिक, महिलाधिकारी, राजकारणी, समाजिक कार्यकर्त्ये, दलित व बौद्ध चळवळीतील कार्यकर्ते यांचा समावेश होतो. भारताच्या दलित समाज व धर्मांतरित बौद्ध समाज यांच्यावर या विचारधारेचा सर्वाधिक प्रभाव असून ते या विचारधारेचा प्रसार-प्रचार करण्याचे कार्य देखील करत असतात. जाती निर्मूलनासाठी आंबेडकरवाद तत्तवप्रणाली वापरली जाते. आंबेडकरवाद ही एक मानवाच्या मन, विचार आणि वृत्तीमधील परिवर्तनाची जननी असल्याचे मानले जाते. आंबेडकरवादाला अनुसरणाऱ्यांना 'आंबेडकरवादी' किंवा 'आंबेडकरी' (''Ambedkarite'') म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/ambedkar-philosophy-is-for-betterment-of-society/articleshow/66977294.cms|title=‘Ambedkar philosophy is for betterment of society’ - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2019-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/mumbai/report-mumbai-it-s-not-reservation-but-representation-say-ambedkarites-2692971|title=Mumbai: It's not reservation but representation, say Ambedkarites|date=2018-12-07|website=dna|language=en|access-date=2019-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/ramdas-athawale-slapped-at-maharashtra-function-supporters-call-for-statewide-bandh-today-1965173.html|title=Ambedkarite Activist Tries to Slap Ramdas Athawale, in Hospital After Severe Beating by Minister's Men|website=News18|access-date=2019-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/pune-news/battle-of-koregaon-over-one-million-people-at-vijay-stambh-put-on-display-solidarity-within-the-community/story-mjnQSQSc8fJhuzgZR9ZftM.html|title=Battle of Koregaon: Lakhs of Dalits gather at the Vijay Stambh|date=2019-01-02|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title=8,000 Punjab Buddhists, majority loyal to Ambedkar | website=The Tribune | date=2018-12-06 | url=https://www.tribuneindia.com/news/punjab/8-000-punjab-buddhists-majority-loyal-to-ambedkar/694124.html | access-date=2019-01-03 | archive-date=2019-04-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190412220906/https://www.tribuneindia.com/news/punjab/8-000-punjab-buddhists-majority-loyal-to-ambedkar/694124.html | url-status=dead }}</ref> [[समता]], [[स्वातंत्र्य]], [[बंधुभाव]], [[न्याय]], [[बौद्ध धर्म|धम्म]], [[लोकशाही]], महिलाधिकार, [[अहिंसा]], [[सत्य]], [[मानव|मानवता]], [[विज्ञान]]वाद, [[संविधान]] ही आंबेडकरवादाची तत्त्वे आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/250917/answer-lies-in-ambedkarism.html|title=Answer lies in Ambedkarism|date=2017-09-25|website=Deccan Chronicle|language=en|access-date=2019-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dailymail.co.uk/~/article-4467168/index.html|title='God of Reservations?' India must separate Ambedkar from Ambedkarism|date=2017-05-02|website=Mail Online|access-date=2019-01-03}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/116168/bjp-up-fears-elections/|title=The BJP Has Swept UP But It Does Not Know the Way Ahead From Here|last=Tripathi|first=Arun Kumar|website=thewire.in|language=en-GB|access-date=2017-03-31}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thenewsminute.com/article/kcrs-125-feet-ambedkar-statue-mockery-very-spirit-ambedkrism-41663|title=KCR’s 125-feet Ambedkar statue is a mockery of the very spirit of Ambedkarism|date=2016-04-15|work=The News Minute|access-date=2017-03-31|archive-date=2018-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613084617/https://www.thenewsminute.com/article/kcrs-125-feet-ambedkar-statue-mockery-very-spirit-ambedkrism-41663|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.thenewsminute.com/article/kabali-boring-its-socio-political-depths-make-it-blockbuster-wasnt-46965|title=Kabali is boring, but its socio-political depths make it a blockbuster that wasn’t|date=2016-07-23|work=The News Minute|access-date=2017-03-31}}</ref> ==आंबेडकरवादाचा भारतीय समाजावरील प्रभाव == डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा भारतीय समाजजीवनावर खूप प्रभाव पडलेला आहे. भारत देशातील लोकसंख्येचा तिसऱ्याहून अधिक हिस्सा (एक तृतीयांश) डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांनी प्रभावित झालेला आहे. बाबासाहेबांचे कोट्यवधी अनुयायी आहेत. बाबासाहेब हे देशातील शोषित, पीडित, गरीब, दबलेल्या, पिचलेल्या लोकांचे उद्धारक होते. भारत देशातील विशेषतः ८५% मागास जनतेकरिता बाबासाहेबांनी कार्य केले आहे, त्यांच्या हक्कांसाठी लढून त्यांना त्यांचे हक्क मिळवून दिलेले आहेत. उर्वरित १५% जनता ही अतिश्रीमंत व सत्ताधारी होती.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (१२ वी)|last=महाराष्ट्र राज्य|first=माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ, पुणे|publisher=कृष्णमकुमार पाटील, महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ, पुणे|year=2014|isbn=|location=पुणे, महाराष्ट्र|pages=144–145|language=मराठी}}</ref> === जातिव्यवस्थेचे उच्चाटन === डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या व्यापक कार्यामुळे भारतीय समाजात सुमारे ५००० वर्षापासून प्रचलित असलेल्या हिंदू धर्मातील जातिव्यवस्थेस खिंडार पडले; तिचे उच्चाटन होण्यास चालना मिळाली. विषमतेवर आधारलेल्या जातिव्यवस्थेच्या जागी समतेवर आधारलेली [[लोकशाही]] व्यवस्था प्रस्थापित होण्यास चालना मिळाली.<ref name=":1">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (१२ वी)|last=महाराष्ट्र राज्य|first=माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ, पुणे|publisher=कृष्णमकुमार पाटील, महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ, पुणे|year=2014|isbn=|location=पुणे, महाराष्ट्र|pages=144|language=मराठी}}</ref> === अस्पृश्यांची उन्नती === डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे एक श्रेष्ठ समाजसुधारक व क्रांतिकारक होते. त्यांच्या अथक क्रांतिकारी कार्यामुळे हजारों वर्षापासून उच्च जातीच्या गुलामगिरीत अडकून पडलेल्या कोट्यवधी अस्पृश्यांमध्ये एकता व जागृती निर्माण झाली. अस्पृश्यांना त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाची जाणीव झाली. परिणामी त्याच्यांत आत्मविश्वास व आत्माविष्कार निर्माण झाला. आपणच आपल्या विकासासाठी लढा दिला पाहिजे, याची त्यांना जाणीव झाली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या उन्नतीसाठी भारतीय राज्यघटनेत ज्या विशेष तरतुदी केल्या, त्यामुळे अस्पृश्यांच्या हक्कांना घटनात्मक वैधता प्राप्त झाली. आज सरकार समाजकल्याणाच्या विविध योजना राबविते. त्याचे मोठे श्रेय डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या कार्यात जाते. बाबासाहेबांच्या प्रयत्नांमुळेच अस्पृश्यांना अधिकार, मालमत्ता व उच्च सामाजिक दर्जा मिळविणे शक्य झाले. याचा परिणाम म्हणून अस्पृश्यांमध्ये ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिशीलतेस चालना मिळाली.<ref name=":1" /> === बौद्ध धर्माचा प्रसार === एकेकाळी भारतात जन्मलेल्या, भारताचा राजधर्म असलेल्या आणि भारताबाहेरही अनेक देशांत पसरलेल्या पसरलेल्या बौद्ध धर्माचा ११व्या शतकानंतर भारतात ऱ्हास घडून आला. [[बोधिसत्त्व]] डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी २०व्या शतकात स्वतः बौद्ध धम्म स्वीकारून, त्यांच्या कोट्यवधी अनुयायांसह बौद्ध धम्माची दीक्षा दिल्याने भारतात बौद्ध धर्माच्या प्रचारास चालना मिळाली. [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर प्रदेश]], [[पंजाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[गुजरात]] व इतरही अनेक राज्यांत लाखो लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला आणि ६० वर्षापासून दरवर्षी अखंडपणे हजारों-लाखोंच्या संख्येने स्वीकारतही आहेत. इतरही अनेक उच्चशिक्षित लोक बौद्ध धर्माकडे आकर्षित झाले व त्यांनी बौद्ध [[तत्त्वज्ञान]], [[साहित्य]] व [[पाली भाषा]] यांच्या अभ्यासाची सुरुवात केली. २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतीय बौद्धांपैकी सुमारे ८३% बौद्ध हे आंबेडकरांपासून प्रेरीत होऊन बौद्ध (१९५६ नंतरचे धर्मांतरीत बौद्ध) बनलेले आहेत. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्वीकारल्याने भारतात बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवन झाले. यातूनच मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्म प्रचारास चालना मिळाली.<ref name=":2">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (१२ वी)|last=महाराष्ट्र राज्य|first=माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ, पुणे|publisher=कृष्णमकुमार पाटील, महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ, पुणे|year=2014|isbn=|location=पुणे, महाराष्ट्र|pages=145|language=मराठी}}</ref> === आमूलाग्र परिवर्तनास चालना === डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात आमूलाग्र परिवर्तन घडून आले. जातिव्यवस्थेत परिवर्तन होण्यास सुरुवात झाली. शिवाय [[विवाह]], [[धर्म]], [[अर्थशास्त्र|अर्थ]], [[शिक्षण]] [[राज्य]] या सामाजिक संस्थांतही परिवर्तन सुरू झाले. [[नवबौद्ध]]ांनी [[हिंदू विवाह]] पद्धती नाकारली व बौद्ध विवाहपद्धती स्वीकारली. बाबासाहेबांच्या पुरोगामी विचारांमुळे दलितांनी [[बलुता]] पद्धतीचा त्याग केला. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलला. जे लोक शिक्षणापासून वंचित होते त्यांनी शिक्षण घेणे सुरू केल्याने शिक्षणाचे सर्वत्रीकरण घडून आले. [[आरक्षण]]ाच्या धोरणामुळे [[अनुसूचित जाती]] व [[अनुसूचित जमाती|जमातींना]] राजकीय व प्रशासकीय सत्ता मिळाली. परिणामी समाजातील सर्व घटकांना राजकीय सहभाग मिळणे शक्य झाले.<ref name=":2" /> आधुनिक आंबेडकरी चळवळीला नवीन लेखक तथा राजकीय शास्त्रज्ञ आणि विचारकांचे खुप मोठे योगदान आहे. यात नवीन राजकीय विचारवंत प्रमोद भीमराव ठाकरे यांचा समावेश होते.{{संदर्भ}} === दलित-आंबेडकरवादी चळवळीचा उदय === मानवाधिकारी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रयत्नांमुळे [[दलित चळवळ]]ीचा उदय झाला. सुरुवातीस केवळ [[महार]] लोकच या चळवळीत सहभागी झाले होते. शिक्षणप्रसाराबरोबरच इतर मागास जातीही बाबासाहेबांच्या तत्त्वज्ञानाने प्रभावित झाल्या व त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी चळवळी सुरू केल्या. परिणामी, आज दलित चळवळीचा विस्तार झाला आहे. दलित चळवळीला आज प्रामुख्याने "[[आंबेडकरवादी चळवळ]]" म्हणले जाते.<ref name=":2" /> == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]] * [[मार्क्सवाद]] * [[गांधीवाद]] ==बाह्य दुवे== * [http://www.merinews.com/article/the-rise-of-ambedkarism/15895702.shtml The rise of Ambedkarism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804141037/http://www.merinews.com/article/the-rise-of-ambedkarism/15895702.shtml |date=2018-08-04 }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:तत्त्वज्ञान]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:आंबेडकरवाद| ]] [[वर्ग:विचारप्रणाली]] [[वर्ग:राजकीय विचारप्रणाली]] ko1iqnoo3x1aygtsqtfqpj9ab92ygql 0 215088 2710596 2531458 2026-09-18T18:06:21Z ~2026-50367-31 187525 /* चपळगावकर यांनी लिहिलेली पुस्तके */ 2710596 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नरेंद्र पुरुषोत्तम चपळगावकर''' ([[१० एप्रिल]], [[इ.स. १९३७|१९३७]]- [[२५ जानेवारी]], [[इ.स. २०२५|२०२५]]) हे [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] औरंगाबाद पीठाचे निवृत्त न्यायाधीश व वैचारिक लेखन करणारे एक मराठी लेखक होते.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://bombayhighcourt.nic.in/jshowpuisne.php?bhcpar=amdldGlkPTI3MyZwYWdlbm89MTQ= |title=MR. N.P. Chapalgaonkar |url-status=live}}</ref> न्यायाधीश होण्यापूर्वी ते सन १९६१-६२मध्ये ते [[लातूर]]च्या दयानंद विज्ञान महाविद्यालयाच्या मराठी विभागाचे पहिले प्रमुख होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.esakal.com/marathwada/former-justice-narendra-chapalgaonkar-prominent-marathi-author-passes-away-at-88-srk94 |title= माजी न्यायमूर्ती नरेंद्र चपळगावकर यांचे निधन! ; मराठवाड्याचा वैचारिक वाड्मयीन वारसा निर्वतला |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक सकाळ |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२९ जानेवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> २३-१०-२००३ पासून ते गरवारे पॉलिएस्टर लिमिटेडचे स्वतंत्र अकार्यकारी संचालक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.mahamtb.com/Encyc/2023/2/1/Narendra-Chapalgaonkar-interview.html |title= न्यायमूर्तींच्या दृष्टिकोनातून साहित्य... |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=दैनिक तरुण भारत |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२९ जानेवारी २०२५ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> चपळगावकर नरहर कुरुंदकर न्यासाचे एक विश्वस्त आहेत. ते [[औरंगाबाद]] येथे वास्तव्यास असतात. चपळगावकर वृत्तपत्रांतून लेख लिहितात. उदा० 'दिव्य मराठी'च्या १४-१-२०१२ च्या अंकात त्यांचा ''खाडिलकरांचे 'कीचकवध'" हा लेख प्रसिद्ध झाला. फेब्रुवारी २०२३ मध्ये वर्धा येथे होणाऱ्या ९६व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष म्हणून त्यांची निवड झाली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur/akhil-bharatiya-96th-marathi-sahitya-sammelan-wardha-president-retired-judge-and-literate-narendra-chapalgaonkar/articleshow/95381178.cms|title=९६ व्या अ. भा. मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी निवृत्‍त न्‍या. नरेंद्र चपळगावकर|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-11-11}}</ref> == कारकीर्द == चपळगावकर यांनी १९६२ ते १९७८ या काळात बीडमध्ये वकिली केली. त्यानंतर १९७९ ते १९८१ दरम्यान मुंबई उच्च न्यायालयात वकिली केली. आणि १९८१ पासून [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्च न्यायालयाच्या]] औरंगाबाद पीठाचे न्यायाधीश म्हणून काम केले. मुंबई उच्च न्यायालयाचे अतिरिक्त न्यायाधीश म्हणून त्यांची १९ जानेवारी १९९० मध्ये नियुक्ती झाली आणि कायमचे न्यायाधीश म्हणून २० नोव्हेंबर १९९० रोजी नियुक्ती झाली. १० एप्रिल १९९९ रोजी ते निवृत्त झाले.<ref name=":0" /> ==चपळगावकर यांनी लिहिलेली पुस्तके== * [[अनंत भालेराव]]: काळ आणि कर्तृत्त्व * आठवणीतले दिवस * कर्मयोगी संन्यासी (स्वामी [[स्वामी रामानंद तीर्थ|रामानंदतीर्थ]] यांचे चरित्र) * कायदा आणि माणूस * कहाणी हैदराबाद लढ्याची * तीन न्यायमूर्ती आणि त्यांचा काळ * तुमच्या माझ्या मनातलं (ललित) * त्यांना समजून घेताना (ललित) * दीपमाळ (भाषाविषयक, साहित्य आणि समीक्षा) * नामदार गोखल्यांचा भारत सेवक समाज * नामदार गोखल्यांचं शहाणपण * न्यायमूर्ती केशवराव कोरटकर * न्यायाच्या गोष्टी (न्यायविषयक कथा) * मनातली माणसं (व्यक्तिचित्रणे) * महात्मा गांधी आणि भारतीय राज्यघटना * राज्यघटनेचे अर्धशतक * विधिमंडळे आणि न्यायसंस्था: संघर्षाचे सहजीवन * संघर्ष आणि शहाणपण * समाज आणि संस्कृती * संस्थानी माणसं (व्यक्तिचित्रणे) * सावलीचा शोध (सामाजिक) * हरवलेले स्नेहबंध * पंतप्रधान नेहरू ==सन्मान आणि पुरस्कार== * महाराष्ट्र फाउंडेशनचा दिलीप चित्रे स्मृती साहित्य जीवन गौरव पुरस्कार (२०२२)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/pune/lifetime-achievement-maharashtra-foundation-announced-narendra-chapalgaonkar-and-prema-purav-a727/|title=महाराष्ट्र फाउंडेशनचा जीवनगौरव नरेंद्र चपळगावकर अन् प्रेमा पुरव यांना जाहीर|last=author/lokmat-news-network|date=2022-01-10|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2022-11-11}}</ref> * पुण्यात २१-२२ जानेवारी २०१२ रोजी झालेल्या १३व्या [[राष्ट्रीय बंधुता साहित्य संमेलन]]ाचे अध्यक्षपद. * सन २००३ मध्ये [[मराठवाडा साहित्य परिषद]]ेच्या माजलगाव शाखेने मसापच्या विभागीय [[मराठवाडा साहित्य संमेलन]]ाच्या ([[शिवार साहित्य संमेलन]]ाचे) आयोजन केले होते. माजी न्यायमूर्ती नरेंद्र चपळगावकर त्या संमेलनाचे अध्यक्ष होते. * २६वे मराठवाडा साहित्य संमेलन २००४ साली माजलगाव येथे नवविकास मंडळ शिक्षण संस्थेच्या वतीने घेण्यात आले.या संमेलनाचेही अध्यक्ष न्या.नरेंद्र चपळगावकर होते. * 'तीन न्यायमूर्ती आणि त्यांचा काळ' या पुस्तकासाठी भैरुरतन दमाणी पुरस्कार (२०११)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAG-narendra-chapalgaonkar-and-bairuratan-damani-puraskar-2602171.html |title=वाचन हे जीवनमूल्य व्हावं |url-status=live}}</ref> * प्राचार्य [[शिवाजीराव अनंतराव भोसले|शिवाजीराव भोसले]] स्मृती सन्मान (२०१८) * औरंगाबाद येथे १३-१४ मार्च २०१४ या तारखांना झालेल्या ९व्या [[जलसाहित्य संमेलन]]ाचे अध्यक्षपद. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:चपळगावकर, नरेंद्र}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी न्यायाधीश]] [[वर्ग:इ.स. १९३७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मृत्यू]] kb99vj6h8852yakoo2xqpmwj0wy07ul 0 230848 2710713 1788987 2026-09-19T11:26:00Z आर्या जोशी 65452 छायाचित्र 2710713 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[File:पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल.jpg|thumb|पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल]] '''नंदीबैल''' ही महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीतील संकल्पना मानली जाते. नंदी हा [[बैल]] [[शिव|शिवाचे]] वाहन समजला जातो त्यामुळे हिंदू संस्कृतीत त्याला विशेष मान आहे. ==सामाजिक स्थान== नंदीबैल घेऊन गावोगावी फिरणारी जमात आहे.  ही मंडळी नंदीबैलाला सजवून दारोदारी नेतात आणि लोकांना त्यांचे भविष्य सांगून आपला चरितार्थ चालवितात. याविषयी लोकगीतेही प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{Citation|last=Hans Surti|title=Fortune Teller's Bull (Nandi) (नंदी बैल, आला रे आला - मुंबई)|date=2017-03-05|url=https://www.youtube.com/watch?v=saYz7hRt8ko|accessdate=2018-07-18}}</ref> [[मंगेश पाडगांवकर]] यांनी लिहिलेले 'सांग सांग भोलानाथ' हे बालगीत ही प्रसिद्ध आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] <references />[https://www.youtube.com/watch?v=HjqWd0ZFPh8 २.खेड्यातील नंदी बैलाचा खेळ पाह...!] 1csqqxx71p3f8y1os1wc34g546dv47e 2710714 2710713 2026-09-19T11:27:09Z आर्या जोशी 65452 संदर्भ जोडला 2710714 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[File:पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल.jpg|thumb|पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल]] '''नंदीबैल''' ही महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीतील संकल्पना मानली जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/nandibail-wala|title=संस्कृतीच्या खुणा: नंदीबैलवाला|last=Prabhat|first=Dainik|website=Dainik Prabhat|language=mr|access-date=2026-09-19}}</ref>नंदी हा [[बैल]] [[शिव|शिवाचे]] वाहन समजला जातो त्यामुळे हिंदू संस्कृतीत त्याला विशेष मान आहे. ==सामाजिक स्थान== नंदीबैल घेऊन गावोगावी फिरणारी जमात आहे.  ही मंडळी नंदीबैलाला सजवून दारोदारी नेतात आणि लोकांना त्यांचे भविष्य सांगून आपला चरितार्थ चालवितात. याविषयी लोकगीतेही प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{Citation|last=Hans Surti|title=Fortune Teller's Bull (Nandi) (नंदी बैल, आला रे आला - मुंबई)|date=2017-03-05|url=https://www.youtube.com/watch?v=saYz7hRt8ko|accessdate=2018-07-18}}</ref> [[मंगेश पाडगांवकर]] यांनी लिहिलेले 'सांग सांग भोलानाथ' हे बालगीत ही प्रसिद्ध आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] <references />[https://www.youtube.com/watch?v=HjqWd0ZFPh8 २.खेड्यातील नंदी बैलाचा खेळ पाह...!] qpdiid76ddkm3hfeqa3cghp375sbrx0 2710715 2710714 2026-09-19T11:28:30Z आर्या जोशी 65452 /* सामाजिक स्थान */ संदर्भ 2710715 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[File:पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल.jpg|thumb|पुणे शहरातील सार्वजनिक गणेशोत्सवात सहभागी नंदीबैल]] '''नंदीबैल''' ही महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीतील संकल्पना मानली जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dainikprabhat.com/nandibail-wala|title=संस्कृतीच्या खुणा: नंदीबैलवाला|last=Prabhat|first=Dainik|website=Dainik Prabhat|language=mr|access-date=2026-09-19}}</ref>नंदी हा [[बैल]] [[शिव|शिवाचे]] वाहन समजला जातो त्यामुळे हिंदू संस्कृतीत त्याला विशेष मान आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Marathi_vanmayaca_vivecaka_itihasa/Uw4tAQAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%AC%E0%A5%88%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&printsec=frontcover|title=Marathi vanmayaca vivecaka itihasa|last=Jośī|first=Pralhāda Narahara|date=1972|publisher=Nitin Prakashan|language=mr}}</ref> ==सामाजिक स्थान== नंदीबैल घेऊन गावोगावी फिरणारी जमात आहे.  ही मंडळी नंदीबैलाला सजवून दारोदारी नेतात आणि लोकांना त्यांचे भविष्य सांगून आपला चरितार्थ चालवितात. याविषयी लोकगीतेही प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{Citation|last=Hans Surti|title=Fortune Teller's Bull (Nandi) (नंदी बैल, आला रे आला - मुंबई)|date=2017-03-05|url=https://www.youtube.com/watch?v=saYz7hRt8ko|accessdate=2018-07-18}}</ref> [[मंगेश पाडगांवकर]] यांनी लिहिलेले 'सांग सांग भोलानाथ' हे बालगीत ही प्रसिद्ध आहे. == संदर्भ == [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] <references />[https://www.youtube.com/watch?v=HjqWd0ZFPh8 २.खेड्यातील नंदी बैलाचा खेळ पाह...!] 5md1r4xfg576sb8tnob0xwvzhnt9uzj 0 256683 2710610 2605176 2026-09-18T21:46:44Z अभय नातू 206 /* कथा */ 2710610 wikitext text/x-wiki '''''एबी अणि सीडी''''' हा एक भारतीय मराठी चित्रपट आहे. हा मिलिंद लेले यांनी दिग्दर्शित केला होता व अभयनाद सिंह, [[अक्षय बर्दापूरकर]], अरविंद रेड्डी, कृष्णा पर्सौद आणि पियुष सिंह यांनी निर्मित केला होता. हा चित्रपट १३ मार्च २०२० रोजी प्रदर्शित झाला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinestaan.com/articles/2020/feb/10/24433|title=Vikram Gokhale's AB Ani CD gets a release date|last=Zore|first=Suyog|website=Cinestaan|access-date=2020-06-16|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616171728/https://www.cinestaan.com/articles/2020/feb/10/24433|url-status=dead}}</ref>. हे एक विनोदी नाटक आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakaltimes.com/art-culture/what%E2%80%99s-%E2%80%98ab-aani-cd%E2%80%99-all-about-47425|title=What’s ‘AB aani CD’ all about?|date=2020-03-12|website=www.sakaltimes.com|language=en|access-date=2020-06-16|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616164441/https://www.sakaltimes.com/art-culture/what%E2%80%99s-%E2%80%98ab-aani-cd%E2%80%99-all-about-47425|url-status=dead}}</ref>. या चित्रपटात [[विक्रम गोखले]], [[सुबोध भावे]], [[सायली संजीव]] आणि अक्षय टंकसाळे मुख्य भूमिकेत आहेत. [[अमिताभ बच्चन]] एक कॅमियोमध्ये(??) दिसले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/amitabh-bachchans-marathi-film-ab-ani-cd-set-for-digital-premiere-on-may-1-2588263.html|title=Amitabh Bachchan's Marathi Film AB Ani CD Set for Digital Premiere on May 1|date=2020-04-22|website=News18|access-date=2020-06-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/amitabh-bachchan-and-vikram-gokhale-s-marathi-film-ab-aani-cd-to-premiere-on-ott-on-may-1-1669886-2020-04-22|title=Amitabh Bachchan and Vikram Gokhale's Marathi film AB Aani CD to premiere on OTT on May 1|last=MumbaiApril 22|first=Press Trust of India|last2=April 23|first2=2020UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2020-06-16|last3=Ist|first3=2020 10:13}}</ref> == कथा == एबी आणि सीडीची कथा ७४ वर्षीय चंद्रकांत देशपांडे उर्फ सीडीची असून ते आपल्या दोन मुलांबरोबर राहतात. त्यांची दोनही मुले विवाहित असून त्यांना मुले आहेत. चंद्रकांत देशपांडे यांना सेवानिवृत्त होऊन बरेच दिवस झाले आहेत. काही वर्षांपूर्वी त्यांची पत्नी (नीलिमा कुलकर्णी) यांचे निधन झाल्यामुळे बऱ्याच दिवसांपासून त्यांना एकटे पडल्यासारखे वाटत होते. कुटुंबातली तशीच बाहेरची माणसे चंद्रकांत यांचा सतत अपमान करीत असत. हिंदी चित्रपटाचे दिग्गज अमिताभ बच्चन यांचे पत्र मिळाल्यावर त्यांचे आयुष्य एक वेगळेच वळण घेते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/amitabh-bachchan-marathi-film-ab-ani-cd-5720963/|title=Amitabh Bachchan to star in Marathi film AB ani CD|date=2019-05-10|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2020-06-16}}</ref>. अमिताभ म्हणतात की ते अलाहाबादमधील शाळेत वर्गमित्र होते आणि चंद्रकांत यांना त्यांच्या शिक्षकांचा १००वा जन्मदिवस साजरा करण्यासाठी आमंत्रण येते. कुटुंबातील लोक आनंदित होतात, स्वतः देशपांडे चकित होतात.f>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/movie-review/ab-ani-cd-movie-review/articleshow/74616667.cms|title=AB ani CD Movie Review|last=Mar 13|first=Ganesh MatkariGanesh Matkari / Updated:|last2=2020|website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=2020-06-16|last3=Ist|first3=21:15|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616171704/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/movie-review/ab-ani-cd-movie-review/articleshow/74616667.cms|url-status=dead}}</ref> == कास्ट == [[विक्रम गोखले]] (चंद्रकांत देशपांडे) [[सुबोध भावे]] [[सायली संजीव]] अक्षय टांकसाळे [[अमिताभ बच्चन]] == संगीत == असा हात हाती (मेखला खडीकर) जीवनाचा सोहळा (देवकी पंडित) == बाह्य साईट == [[imdbtitle:10419042|एबी अणि सीडी]] आयएमडीबीवर == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील मराठी चित्रपट]] iym15s2mwbnq2h0uvy9uf4ai5bg7kpw 2710611 2710610 2026-09-18T21:47:07Z अभय नातू 206 /* कथा */ 2710611 wikitext text/x-wiki '''''एबी अणि सीडी''''' हा एक भारतीय मराठी चित्रपट आहे. हा मिलिंद लेले यांनी दिग्दर्शित केला होता व अभयनाद सिंह, [[अक्षय बर्दापूरकर]], अरविंद रेड्डी, कृष्णा पर्सौद आणि पियुष सिंह यांनी निर्मित केला होता. हा चित्रपट १३ मार्च २०२० रोजी प्रदर्शित झाला<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinestaan.com/articles/2020/feb/10/24433|title=Vikram Gokhale's AB Ani CD gets a release date|last=Zore|first=Suyog|website=Cinestaan|access-date=2020-06-16|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616171728/https://www.cinestaan.com/articles/2020/feb/10/24433|url-status=dead}}</ref>. हे एक विनोदी नाटक आहे<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakaltimes.com/art-culture/what%E2%80%99s-%E2%80%98ab-aani-cd%E2%80%99-all-about-47425|title=What’s ‘AB aani CD’ all about?|date=2020-03-12|website=www.sakaltimes.com|language=en|access-date=2020-06-16|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616164441/https://www.sakaltimes.com/art-culture/what%E2%80%99s-%E2%80%98ab-aani-cd%E2%80%99-all-about-47425|url-status=dead}}</ref>. या चित्रपटात [[विक्रम गोखले]], [[सुबोध भावे]], [[सायली संजीव]] आणि अक्षय टंकसाळे मुख्य भूमिकेत आहेत. [[अमिताभ बच्चन]] एक कॅमियोमध्ये(??) दिसले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/amitabh-bachchans-marathi-film-ab-ani-cd-set-for-digital-premiere-on-may-1-2588263.html|title=Amitabh Bachchan's Marathi Film AB Ani CD Set for Digital Premiere on May 1|date=2020-04-22|website=News18|access-date=2020-06-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/binge-watch/story/amitabh-bachchan-and-vikram-gokhale-s-marathi-film-ab-aani-cd-to-premiere-on-ott-on-may-1-1669886-2020-04-22|title=Amitabh Bachchan and Vikram Gokhale's Marathi film AB Aani CD to premiere on OTT on May 1|last=MumbaiApril 22|first=Press Trust of India|last2=April 23|first2=2020UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2020-06-16|last3=Ist|first3=2020 10:13}}</ref> == कथा == एबी आणि सीडीची कथा ७४ वर्षीय चंद्रकांत देशपांडे उर्फ सीडीची असून ते आपल्या दोन मुलांबरोबर राहतात. त्यांची दोनही मुले विवाहित असून त्यांना मुले आहेत. चंद्रकांत देशपांडे यांना सेवानिवृत्त होऊन बरेच दिवस झाले आहेत. काही वर्षांपूर्वी त्यांची पत्नी (नीलिमा कुलकर्णी) यांचे निधन झाल्यामुळे बऱ्याच दिवसांपासून त्यांना एकटे पडल्यासारखे वाटत होते. कुटुंबातली तशीच बाहेरची माणसे चंद्रकांत यांचा सतत अपमान करीत असत. हिंदी चित्रपटाचे दिग्गज अमिताभ बच्चन यांचे पत्र मिळाल्यावर त्यांचे आयुष्य एक वेगळेच वळण घेते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/amitabh-bachchan-marathi-film-ab-ani-cd-5720963/|title=Amitabh Bachchan to star in Marathi film AB ani CD|date=2019-05-10|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2020-06-16}}</ref>. अमिताभ म्हणतात की ते अलाहाबादमधील शाळेत वर्गमित्र होते आणि चंद्रकांत यांना त्यांच्या शिक्षकांचा १००वा जन्मदिवस साजरा करण्यासाठी आमंत्रण येते. कुटुंबातील लोक आनंदित होतात, स्वतः देशपांडे चकित होतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/movie-review/ab-ani-cd-movie-review/articleshow/74616667.cms|title=AB ani CD Movie Review|last=Mar 13|first=Ganesh MatkariGanesh Matkari / Updated:|last2=2020|website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=2020-06-16|last3=Ist|first3=21:15|archive-date=2020-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200616171704/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/movie-review/ab-ani-cd-movie-review/articleshow/74616667.cms|url-status=dead}}</ref> == कास्ट == [[विक्रम गोखले]] (चंद्रकांत देशपांडे) [[सुबोध भावे]] [[सायली संजीव]] अक्षय टांकसाळे [[अमिताभ बच्चन]] == संगीत == असा हात हाती (मेखला खडीकर) जीवनाचा सोहळा (देवकी पंडित) == बाह्य साईट == [[imdbtitle:10419042|एबी अणि सीडी]] आयएमडीबीवर == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील मराठी चित्रपट]] hz8cerkaroe67vz0g0dtso4sot2qz4j 0 258147 2710576 2169412 2026-09-18T16:30:36Z Aditya tamhankar 80177 /* दक्षिण आफ्रिका महिलांचा आयर्लंड दौरा */ 2710576 wikitext text/x-wiki {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|१९९६-९७|१९९७-९८}} {{TOCRight|limit=2}} == मोसम आढावा == {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=8 | आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=5 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | [[कसोटी क्रिकेट|कसोटी]] ! width=50 | [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने|एकदिवसीय]] ! width=50 | [[२०-२० सामने|टी२०]] ! width=50 | [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|प्र.श्रे.]] ! width=50 | [[लिस्ट - अ सामने|लि-अ]] |- | style="text-align:left" | [[#ऑस्ट्रेलियाचा इंग्लंड दौरा|२२ मे १९९७]] | style="text-align:left" | {{cr|ENG}} | style="text-align:left" | {{cr|AUS}} | २-३ [६] || ३-० [३] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|६ जून १९९७]] | style="text-align:left" | {{cr|WIN}} | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | १-० [२] || १-० [१] || — || — || — |- | style="text-align:left" | [[#भारताचा श्रीलंका दौरा|२ ऑगस्ट १९९७]] | style="text-align:left" | {{cr|SL}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | ०-० [२] || ३-० [३] || — || — || — |- ! colspan=8 |आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=4 | स्पर्धा ! colspan=3 | विजेते |- | style="text-align:left" | [[#स्वतंत्रता चषक|९ मे १९९७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|IND}} [[पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक, १९९७|१९९७ पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|SL}} |- | style="text-align:left" | [[#आशिया चषक|१४ जुलै १९९७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|SL}} [[१९९७ आशिया चषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|SL}} |- | style="text-align:left" | [[#मैत्री चषक|१३ सप्टेंबर १९९७]] | style="text-align:left" colspan=4 | {{flagicon|CAN}} [[१९९७ भारत-पाकिस्तान मैत्री चषक]] | style="text-align:left" colspan=3 | {{cr|IND}} |} {| class="wikitable unsortable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan=6 | महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे |- ! rowspan=2 | सुरुवात दिनांक ! rowspan=2 | यजमान संघ ! rowspan=2 | पाहुणा संघ ! colspan=3 | निकाल [सामने] |- ! width=50 | म.कसोटी ! width=50 | म.एकदिवसीय ! width=50 | म.ट्वेंटी२० |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्स महिला वि डेन्मार्क महिला जर्मनीमध्ये|५ जुलै १९९७]] | style="text-align:left" | {{flagicon|GER}}{{crw|DEN}} | style="text-align:left" | {{crw|NED}} | — || ०-२ [२] || — |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा आयर्लंड दौरा|५ ऑगस्ट १९९७]] | style="text-align:left" | {{crw|IRE}} | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | — || ०-३ [३] || — |- | style="text-align:left" | [[#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा इंग्लंड दौरा|१५ ऑगस्ट १९९७]] | style="text-align:left" | {{crw|ENG}} | style="text-align:left" | {{crw|RSA}} | — || २-१ [५] || — |- ! colspan=6 |महिला आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा |- ! सुरुवात दिनांक ! colspan=3 | स्पर्धा ! colspan=2 | विजेते |} ==मे== ===स्वतंत्रता चषक=== {{मुख्यलेख|१९९७ पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक}} {{१९९७ पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९७ पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66108.html १ला ए.दि.] || ९ मे || {{cr|NZ}} || [[स्टीफन फ्लेमिंग]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|NZ}} २२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66109.html २रा ए.दि.] || १२ मे || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|PAK}} ३० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66110.html ३रा ए.दि.] || १४ मे || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|NZ}} || [[स्टीफन फ्लेमिंग]] || [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} ८ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66111.html ४था ए.दि.] || १७ मे || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|SL}} ५ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66112.html ५वा ए.दि.] || २० मे || {{cr|NZ}} || [[स्टीफन फ्लेमिंग]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|SL}} ५२ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66113.html ६वा ए.दि.] || २१ मे || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|PAK}} ३५ धावांनी विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९७ पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक]] - अंतिम फेरी (सर्वोत्तम तीन अंतिम सामने) |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66114.html ७वा ए.दि.] || २४ मे || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|SL}} ११५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66115.html ८वा ए.दि.] || २७ मे || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|SL}} ८५ धावांनी विजयी |} ===ऑस्ट्रेलियाचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९७}} {{मुख्यलेख|१९९७ ॲशेस मालिका}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65023.html १ला ए.दि.] || २२ मे || [[मायकेल आथरटन]] || [[मार्क टेलर]] || [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65024.html २रा ए.दि.] || २४ मे || [[मायकेल आथरटन]] || [[मार्क टेलर]] || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65025.html ३रा ए.दि.] || २५ मे || [[मायकेल आथरटन]] || [[स्टीव वॉ]] || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} ६ गडी राखून विजयी |- ! colspan="9"|[[द ॲशेस]] - कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63754.html १ली कसोटी] || ५-८ जून || [[मायकेल आथरटन]] || [[मार्क टेलर]] || [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} ९ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63755.html २री कसोटी] || १९-२३ जून || [[मायकेल आथरटन]] || [[मार्क टेलर]] || [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63756.html ३री कसोटी] || ३-७ जुलै || [[मायकेल आथरटन]] || [[मार्क टेलर]] || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} २६८ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63757.html ४थी कसोटी] || २४-२८ जुलै || [[मायकेल आथरटन]] || [[मार्क टेलर]] || [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} १ डाव आणि ६१ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63758.html ५वी कसोटी] || ७-१० ऑगस्ट || [[मायकेल आथरटन]] || [[मार्क टेलर]] || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} २६४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63759.html ६वी कसोटी] || २१-२३ ऑगस्ट || [[मायकेल आथरटन]] || [[मार्क टेलर]] || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} १९ धावांनी विजयी |} ==जून== ===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{मुख्यलेख|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, १९९७}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64556.html एकमेव ए.दि.] || ६ जून || [[कर्टनी वॉल्श]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} ३५ धावांनी विजयी |- ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63760.html १ली कसोटी] || १३-१७ जून || [[कर्टनी वॉल्श]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63761.html २री कसोटी] || २०-२४ जून || [[कर्टनी वॉल्श]] || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्जटाउन]] || सामना अनिर्णित |} ==जुलै== ===नेदरलँड्स महिला वि डेन्मार्क महिला जर्मनीमध्ये=== {{मुख्यलेख|नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघ डेन्मार्कविरुद्ध जर्मनीमध्ये, १९९७}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67154.html १ला म.ए.दि.] || ५ जुलै || [[जानी जॉन्सन]] || [[पॉलिन टी बीस्ट]] || [[मिक्केलबर्ग-कुन्स्ट-अंड-क्रिकेट केंद्र]], [[श्लेस्विग-होल्श्टाइन|हॅटस्टेड]] || {{crw|NED}} २६ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67155.html २रा म.ए.दि.] || ६ जुलै || [[जानी जॉन्सन]] || [[पॉलिन टी बीस्ट]] || [[मिक्केलबर्ग-कुन्स्ट-अंड-क्रिकेट केंद्र]], [[श्लेस्विग-होल्श्टाइन|हॅटस्टेड]] || {{crw|NED}} १० गडी राखून विजयी |} ===आशिया चषक=== {{मुख्यलेख|१९९७ आशिया चषक}} {{१९९७ आशिया चषक}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९७ आशिया चषक]] - गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65692.html १ला ए.दि.] || १४ जुलै || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} १५ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65693.html २रा ए.दि.] || १६ जुलै || {{cr|BAN}} || [[अक्रम खान]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|PAK}} १०९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65694.html ३रा ए.दि.] || १८ जुलै || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65695.html ४था ए.दि.] || २० जुलै || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66416.html ५वा ए.दि.] || २१ जुलै || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || सामना रद्द |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65696.html ६वा ए.दि.] || २२ जुलै || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|BAN}} || [[अक्रम खान]] || [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ६ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65697.html ७वा ए.दि.] || २४ जुलै || {{cr|BAN}} || [[अक्रम खान]] || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} ९ गडी राखून विजयी |- ! colspan="8" |[[१९९७ आशिया चषक]] - अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65698.html ८वा ए.दि.] || २६ जुलै || {{cr|SL}} || [[अर्जुन रणतुंगा]] || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ८ गडी राखून विजयी |} ==ऑगस्ट== ===भारताचा श्रीलंका दौरा=== {{मुख्यलेख|भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, १९९७}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|कसोटी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63762.html १ली कसोटी] || २-६ ऑगस्ट || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || सामना अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63763.html २री कसोटी] || ९-१३ ऑगस्ट || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || सामना अनिर्णित |- ! colspan="9"|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64557.html १ला ए.दि.] || १७ ऑगस्ट || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} २ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64558.html २रा ए.दि.] || २० ऑगस्ट || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64559.html ३रा ए.दि.] || २३ ऑगस्ट || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64560.html ४था ए.दि.] || २४ ऑगस्ट || [[अर्जुन रणतुंगा]] || [[सचिन तेंडुलकर]] || [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} ९ धावांनी विजयी |} ===दक्षिण आफ्रिका महिलांचा आयर्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, १९९७}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67158.html १ला म.ए.दि.] || ५ ऑगस्ट || [[मिरियम ग्रीली]] || [[किम प्राइस]] || [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SA}} ९३ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67085.html २रा म.ए.दि.] || ७ ऑगस्ट || [[मिरियम ग्रीली]] || [[किम प्राइस]] || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} ३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67139.html ३रा म.ए.दि.] || ८ ऑगस्ट || [[मिरियम ग्रीली]] || [[किम प्राइस]] || [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} १० गडी राखून विजयी |} ===दक्षिण आफ्रिका महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{मुख्यलेख|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९९७}} {| class="wikitable" ! colspan="9"|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! यजमान कर्णधार ! पाहुणा कर्णधार ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66994.html १ला म.ए.दि.] || १५ ऑगस्ट || [[कॅरेन स्मिथीस]] || [[किम प्राइस]] || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} ७९ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67159.html २रा म.ए.दि.] || १७ ऑगस्ट || [[कॅरेन स्मिथीस]] || [[किम प्राइस]] || [[काउंटी क्रिकेट मैदान, टाँटन|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66895.html ३रा म.ए.दि.] || २० ऑगस्ट || [[कॅरेन स्मिथीस]] || [[किम प्राइस]] || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67161.html ४था म.ए.दि.] || २७ ऑगस्ट || [[कॅरेन स्मिथीस]] || [[किम प्राइस]] || [[लेस्टर रोड]], [[लेस्टरशायर|हिंक्ली]] || अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293119.html ५वा म.ए.दि.] || ३० ऑगस्ट || [[कॅरेन स्मिथीस]] || [[किम प्राइस]] || [[बकिंगहॅमशायर|कॅम्पबेल पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|मिल्टन केन्स]] || सामना रद्द |} ==सप्टेंबर== ===मैत्री चषक=== {{मुख्यलेख|१९९७ भारत-पाकिस्तान मैत्री चषक}} {| class="wikitable" ! colspan="8" |[[१९९७ भारत-पाकिस्तान मैत्री चषक]] - आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! कर्णधार १ ! संघ २ ! कर्णधार २ ! स्थळ ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66035.html १ला ए.दि.] || १३ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} २० धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66036.html २रा ए.दि.] || १४ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66037.html ३रा ए.दि.] || १७ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || अनिर्णित |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66038.html ४था ए.दि.] || १८ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} ३४ धावांनी विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66039.html ५वा ए.दि.] || २० सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} ७ गडी राखून विजयी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66040.html ६वा ए.दि.] || २१ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || [[सचिन तेंडुलकर]] || {{cr|PAK}} || [[रमीझ राजा]] || [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} ५ गडी राखून विजयी |} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटचे मोसम}} [[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील क्रिकेट]] 6suarp3za3x0kbl4twfen2fc6joi2kq 0 258269 2710644 2644618 2026-09-19T04:26:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710644 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट चित्रपट|चित्र शीर्षक=दिल बेचारा|दिग्दर्शन=मुकेश छाबरा|निर्मिती=फॉक्स स्टार स्टुडिओ|संगीत=ए आर. रहमान|देश=भारत|भाषा=हिंदी|प्रदर्शन तारीख=२४ जुलै २०२०|imdb_id=tt8110330|प्रमुख कलाकार=[[सुशांत सिंह राजपूत|सुशांतसिंग राजपूत]] </br> संजना संघी}} '''''दिल बेचरा''''' (Dil Bechara ) हा २०२०चा [[भारत|भारतीय]] [[हिंदी भाषा|हिंदी]] - भाषांतर येत्या काळातील रोमँटिक नाट्यपट आहे जो मुकेश छाब्रा यांच्या दिग्दर्शनाचा पहिला चित्रपट आहे. [[जॉन ग्रीन (लेखक)|जॉन ग्रीन]] यांच्या २०१२ च्या ''[[द फॉल्ट इन अवर स्टार्स|द फॉल्ट इन अवर स्टार्स या]]'' कादंबरीवर आधारित <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/movies/sushant-singh-rajputs-next-titled-kizie-aur-manny-1807299.html|title=The Fault in Our Stars' Hindi Adaptation Titled Kizie Aur Manny|date=11 July 2018|work=CNN-News18|access-date=18 July 2018}}</ref> यात [[सुशांत सिंग राजपूत|सुशांत सिंह राजपूत]], [[सैफ अली खान]] आणि ''नवनिर्मित'' संजना सांघी ''मुख्य भूमिकेत आहेत आणि'' सुरुवातीला ''कीझी और मन्नी'' ( ''ट्रान्सल)'' हे नाव ''देण्यात आले होते.'' [[जमशेदपूर]] येथे ९ जुलै २०१८ रोजी चित्रीकरण सुरू झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2020/06/14/sushant-singh-last-movie-the-fault-in-our-stars-remake.html|title=Sushant Singh Rajput's final movie would be 'The Fault in Our Stars' remake|date=14 June 2020|website=The Week|access-date=14 June 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-sushant-singh-rajput-s-last-movie-would-be-mukesh-chhabra-s-the-fault-in-our-stars-remake-dil-bechara-2827964|title=Sushant Singh Rajput's last movie would be Mukesh Chhabra's 'The Fault In Our Stars' remake, 'Dil Bechara'|date=14 June 2020|website=DNA India|language=en|access-date=14 June 2020}}</ref> चित्रपटाचे प्रकाशन एकापेक्षा जास्त वेळा पुढे ढकलले गेले आहे, नंतरच्या पोस्ट-प्रॉडक्शन विलंबमुळे आणि नंतर पुन्हा भारतात कोविड -१ साथीच्या रोगामुळे . हे २४ जुलै २०२० रोजी [[हॉटस्टार|डिस्ने + हॉटस्टार]] वर रिलीज होईल. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/sushant-singh-rajputs-dil-bechara-disney-hotstar-6475755/|title=Sushant Singh Rajput's Dil Bechara to premiere on Disney Plus Hotstar|date=25 June 2020|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|url-status=live|access-date=25 June 2020}}</ref> यामध्ये जून २०२० मध्ये निधन झालेले राजपूत यांचे शेवटचे मरणोत्तर चित्रपट अभिनय आहे. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/sushant-singh-rajputs-dil-bechara-trailer-celebrates-life-love-and-will-to-live/1887532|title=Sushant Singh Rajput''s ''Dil Bechara'' trailer celebrates life, love and will to live|date=6 July 2020|website=Outlook|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=8 July 2020|quote=With an aim to honour the legacy of the actor, the streaming platform is making the movie available to even the non-subscribers, which, Chhabra said will ensure that "Dil Bechara" can be watched by many.}}</ref> == प्लॉट == यापूर्वी ऑस्टिओसर्कोमा <ref name="HinduTrailerSwansong6July">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/dil-bechara-trailer-sushant-singh-rajputs-swansong-is-a-heartbreaking-romance/article32002110.ece|title=‘Dil Bechara’ trailer: Sushant Singh Rajput’s swansong is a heartbreaking romance|date=6 July 2020|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=9 July 2020}}</ref> पासून ग्रस्त असलेल्या इम्मानुएल राजकुमार जुनियर किंवा मॅनीला भेटल्यावर किझी बसू थायरॉईड कर्करोगाशी लढा देत आहे. किझी सुरुवातीला मॅनीपासून स्वतःपासून दूर होते परंतु ते चित्रपट आणि संगीत यावर बंध करतात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/dil-bechara-trailer-sushant-singh-rajput-s-last-film-is-a-tragic-love-story-and-we-can-t-stop-our-tears/story-Q5sVYksNx2gc3QkGmtExAP.html|title=Dil Bechara trailer: Sushant Singh Rajput’s last film is a tragic love story and we can’t stop our tears|date=6 July 2020|website=Hindustan Times|language=en|access-date=9 July 2020}}</ref> आणि शेवटी प्रेमात पडतात. किझीची तब्येत ढासळत असताना, ती आणि मॅनी शहराला भेट देण्याची तिची शेवटची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी [[पॅरिस|पॅरिसला]] जातात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2020/jul/09/dil-bechara-sushant-singh-rajputs-last-film-began-shooting-on-this-day-two-years-ago-19281.html|title=Dil Bechara: Sushant Singh Rajput’s last film began shooting on this day two years ago|date=9 July 2020|website=The New Indian Express|access-date=9 July 2020}}</ref> == कलाकार == * [[सुशांत सिंह राजपूत|इशॅन्युएल]] राजकुमार जुनियर म्हणून [[सुशांत सिंह राजपूत|सुशांत सिंग राजपूत]], त्यांना मॅनी म्हणून देखील ओळखले जाते <ref name="HinduTrailerSwansong6July"/> * संजना सांघी कीझी बसू म्हणून * आफताब खान म्हणून [[सैफ अली खान]] <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/now-saif-ali-khan-joins-sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-love-story-in-paris/articleshow/67890498.cms|title=Now, Saif Ali Khan joins Sushant Singh Rajput and Sanjana Sanghi's love story in Paris|date=8 January 2019|work=Mumbai Mirror|access-date=8 January 2019|archive-date=2020-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20200919162522/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/now-saif-ali-khan-joins-sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-love-story-in-paris/articleshow/67890498.cms|url-status=dead}}</ref> * साहिल वैद <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dil-bechara-actor-sahil-vaid-sushant-singh-rajput-6495783/|title=Dil Bechara actor Sahil Vaid: So glad I got to work with Sushant Singh Rajput|date=8 January 2019|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=12 July 2020}}</ref> * स्वस्तिक मुखर्जी * [[मिलिंद गुणाजी]] * [[जावेद जाफरी]] == उत्पादन == === विकास === मुकेश Chhabra, ऑक्टोबर 2017 मध्ये चित्रपट सुरू त्याच्या दिग्दर्शन बनवण्यासाठी आणि तो आहे की घोषणा चित्रपट जूळवून घेण्याची प्रक्रिया किंवा त्याचा परिणाम नर आघाडी ''आमच्या तारे मध्ये'' जॉन ग्रीन 2012 ''<nowiki/>'द फॉल्ट'' सुशांत सिंग राजपूत आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/breaking-mukesh-chhabra-direct-fault-stars-remake-sushant-singh-rajput-lead/|title=BREAKING: Mukesh Chhabra to direct The Fault In Our Stars remake, Sushant Singh Rajput in lead|date=6 October 2017|website=Bollywood Hungama|access-date=18 July 2018}}</ref> मार्च 2018 मध्ये [[ए.आर. रहमान]] यांना संगीतकार म्हणून पुष्टी मिळाली. नंतर, नवागत संजना संघी यांची राजपूतच्या विरुद्ध निवड झाली आणि सोनी म्युझिक इंडियाने संगीतकार हक्क संपादन केला आणि अमिताभ भट्टाचार्य गीतकार म्हणून. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Bhushan|first=Nyay|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/oscar-winning-composer-a-r-rahman-score-bollywood-remake-fault-stars-1093003|title=A. R. Rahman Signs Up for Bollywood Remake of 'Fault in Our Stars'|date=7 March 2018|work=The Hollywood Reporter|access-date=18 July 2018}}</ref> ऑक्टोबर २०१ in मध्ये लैंगिक छळ केल्याचा आरोप झाल्यानंतर छाबरा यांना त्यांच्या सेवांवरून निलंबित करण्यात आले होते. <ref name="Meetoo">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/metoo-fallout-mukesh-chhabra-removed-from-kizzie-aur-manny-over-sexual-harassment-allegations/articleshow/66290171.cms|title=#MeToo fallout: Mukesh Chhabra removed from 'Kizzie Aur Manny' over sexual harassment allegations|date=20 October 2018|work=The Economic Times|access-date=28 November 2018}}</ref> आरोपांवरून आयसीसीकडून क्लीन चिट मिळाल्यानंतर अखेर तो परत आला. यामुळे अंतिम वेळापत्रक विलंब आणि पोस्ट-उत्पादन पूर्ण झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/entertainment/news/bollywood-news/article/after-sexual-harassment-accusations-mukesh-chhabra-returns-to-kizie-aur-manny-details-inside-bollywood-news/337745|title=After sexual harassment accusations, Mukesh Chhabra returns to Kizie Aur Manny – details inside|website=Times Now}}</ref> चित्रपटाचे सुरुवातीला ''किझी और मन्नी असे'' नाव होते, फेब्रुवारी २०१ in मध्ये हे शीर्षक अधिकृतपणे बदलून ''दिल बेचरा असे झाले'' . हे थीम पूर्णपणे मूर्त स्वरूपाचे वाटले आणि भट्टाचार्य यांनी लिहिलेल्या गीतांपैकी निवडले गेले होते आणि चित्रपटाचा एक ट्रॅक म्हणून रहमान यांनी संगीत दिले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-kizie-aur-manny-gets-new-title-read-439810|title=Sushant Singh Rajput and Sanjana Sanghi's Kizie Aur Manny gets a new title|date=8 February 2019|work=Pinkvilla|access-date=8 February 2019|archive-date=2020-07-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200711090741/https://www.pinkvilla.com/entertainment/news/sushant-singh-rajput-and-sanjana-sanghis-kizie-aur-manny-gets-new-title-read-439810|url-status=dead}}</ref> === चित्रीकरण === [[झारखंड|झारखंडच्या]] [[जमशेदपूर]] येथे 9 जुलै 2018 रोजी प्रिन्सिपल फोटोग्राफीची सुरुवात झाली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/bollywood/report-the-fault-in-our-stars-remake-sushant-singh-rajput-to-romance-sanjana-sanghi-in-mukesh-chhabra-s-film-2595291|title='The Fault In Our Stars' remake: Sushant Singh Rajput to romance Sanjana Sanghi in Mukesh Chhabra's film|date=19 March 2018|work=Daily News and Analysis|access-date=18 July 2018}}</ref> 29 ऑगस्ट 2018 रोजी [[फराह खान|फराह खानने]] राजपूतसोबत एक गाणे शूट केले. अंतिम वेळापत्रकातील उर्वरित काही भाग [[पॅरिस]], [[फ्रान्स|फ्रान्समध्ये]] चित्रित केले गेले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/celebrities-farah-khan-sushant-singh-rajput-mukesh-chhabra-kizie-aur-manny-the-fault-in-our-stars-460513|title=One Shot Wonder: Farah Khan is in awe of Sushant Singh Rajput|date=30 August 2018|language=en-US|access-date=27 October 2018}}</ref> हे नंतर चित्रपटाचे शीर्षक गाणे असल्याचे समोर आले. या गाण्याचे कोरिओग्राफिंग करण्यासाठी खान यांनी कोणतेही पैसे घेतले नाहीत, जे फक्त एका दिवसाच्या तालीम नंतर राजपूतकडून घेण्यात आले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/dil-bechara-title-track-sushant-singh-rajput-nailed-last-song-in-one-take-farah-khan-treated-him-to-home-cooked-food/story-EIm0e5wmsoEYCZOj2hrHSP.html|title=Dil Bechara title track: Sushant Singh Rajput nailed last song in one take, Farah Khan treated him to home-cooked food|date=8 July 2020|website=Hindustan Times|language=en|access-date=9 July 2020}}</ref> == साउंडट्रॅक == फिल्म स्कोअर आणि साउंडट्रॅक अल्बमची रचना ए.आर. रहमान यांनी केली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.koimoi.com/bollywood-movies/music-reviews/dil-bechara-music-review-ar-rahman-bechara-high-expectations-ka-maaraa/|title=Dil Bechara Music Review: AR Rahman Bechara, High Expectations Ka Maaraa!|last=Umesh Punwani|date=10 July 2020|website=Koimoi}}</ref> साउंडट्रॅकमध्ये नऊ गाण्यांचा समावेश आहे आणि 10 जुलै 2020 रोजी सोनी म्युझिक इंडियाच्या रेकॉर्ड लेबलवर ते प्रसिद्ध झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/report-dil-bechara-album-is-carefully-curated-because-film-has-heart-now-memories-of-sushant-singh-rajput-ar-rahman-2831752|title=Dil Bechara album is carefully curated because film has heart & now memories of Sushant Singh Rajput: AR Rahman|date=10 July 2020|website=DNA India|language=en|access-date=10 July 2020}}</ref> == सोडा == ची प्रारंभिक प्रीमियर तारीख राजपूत यांनी आपल्या [[ट्विटर]] हँडलवरून शेअर केली होती. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://moviealles.com/movies/kizie-aur-manny-movie/|title=Kizie Aur Manny New Poster with an Oxygen Cylinder – Movie Alles|date=19 October 2018|work=Movie Alles|language=en-US|access-date=27 October 2018|archive-date=2018-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20181027143210/https://moviealles.com/movies/kizie-aur-manny-movie/|url-status=dead}}</ref> तथापि, चित्रपट पुढे ढकलण्यात आली होती पोस्ट-उत्पादन टप्प्यात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/first-poster-of-sushant-singh-rajput-s-kizie-aur-manny-has-rajinikanth-see-pic/story-GbmiLlEP3VQes0imIarSuL.html|title=First poster of Sushant Singh Rajput's Kizie Aur Manny has Rajinikanth. See pic|date=9 July 2018|work=Hindustan Times|access-date=18 July 2018}}</ref> व्यापार विश्लेषक तरण आदर्श यांनी रोजी घोषणा केली की हा चित्रपट जुलै २०२० रोजी प्रदर्शित होईल. तथापि, भारतात पुन्हा १ March मार्च २०२० पर्यंत सीओव्हीआयडी -१ (साथीचा रोग) सर्व देशभर (किंवा खंडभर) पसरल्यामुळे सिनेमा बंद ठेवण्यात आला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://english.newstracklive.com/news/sanjana-sanghi-first-movie-released-on-8-may-dil-bechara-lockdown-coronavirus-sc87-nu612-ta272-1091119-1.html|title=The actress debut film was not released due to the lockdown, expressed grief|date=9 May 2020|website=News Track|access-date=9 May 2020}}</ref> मध्ये राजपूत यांच्या आत्महत्येनंतर मृत्यू झाल्यानंतर फॉक्स स्टार स्टुडिओने पासून [[हॉटस्टार|डिस्ने + हॉटस्टारवर]] सदस्‍यता विचारात न घेता चित्रपटासाठी विनामूल्य प्रवाहित करण्यात [[हॉटस्टार|येण्याची घोषणा]] केली. छाब्रा म्हणाले की, यामुळे हा चित्रपट "बऱ्याचजणांनी पाहिला जाऊ शकतो" याची खात्री होईल. <ref name=":0"/> चित्रपटाचा अधिकृत ट्रेलर रोजी [[यूट्यूब|यूट्यूबवर]] रिलीज झाला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/dil-bechara-trailer-release-sushant-singh-rajput-live-updates-6492303/|title=Dil Bechara trailer release: Fans heap praise on Sushant Singh Rajput starrer|date=6 July 2020|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=6 July 2020}}</ref> आणि रिलीजच्या तासातच जगातील सर्वांत आवडला ट्रेलर बनला, सह {{Spaces}} दशलक्ष लाईक्स. हे अव्हेन्जर्स '': एंडगेम'' या ट्रेलरला मागे टाकले, ज्यात होते दशलक्ष लाईक्स. <ref name="NIEMostLikedTrailer">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/hindi/2020/jul/07/sushant-singh-rajputs-dil-bechara-becomes-most-liked-trailer-ever-breaks-avengers-infinity-war-2166521.html|title=Sushant Singh Rajput's 'Dil Bechara' becomes most liked trailer ever, breaks 'Avengers: Infinity War' record|last=Chowdhury|first=Shreya|date=7 July 2020|website=The New Indian Express|access-date=8 July 2020}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२० मधील हिंदी चित्रपट]] qjis2p5vyh82eqlrtlvp49k6v3m5lde 0 260612 2710666 2506774 2026-09-19T05:58:14Z ~2026-50405-63 187539 /* जवळपासची गावे */ 2710666 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''बुरोंडी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=दापोली | जिल्हा = [[रत्नागिरी जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०८ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} ''' बुरोंडी''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] दक्षिण कोकणातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] [[दापोली तालुका|दापोली तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व अनेकदा सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे [[तांदूळ|भातशेती]], [[नागली]]शेती केली जाते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== [[File:बुरोंडी येथील परशुराम स्मारक.jpg|thumb|बुरोंडी येथील परशुराम स्मारक]] अपरान्त भूमीचे म्हणजेच कोकण प्रांताचे प्राचीन निर्माते मानले गेलेले भगवान परशुराम यांचे स्मारक बुरोंडी येथे आहे.पुण्यातील मॉडर्न ऑप्टीशियनचे अनिल गानू आणि अश्विनी गानू यांनी हे स्मारक निर्माण केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://talukadapoli.com/places/parshuram-bhumi-dapoli/|title=परशुराम भूमी, बुरोंडी|last=दापोली|first=तालुका|date=2019-12-06|website=Taluka Dapoli|language=en-US|access-date=2020-09-06}}</ref> ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== GHHCJGJVKHMGVJH == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ [[वर्ग:दापोली तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे]] itvxycqsb330ssiwgruylmqkpf2udyw 0 261834 2710697 2709782 2026-09-19T10:01:41Z शिराळे वैभववाडी 187409 फोटो 2710697 wikitext text/x-wiki [[चित्र:शिराळे वैभववाडी.png|इवलेसे|आपलो सिंधुदुर्ग ]] [[चित्र:पावणादेवी मंदिर शिराळे.jpg|इवलेसे|पावणादेवी मंदिर ]] {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''शिराळे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=वैभववाडी | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा = }} '''शिराळे''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[वैभववाडी तालुका|वैभववाडी तालुक्यातील]] एक डोंगराळ व निसर्गरम्य गाव आहे. हे गाव तालुक्याच्या पूर्वेकडील भागात असून [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्याच्या]] सीमावर्ती डोंगराळ परिसराच्या जवळ आहे. गावाचा परिसर सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, घनदाट वनक्षेत्र, नैसर्गिक जलस्रोत आणि पावसाळ्यातील धबधब्यांसाठी ओळखला जातो. == भौगोलिक स्थान == शिराळे गाव वैभववाडी तालुक्याच्या पूर्वेकडील भागात वसलेले आहे. गावाच्या परिसरात डोंगर, दऱ्या, जंगल आणि नैसर्गिक जलस्रोत आढळतात. गावाच्या स्थानाचे GPS निर्देशांक स्थानिक नोंदीनुसार '''16.463042° उत्तर अक्षांश आणि 73.862576° पूर्व रेखांश''' असे आहेत. सन 2011 च्या भारताच्या जनगणनेनुसार शिराळे गावाचा जनगणना कोड '''566382''' असून गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे '''1,189.7 हेक्टर''' होते.<ref name="Census2011">{{Cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/830/download/36188/DH_2011_2733_PART_A_DCHB_SINDHUDURG.pdf|title=District Census Handbook, Sindhudurg|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=2026-09-15}}</ref> == लोकसंख्या == 2011 च्या भारताच्या जनगणनेनुसार शिराळे गावाची लोकसंख्या '''229''' असून एकूण '''72 कुटुंबे''' होती.<ref name="Census2011" /> स्थानिक माहितीनुसार 2026 मध्ये गावाची लोकसंख्या सुमारे '''280''' असून सुमारे '''75 घरे''' आहेत. हा 2026 चा आकडा स्थानिक माहितीनुसार दिलेला असून अधिकृत जनगणना आकडा नाही. अधिकृत जनगणना आकडे उपलब्ध झाल्यानंतर या विभागात त्यानुसार सुधारणा करता येईल. == इतिहास == स्थानिक परंपरेनुसार शिराळे गावाची वस्ती अनेक पिढ्यांपासून येथे आहे. स्थानिक माहितीनुसार गावातील जुन्या कुटुंबांना पूर्वी '''मिराशी''' म्हणून संबोधले जात असे. पुढील काळात '''मराठे''' आणि त्यानंतर '''पाटील''' अशी संबोधने प्रचलित झाली. स्थानिक परंपरेनुसार गावातील पाटील कुटुंबांचा [[गांगेश्वर मंदिर|गांगेश्वर मंदिराशी]] धार्मिक संबंध होता. गावाच्या नावाच्या उत्पत्तीबाबत स्थानिक पातळीवर विविध समजुती आढळतात. त्यापैकी एक स्थानिक समजूत अशी आहे की गावातील लोकांची विशिष्ट राहणीमानाची पद्धत किंवा स्वभाव यावरून गावाला 'शिराळे' हे नाव प्राप्त झाले असावे. या नावाच्या उत्पत्तीची अधिकृत ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध नसल्याने ही माहिती स्थानिक परंपरा म्हणून पाहिली जाते. == समाजजीवन == शिराळे गावातील प्रमुख सामाजिक घटकांमध्ये मराठा आणि धनगर समाजाचा समावेश होतो. गावातील धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये विविध समाजघटकांचा सहभाग असतो. गावातील सण, उत्सव, धार्मिक कार्यक्रम, भजन, सामुदायिक भोजन आणि पारंपरिक प्रथा यांमुळे गावातील सामुदायिक जीवनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. == गांगेश्वर मंदिर == [[चित्र:गांगेश्वर मंदिर शिराळे.jpg|इवलेसे|गांगेश्वर मंदिर ]] गावाचे प्रमुख धार्मिक स्थळ '''गांगेश्वर मंदिर''' आहे. स्थानिक श्रद्धेनुसार हे मंदिर प्राचीन असून येथील गांगेश्वर देवस्थान स्वयंभू मानले जाते. स्थानिक माहितीनुसार मंदिराचा कालांतराने दोन-तीन वेळा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. गांगेश्वर मंदिर हे गावातील धार्मिक तसेच सामाजिक उपक्रमांचे एक प्रमुख केंद्र आहे. येथे विविध धार्मिक कार्यक्रम, पूजा, भजन आणि सामुदायिक भोजनाचे आयोजन केले जाते. == मंदिर परिसरातील शांततेची परंपरा == गांगेश्वर मंदिर परिसरात मोठ्या आवाजातील ध्वनिक्षेपक किंवा वाद्यांचा वापर टाळण्याची स्थानिक परंपरा आहे. धार्मिक विधीच्या वेळी आवश्यकतेनुसार मर्यादित ध्वनिक्षेपकाचा वापर केला जातो. स्थानिक परंपरेनुसार पूर्वी गावातील विवाहसोहळे गावाच्या हद्दीबाहेर करण्याची पद्धत होती. पुढील काळात स्थानिकांच्या मागणीनंतर विवाहसोहळे गावातच करण्याची पद्धत रूढ झाली. == शुकमुनींची गुहा == गावाच्या डोंगराळ परिसरात '''शुकमुनींची गुहा''' किंवा '''सुखमुनी मठ''' म्हणून ओळखले जाणारे धार्मिक स्थळ आहे. या स्थळाशी संबंधित स्थानिक परंपरा आणि धार्मिक श्रद्धा गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. स्थानिक माहितीनुसार शुकमुनींच्या गुहेमुळे परिसरातील नदीला '''शुकनदी''' हे नाव पडले असल्याचे सांगितले जाते. पावसाळ्यात या परिसरातील जलप्रवाह वाढतो. == नैसर्गिक जलस्रोत == शिराळे गावात बारमाही पाणी उपलब्ध करून देणारा नैसर्गिक झरा आहे. स्थानिक माहितीनुसार या झऱ्याचे पाणी पाइपद्वारे गुरुत्वाकर्षणाच्या साहाय्याने गावात आणले जाते. या पाणीपुरवठ्यासाठी मोटार किंवा विद्युत यंत्रणेचा वापर करण्याची आवश्यकता नसल्याचे स्थानिकांकडून सांगितले जाते. == जैवविविधता == शिराळे परिसर हा डोंगराळ व वनक्षेत्राने व्यापलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारची वनस्पती व वन्यजीव आढळतात. गावाचा परिसर राधानगरी वन्यजीव अभयारण्याच्या पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्राच्या परिसराशी संबंधित आहे. राधानगरी पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्राच्या अधिसूचनेत शिराळे गावाचा समावेश करण्यात आलेला आहे.<ref name="ESZ">{{Cite web|url=https://moef.gov.in/uploads/2020/10/radhanagari.pdf|title=Radhanagari Wildlife Sanctuary – Eco-sensitive Zone Notification|publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India|access-date=2026-09-15}}</ref> स्थानिक माहितीनुसार परिसरात गवा, सांबर यांसारखे वन्यप्राणी तसेच विविध प्रकारचे पक्षी आढळतात. जंगलामध्ये कणकेचे कोंब, तोंडाची भाजी, टाकळ्याची भाजी यांसारख्या स्थानिक रानभाज्यांचा वापर पारंपरिक आहारात केला जातो. परिसरात शिकेकाई, जिरंग, विकारीची साल, रक्तबावळी, कापरभेंडी, घनशीचे पाळ यांसारख्या स्थानिक वनस्पती आढळतात. या वनस्पतींचा पारंपरिक वापर स्थानिक ज्ञानाचा भाग आहे. == पर्यटन == शिराळे गावाला निसर्ग आणि धार्मिक पर्यटनाची क्षमता आहे. गावाच्या परिसरातील डोंगर, धबधबे, गुहा, मंदिरे आणि नैसर्गिक जलस्रोत पर्यटकांना आकर्षित करतात. स्थानिक पर्यटन फलकानुसार गावाच्या परिसरातील काही प्रमुख पर्यटनस्थळे पुढीलप्रमाणे आहेत. === बारमाही पर्यटनस्थळे === # शिडिमाचा उमाळा – 4.2 किमी # पाट्याचा डोंक – 4.1 किमी # [[चित्र:शिराळे धबधबा.jpg|इवलेसे|543x543अंश|धबधबा ]]सुरव नदी उगमस्थान – 4.1 किमी # गवळणीचा कडा – 3.8 किमी # वणव्याचा डोंक – 3.7 किमी # सुखमुनी मठ – 3 किमी # मलका देवी – 2.5 किमी # पावणाई मंदिर – 0.1 किमी # घोरप्याचा माळ – 0.5 किमी # गांगेश्वर मंदिर – 0 किमी === पावसाळी पर्यटनस्थळे === पावसाळ्यात गावाच्या परिसरातील अनेक धबधबे सक्रिय होतात. स्थानिक पर्यटन फलकावर पुढील धबधब्यांची नोंद आहे. # शिडिमाचा धबधबा – 4.2 किमी # खुर्जी धबधबा – 3.9 किमी # राशीचा धबधबा – 0.3 किमी # रुसड्याचा धबधबा – 2.5 किमी # सुतार मांगर धबधबा – 0.2 किमी # पेंडकुळी धबधबा – 1.5 किमी # वजर धबधबा – 0.5 किमी # खडकी धबधबा – 0.5 किमी # गांगो धबधबा – 0.5 किमी वरील अंतर स्थानिक पर्यटन फलकावर नमूद केलेल्या अंतरानुसार आहेत. == गावपळवण == शिराळे गावातील वैशिष्ट्यपूर्ण पारंपरिक प्रथांपैकी '''गावपळवण''' ही एक प्रथा आहे. ही प्रथा साधारणपणे [[मकरसंक्रांत|मकरसंक्रांतीच्या]] आसपास आयोजित केली जाते. स्थानिक माहितीनुसार पूर्वी गावपळवणाचा कालावधी सुमारे तीन आठवडे किंवा त्याहून अधिक असायचा. सध्या हा कालावधी सुमारे सात दिवसांचा आहे. या काळात गावातील लोक गावाच्या हद्दीबाहेरील ठिकाणी एकत्र राहतात. ही प्रथा सामुदायिक एकोपा आणि परंपरेशी संबंधित मानली जाते. गावपळवणानंतर '''घोरिप''' हा धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केला जातो. या कार्यक्रमात स्थानिक लोक आपल्या श्रद्धेनुसार नवस किंवा इच्छा व्यक्त करतात. कार्यक्रमानंतर मोठ्या प्रमाणावर महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. स्थानिक माहितीनुसार या महाप्रसादास सुमारे 250 ते 300 लोक उपस्थित राहतात. == पालेभावय == शिराळे गावात शेतीची कामे सुरू करण्यापूर्वी '''पालेभावय''' ही सामुदायिक परंपरा पाळली जाते. या प्रसंगी गावातील लोक जंगलातून उपलब्ध होणाऱ्या विविध रानभाज्या गोळा करतात. या भाज्या एकत्रितपणे शिजवून गांगेश्वर मंदिरात सामुदायिक भोजनाचे आयोजन केले जाते. रानभाज्यांसोबत भाताचा महाप्रसाद केला जातो. गावातील नागरिक तसेच आलेल्या पाहुण्यांना प्रसाद दिल्यानंतर शेतीच्या कामांना सुरुवात करण्याची परंपरा आहे. == वारी सोमवार == गांगेश्वर देवस्थानाशी संबंधित स्थानिक परंपरेनुसार सोमवारचा दिवस धार्मिक कार्यासाठी राखून ठेवण्याची पद्धत आहे. स्थानिक माहितीनुसार या दिवशी नियमित मजुरी किंवा श्रमाचे काम न करण्याची प्रथा काही कुटुंबांमध्ये पाळली जाते. == सण आणि उत्सव == शिराळे गावात विविध धार्मिक व सांस्कृतिक सण साजरे केले जातात. त्यामध्ये पुढील उत्सवांचा समावेश होतो: [[चित्र:शिराळे धबधबा.jpg|इवलेसे|543x543अंश|धबधबा ]] * गांगेश्वर देवस्थानाची वार्षिक पूजा * घोरिप कार्यक्रम * शिमगा * पालेभावय * सत्यनारायण पूजा * दहीहंडी * गणेशोत्सव * नवरात्रोत्सव * वारकरी भजन * संगीत भजन === नवरात्रोत्सव === नवरात्रोत्सवाच्या काळात गावातील सार्वजनिक सभागृह किंवा शाळेच्या परिसरात देवीची स्थापना करून नऊ दिवस पूजा-अर्चा केली जाते. === धनगर समाजाचे गजा नृत्य === शिराळे गावातील धनगर समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये '''गजा नृत्य''' या पारंपरिक नृत्यप्रकाराचा समावेश होतो. दसऱ्याच्या सणाच्या निमित्ताने विशेष पोशाख परिधान करून पारंपरिक गीते व नृत्य सादर केले जाते. == शिक्षण == गावात '''जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा विद्यामंदिर शिराळे''' ही प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत प्राथमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांना शिक्षण दिले जाते. == अर्थव्यवस्था == शिराळे गावातील अर्थव्यवस्थेत शेती, पशुपालन, मजुरी आणि वनक्षेत्राशी संबंधित पारंपरिक उपजीविका यांचा समावेश होतो. डोंगराळ भौगोलिक परिस्थितीमुळे येथील शेतीचे स्वरूप परिसरातील इतर गावांपेक्षा काही प्रमाणात वेगळे आहे. == सांस्कृतिक जीवन == शिराळे गावाचे सांस्कृतिक जीवन धार्मिक श्रद्धा, सामुदायिक परंपरा, भजन, लोककला, सण-उत्सव आणि सामुदायिक भोजन यांभोवती केंद्रित आहे. गावातील विविध समाजघटक धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होतात. गावपळवण, पालेभावय, गांगेश्वर देवस्थानाशी संबंधित परंपरा आणि धनगर समाजाचे गजा नृत्य या स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांमुळे शिराळे गावाला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. == पर्यटन विकासाची क्षमता == शिराळे गावाच्या परिसरात नैसर्गिक आणि धार्मिक पर्यटनासाठी विविध ठिकाणे उपलब्ध आहेत. डोंगर, जंगल, धबधबे, नैसर्गिक झरे, गुहा आणि मंदिरे यांमुळे पावसाळ्यात विशेषतः पर्यटकांना आकर्षित करण्याची क्षमता या परिसरात आहे. पर्यटनाचा विकास करताना स्थानिक पर्यावरण, वन्यजीव, जलस्रोत आणि गावाच्या पारंपरिक संस्कृतीचे संवर्धन करणे महत्त्वाचे ठरते. == शिराळेची वैशिष्ट्ये == शिराळे गावाची प्रमुख वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे सांगता येतात: * वैभववाडी तालुक्याच्या पूर्वेकडील डोंगराळ भागातील स्थान. * सह्याद्रीच्या परिसरातील निसर्गरम्य वातावरण. * गांगेश्वर हे प्रमुख धार्मिक स्थळ. * शुकमुनींची गुहा व संबंधित धार्मिक परंपरा. * नैसर्गिक झऱ्याद्वारे गुरुत्वाकर्षणाच्या साहाय्याने होणारा पारंपरिक पाणीपुरवठा. * गावपळवण ही वैशिष्ट्यपूर्ण सामुदायिक परंपरा. * पालेभावय ही शेतीपूर्व सामुदायिक परंपरा. * धनगर समाजाचे गजा नृत्य. * पावसाळ्यात सक्रिय होणारे अनेक धबधबे. * जंगलातील स्थानिक रानभाज्या व वनस्पतींचे पारंपरिक ज्ञान. * धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये सामुदायिक सहभाग. == संदर्भ == <references responsive="1"></references> == बाह्य दुवे == * भारताची जनगणना – अधिकृत संकेतस्थळ * भारत सरकार, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ [[वर्ग:वैभववाडी तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] mxg7yrskp0z4mxyybaxofr5o1s5srwo 2710699 2710697 2026-09-19T10:05:59Z शिराळे वैभववाडी 187409 फोटो 2710699 wikitext text/x-wiki [[चित्र:शिराळे वैभववाडी.png|इवलेसे|आपलो सिंधुदुर्ग ]] [[चित्र:पावणादेवी मंदिर शिराळे.jpg|इवलेसे|पावणादेवी मंदिर ]] {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''शिराळे''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर=वैभववाडी | जिल्हा = [[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/०७ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा = }} '''शिराळे''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[वैभववाडी तालुका|वैभववाडी तालुक्यातील]] एक डोंगराळ व निसर्गरम्य गाव आहे. हे गाव तालुक्याच्या पूर्वेकडील भागात असून [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्ह्याच्या]] सीमावर्ती डोंगराळ परिसराच्या जवळ आहे. गावाचा परिसर सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, घनदाट वनक्षेत्र, नैसर्गिक जलस्रोत आणि पावसाळ्यातील धबधब्यांसाठी ओळखला जातो. == भौगोलिक स्थान == शिराळे गाव वैभववाडी तालुक्याच्या पूर्वेकडील भागात वसलेले आहे. गावाच्या परिसरात डोंगर, दऱ्या, जंगल आणि नैसर्गिक जलस्रोत आढळतात. गावाच्या स्थानाचे GPS निर्देशांक स्थानिक नोंदीनुसार '''16.463042° उत्तर अक्षांश आणि 73.862576° पूर्व रेखांश''' असे आहेत. सन 2011 च्या भारताच्या जनगणनेनुसार शिराळे गावाचा जनगणना कोड '''566382''' असून गावाचे क्षेत्रफळ सुमारे '''1,189.7 हेक्टर''' होते.<ref name="Census2011">{{Cite web|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/830/download/36188/DH_2011_2733_PART_A_DCHB_SINDHUDURG.pdf|title=District Census Handbook, Sindhudurg|publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=2026-09-15}}</ref> == लोकसंख्या == 2011 च्या भारताच्या जनगणनेनुसार शिराळे गावाची लोकसंख्या '''229''' असून एकूण '''72 कुटुंबे''' होती.<ref name="Census2011" /> स्थानिक माहितीनुसार 2026 मध्ये गावाची लोकसंख्या सुमारे '''280''' असून सुमारे '''75 घरे''' आहेत. हा 2026 चा आकडा स्थानिक माहितीनुसार दिलेला असून अधिकृत जनगणना आकडा नाही. अधिकृत जनगणना आकडे उपलब्ध झाल्यानंतर या विभागात त्यानुसार सुधारणा करता येईल. == इतिहास == स्थानिक परंपरेनुसार शिराळे गावाची वस्ती अनेक पिढ्यांपासून येथे आहे. स्थानिक माहितीनुसार गावातील जुन्या कुटुंबांना पूर्वी '''मिराशी''' म्हणून संबोधले जात असे. पुढील काळात '''मराठे''' आणि त्यानंतर '''पाटील''' अशी संबोधने प्रचलित झाली. स्थानिक परंपरेनुसार गावातील पाटील कुटुंबांचा [[गांगेश्वर मंदिर|गांगेश्वर मंदिराशी]] धार्मिक संबंध होता. गावाच्या नावाच्या उत्पत्तीबाबत स्थानिक पातळीवर विविध समजुती आढळतात. त्यापैकी एक स्थानिक समजूत अशी आहे की गावातील लोकांची विशिष्ट राहणीमानाची पद्धत किंवा स्वभाव यावरून गावाला 'शिराळे' हे नाव प्राप्त झाले असावे. या नावाच्या उत्पत्तीची अधिकृत ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध नसल्याने ही माहिती स्थानिक परंपरा म्हणून पाहिली जाते. == समाजजीवन == [[चित्र:शिराळे गाव.jpg|इवलेसे|गाव वस्ती]] शिराळे गावातील प्रमुख सामाजिक घटकांमध्ये मराठा आणि धनगर समाजाचा समावेश होतो. गावातील धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये विविध समाजघटकांचा सहभाग असतो. गावातील सण, उत्सव, धार्मिक कार्यक्रम, भजन, सामुदायिक भोजन आणि पारंपरिक प्रथा यांमुळे गावातील सामुदायिक जीवनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. == गांगेश्वर मंदिर == [[चित्र:गांगेश्वर मंदिर शिराळे.jpg|इवलेसे|गांगेश्वर मंदिर ]] गावाचे प्रमुख धार्मिक स्थळ '''गांगेश्वर मंदिर''' आहे. स्थानिक श्रद्धेनुसार हे मंदिर प्राचीन असून येथील गांगेश्वर देवस्थान स्वयंभू मानले जाते. स्थानिक माहितीनुसार मंदिराचा कालांतराने दोन-तीन वेळा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे. गांगेश्वर मंदिर हे गावातील धार्मिक तसेच सामाजिक उपक्रमांचे एक प्रमुख केंद्र आहे. येथे विविध धार्मिक कार्यक्रम, पूजा, भजन आणि सामुदायिक भोजनाचे आयोजन केले जाते. == मंदिर परिसरातील शांततेची परंपरा == गांगेश्वर मंदिर परिसरात मोठ्या आवाजातील ध्वनिक्षेपक किंवा वाद्यांचा वापर टाळण्याची स्थानिक परंपरा आहे. धार्मिक विधीच्या वेळी आवश्यकतेनुसार मर्यादित ध्वनिक्षेपकाचा वापर केला जातो. स्थानिक परंपरेनुसार पूर्वी गावातील विवाहसोहळे गावाच्या हद्दीबाहेर करण्याची पद्धत होती. पुढील काळात स्थानिकांच्या मागणीनंतर विवाहसोहळे गावातच करण्याची पद्धत रूढ झाली. == शुकमुनींची गुहा == गावाच्या डोंगराळ परिसरात '''शुकमुनींची गुहा''' किंवा '''सुखमुनी मठ''' म्हणून ओळखले जाणारे धार्मिक स्थळ आहे. या स्थळाशी संबंधित स्थानिक परंपरा आणि धार्मिक श्रद्धा गावाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. स्थानिक माहितीनुसार शुकमुनींच्या गुहेमुळे परिसरातील नदीला '''शुकनदी''' हे नाव पडले असल्याचे सांगितले जाते. पावसाळ्यात या परिसरातील जलप्रवाह वाढतो. == नैसर्गिक जलस्रोत == शिराळे गावात बारमाही पाणी उपलब्ध करून देणारा नैसर्गिक झरा आहे. स्थानिक माहितीनुसार या झऱ्याचे पाणी पाइपद्वारे गुरुत्वाकर्षणाच्या साहाय्याने गावात आणले जाते. या पाणीपुरवठ्यासाठी मोटार किंवा विद्युत यंत्रणेचा वापर करण्याची आवश्यकता नसल्याचे स्थानिकांकडून सांगितले जाते. == जैवविविधता == शिराळे परिसर हा डोंगराळ व वनक्षेत्राने व्यापलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारची वनस्पती व वन्यजीव आढळतात. गावाचा परिसर राधानगरी वन्यजीव अभयारण्याच्या पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्राच्या परिसराशी संबंधित आहे. राधानगरी पर्यावरणीय संवेदनशील क्षेत्राच्या अधिसूचनेत शिराळे गावाचा समावेश करण्यात आलेला आहे.<ref name="ESZ">{{Cite web|url=https://moef.gov.in/uploads/2020/10/radhanagari.pdf|title=Radhanagari Wildlife Sanctuary – Eco-sensitive Zone Notification|publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India|access-date=2026-09-15}}</ref> स्थानिक माहितीनुसार परिसरात गवा, सांबर यांसारखे वन्यप्राणी तसेच विविध प्रकारचे पक्षी आढळतात. जंगलामध्ये कणकेचे कोंब, तोंडाची भाजी, टाकळ्याची भाजी यांसारख्या स्थानिक रानभाज्यांचा वापर पारंपरिक आहारात केला जातो. परिसरात शिकेकाई, जिरंग, विकारीची साल, रक्तबावळी, कापरभेंडी, घनशीचे पाळ यांसारख्या स्थानिक वनस्पती आढळतात. या वनस्पतींचा पारंपरिक वापर स्थानिक ज्ञानाचा भाग आहे. == पर्यटन == शिराळे गावाला निसर्ग आणि धार्मिक पर्यटनाची क्षमता आहे. गावाच्या परिसरातील डोंगर, धबधबे, गुहा, मंदिरे आणि नैसर्गिक जलस्रोत पर्यटकांना आकर्षित करतात. स्थानिक पर्यटन फलकानुसार गावाच्या परिसरातील काही प्रमुख पर्यटनस्थळे पुढीलप्रमाणे आहेत. === बारमाही पर्यटनस्थळे === # शिडिमाचा उमाळा – 4.2 किमी # पाट्याचा डोंक – 4.1 किमी # [[चित्र:शिराळे धबधबा.jpg|इवलेसे|543x543अंश|धबधबा ]]सुरव नदी उगमस्थान – 4.1 किमी # गवळणीचा कडा – 3.8 किमी # वणव्याचा डोंक – 3.7 किमी # सुखमुनी मठ – 3 किमी # मलका देवी – 2.5 किमी # पावणाई मंदिर – 0.1 किमी # घोरप्याचा माळ – 0.5 किमी # गांगेश्वर मंदिर – 0 किमी === पावसाळी पर्यटनस्थळे === पावसाळ्यात गावाच्या परिसरातील अनेक धबधबे सक्रिय होतात. स्थानिक पर्यटन फलकावर पुढील धबधब्यांची नोंद आहे. # शिडिमाचा धबधबा – 4.2 किमी # खुर्जी धबधबा – 3.9 किमी # राशीचा धबधबा – 0.3 किमी # रुसड्याचा धबधबा – 2.5 किमी # सुतार मांगर धबधबा – 0.2 किमी # पेंडकुळी धबधबा – 1.5 किमी # वजर धबधबा – 0.5 किमी # खडकी धबधबा – 0.5 किमी # गांगो धबधबा – 0.5 किमी वरील अंतर स्थानिक पर्यटन फलकावर नमूद केलेल्या अंतरानुसार आहेत. == गावपळवण == शिराळे गावातील वैशिष्ट्यपूर्ण पारंपरिक प्रथांपैकी '''गावपळवण''' ही एक प्रथा आहे. ही प्रथा साधारणपणे [[मकरसंक्रांत|मकरसंक्रांतीच्या]] आसपास आयोजित केली जाते. स्थानिक माहितीनुसार पूर्वी गावपळवणाचा कालावधी सुमारे तीन आठवडे किंवा त्याहून अधिक असायचा. सध्या हा कालावधी सुमारे सात दिवसांचा आहे. या काळात गावातील लोक गावाच्या हद्दीबाहेरील ठिकाणी एकत्र राहतात. ही प्रथा सामुदायिक एकोपा आणि परंपरेशी संबंधित मानली जाते. गावपळवणानंतर '''घोरिप''' हा धार्मिक कार्यक्रम आयोजित केला जातो. या कार्यक्रमात स्थानिक लोक आपल्या श्रद्धेनुसार नवस किंवा इच्छा व्यक्त करतात. कार्यक्रमानंतर मोठ्या प्रमाणावर महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते. स्थानिक माहितीनुसार या महाप्रसादास सुमारे 250 ते 300 लोक उपस्थित राहतात. == पालेभावय == शिराळे गावात शेतीची कामे सुरू करण्यापूर्वी '''पालेभावय''' ही सामुदायिक परंपरा पाळली जाते. या प्रसंगी गावातील लोक जंगलातून उपलब्ध होणाऱ्या विविध रानभाज्या गोळा करतात. या भाज्या एकत्रितपणे शिजवून गांगेश्वर मंदिरात सामुदायिक भोजनाचे आयोजन केले जाते. रानभाज्यांसोबत भाताचा महाप्रसाद केला जातो. गावातील नागरिक तसेच आलेल्या पाहुण्यांना प्रसाद दिल्यानंतर शेतीच्या कामांना सुरुवात करण्याची परंपरा आहे. == वारी सोमवार == गांगेश्वर देवस्थानाशी संबंधित स्थानिक परंपरेनुसार सोमवारचा दिवस धार्मिक कार्यासाठी राखून ठेवण्याची पद्धत आहे. स्थानिक माहितीनुसार या दिवशी नियमित मजुरी किंवा श्रमाचे काम न करण्याची प्रथा काही कुटुंबांमध्ये पाळली जाते. == सण आणि उत्सव == शिराळे गावात विविध धार्मिक व सांस्कृतिक सण साजरे केले जातात. त्यामध्ये पुढील उत्सवांचा समावेश होतो: [[चित्र:शिराळे धबधबा 2.jpg|इवलेसे|542x542अंश|धबधबा]] * गांगेश्वर देवस्थानाची वार्षिक पूजा * घोरिप कार्यक्रम * शिमगा * पालेभावय * सत्यनारायण पूजा * दहीहंडी * गणेशोत्सव * नवरात्रोत्सव * वारकरी भजन * संगीत भजन === नवरात्रोत्सव === नवरात्रोत्सवाच्या काळात गावातील सार्वजनिक सभागृह किंवा शाळेच्या परिसरात देवीची स्थापना करून नऊ दिवस पूजा-अर्चा केली जाते. === धनगर समाजाचे गजा नृत्य === शिराळे गावातील धनगर समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये '''गजा नृत्य''' या पारंपरिक नृत्यप्रकाराचा समावेश होतो. दसऱ्याच्या सणाच्या निमित्ताने विशेष पोशाख परिधान करून पारंपरिक गीते व नृत्य सादर केले जाते. == शिक्षण == गावात '''जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा विद्यामंदिर शिराळे''' ही प्राथमिक शाळा आहे. शाळेत प्राथमिक स्तरावरील विद्यार्थ्यांना शिक्षण दिले जाते. == अर्थव्यवस्था == शिराळे गावातील अर्थव्यवस्थेत शेती, पशुपालन, मजुरी आणि वनक्षेत्राशी संबंधित पारंपरिक उपजीविका यांचा समावेश होतो. डोंगराळ भौगोलिक परिस्थितीमुळे येथील शेतीचे स्वरूप परिसरातील इतर गावांपेक्षा काही प्रमाणात वेगळे आहे. == सांस्कृतिक जीवन == शिराळे गावाचे सांस्कृतिक जीवन धार्मिक श्रद्धा, सामुदायिक परंपरा, भजन, लोककला, सण-उत्सव आणि सामुदायिक भोजन यांभोवती केंद्रित आहे. गावातील विविध समाजघटक धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये सहभागी होतात. गावपळवण, पालेभावय, गांगेश्वर देवस्थानाशी संबंधित परंपरा आणि धनगर समाजाचे गजा नृत्य या स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांमुळे शिराळे गावाला स्वतंत्र सांस्कृतिक ओळख प्राप्त झाली आहे. == पर्यटन विकासाची क्षमता == शिराळे गावाच्या परिसरात नैसर्गिक आणि धार्मिक पर्यटनासाठी विविध ठिकाणे उपलब्ध आहेत. डोंगर, जंगल, धबधबे, नैसर्गिक झरे, गुहा आणि मंदिरे यांमुळे पावसाळ्यात विशेषतः पर्यटकांना आकर्षित करण्याची क्षमता या परिसरात आहे. पर्यटनाचा विकास करताना स्थानिक पर्यावरण, वन्यजीव, जलस्रोत आणि गावाच्या पारंपरिक संस्कृतीचे संवर्धन करणे महत्त्वाचे ठरते. == शिराळेची वैशिष्ट्ये == [[चित्र:पावणादेवी मंदिर शिराळे 2.jpg|इवलेसे|पावणादेवी मंदिर ]] शिराळे गावाची प्रमुख वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे सांगता येतात: * वैभववाडी तालुक्याच्या पूर्वेकडील डोंगराळ भागातील स्थान. * सह्याद्रीच्या परिसरातील निसर्गरम्य वातावरण. * गांगेश्वर हे प्रमुख धार्मिक स्थळ. * शुकमुनींची गुहा व संबंधित धार्मिक परंपरा. * नैसर्गिक झऱ्याद्वारे गुरुत्वाकर्षणाच्या साहाय्याने होणारा पारंपरिक पाणीपुरवठा. * गावपळवण ही वैशिष्ट्यपूर्ण सामुदायिक परंपरा. * पालेभावय ही शेतीपूर्व सामुदायिक परंपरा. * धनगर समाजाचे गजा नृत्य. * पावसाळ्यात सक्रिय होणारे अनेक धबधबे. * जंगलातील स्थानिक रानभाज्या व वनस्पतींचे पारंपरिक ज्ञान. * धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये सामुदायिक सहभाग. == संदर्भ == <references responsive="1"></references> == बाह्य दुवे == * भारताची जनगणना – अधिकृत संकेतस्थळ * भारत सरकार, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय १.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/ [[वर्ग:वैभववाडी तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] gi4dnf6g0boivlrovzceocxlxb0rtah 0 267069 2710539 2710014 2026-09-18T12:25:48Z Aditya tamhankar 80177 2710539 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="11" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Australia}} | ३९ || ९ || २८ || ० || १ || ० || १ || २३.०७ || २००८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Bangladesh}} | २५ || २२ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८८.०० || २०१३ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|England}} | ३८ || १२ || २६ || ० || ० || ० || ० || ३१.५७ || २००६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Ireland}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|New Zealand}} | १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Pakistan}} | १८ || १५ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८३.३३ || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|South Africa}} | २५ || ११ || ११ || ० || ० || ० || ३ || ४४.०० || २०१४ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Sri Lanka}} | ३२ || २६ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८१.२५ || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|West Indies}} | २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|HK}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- style="background:#cfc;" ! scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{crw|JPN}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Malaysia}} | ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|NED}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Nepal}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Thailand}} | ४ || ४ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Barbados}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' | '''२३१''' || '''१२९''' || '''९५'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५५.८४''' || '''२००६''' || '''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी १८ सप्टेंबर २०२६ रोजी [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|JPN}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small> |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६ |- |align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८ |- |align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९ |- |align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९ |- |align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९ |- |align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११ |- |align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३ |- |align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४ |- |align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८ |- |align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२ |- |align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४ |- |align=left|{{crw|NED}} || १७ जून २०२६ |- |align=left|{{crw|HK}} || ३ सप्टेंबर २०२६ |- |align=left|{{crw|JPN}} || १८ सप्टेंबर २०२६ |} ==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या== ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 | |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित |- | १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}} |- | १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- | १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- | १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} || rowspan=14 | |- | १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}} |- | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html २७८४] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html २७९२] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html २८००] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html २८५७] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html २८६५] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html २८८१] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html २८८६] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html २९०७] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html २९८६] || ३० ऑगस्ट २०२६ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html २९९०] || ३ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html ३००२] || ५ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html ३०१०] || १० सप्टेंबर २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html ३०१६] || १३ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html ३०२१] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html] || २० सप्टेंबर २०२६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD || |- | २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html] || १६ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD || rowspan=3 | |- | २३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html] || २८ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD |- | २३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html] || २० ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 5lwzmsegxz88t9ot9latbz7ndy8ev2r 2710540 2710539 2026-09-18T12:27:18Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710540 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने ५ ऑगस्ट २००६ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="11" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Australia}} | ३९ || ९ || २८ || ० || १ || ० || १ || २३.०७ || २००८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Bangladesh}} | २५ || २२ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८८.०० || २०१३ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|England}} | ३८ || १२ || २६ || ० || ० || ० || ० || ३१.५७ || २००६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Ireland}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|New Zealand}} | १४ || ४ || १० || ० || ० || ० || ० || २८.५७ || २००९ || २०२४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Pakistan}} | १८ || १५ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८३.३३ || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|South Africa}} | २५ || ११ || ११ || ० || ० || ० || ३ || ४४.०० || २०१४ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Sri Lanka}} | ३२ || २६ || ५ || ० || ० || ० || १ || ८१.२५ || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|West Indies}} | २४ || १५ || ९ || ० || ० || ० || ० || ६२.५० || २०११ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|HK}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- style="background:#cfc;" ! scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{crw|JPN}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Malaysia}} | ३ || २ || ० || ० || ० || ० || १ || ६६.६७ || २०१८ || २०२३ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|NED}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२६ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Nepal}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२४ || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Thailand}} | ४ || ४ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०१८ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १०० || २०२२ || २०२४ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ''' |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Barbados}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' | '''२३१''' || '''१२९''' || '''९५'''|| '''०''' || '''१''' || '''०''' || '''६'''|| '''५५.८४''' || '''२००६''' || '''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी १८ सप्टेंबर २०२६ रोजी [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|JPN}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small> |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{crw|ENG}} || ५ ऑगस्ट २००६ |- |align=left|{{crw|AUS}} || २८ ऑक्टोबर २००८ |- |align=left|{{crw|PAK}} || १३ जून २००९ |- |align=left|{{crw|SL}} || १५ जून २००९ |- |align=left|{{crw|NZL}} || १८ जून २००९ |- |align=left|{{crw|WIN}} || २२ जानेवारी २०११ |- |align=left|{{crw|BAN}} || २ एप्रिल २०१३ |- |align=left|{{crw|RSA}} || ३० नोव्हेंबर २०१४ |- |align=left|{{crw|MAS}} || ३ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|THA}} || ४ जून २०१८ |- |align=left|{{crw|IRE}} || १५ नोव्हेंबर २०१८ |- |align=left|{{crw|Barbados}} || ३ ऑगस्ट २०२२ |- |align=left|{{crw|UAE}} || ४ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{crw|NEP}} || २३ जुलै २०२४ |- |align=left|{{crw|NED}} || १७ जून २०२६ |- |align=left|{{crw|HK}} || ३ सप्टेंबर २०२६ |- |align=left|{{crw|JPN}} || १८ सप्टेंबर २०२६ |} ==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला ट्वेंटी२० सामन्यांची संख्या== ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225163.html ३] || ५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369333.html २०] || २८ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|हर्स्टव्हिल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355977.html २९] || ११ जून २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[महिला २०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355981.html ३३] || १३ जून २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355985.html ३७] || १५ जून २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355988.html ४०] || १८ जून २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|NZ}} |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439017.html ५६] || ४ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439018.html ५७] || ६ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439019.html ५८] || ८ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा|बांद्रा-कुर्ला संकुल मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412707.html ६५] || ६ मे २०१० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०१० आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१० आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412710.html ६८] || ८ मे २०१० || {{crw|PAK}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412715.html ७३] || १० मे २०१० || {{crw|SL}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412716.html ७४] || १३ मे २०१० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|ब्यूजॉर स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया|ग्रॉस इसलेट]] || {{crw|AUS}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488906.html ९८] || २२ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488907.html ९९] || २३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|WIN}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488908.html १००] || २४ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500224.html १०७] || २३ जून २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[इसेक्स|टोबी होव क्रिकेट मैदान]], [[इसेक्स|बिलिएरके]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०११ नॅटवेस्ट महिला टी२० चौरंगी मालिका|२०११ इंग्लंड महिला ट्वेंटी२० चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500225.html ११०] || २५ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492547.html ११२] || २६ जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500574.html ११३] || २७ जून २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हँपशायर|ऑफिसर्स क्लब सर्व्हिस मैदान]], [[हँपशायर|अल्डरशॉट]] || {{crw|IND}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549390.html १३१] || १८ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|WIN}} || rowspan=12 | |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549391.html १३३] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|IND}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549392.html १३५] || २२ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549393.html १३६] || २३ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{crw|WIN}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549394.html १३८] || २७ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552935.html १३९] || १८ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552936.html १४०] || १९ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552937.html १४१] || २१ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552938.html १४२] || २२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552939.html १४३] || २३ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542850.html १५०] || २६ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542851.html १५१] || २८ जून २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533302.html १६९] || २७ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१२ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१२ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533306.html १७३] || २९ सप्टेंबर २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533309.html १७६] || १ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली, श्रीलंका|गॉल]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584772.html १७८] || ३ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584924.html १८४] || २८ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/584929.html १८६] || ३१ ऑक्टोबर २०१२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|गुआंगोंगँग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625898.html १९७] || २ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625899.html १९८] || ४ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625900.html १९९] || ५ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707469.html २३१] || २५ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|SL}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707471.html २३२] || २६ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विजयनगरम|डॉ. पी.व्ही.जी. राजू क्रीडा संकुल मैदान]], [[विजयनगरम]] || {{crw|IND}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707473.html २३३] || २८ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|वाय.एस. राजशेखर रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SL}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720551.html २४३] || ९ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720553.html २४४] || ११ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/720555.html २४५] || १३ मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|शेख कमल स्टेडियम]], [[बांगलादेश|कॉक्स बाझार]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682973.html २५०] || २४ मार्च २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|SL}} || rowspan=5 | [[२०१४ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१४ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682981.html २५४] || २६ मार्च २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682995.html २६१] || ३० मार्च २०१४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683005.html २६६] || १ एप्रिल २०१४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/683009.html २६८] || २ एप्रिल २०१४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797907.html २९४] || ३० नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872485.html ३०७] || ११ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872487.html ३०८] || १३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872489.html ३०९] || १५ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895787.html ३२५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895789.html ३२६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895791.html ३२७] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967869.html ३३१] || २२ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967871.html ३३२] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967873.html ३३३] || २६ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951375.html ३४०] || १५ मार्च २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[२०१६ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२०१६ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951387.html ३४६] || १९ मार्च २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951395.html ३५०] || २२ मार्च २०१६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951409.html ३५७] || २७ मार्च २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{crw|WIN}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063546.html ३७०] || १८ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} || rowspan=3 | |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063547.html ३७१] || २० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063548.html ३७३] || २२ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065333.html ३७४] || २६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065339.html ३७६] || २९ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065344.html ३७८] || १ डिसेंबर २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1065348.html ३८०] || ४ डिसेंबर २०१६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|THA}} [[आशियाई तंत्रज्ञान संस्था मैदान]], [[बँकॉक]] || {{crw|IND}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123206.html ३९४] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123207.html ३९५] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123208.html ३९६] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|RSA}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123209.html ३९७] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123210.html ३९८] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131235.html ४०२] || २२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | [[२०१७-१८ महिला टी२० तिरंगी मालिका, भारत|२०१८ भारत महिला ट्वेंटी२० तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131237.html ४०५] || २५ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131238.html ४०६] || २६ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131240.html ४०९] || २९ मार्च २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148048.html ४१६] || ३ जून २०१८ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ महिला टी२० आशिया चषक|२०१८ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148052.html ४२०] || ४ जून २०१८ || {{crw|THA}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148056.html ४२४] || ६ जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148059.html ४२८] || ७ जून २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|MAS}} [[रॉयल सेलंगोर क्लब]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148060.html ४२९] || ९ जून २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1148063.html ४३२] || १० जून २०१८ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{crw|BAN}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157709.html ४९४] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157710.html ४९५] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो|कोल्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157711.html ४९६] || २२ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157712.html ४९७] || २४ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[कोलंबो क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157713.html ४९९] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[पश्चिम प्रांत, श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150533.html ५१५] || ९ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[आयसीसी महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक, २०१८|२०१८ आय.सी.सी. महिला विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150537.html ५१८] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150545.html ५२६] || १५ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150549.html ५३०] || १७ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1150554.html ५३५] || २२ नोव्हेंबर २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा|नॉर्थ साउंड]] || {{crw|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153858.html ५७४] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=2 | |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153859.html ५७६] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153860.html ५७७] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} || rowspan=13 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172163.html ५९९] || ४ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172164.html ६००] || ७ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172165.html ६०१] || ९ मार्च २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|ENG}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198478.html ७६९] || २४ सप्टेंबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198481.html ७७२] || १ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202366.html ७७५] || ३ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1198482.html ७७९] || ४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लालाभाई कॉनट्रॅक्टर मैदान]], [[सुरत]] || {{crw|RSA}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202252.html ७९६] || ९ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202253.html ७९८] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{crw|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202254.html ७९९] || १४ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202255.html ८००] || १७ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202256.html ८०१] || २० नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183543.html ८३१] || ३१ जानेवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१९-२० ऑस्ट्रेलिया महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183545.html ८३३] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183546.html ८३८] || ७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183547.html ८४०] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183549.html ८४५] || १२ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173048.html ८४६] || २१ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी शोग्राउंड मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२० आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173053.html ८५१] || २४ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173056.html ८५४] || २७ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173061.html ८५९] || २९ फेब्रुवारी २०२० || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1173070.html ८६६] || ८ मार्च २०२० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253272.html ८८६] || २० मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} || rowspan=13 | |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253273.html ८८७] || २१ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253274.html ८८८] || २३ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260097.html ९१६] || ९ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|ENG}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260098.html ९१९] || ११ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|होव]] || {{crw|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260099.html ९२०] || १४ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|ENG}} |- | १३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263621.html ९८१] || ७ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित |- | १३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263622.html ९८२] || ९ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263623.html ९८३] || १० ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || {{crw|AUS}} |- | १३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289031.html १०२६] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZL}} |- | १३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319709.html ११४५] || २३ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319710.html ११४९] || २५ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- | १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319711.html ११५२] || २७ जून २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289259.html ११७३] || २९ जुलै २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289263.html ११८१] || ३१ जुलै २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289268.html ११८७] || ३ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|Barbados}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289271.html ११९०] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289274.html ११९३] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- | १४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301334.html १२०९] || १० सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | |- | १४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301335.html १२१६] || १३ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- | १४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301336.html १२१७] || १५ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335786.html १२४०] || १ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} || rowspan=8 | [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335790.html १२५०] || ३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335792.html १२५२] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335797.html १२६७] || ७ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335799.html १२६९] || ८ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335803.html १२७३] || १० ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335806.html १२७५] || १३ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|THA}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1335808.html १२७९] || १५ ऑक्टोबर २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345424.html १३१२] || ९ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} || rowspan=5 | |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345425.html १३१३] || ११ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || बरोबरीत |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345426.html १३१९] || १४ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345427.html १३२५] || १७ डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1345428.html १३३२] || २० डिसेंबर २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344511.html १३४२] || १९ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२-२३ दक्षिण आफ्रिका महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344513.html १३४४] || २३ जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344515.html १३४८] || २८ जानेवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344516.html १३४९] || ३० जानेवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1344517.html १३५०] || २ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338043.html १३५९] || १२ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२३ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२३ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338048.html १३६४] || १५ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338053.html १३६९] || १८ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338057.html १३७३] || २० फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1338060.html १३७६] || २३ फेब्रुवारी २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|AUS}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382163.html १५१०] || ९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382164.html १५१३] || ११ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382165.html १५१७] || १३ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399055.html १६६६] || २१ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|MAS}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399059.html १६६८] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399062.html १६७१] || २५ सप्टेंबर २०२३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|CHN}} [[झेजियांग युनिव्हर्सिटी ऑफ टेक्नॉलॉजी क्रिकेट फील्ड|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{crw|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406073.html १७०३] || ६ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} || rowspan=14 | |- | १७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406074.html १७०९] || ९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | १७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406075.html १७१२] || १० डिसेंबर २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406081.html १७२८] || ५ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406082.html १७२९] || ७ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406083.html १७३०] || ९ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429393.html १८५५] || २८ एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429394.html १८६१] || ३० एप्रिल २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429395.html १८६७] || २ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429396.html १८८१] || ६ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1429397.html १८८४] || ९ मे २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सिलहट]] || {{crw|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434291.html १९४५] || ५ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|SA}} |- | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434292.html १९५०] || ७ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434293.html १९५२] || ९ जुलै २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426757.html १९५९] || १९ जुलै २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२४ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०२४ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426760.html १९६२] || २१ जुलै २०२४ || {{crw|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426765.html १९६७] || २३ जुलै २०२४ || {{crw|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426768.html १९७१] || २६ जुलै २०२४ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426770.html १९७९] || २८ जुलै २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान|रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[डंबुला]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432425.html २०६१] || ४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|NZ}} || rowspan=4 | [[२०२४ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२४ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432428.html २०६६] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432433.html २०७५] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1432439.html २०९३] || १३ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजा]] || {{crw|AUS}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459891.html २१५६] || १५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459892.html २१५८] || १७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|WIN}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459893.html २१५९] || १९ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डी वाय पाटील मैदान|डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448397.html २३८३] || २८ जून २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}} |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448398.html २३८४] || १ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IND}} || rowspan=20 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448399.html २३८७] || ४ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448400.html २३९७] || ९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448401.html २३९८] || १२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513735.html २६१९] || २१ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513736.html २६२०] || २३ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513737.html २६२१] || २६ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513738.html २६२२] || २८ डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1513739.html २६२३] || ३० डिसेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{crw|IND}} |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478912.html २६७३] || १५ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478913.html २६७५] || १९ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478914.html २६७६] || २१ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|IND}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html २७२४] || १७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २७२९] || १९ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{crw|SA}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html २७३४] || २२ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|SA}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html २७३९] || २५ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{crw|IND}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html २७४५] || २७ एप्रिल २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] || {{crw|SA}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html २७८४] || २८ मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इसेक्स|चेम्सफोर्ड]] || {{crw|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html २७९२] || ३० मे २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html २८००] || २ जून २०२६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html २८५७] || १४ जून २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ आयसीसी महिला टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html २८६५] || १७ जून २०२६ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html २८८१] || २१ जून २०२६ || {{crw|SA}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html २८८६] || २५ जून २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html २९०७] || २८ जून २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html २९८६] || ३० ऑगस्ट २०२६ || {{crw|THA}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html २९९०] || ३ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html ३००२] || ५ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html ३०१०] || १० सप्टेंबर २०२६ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html ३०१६] || १३ सप्टेंबर २०२६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html ३०२१] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|JPN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || {{crw|IND}} || rowspan=2 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html] || २० सप्टेंबर २०२६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निशीन]] || TBD |- | २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535652.html] || १६ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD || rowspan=3 | |- | २३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535653.html] || २८ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD |- | २३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535654.html] || २० ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || TBD |} {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] b6hwlc61efa1xb8iqvqpzfei0o4tfom 0 275777 2710607 2541089 2026-09-18T20:07:29Z Ziv 169556 ([[c:GR|GR]]) [[File:Molokai Waterfall.jpg]] → [[File:Papalaua Falls in 2011.jpg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr, misleading name 2710607 wikitext text/x-wiki जगातील सर्वात उंच एंजल्स धबधबा आहे. {| class="wikitable sortable" |- ! '''धबधबा''' !! class="unsortable"|'''चित्र''' !! '''उंची''' !! '''स्थान''' !! '''देश''' !! class="unsortable"|संदर्भ |- | एंजल्स धबधबा || [[File:Salto del Angel-Canaima-Venezuela19.JPG|100px]] || ९७९ मी. || बोलिवर || [[व्हेनेझुएला]] || <ref>{{Cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=1|title=Angel, Salto &#124; World Waterfall Database: Worlds Tallest Waterfalls|access-date=2010-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905161425/http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=1|archive-date=2010-09-05|url-status=dead}}</ref> |- | टूजिला || [[File:Tugela Falls.jpg|100px]] || ९४८ मी. || काजुल्यू || [[दक्षिण आफ्रिका]] || <ref>{{Cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20110126135321/http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=2|url-status=dead|archive-date=January 26, 2011|title=Tugela Falls &#124; World Waterfall Database: World's Tallest Waterfalls|date=January 26, 2011}}</ref> |- | माटेनबॅच धबधबा|| ||९३० मी. || इंतरलेकन ओबेरहासली(प्रशासकीय जिल्हा) || [[स्वित्झर्लंड]] || <ref>{{Cite web|title=Mattenbachfälle, Switzerland - World Waterfall Database|url=https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Mattenbachf%C3%A4lle-27386|access-date=2020-11-05|website=www.worldwaterfalldatabase.com|language=en}}</ref> |- | ट्रेस हरमनस || || ९१४ मी. || जूनिन || [[पेरू]] || <ref>{{Cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=88|title=Tres Hermanas, Cataratas las &#124; World Waterfall Database: Worlds Tallest Waterfalls|access-date=2010-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201085349/http://world-waterfalls.com/waterfall.php?num=88|archive-date=2010-12-01|url-status=dead}}</ref> |- | ओला आपेना || [[File:Papalaua Falls in 2011.jpg|100px]] || ९०० मी. || [[हवाई]] || [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची]] || <ref>{{Cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=747|title=Olo'upena Falls &#124; World Waterfall Database: Worlds Tallest Waterfalls|access-date=2010-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105154459/http://world-waterfalls.com/waterfall.php?num=747|archive-date=2010-01-05|url-status=dead}}</ref> |- | युबिला || [[File:Yumbilla waterfall Ii copia.jpg|100px]] || ८९६ मी. || ऍमेझॉनस || [[ब्राझील]] || <ref>{{Cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=990|title=Yumbilla,a Catarata &#124; World Waterfall Database: Worlds Tallest Waterfalls|access-date=2010-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105145144/http://world-waterfalls.com/waterfall.php?num=990|archive-date=2010-01-05|url-status=dead}}</ref> |- | स्कोरगा || || ८७५ मी. || मोरे ओजी रोमेडल || [[नॉर्वे]] || <ref>{{Cite web|title=Skorga, Møre og Romsdal, Norway - World Waterfall Database|url=https://www.worldwaterfalldatabase.com/waterfall/Skorga-11652|access-date=2020-11-05|website=www.worldwaterfalldatabase.com|language=en}}</ref> |- | विनूफोसेन || [[File:Vinnufossen, Sunndal, Norway (front).jpg|100px]] || ८६० मी. ||मोरे ओजी रोमेडल ||नॉर्वे || <ref>{{Cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=942|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091009233952/http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=942|url-status=dead|title=Vinnufossen &#124; World Waterfall Database: Worlds Tallest Waterfalls|archivedate=October 9, 2009}}</ref> |- | बालाईफोसेन || || ८५० मी. || वेस्टलंड || नॉर्वे || <ref>{{Cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=755|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091010003003/http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=755|url-status=dead|title=Baläifossen &#124; World Waterfall Database: Worlds Tallest Waterfalls|archivedate=October 10, 2009}}</ref> |- | पू- ओ - कू फॉल्स || || ८४० मी. || हवाई || अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने || <ref>{{Cite web|url=http://www.world-waterfalls.com/waterfall.php?num=751|title=Pu'uka'oku Falls &#124; World Waterfall Database: Worlds Tallest Waterfalls|access-date=2010-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20101201090307/http://world-waterfalls.com/waterfall.php?num=751|archive-date=2010-12-01|url-status=dead}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भौगोलिक याद्या]] fo0gy9nsegmw3xbn1073gukgj4thm34 0 277042 2710664 2659151 2026-09-19T05:36:27Z ~2026-50604-71 187538 2710664 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''चिंधवली''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= वाई | जिल्हा = [[सातारा जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/११ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''चिंधवली''' हे भारतातील [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[वाई|वाई तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== ==हवामान== हे गाव समुद्रसपाटीपासून साधारणपणे ७०० मीटर उंचीवर वसलेले आहे.येथील वातावरण उष्णकटिबंधीय प्रकारचे आहे. येथे पावसाळ्यात भरपूर पाऊस पडतो.वार्षिक पर्जन्यमान ८९० मिलीमीटर आहे. हिवाळ्यात इथे सुखद गारवा असतो.सरासरी वार्षिक तापमान २३ अंश सेल्सियस आहे.हिवाळ्यात तापमान १५ अंश सेल्सियसपर्यंत खाली जाते तर उन्हाळ्यात ते ३५ अंश सेल्सियसपर्यंत वर चढते. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:वाई तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे]] g6daveg9k3c33knqlhw54oj10kg1w3l 0 280546 2710627 2681770 2026-09-18T22:50:24Z अभय नातू 206 साचा 2710627 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} उत्पादन ग्राहकांपर्यंत पोचवण्यासाठी तसेच विविध सेवा ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी असलेली व्यवस्था म्हणजे '''पुरवठा साखळी''' (सप्लाय चेन) होय. निर्माण केलेली वस्तू किंवा देत असलेली सेवा ही ग्राहकांपर्यंत पोहोचवणे म्हणजे पुरवठा साखळी होय. यामध्ये पुरवठा साखळी संस्था, लोक, उपक्रम, [[माहिती]], आणि संसाधने या सर्वांचा समावेश होतो. उत्पादन करण्यासाठी, उत्पादन ग्राहकांपर्यंत पोचवण्यासाठी तसेच विविध [[सेवा]] ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी पुरवठा साखळी (सप्लाय चेन) अत्यंत आवश्यक असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://udyojak.org/introduction-of-supply-chain/|title=ओळख 'पुरवठा साखळी'ची|date=2020-07-27|website=स्मार्ट उद्योजक|language=en-US|access-date=2021-04-29}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==विहंगावलोकन== पुरवठा साखळी पर्यावरणीय, जैविक आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या राजकीय नियमना पासून सुरू होते, त्यानंतर मानवी कच्च्या मालाचा संदर्भ घेतला जातो आणि पुढील स्तरांवर जाण्यापूर्वी कित्येक [[उत्पादन (अर्थशास्त्र)|उत्पादन]] दुवे समाविष्ट केले जातात (उदा. घटक बांधकाम, असेंब्ली आणि विलीन). कमी होत असलेल्या आकाराची आणि वाढत्या दुर्गम भौगोलिक स्थानांची आणि शेवटी ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची सोय म्हणजे पुरवठा साखळी होय. वस्तू अंतिम ग्राहकांपर्यंत पोहोचवण्याबरोबरच, उत्पादकाकडून घाऊक व्यापाऱ्यांकडे आणि घाऊक व्यापाऱ्यांकडून किरकोळ व्यापाऱ्यांकडे पोचवणे हे कामही [[वितरण साखळी]]मधून केले जाते. ==व्यवस्थापन== [[चित्र:पुरवठा साखळी व्यवस्थापन.jpg|अल्ट=पुरवठा साखळी व्यवस्थापन|डावे|200px|पुरवठा साखळी व्यवस्थापन]]पुरवठा साखळी व्यवस्थापनात उत्पादनांच्या सुरुवातीस ग्राहकांच्या आगमन होण्याच्या क्षणापासून साहित्य, अर्ध-तयार उत्पादने आणि तयार उत्पादनांची हालचाल आणि साठवण करण्याच्या प्रक्रियेचे प्रशासन समाविष्ट आहे. पुरवठा-साखळी व्यवस्थापन (एससीएम) हा शब्द मूळ पुरवठादारांद्वारे अंतिम वापरकर्त्याकडून मुख्य व्यवसाय प्रक्रियेस समाकलित करण्याची आवश्यकता व्यक्त करण्यासाठी विकसित केला गेला. औद्योगिक संस्थांमध्ये असे दिसते की मालाची खरेदी एका देशामध्ये तर उत्पादन दुसऱ्या देशामध्ये आणि मार्केटिंग हे सर्व जगामध्ये होते. एससीएममागील मूळ कल्पना अशी आहे की कंपन्या बाजारातील चढउतार आणि उत्पादन क्षमतांविषयी [[माहिती]]ची देवाणघेवाण करून पुरवठा साखळीत गुंतवतात. पुरवठा साखळी व्यवस्थापनाला मोठे महत्त्व आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/career-vrutantta-news/about-supply-chain-management-studies-210325/|title=पुरवठा साखळी व्यवस्थापन|date=2013-09-30|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-04-29}}</ref> [[जागतिकीकरण|जागतिकीकरणामुळे]] पुरवठा साखळी ही केवळ एका देशापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. “लॉजिस्टिक्स” हा शब्द एखाद्या कंपनीत किंवा उत्पादनाच्या वितरणात असलेल्या संस्थेत असलेल्या क्रियांना लागू होतो, तर "पुरवठा साखळी" याव्यतिरिक्त उत्पादन आणि खरेदीचा समावेश करते आणि म्हणूनच त्यात अनेक उद्योग (पुरवठा करणारे, उत्पादक आणि किरकोळ विक्रेत्यांसह) काम करणारे गुंतलेले असतात. एकत्र उत्पादन आणि सेवा आवश्यक ग्राहक पूर्ण करण्यासाठी असलेली क्रिया म्हणजे पुरवठा साखळी व्यवस्थापन होय. व्यवस्थापन प्रक्रिया टप्पे पुढील प्रमाणे *नियोजन *कच्चामाल खरेदी *वाहतूक *उत्पादन *माल वितरण *परतीचे व्यवस्थापन ==मॉडेलिंग== पुरवठा साखळी सप्लाय-चेनचे अनेक मॉडेल्स् आहेत, जे पुरवठा साखळी व्यवस्थापन (एससीएम)च्या अपस्ट्रीम आणि डाउनस्ट्रीम प्द्धतींना प्राप्त करतात. एससीओआर एकूण पुरवठा साखळी कामगिरीचे मोजमाप करते. हे पुरवठा-साखळी व्यवस्थापनासाठी एक प्रक्रिया संदर्भ मॉडेल आहे, जो पुरवठादाराच्या पुरवठादाराकडून ग्राहकांच्या ग्राहकांपर्यंत विस्तारित आहे. यात वितरण आणि ऑर्डरची पूर्तता कार्यक्षमता, उत्पादन लवचिकता, हमी आणि रिटर्न प्रक्रिया खर्च, यादी आणि मालमत्ता वळणे आणि पुरवठा साखळीच्या संपूर्ण प्रभावी कामगिरीचे [[मूल्यांकन]] करण्याचे इतर घटक समाविष्ट आहेत. ग्लोबल सप्लाय चेन फोरमने आणखी एक सप्लाय चेन मॉडेल सादर केले आहे. ही फ्रेमवर्क क्रॉस-फंक्शनल आणि क्रॉस-फर्म या स्वरूपात असलेल्या आठ प्रमुख व्यवसाय प्रक्रियांवर तयार केली गेली आहे. प्रत्येक प्रक्रिया रसद, उत्पादन, खरेदी, वित्त, विपणन आणि संशोधन आणि विकास यांच्या प्रतिनिधींसह एका क्रॉस-फंक्शनल टीमद्वारे व्यवस्थापित केली जाते. प्रत्येक प्रक्रिया मुख्य ग्राहक आणि पुरवठादारांशी संवाद साधत असताना, ग्राहक संबंध [[व्यवस्थापन]] आणि [[पुरवठादार]] संबंध व्यवस्थापनाच्या प्रक्रियेमुळे पुरवठा साखळीतील खास संबंध तयार होतात. ==पुरवठा साखळी लवचीकता== पुरवठा साखळी लवचीकता म्हणजे जूळवून घेण्याची [[प्रक्रिया]] किंवा त्याचा परिणाम आणि परिवर्तन बदल घडवून आणण्यासाठी, परिस्थितीशी जुळवून घेण्यास किंवा रूपांतर करण्यासाठी पुरवठा साखळीची क्षमता होय. ==इंटरनेटची भूमिका== आज [[इंटरनेट]] मुळे [[ग्राहक]] थेट वितरकाशी संपर्क साधू शकतात. यामुळे मध्यस्थांना तोडून साखळीची लांबी काही प्रमाणात कमी केली आहे. याचे फायदे म्हणजे [[खर्च]] कमी होऊन आणि वितरक सहकार्य सहीत कार्य होऊ लागले आहे. यामुळे पुरवठा साखळीमधील गुंतागुंत जरी वाढली असली तरी खर्च मात्र बऱ्याच प्रमाणात कमी झाला आहे. ==सामाजिक जबाबदारी== कंपन्यांनी उत्पादने आणि पुरवठादारांचे [[हिशोब तपासणी]] (ऑडिट) करणे आवश्यक आहे आणि त्या पुरवठादाराचे लेखापरीक्षण प्रथम-स्तरीय पुरवठा करणाऱ्यांशी (जे मुख्य ग्राहक थेट पुरवतात) थेट संबंधांपलीकडे जाणे आवश्यक आहे. पुरवठा थेट नियंत्रित केला जाऊ शकत नसल्यास आणि दृश्यमानता सुधारण्यासाठी स्मार्ट आणि इलेक्ट्रॉनिक तंत्रज्ञानाने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावल्यास दृश्यमानता सुधारणे आवश्यक आहे. ==कृषी पुरवठा साखळी== बरेच [[कृषी व्यवसाय]] आणि फूड प्रोसेसर [[लघु उद्योग]] धारकांमार्फत [[कच्चा माल]] मिळवत असतात. उदा. [[कॉफी]], [[कोको]] आणि [[साखर]] यासारख्या विशिष्ट क्षेत्रात हे पुरवठा साखळी असल्याचे सत्य आपण पाहू शकतो. [[वर्ग:पुरवठा साखळी व्यवस्थापन]] [[वर्ग:व्यवस्थापन]] 1uszjqlh4ui5czhjd0qms6ysqu13xz0 0 292077 2710595 2645008 2026-09-18T17:28:47Z ~2026-50503-22 187524 /* */ Chalo Mera 2710595 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = नोरा फतेही | चित्र =Nora Fatehi in March 2022 enhanced.jpg | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = 2022 मध्ये फतेही | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|1992|2|6|df=yes}} | जन्म_स्थान = [[कॅनडा]]{{efn|सूत्रांचा दावा आहे की तिचा जन्म मॉन्ट्रियल किंवा टोरंटोमध्ये झाला होता. तथापि, स्वत: फतेहीकडून योग्य शहराबद्दल कोणतीही अधिकृत पुष्टी केली गेली नाही}}<ref>{{cite news |title="I had a crush on Hrithik Roshan," Nora Fatehi gets candid |url=https://www.hindustantimes.com/brunch/i-d-right-swipe-ryan-gosling-on-tinder-says-nora-fatehi/story-x6pGaMO13SoXrdk8fkuIoK.html |access-date=24 February 2021 |work=Hindustan Times |date=20 April 2019 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=5 unknown facts about 'Dilbar' girl Nora Fatehi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/5-unknown-facts-about-dilbar-girl-nora-fatehi/videoshow/69035251.cms |access-date=24 February 2021 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=25 April 2019 |language=en}}</ref> | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = नर्तक, मॉडेल, अभिनेत्री, गायक, निर्माता | राष्ट्रीयत्व = कॅनेडियन | भाषा = | कारकीर्द_काळ = २०१४ ते आजतागायत | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = | तळटिपा = }} '''नोरा फतेही''' (जन्म:[[६ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९९२|१९९२]])<ref>{{cite news|title=Rumoured couple Nora Fatehi, Angad Bedi share the same birthday; wish each other in the sweetest way possible|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/rumoured-couple-nora-fatehi-angad-bedi-share-the-same-birthday-wish-each-other-in-the-sweetest-way-possible/articleshow/57016419.cms |access-date= २४ नोव्हेंबर २०२१ |work=[[टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=१७ फेब्रुवारी २०१७}}</ref><ref>{{Cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/bigg-boss-9-contestant-nora-fatehi-dances-like-crazy-at-her-birthday-bash/|title=Bigg Boss 9 contestant Nora Fatehi dances like crazy at her birthday party |work=[[इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२१ एप्रिल २०१६}} </ref> ही एक [[कॅनडा|कॅनेडियन]] नर्तक, मॉडेल, अभिनेत्री, गायिका आणि निर्माती आहे, जी भारतीय चित्रपट सृष्टीत म्हणजे [[बॉलीवूड]] मध्ये तिच्या कामासाठी ओळखली जाते. तिने हिंदी, तेलुगू, मल्याळम आणि तामिळ चित्रपटांमध्ये देखील काम केले आहे. तिने बॉलिवूड चित्रपट ''रोअर: टायगर्स ऑफ सुंदरबन'' मधून [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटसृष्टीत]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web|url=http://roarthefilm.com/cast.html|title=Roar : Tigers Of The Sundarbans - Cast|publisher=roarthefilm.com|access-date=8 January 2021|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911032516/http://roarthefilm.com/cast.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |title=Make way for Moroccan model Nora Fatehi as she makes her debut with Roar |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/moroccan-model-nora-fatehi-debut-with-roar-tigers-of-the-sunderbans-223157-2014-10-14 |access-date=3 February 2021 |work=India Today |date=14 October 2014 |language=en}}</ref> तिने तेलुगू चित्रपटसृष्टीत ''टेम्पर'', ''बाहुबली: द बिगिनिंग'' आणि ''किक-२'' सारख्या चित्रपटांमध्ये 'मसाला गीत' (आयटम नंबर) करून लोकप्रियता मिळवली आणि दोन मल्याळम चित्रपटांमध्येही काम केले, ''डबल बॅरल'' आणि ''कायमकुलम कोचुन्नी''. इ.स. २०१५ मध्ये, ती 'बिग बॉस -९' या वास्तव प्रदर्शनी (रिअ‍ॅलिटी शो) मध्ये स्पर्धक होती आणि ८४व्या दिवशी तिला बाहेर काढण्यात आले. इ.स. २०१६ मध्ये तिने वास्तव नृत्य प्रदर्शनी 'झलक दिखला जा' मध्ये भाग घेतला. ती ''सत्यमेव जयते'' या बॉलिवूड चित्रपटात देखील दिसली, ज्यात ती "दिलबर दिलबर दिलबर"<ref>{{cite web |title=Dilbar - YouTube |url=https://www.youtube.com/watch?v=TRa9IMvccjg |website=www.youtube.com |access-date=15 January 2019}}</ref> गाण्याच्या 'पुनर्निर्मित आवृत्ती'मध्ये दिसली. या पुनर्निर्मिती गाण्याने प्रसारणाच्या (रिलीजच्या) पहिल्या २४तासात [[यूट्यूब]]वर २०दशलक्ष दृश्ये ओलांडली. यूट्यूबवरील हे पहिले हिंदी गाणे बनले आहे ज्याने भारतात अशी प्रसिद्धी मिळवली.<ref>{{Cite news|url=https://www.music-asia.com/2018/07/satyameva-jayates-dilbar-breaks-records-in-india/|title=Satyameva Jayate's "Dilbar" breaks records in India|date=10 July 2018|work=Music Asia|access-date=21 July 2018|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20180721221623/https://www.music-asia.com/2018/07/satyameva-jayates-dilbar-breaks-records-in-india/|archive-date=21 July 2018|url-status=dead}}</ref> तिने मोरक्कन हिप-हॉप ग्रुप फनेअर सोबत "दिलबर दिलबर दिलबर" गाण्याची [[अरबी]] आवृत्ती प्रदर्शित करण्यासाठी देखील सहकार्य केले. २०१९ मध्ये, तिने टांझानियन संगीतकार आणि गीतकार 'रायवानी' यांच्या सहकार्याने आपले पहिले आंतरराष्ट्रीय इंग्रजी गाणे 'पेपेटा' प्रसारित केले. [[File:Photos-Nora-Fatehi-snapped-promoting-her-song-tumko Mera chhuna hoga2.jpg|thumb|315x315px|नोरा फतेही जुलै 2019 मध्ये मुंबईत तिच्या "बाटला हाऊस " चित्रपटाच्या प्रमोशन दरम्यान]] abe Kas Kas ke jhula == वैयक्तिक == नोरा फतेही [[मोरोक्को|मोरोक्कन]] कुटुंबातून आलेली असून तिचा जन्म [[कॅनडा]]मध्ये झाला आहे. विशेष म्हणजे एका मुलाखतीमध्ये तिने असे म्हणले आहे की ती स्वतःला "अंतःकरणाने भारतीय" मानते.<ref name="NoraNationality">{{cite news |title=I'm an Indian at heart: Bigg Boss 9 contestant Nora Fatehi |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/im-an-indian-at-heart-bigg-boss-9-contestant-nora-fatehi/ |access-date=3 January 2019 |work=द इंडियन एक्सप्रेस |date=9 February 2016 }}</ref> == कारकीर्द == [[File:Nora Fatehi graces the red carpet for Umang police show (07) (cropped).jpg|thumb|2017 मध्ये एका कार्यक्रमात फतेही|327x327px]] फतेहीने आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात [[बॉलिवूड]] चित्रपट ''रोअर: टायगर्स ऑफ सुंदरबन'' पासून केली आहे. त्यानंतर तिने [[पुरी जगन्नाद]]च्या तेलुगू चित्रपट 'टेम्पर' मध्ये एक मसाला गीत केले. आणि अशा प्रकारे तिने दाक्षिणात्य चित्रपट सृष्टीत पदार्पण केले.<ref>{{cite news |last1=Kumar |first1=Hemanth |title=NTR dances like a dream: Nora Fatehi |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/NTR-dances-like-a-dream-Nora-Fatehi/articleshow/45435183.cms |access-date=16 February 2021 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=15 January 2017 |language=en}}</ref> तिने [[इमरान हाश्मी]] आणि [[गुरमीत चौधरी]] यांच्यासोबत [[विक्रम भट्ट]] दिग्दर्शित आणि [[महेश भट्ट]] निर्मित ‘मिस्टर एक्स’ चित्रपटातही एक विशेष भूमिका केली आहे. नंतर फतेही ने ''बाहुबली: द बिगिनिंग'' आणि ''किक - २'' सारख्या बिग बजेट चित्रपटात देखील मसाला गीत केले आहे.<ref>{{cite news|url=http://ibnlive.in.com/news/nora-fatehi-signed-for-a-special-song-in-baahubali/536504-8-66.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20150330020643/http://ibnlive.in.com/news/nora-fatehi-signed-for-a-special-song-in-baahubali/536504-8-66.html|url-status=dead|archive-date=2015-03-30|title=Nora Fatehi signed for a special song in 'Baahubali'|work=IBNLive}}</ref><ref>{{cite news |last1=Pasupulate |first1=Karthik |title=Nora Fatehi to groove with Ravi Teja in Kick 2 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Nora-Fatehi-to-groove-with-Ravi-Teja-in-Kick-2/articleshow/46849131.cms |access-date=16 February 2021 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |date=15 January 2017 |language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodlife.com/south-gossip/after-grooving-with-jr-ntr-noorah-fatehi-to-shake-a-leg-with-ravi-teja-in-kick-2/|title=After grooving with Jr NTR, Noorah Fatehi to shake a leg with Ravi Teja in Kick 2?|publisher=bollywoodlife.com|date=7 April 2015}}</ref> डिसेंबर २०१५ मध्ये, फतेहीने बिग बॉसच्या घरात प्रवेश केला जो त्याच्या नवव्या हंगामात वाइल्ड कार्ड एंटरर म्हणून होता.<ref>{{cite news |last1=Tungekar |first1=Samreen |title=Bigg Boss is just entertainment, shouldn't be taken so seriously: Nora Fatehi's secrets |url=https://www.hindustantimes.com/brunch/bigg-boss-is-just-entertainment-shouldn-t-be-taken-so-seriously-nora-fatehi-s-secrets/story-dPX6UB9HKjFGdM46kaEWXN.html |access-date=16 February 2021 |work=Hindustan Times |date=30 September 2017 |language=en}}</ref> तिने १२व्या आठवड्यात (दिवस ८३) बेदखल होईपर्यंत बिग बॉसच्या घरात ३ आठवडे घालवले. ती २०१६ मध्ये ''झलक दिखला जा'' या स्पर्धेतही सहभागी झाली होती. तिने ''माय बर्थडे सॉंग'' चित्रपटात, [[संजय सूरी]] सोबत मुख्य अभिनेत्रीची भूमिका निभावली.<ref>{{cite web|url=https://themoviean.com/nora-fatehi-interview/ |title=From Bigg Boss to Bollywood |publisher= The Moviean|date=14 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200505193622/https://themoviean.com/nora-fatehi-interview/ |archive-date=5 May 2020 |access-date=14 August 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://crunknews.com/my-birthday-song-movie-wiki-cast-crew-story-poster-trailer/|title=My Birthday Song Movie Wiki Cast Crew Story Poster Trailer|first=Sangra|last=Ankush|date=23 December 2017|access-date=23 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180417030838/http://crunknews.com/my-birthday-song-movie-wiki-cast-crew-story-poster-trailer/|archive-date=17 April 2018|url-status=dead}}</ref> ६ मार्च २०२१ रोजी फतेही ही पहिली आफ्रिकन-अरब महिला कलाकार बनली जिचे "दिलबर" गाणे यूट्यूबवर एक अब्ज व्ह्यूज ओलांडले.<ref>{{Cite news|url=https://www.mid-day.com/entertainment/bollywood-news/article/nora-fatehi-is-the-first-african-arab-female-artiste-to-hit-1-billion-mark-with-dilbar-23162436|title=Nora Fatehi is the first African-Arab female artiste to hit 1 billion mark with 'Dilbar'|last=IANS|date=6 March 2021|work=Mid Day|access-date=6 March 2021}}</ref> [[File:Nora Fatehi snapped at Krome studio in Bandra.jpg|315x315px|thumb|2019 मध्ये फतेही]] इ.स. २०२२ मध्ये, नोराने २०२२ [[फिफा विश्वचषक]] अंतिम समारंभात एक परफॉर्मन्स दिला.<ref>{{Cite web |title=Nora Fatehi Dazzles Fans With Her Performance At FIFA World Cup 2022 Final |url=https://www.ndtv.com/offbeat/nora-fatehi-dazzles-fans-with-her-performance-at-fifa-world-cup-2022-final-3618639 |access-date=2022-12-27 |website=NDTV.com}}</ref><ref>{{Cite news |title=FIFA World Cup 2022: Nora Fatehi's sizzling performance burns the stage, watch video |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/fifa-world-cup-2022-nora-fatehis-sizzling-performance-burns-the-stage-watch-video/articleshow/96335701.cms?from=mdr |access-date=2022-12-27}}</ref> == अभिनय सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !भाषा !नोंदी |- |2014 |रोअर:टायगर ऑफ सुंदरबन |सीजे |हिंदी | |- |rowspan="8"|2015 |क्रेझी कुक्कड फॅमिली |एमी |हिंदी | |- |टेम्पर | |तेलुगू |"इट्टगे रेचीपोडम" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |मिस्टर एक्स | |हिंदी |"अलिफ से" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |डबल बॅरल | |मल्याळम |विशेष उपस्थिती |- |बाहुबली: द बिगिनींग | |तेलगू / तमिळ |" मनोहरी " गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |किक 2 | |तेलगू |"किरुकू किक" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |शेर | |तेलगू |"नेपरे पिंकी" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |लोफर | |तेलगू |"नोककी डोचे" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |rowspan="2" |2016 |रॉकी हँडसम | |हिंदी |"रॉक द पार्टी" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |ओपिरी / थोझा |नेमाली |तेलगू / तमिळ |"डोअर नंबर" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |rowspan="4" |2018 |माय बर्थडे सॉंग |सँडी |हिंदी | |- |सत्यमेव जयते |हिंदी | |"दिलबर दिलबर दिलबर" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |स्त्री |हिंदी | |"कामारिया" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- | कायमकुलम कोचुनी | |मल्याळम |"नृतगीतिकालिनम" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |rowspan="3" |2019 |भरत |सुसान |हिंदी | |- |बाटला हाऊस |हुमा / व्हिक्टोरिया |हिंदी | |- |मरजावां |स्वतः |हिंदी |"एक तो कम जिंदगानी" गाण्यात विशेष उपस्थिती |- |२०२० |स्ट्रीट डान्सर 3 डी |मिया |हिंदी | |- |rowspan="2" |2021 |भुज: द प्राईड ऑफ इंडिया |हिना रहमान/हेर |हिंदी |डिस्ने+ हॉटस्टार वर रिलीज झाले |- |सत्यमेव जयते 2 | |हिंदी |विशेष उपस्थिती |} === दूरचित्रवाहिनी === {| class="wikitable" !वर्ष !नाव !भूमिका !नोंदी |- |२०१५-२०१६ |बिग बॉस ९ |rowspan="2" |स्पर्धक |५८व्या दिवशी प्रवेश केला आणि ८४ व्या दिवशी निष्कासित केले |- |rowspan="2" |२०१६ |झलक दिखला जा ८ |१० वे स्थान काढून टाकले |- |कॉमेडी नाइट्स बचाओ |rowspan="3" | स्वतः/पाहुणे |रॉकी हँडसमचा प्रचार करण्यासाठी |- |rowspan="3" | २०१८ |एमटीव्ही ट्रोल पोलिस | |- |टॉप मॉडेल इंडिया |अतिथी मार्गदर्शक |- |एमटीव्ही डेटिंग इन डार्क |होस्ट | |- |२०१९ |डान्स प्लस ४ |स्वतः/पाहुणे |विशेष कामगिरी |- |२०२० |भारतातील सर्वोत्कृष्ट नृत्यांगना |अतिथी/न्यायाधीश | |- |२०२१ |डान्स दिवाने (सीझन 3) |अतिथी/न्यायाधीश |विशेष कामगिरी |} === चित्रफीत === {| class="wikitable" |- ! style="width:40px;"| वर्ष ! style="width:130px;"| गाणे !गायक ! style="width:350px;" | नोंद ! style="width:150px;"| कंपनी |- |rowspan=2 |२०१७ | नाह |हार्डी संधू |हार्डी संधू सोबत |सोनी म्युझिक इंडिया |- |बेबी मारवाके मानेगी |रफ्तार |रफ्तार सोबत |झी म्युझिक कंपनी |- |२०१८ ||दिलबर (अरबी आवृत्ती) |स्वतः, फनेअर ||गायक फनेअर सोबत |rowspan="2" |टी-सिरीज |- |rowspan=2 |२०१९ |पछताओगे |अरिजित सिंग |विकी कौशल सोबत |- |पेपेटा |स्वतः, रेवॅनी |रेवॅनी सोबत | |- |rowspan=3|२०२० |पछताओगे |असीस कौर |स्वतः |rowspan=2|टी-सिरीज |- |नाच मेरी राणी |गुरू रंधावा, निखिता गांधी | गुरू रंधवा सोबत |- |बॉडी डांस कव्हर |मेगन थी स्टॅलियन |रजित देव सोबत | |- |rowspan="2" |२०२१ |छोड देंगे |परंपरा टंडन | | |- |'' डान्स मेरी राणी'' |गुरू रंधवा, जहरा खान |<ref>{{Cite web |date=21 December 2021 |title=Dance Meri Rani Song Out: Nora Fatehi's Sensual Grooves And Guru Randhawa's Vocals Are A Perfect Blend For The Upbeat Track |url=https://www.zee5.com/zee5news/dance-meri-rani-song-out-nora-fatehis-sensual-grooves-and-guru-randhawas-vocals-are-a-perfect-blend-for-this-peppy-track |access-date=21 December 2021 |website=ZEE5 |language=en}}</ref><ref>{{cite news |last1=Roy Chowdhury |first1=Rishita |title=Nora Fatehi carried around on stretcher due to mermaid costume on Dance Meri Rani sets. Video |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/nora-fatehi-carried-around-on-stretcher-due-to-mermaid-costume-on-dance-meri-rani-sets-video-1888948-2021-12-17 |access-date=14 February 2022 |work=India Today |date=17 December 2021 |language=en}}</ref> | |- |२०२३ |'' अच्छा सिला दिया '' |बी प्रँक |<ref>{{Cite web |date=2023-01-19 |title=Achha Sila Diya music video: Rajkummar Rao and Nora Fatehi face off in a song about love and betrayal |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/music/achha-sila-diya-music-video-rajkummar-rao-nora-fatehi-face-off-101674112745733.html |access-date=2023-02-02 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == नोंदी == {{notelist}} == बाह्य दुवे == * {{Commons category|Nora Fatehi|नोरा फतेही}} * {{IMDb name|6598222}} * [https://www.bollywoodhungama.com/photos/celeb-photos/nora-fatehi/nora-fatehi-1-48/ बॉलीवूड हंगामा] * [https://www.instagram.com/norafatehi/?hl=en इन्स्टाग्राम] {{DEFAULTSORT:फतेही, नोरा}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मुस्लिम व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय नर्तक]] [[वर्ग:भारतीय महिला नृत्यांगना]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 66cgxr2or0totedihc0kdcu6jwsn06l 0 300658 2710565 2585352 2026-09-18T16:04:22Z Ketaki Modak 21590 माहितीची भर 2710565 wikitext text/x-wiki '''योगसूत्रे''' हा योग तत्त्वज्ञानाचा मूळ ग्रंथ आहे. हे सात तत्त्वज्ञानांपैकी एक आणि योगशास्त्रावरील ग्रंथ आहे. योगसूत्रे ३००० वर्षांपूर्वी पतंजलीने रचली होती. त्यासाठी या विषयात पूर्वीपासून असलेले साहित्यही यामध्ये वापरले गेले. योगसूत्रांमध्ये मन एकाग्र करून ते भगवंतात विलीन करण्याचा नियम आहे . पतंजलीच्या मते, योग म्हणजे मनाच्या प्रवृत्तींना चंचल होण्यापासून रोखणे ( चित्रवृत्ति निरोधः ). म्हणजे मनाला इकडे तिकडे भटकू न देणे, ते फक्त एकाच गोष्टीत स्थिर ठेवणे म्हणजे योग. योगसूत्र हा मध्ययुगीन काळातील सर्वात अनुवादित प्राचीन भारतीय मजकूर आहे, सुमारे ४० भारतीय भाषांमध्ये आणि दोन परदेशी भाषांमध्ये (प्राचीन जावानीज आणि अरबी . भाषांतरित केले गेले आहे. हे पुस्तक बाराव्या ते एकोणिसाव्या शतकापर्यंत मुख्य प्रवाहापासून धोक्यात आले होते, परंतु एकोणिसाव्या, विसाव्या आणि एकविसाव्या शतकात ते पुन्हा चलनात आले आहे. ==परिचय== सहा अस्तिक दर्शनांमध्ये (षडदर्शन) योगदर्शनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. कालांतराने, योगाच्या विविध शाखा विकसित झाल्या ज्यांनी अनेक भारतीय पंथ, संप्रदाय आणि पद्धतींवर खूप प्रभाव पाडला. योग, यम, नियम, आसन इत्यादी मूलभूत तत्त्वे ‘चित्तवृत्ति निरोध’ हा योग मानून मांडण्यात आली आहेत. प्रत्यक्ष स्वरूपात, तिन्हींचे मूलतत्त्व येथे आढळते. यावरही अनेक भाष्ये लिहिली गेली आहेत. आसन, प्राणायाम, समाधी इत्यादींच्या प्रेरणेने अनेक स्वतंत्र ग्रंथही रचले गेले. योग तत्त्वज्ञानी [[पतंजलि]] यांनी आत्मा आणि जगाच्या संबंधात सांख्य तत्त्वज्ञानाच्या तत्त्वांचे समर्थन केले आहे. सांख्यकारांनीही तीच पंचवीस तत्त्वे स्वीकारली आहेत. यातील वैशिष्टय़ म्हणजे कपिलच्या तुलनेत त्यांनी आणखी एक सव्वीसावा घटक 'पुरुषविष' किंवा देव मानला आहे. पतंजलीचे योग दर्शन, समाधी, साधना, विभूती आणि कैवल्य या चार पायांमध्ये किंवा भागांमध्ये विभागलेले आहेत. समाधीपादात योगाची उद्दिष्टे आणि लक्षणे काय आहेत आणि त्याचे साधन कसे आहे हे सांगितले आहे. साधनापदात संकट, कर्मविपाक आणि कर्मफल इत्यादींची चर्चा आहे. योगाचे कोणते अंग आहेत, त्याचे परिणाम काय आहेत आणि अणिमा, महिमा इत्यादी सिद्धी कशा प्राप्त होतात हे विभूतिपदात सांगितले आहे. कैवल्य किंवा मोक्षाची चर्चा कैवल्यपदात केली आहे. थोडक्यात अविद्या, अस्मिता, राग, वैराग्य आणि अभिनिवेश हे पाच प्रकारचे दुःख असून कर्माच्या फळानुसार त्याला जन्म घ्यावा लागतो आणि आयुष्य व्यतीत करावे लागते, असा योग तत्त्वज्ञानाचा दृष्टिकोन आहे. पतंजलीने या सर्वांपासून दूर राहण्याचा आणि मोक्षप्राप्तीचा मार्ग म्हणून योग सांगितला आहे आणि सांगितले आहे की योगाच्या अंगांचे क्रमशः साधने केल्याने माणूस परिपूर्ण होतो आणि शेवटी मोक्ष प्राप्त होतो. देवाच्या संबंधात, पतंजली असे मानतात की तो शाश्वत, एक, अद्वितीय आणि तिन्ही कालखंड भूतकाळातील आहे आणि देव आणि ऋषी इत्यादींना त्याच्याकडून ज्ञान प्राप्त होते. योग दर्शनात संसार दुःखी आणि अशुभ मानला जातो. ते आत्मा किंवा आत्म्याच्या मोक्षासाठी योग हा एकमेव मार्ग मानतात. [[पतंजलि|पतंजलीने]] मनाच्या या पाच प्रकारच्या वृत्तींचा विचार केला आहे, ज्याला त्यांनी 'चित्तभूमी' असे नाव दिले आहे. त्यांनी म्हणले आहे की योग पहिल्या तीन मनात होऊ शकत नाही, फक्त शेवटच्या दोन मनात. या दोन भूमीत सांप्रज्ञा आणि असमप्रज्ञा असे दोन प्रकारचे योग असू शकतात. ज्या अवस्थेमध्ये ध्येयाचे स्वरूप दिसते, तिला सांप्रज्ञा म्हणतात. हा योग पाच प्रकारच्या दुःखांचा नाश करणारा आहे. असमप्रज्ञा असे म्हणतात की ज्या स्थितीत कोणत्याही प्रकारची वृत्ति उगवत नाही, म्हणजे जाणता आणि ज्ञात असा भेद नसतो, फक्त संस्कार राहतो. ही योगाची शिखरभूमी मानली जाते आणि ती सिद्धीस गेल्यावर मोक्ष प्राप्त होतो. योगसाधनेच्या पद्धतीत असे सांगितले आहे की, प्रथम स्थूल विषयाच्या आधारे चालावे, नंतर सूक्ष्म वस्तू घेऊन शेवटी सर्व विषय सोडून चालावे व मन स्थिर करावे. मनाच्या प्रवृत्ती थांबवण्यासाठी जे उपाय सांगितले आहेत ते पुढीलप्रमाणे आहेत:- सराव आणि वैराग्य, देवाची उपासना, प्राणायाम आणि समाधी, वस्तूंपासून अलिप्तता इ. असेही म्हणले गेले आहे की जे लोक योगाभ्यास करतात त्यांच्यामध्ये अनेक प्रकारच्या असाधारण शक्ती असतात ज्यांना 'विभूती' किंवा ' सिद्धी ' म्हणतात. यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही योगाची आठ अंगे म्हटली आहेत आणि योगाच्या प्राप्तीसाठी या आठ अंगांची साधने आवश्यक व अनिवार्य आहेत असे सांगितले आहे. या प्रत्येकाच्या खाली अनेक गोष्टी आहेत. असे म्हणतात की ज्या व्यक्तीने योगाची ही आठ अंगे सिद्ध केली आहेत, तो सर्व प्रकारच्या संकटांतून मुक्त होतो, अनेक प्रकारच्या शक्ती प्राप्त करतो आणि शेवटी तो कैवल्य (मुक्तीचा) भाग बनतो. सृष्टी इत्यादी संबंधात योगाचेही सांख्यांचे मत आहे, त्यामुळे सांख्यला 'ज्ञानयोग' आणि योगास 'कर्मयोग' असेही म्हणतात. मागून योगशास्त्रात बरीच तंत्रे होती आणि ' कायाव्यूह ' खूप विस्तारला होता, त्यानुसार शरीराच्या आत अनेक प्रकारची चक्रे निर्माण झाली होती. क्रियांचाही विस्तार झाला आणि हठयोगाची एक वेगळी शाखा उदयास आली; ज्यामध्ये नेति, धौती, वस्ती इत्यादी, शतकर्म आणि नाडीशोधना इत्यादींचे वर्णन केले आहे. शिवसंहिता, हठयोग प्रदीपिका, घेरंडा संहिता इत्यादी हठयोगाचे ग्रंथ आहेत. मत्स्येंद्रनाथ (मच्छंदरनाथ) आणि त्यांचे शिष्य गोरखनाथ हे हठयोगाचे महान गुरू आहेत. {{संदर्भ हवा}} ==पुस्तकांची संघटना== हे चार पाय किंवा भागांमध्ये विभागलेले आहे- * '''समाधी पद''' (५१ सूत्रे) कुलसूत्र = १९५ - ग्रंथाच्या या भागात योगशास्त्राची सुरुवात व त्याची लक्षणे, मनातील व्रतांचे भेद व त्याची लक्षणे, मनाच्या वृत्तींचा विरोध, समाधीचे वर्णन, महत्त्व भगवंताची सृष्टी, मनाचे विचलन आणि ते दूर करण्याचे उपाय, मन स्थिर करण्याचे विविध मार्ग, समाधीचे इतर भेद आणि त्यांचे विविध प्रकार सांगितले आहेत. * '''साधना पद''' (५५ सूत्रे) या विभागात रोगाचे स्वरूप व त्याची अनेक फळे, अविद्या इत्यादी, पाच प्रकारच्या क्लेशांचा नाश करण्याचा मार्ग, द्रष्टा, द्रष्टा आणि मनुष्याचे स्वरूप, निसर्ग आणि मनुष्य यांचे मिलन, आठ अंगे. योगाचे वर्णन केले आहे. * '''विभूती पद''' (५५ सूत्रे) - ग्रंथाच्या या भागात धारणा ध्यान समाधीचे वर्णन केले आहे, संयमाचे प्रकटीकरण, मनाच्या परिणामाचा विषय, प्रकृतीचे विविध परिणाम, दैनंदिन पदार्थ, पुढील विषयांमध्ये, संयमाचे अनेक परिणाम, बुद्धी., ज्ञान आणि फक्त घेणे यावर चर्चा केली आहे. * '''कैवल्य पद''' (३४ सूत्रे) - यामध्ये इच्छांची शून्यता आणि त्यांचे स्वरूप आणि सिद्धी प्राप्तीसाठीचे गुण आणि जत्ती आंतरपरिणाम, मन, धर्म, मेघ समाधी आणि केवळ व्यवस्था या गुणांचे वर्णन सांगितले आहे हा एक धार्मिक ग्रंथ मानला जातो परंतु त्याचा धर्म कोणत्याही देवतेवर आधारित नाही. तो शारीरिक योगासनांचा शास्त्रही नाही. हे आत्मा आणि परमात्मा यांच्या योग किंवा ऐक्याबद्दल आणि ते साध्य करण्याच्या नियम आणि पद्धतींबद्दल आहे. याला अष्टांग योग असेही म्हणतात कारण पतंजलीने ते आठ अंगांमध्ये स्पष्ट केले आहे. हे आठ भाग म्हणजे यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी . ==अष्टांग योग - योगाचे आठ अंग== महर्षी पतंजलींनी योगाची व्याख्या ' मनातील प्रवृत्तींचे निर्मूलन' अशी केली आहे . योगसूत्रांमध्ये त्यांनी संपूर्ण आरोग्य आणि शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक शुद्धीसाठी आठ अंगी योगाचा मार्ग तपशीलवार सांगितला आहे. अष्टांग, आठ अंगे असलेला, योग हा आठ भिन्न पायऱ्यांचा मार्ग म्हणून घेऊ नये; हा एक आठ-आयामी मार्ग आहे ज्यामध्ये एकाच वेळी आठ आयामांचा सराव केला जातो. योगाचे हे आठ अंग आहेत योगगानुष्ठानदशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्ती रविवेकाख्यते: 28 तात्पर्य :-योगांगनुष्ठानात् = यम, नियम इत्यादी अष्टविद योगाच्या अंगांचे अनुष्ठान किंवा आचरण केल्याने प्रकाश प्राप्त होतो. योगाच्या इंद्रियांचे सतत सेवन केल्याने चित्तवृत्ति बंद होते, चित्ताचे विक्षेप होत नाही. अज्ञान, अस्मिता इत्यादी दुःखांच्या समाप्तीमुळे ज्ञानाचा प्रकाश प्राप्त होतो. = योगाचे जे भाग पुढे वर्णन करायचे आहेत, त्या योग-अंगांच्या अनुष्ठानाने, ज्ञानाच्या अभ्यासाने, निरंतर सेवनाने, ज्ञानाचा उदय होईपर्यंत सर्व प्रकारच्या अशुद्धींचा नाश होतो, म्हणजे, सत्त्वगुण-प्रधान मनाचे ज्ञान. अविद्या-अस्मिता-राग-द्वेय-अभिवेश या स्वरूपातील अशुद्धता नसल्यामुळे प्राप्त होणारा ज्ञानाचा प्रकाश म्हणजेच विवेक ज्ञानाचा उदय होईपर्यंत. रजोगुण आणि तमोगुणांबद्दल अज्ञान असलेल्या प्रकाशमान सत्त्वगुणविशिष्ट मनाचा परिणाम, म्हणजे योगासनांच्या अनुष्ठानाने पंचविध क्लेश नाहीसे होतात आणि दोषरहित चित्ताचे केवळ सात्त्विक फल प्राप्त होते. अशा प्रकारे ज्ञानाचा प्रकाश प्राप्त होतो. त्या विवेकख्यतिच्या (निसर्गाच्या ज्ञानाच्या) अभ्यासाने सात्त्विक परिणाम प्राप्त करण्याचे कारण मन आहे. इति अर्थ = हा अर्थ आहे. २८ या आठ योग-इंद्रियांच्या कर्मकांडाने किंवा आचरणाने सर्व अशुद्धी किंवा क्लेश नष्ट होतात. == भाष्यकार == * पतंजलीच्या सूत्रावरील सर्वात जुने भाष्य वेद [[पाराशर व्यास|व्यासां]]<nowiki/>चे आहे. त्यावर वाचस्पती मिश्राची वर्तिका आहे. * विज्ञानभिक्षाचा ' योगसारसंग्रह ' हा देखील योगाचा एक प्रामाणिक ग्रंथ मानला जातो. * भोजराजाची योगसूत्रांवरही वृत्ती आहे (भोजवृत्ति ) . * स्वामी [[स्वामी विवेकानंद|विवेकानंद]] <ref>Swami Vivekananda, Raja-Yoga, in The Complete Works of Swami Vivekananda, vol. 1 (Calcutta: Advaita Ashrama, 1989)</ref> == प्रभाव व परिणाम == अनेक धार्मिक व्यक्तींनी त्यावर भाष्य केले आणि या शास्त्राच्या विकासासाठी हातभार लावला. विशेषतः, जैन धर्मातील [[हेमचंद्राचार्य|हेमचंद्राचार्यां]]<nowiki/>नी अपभ्रंशापासून उगम पावलेल्या हिंदीत वर्णन करून एक मोठा पंथ स्थापन केला. त्यांच्या पंथातील अनेक घटक पतंजली योग सूत्रांमधून घेतले आहेत. [[स्वामी रामदेव]], [[महेश योगी]] इत्यादी अनेक धार्मिक गुरूंनी योग सूत्रांचे एक किंवा अनेक भाग त्यांच्या शिक्षणाचा मुख्य भाग बनवले आहेत. == पूरक वाचनासाठी == ०१) [[नवोदित साधकांसाठी पातंजल योगसूत्रे]] - ले. डॉ. अजित ओक, घंटाळी मित्र मंडळ, ठाणे, ३० ऑगस्ट २०२६ == संदर्भ == [[वर्ग:योग]] [[वर्ग:तत्त्वज्ञानाच्या शाखा]] bvqrp60wcldb62d3049p035lp2qosn7 0 304381 2710665 2698859 2026-09-19T05:42:13Z ~2026-50385-18 187537 /* वैयक्तिक जीवन */ व्यक्तिगत जीवन अनुभाग में आध्यात्मिक गतिविधियों का उल्लेख जोड़ा गया 2710665 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''पारस चंद्र जैन''' ([[२० जून]], [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[३ ऑगस्ट]], [[इ.स. २०२६|२०२६]])<ref name=":01">{{Cite web|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations, Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|access-date=14 June 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|url-status=dead}}</ref><ref name="mp">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations,Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|access-date=14 June 2017|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|url-status=dead}}</ref> हे सरकारमध्ये [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)| नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा विभागाचे]] कॅबिनेट मंत्री होते.<ref name="mpenergy.nic.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mpenergy.nic.in/hindi/who_is_who.html|title=Energy Department, Government of Madhya Pradesh|website=www.mpenergy.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719233647/http://www.mpenergy.nic.in/hindi/who_is_who.html|archive-date=19 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref>त्यांनी मध्य प्रदेश विधानसभेत उज्जैन उत्तर मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ujjain.nic.in/PublicRepresentatives.html|title=Welcome to official website of District Administration Ujjain (M.P.) India|website=ujjain.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170725104829/http://www.ujjain.nic.in/PublicRepresentatives.html|archive-date=25 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref> <ref name="Department of Public Relations, Madhya Pradesh">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=Shri Paras Chandra Jain|publisher=Department of Public Relations, Madhya Pradesh|access-date=25 March 2015|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|url-status=dead}}</ref> तसेच, ते १९९० ते १९९८ आणि २००३ पासून याच मतदारसंघातून विधानसभेचे आमदार म्हणून राहिले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mp.gov.in/en/mla|title=MLA – govt-of-mp-india|website=www.mp.gov.in|language=hi-IN|access-date=18 July 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://myneta.info/mp2013/index.php?action=affidavitComparison&myneta_folder2=2008mp&id1=746&id2=441|title=Asset comparison of Paras Jain(BJP):UJJAIN NORTH in Madhya Pradesh 2013|website=myneta.info|access-date=18 July 2017}}</ref> ते [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] ज्येष्ठ नेते होते. २००५ ते २०१३ पर्यंत त्यांनी या राज्यात वन विभाग, शालेय शिक्षण विभाग, उच्च शिक्षण विभाग, अन्न, नागरी पुरवठा आणि ग्राहक संरक्षण विभाग यासह विविध विभागांचे राज्यमंत्री म्हणून काम पाहिले. डिसेंबर २०१३ मध्ये, त्यांना शालेय शिक्षण विभागाचे कॅबिनेट मंत्री करण्यात आले होते.<ref name="free">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.freepressjournal.in/ujjain/paras-jain-the-lone-cabinet-minister-from-malwa-region/881249|title=Paras Jain: The lone cabinet minister from Malwa region {{!}} Free Press Journal|website=www.freepressjournal.in|access-date=18 July 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mponline.in/about/administration/index.html|title=Administration in Madhya Pradesh, Government in Madhya Pradesh|website=www.mponline.in|access-date=18 July 2017|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808024834/http://www.mponline.in/About/Administration/Index.html|url-status=dead}}</ref> आणि २०१६ च्या मंत्रिमंडळ फेरबदलात त्यांना ऊर्जा मंत्रालयाची जबाबदारी देण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/ministersindex.asp|title=:: Department Of Public Relations,Madhya Pradesh ::|website=mpinfo.org|access-date=18 July 2017|archive-date=2017-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720050909/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/ministersindex.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mpenergy.nic.in/who_is_who.html|title=Energy Department, Government of Madhya Pradesh|website=www.mpenergy.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717050501/http://www.mpenergy.nic.in/who_is_who.html|archive-date=17 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations,Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|access-date=18 July 2017|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == पारस जैन यांचा जन्म [[उज्जैन]] येथे समर्थमल तलेरा आणि श्रीमती कैलाश बाई यांच्या पोटी २० जून, १९५० रोजी झाला. त्यांचे वडील धान्य व्यापारी होते. जैन यांनी विक्रम विद्यापीठातून बी.कॉम. पूर्ण केले आणि शिक्षण संपल्यानंतर वडिलांच्या अन्नधान्याच्या व्यापारात सामील झाले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations,Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|access-date=14 June 2017|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp}}</ref> == सुरुवातीची राजकीय कारकीर्द == पारस जैन यांचा राजकीय प्रवास महाविद्यालयीन जीवनापासून सुरू झाला. ते [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद|अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेचे]] सक्रिय सदस्य होते, त्यांनी अनेक पदे भूषवली आणि अखेरीस [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघात]] प्रवेश केला. निवडणुकीच्या राजकारणात येण्यापूर्वी, त्यांनी सक्रिय स्वयंसेवक असताना समाजकारणासाठी खूप काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/hindi/council/cabinetmin/paraschandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations,Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711084413/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/hindi/council/cabinetmin/paraschandra_jain.asp|archive-date=11 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == अयोध्या आंदोलनाच्या जोरावर , ५४.२१ % मतदानासह, [[सुंदरलाल पटवा]] यांच्या नेतृत्वाखाली, राज्यात भाजप सत्तेवर आल्यावर, १९९० मध्ये उज्जैन मतदारसंघातून त्यांनी पहिली [[विधानसभा|विधानसभेची]] निवडणूक लढवली आणि जिंकली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/assembly-elections-2013/madhya-pradesh-polls/madhya-pradesh-assembly-election-results-shivraj-singh-helps-bjp-retain-fort_895285.html|title=Madhya Pradesh assembly election results: Shivraj Singh helps BJP retain fort|website=zeenews.india.com|access-date=18 July 2017}}</ref> [[बाबरी मशीद]] विध्वंसानंतर ६ डिसेंबर रोजी राज्यात [[राष्ट्रपती राजवट]] लागू करण्यात आली. त्यानंतर १९९३ मध्ये झालेल्या निवडणुकीत भाजपला मोठा धक्का बसला आणि मध्य प्रदेशात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पुन्हा सत्तेवर आली, परंतु पारस जैन यांनी उज्जैनमधून आपली जागा यशस्वीपणे राखली. १९९८ मध्ये [[दिग्विजय सिंग]] पुन्हा मुख्यमंत्री झाले. त्यावेळी पारस जैन यांनीही आपली जागा गमावली आणि १९९८ च्या विधानसभा निवडणुकीत त्यांना पराभवाचा सामना करावा लागला. पाच वर्षांनंतर [[उमा भारती]] यांच्या आक्रमक नेतृत्वाखाली भाजपने विधानसभेच्या निवडणुकीत विजय मिळवला. यावेळी पारस जैन यांनी सुमारे १६००० मतांनी निवडणूक जिंकत त्यांची उज्जैनची जागा परत मिळवली. २००३ आणि २००८ च्या पुढील विधानसभा निवडणुकीत, जैन यांनी त्यांच्या विजयाची पुनरावृत्ती केली, प्रत्येक वेळी वाढत्या फरकाने विजय मिळवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://myneta.info/2008mp/candidate.php?candidate_id=441|title=PARAS JAIN(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- Ujjain Uttar(Ujjain) – Affidavit Information of Candidate:|last=ADR|website=myneta.info|access-date=18 July 2017}}</ref> जेव्हा उमा भारती मुख्यमंत्रीपदावरून पायउतार झाल्या आणि [[बाबुलाल गौर|बाबूलाल गौर]] मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले. गौर यांच्या मंत्रिमंडळात पारस जैन यांना जून २००५ मध्ये मंत्री म्हणून पहिली टर्म मिळाली. त्यांना वनविभागाचे राज्यमंत्री करण्यात आले. नंतर त्यांनी राज्यमंत्री म्हणून ऊर्जा मंत्रालय, शालेय शिक्षण मंत्रालय सांभाळले. [[शिवराज सिंह चौहान]] यांच्या २००८ च्या मंत्रालयात ते उच्च शिक्षण राज्यमंत्री झाले. नंतर अन्न, नागरी पुरवठा आणि ग्राहक संरक्षण विभागाचा स्वतंत्र प्रभार असलेले राज्यमंत्री म्हणून पदोन्नती मिळाली. शिवराज सिंह चौहान यांच्या २०१३ च्या मंत्रालयात, पारस जैन यांचा राजकीय दर्जा आणखी वाढला, ते २०१३ मध्ये शालेय शिक्षणाचे कॅबिनेट मंत्री बनले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://khabar.ndtv.com/news/bhopal/madhya-pradesh-minister-said-5th-and-8th-class-exam-should-be-board-1261103|title=शिक्षा मंत्री ने की 5वीं व 8वीं में बोर्ड परीक्षा की वकालत|work=NDTVIndia|access-date=18 July 2017|archive-date=2019-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910105320/https://khabar.ndtv.com/news/bhopal/madhya-pradesh-minister-said-5th-and-8th-class-exam-should-be-board-1261103|url-status=dead}}</ref> आणि २०१६ कॅबिनेट फेरबदलात ते नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा विभागात मंत्री बनले.<ref name="mpenergy.nic.in"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khojkhabarnews.com/2017/02/17/energy-minister-mr-paras-jain-reviews-energy-department/|title=Energy Minister Mr. Paras Jain reviews energy department|last=admin|date=2017-02-17|website=khojkhabarnews.com|access-date=18 July 2017}}</ref> २०१५ पासून, जेव्हा कैलाश विजयवर्गीय यांना भाजपचे राष्ट्रीय सरचिटणीस बनवण्यात आले, तेव्हापासून पारस जैन हे मध्य प्रदेश सरकारमधील [[माळवा|मालवा]] विभागातील एकमेव कॅबिनेट मंत्री म्हणून कार्यरत होते.<ref name="free"/> == वैयक्तिक जीवन == त्याच्या आतील वर्तुळात त्याला "पारस पहेलवान" म्हणून ओळखले जाते. त्यांना व्यायामाची आवड आहे, तसेच विविध खेळ आणि योगासनांशी त्यांचा संबंध आहे. त्यांनी १९७८ मध्ये अंगुरबाला जैन यांच्याशी लग्न केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.janpratinidhi.com/parasjain-po4112.aspx|title=Paras Jain : (BJP) Bharatiya Janata Party, MLA, Ujjain North Constituency|website=Janpratinidhi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110035953/http://www.janpratinidhi.com/parasjain-po4112.aspx|archive-date=10 November 2017|access-date=18 July 2017}}</ref> त्यांना स्वाती आणि संदेश ही दोन मुले आहेत '''त्यांच्या आध्यात्मिक कार्यांमध्ये ते भगवान महादेव यांचा [https://pujanbooking.com/rudrabhishek-pooja/ रुद्राभिषेक] देखील करवत असत.''' भारतातील धार्मिक शहरांपैकी एक असलेल्या उज्जैनमध्ये जन्मलेले पारस जैन अत्यंत आध्यात्मिक आहेत आणि अनेक सांस्कृतिक, धार्मिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये सक्रियपणे भाग घेतात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://naidunia.jagran.com/madhya-pradesh/balaghat-balaghat-news-1239038|title=Balaghat News|work=naidunia|access-date=18 July 2017}}</ref> <ref name="mp"/> सिंहस्थ, उज्जैनमध्ये पारंपारिकपणे [[कुंभमेळा]] म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चार मेळ्यांपैकी एक, पारस जैन हे सिंहस्थ केंद्रीय समितीचे सदस्य आहेत <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.simhasthujjain.in/contactus/simhasth-central-committee/|title=Simhasth Central Committee {{!}} Simhasth Kumbh Mahaparv Ujjain 2016|website=www.simhasthujjain.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710135812/http://www.simhasthujjain.in/contactus/simhasth-central-committee/|archive-date=10 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref> आणि २०१६ च्या सिंहस्थाच्या तयारीत त्यांचा जवळून सहभाग होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.freepressjournal.in/ujjain/education-minister-jain-csfoc-chairman-singh-visit-fair-area/828219|title=Education minister Jain & CSFOC chairman Singh visit fair area {{!}} Free Press Journal|website=www.freepressjournal.in|access-date=18 July 2017}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.parasjainonline.com अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807170752/http://parasjainonline.com/ |date=2018-08-07 }} * {{twitter|parasjainonline}} {{DEFAULTSORT:जैन, पारस चंद्र}} [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] 09vgcq033bcn1apxpbqzosqr5amub1i 2710669 2710665 2026-09-19T06:34:18Z NguoiDungKhongDinhDanh 138631 [[Special:Contributions/~2026-50385-18|~2026-50385-18]] ([[User talk:~2026-50385-18|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2698859 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''पारस चंद्र जैन''' ([[२० जून]], [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[३ ऑगस्ट]], [[इ.स. २०२६|२०२६]])<ref name=":01">{{Cite web|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations, Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|access-date=14 June 2017|archive-date=22 June 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|url-status=dead}}</ref><ref name="mp">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations,Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|access-date=14 June 2017|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|url-status=dead}}</ref> हे सरकारमध्ये [[नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा मंत्रालय (भारत)| नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा विभागाचे]] कॅबिनेट मंत्री होते.<ref name="mpenergy.nic.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mpenergy.nic.in/hindi/who_is_who.html|title=Energy Department, Government of Madhya Pradesh|website=www.mpenergy.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170719233647/http://www.mpenergy.nic.in/hindi/who_is_who.html|archive-date=19 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref>त्यांनी मध्य प्रदेश विधानसभेत उज्जैन उत्तर मतदारसंघाचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ujjain.nic.in/PublicRepresentatives.html|title=Welcome to official website of District Administration Ujjain (M.P.) India|website=ujjain.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170725104829/http://www.ujjain.nic.in/PublicRepresentatives.html|archive-date=25 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref> <ref name="Department of Public Relations, Madhya Pradesh">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=Shri Paras Chandra Jain|publisher=Department of Public Relations, Madhya Pradesh|access-date=25 March 2015|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|url-status=dead}}</ref> तसेच, ते १९९० ते १९९८ आणि २००३ पासून याच मतदारसंघातून विधानसभेचे आमदार म्हणून राहिले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mp.gov.in/en/mla|title=MLA – govt-of-mp-india|website=www.mp.gov.in|language=hi-IN|access-date=18 July 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://myneta.info/mp2013/index.php?action=affidavitComparison&myneta_folder2=2008mp&id1=746&id2=441|title=Asset comparison of Paras Jain(BJP):UJJAIN NORTH in Madhya Pradesh 2013|website=myneta.info|access-date=18 July 2017}}</ref> ते [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] ज्येष्ठ नेते होते. २००५ ते २०१३ पर्यंत त्यांनी या राज्यात वन विभाग, शालेय शिक्षण विभाग, उच्च शिक्षण विभाग, अन्न, नागरी पुरवठा आणि ग्राहक संरक्षण विभाग यासह विविध विभागांचे राज्यमंत्री म्हणून काम पाहिले. डिसेंबर २०१३ मध्ये, त्यांना शालेय शिक्षण विभागाचे कॅबिनेट मंत्री करण्यात आले होते.<ref name="free">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.freepressjournal.in/ujjain/paras-jain-the-lone-cabinet-minister-from-malwa-region/881249|title=Paras Jain: The lone cabinet minister from Malwa region {{!}} Free Press Journal|website=www.freepressjournal.in|access-date=18 July 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mponline.in/about/administration/index.html|title=Administration in Madhya Pradesh, Government in Madhya Pradesh|website=www.mponline.in|access-date=18 July 2017|archive-date=2017-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170808024834/http://www.mponline.in/About/Administration/Index.html|url-status=dead}}</ref> आणि २०१६ च्या मंत्रिमंडळ फेरबदलात त्यांना ऊर्जा मंत्रालयाची जबाबदारी देण्यात आली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/ministersindex.asp|title=:: Department Of Public Relations,Madhya Pradesh ::|website=mpinfo.org|access-date=18 July 2017|archive-date=2017-07-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170720050909/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/ministersindex.asp|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mpenergy.nic.in/who_is_who.html|title=Energy Department, Government of Madhya Pradesh|website=www.mpenergy.nic.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717050501/http://www.mpenergy.nic.in/who_is_who.html|archive-date=17 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations,Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|access-date=18 July 2017|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|url-status=dead}}</ref> == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == पारस जैन यांचा जन्म [[उज्जैन]] येथे समर्थमल तलेरा आणि श्रीमती कैलाश बाई यांच्या पोटी २० जून, १९५० रोजी झाला. त्यांचे वडील धान्य व्यापारी होते. जैन यांनी विक्रम विद्यापीठातून बी.कॉम. पूर्ण केले आणि शिक्षण संपल्यानंतर वडिलांच्या अन्नधान्याच्या व्यापारात सामील झाले.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations,Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|access-date=14 June 2017|archive-date=2017-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20170622225304/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/English/council/cabinetmin/paras_chandra_jain.asp}}</ref> == सुरुवातीची राजकीय कारकीर्द == पारस जैन यांचा राजकीय प्रवास महाविद्यालयीन जीवनापासून सुरू झाला. ते [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद|अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषदेचे]] सक्रिय सदस्य होते, त्यांनी अनेक पदे भूषवली आणि अखेरीस [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघात]] प्रवेश केला. निवडणुकीच्या राजकारणात येण्यापूर्वी, त्यांनी सक्रिय स्वयंसेवक असताना समाजकारणासाठी खूप काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mpinfo.org/MPinfoStatic/hindi/council/cabinetmin/paraschandra_jain.asp|title=::Department Of Public Relations,Madhya Pradesh::|website=mpinfo.org|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711084413/http://mpinfo.org/MPinfoStatic/hindi/council/cabinetmin/paraschandra_jain.asp|archive-date=11 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == अयोध्या आंदोलनाच्या जोरावर , ५४.२१ % मतदानासह, [[सुंदरलाल पटवा]] यांच्या नेतृत्वाखाली, राज्यात भाजप सत्तेवर आल्यावर, १९९० मध्ये उज्जैन मतदारसंघातून त्यांनी पहिली [[विधानसभा|विधानसभेची]] निवडणूक लढवली आणि जिंकली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/assembly-elections-2013/madhya-pradesh-polls/madhya-pradesh-assembly-election-results-shivraj-singh-helps-bjp-retain-fort_895285.html|title=Madhya Pradesh assembly election results: Shivraj Singh helps BJP retain fort|website=zeenews.india.com|access-date=18 July 2017}}</ref> [[बाबरी मशीद]] विध्वंसानंतर ६ डिसेंबर रोजी राज्यात [[राष्ट्रपती राजवट]] लागू करण्यात आली. त्यानंतर १९९३ मध्ये झालेल्या निवडणुकीत भाजपला मोठा धक्का बसला आणि मध्य प्रदेशात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पुन्हा सत्तेवर आली, परंतु पारस जैन यांनी उज्जैनमधून आपली जागा यशस्वीपणे राखली. १९९८ मध्ये [[दिग्विजय सिंग]] पुन्हा मुख्यमंत्री झाले. त्यावेळी पारस जैन यांनीही आपली जागा गमावली आणि १९९८ च्या विधानसभा निवडणुकीत त्यांना पराभवाचा सामना करावा लागला. पाच वर्षांनंतर [[उमा भारती]] यांच्या आक्रमक नेतृत्वाखाली भाजपने विधानसभेच्या निवडणुकीत विजय मिळवला. यावेळी पारस जैन यांनी सुमारे १६००० मतांनी निवडणूक जिंकत त्यांची उज्जैनची जागा परत मिळवली. २००३ आणि २००८ च्या पुढील विधानसभा निवडणुकीत, जैन यांनी त्यांच्या विजयाची पुनरावृत्ती केली, प्रत्येक वेळी वाढत्या फरकाने विजय मिळवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://myneta.info/2008mp/candidate.php?candidate_id=441|title=PARAS JAIN(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- Ujjain Uttar(Ujjain) – Affidavit Information of Candidate:|last=ADR|website=myneta.info|access-date=18 July 2017}}</ref> जेव्हा उमा भारती मुख्यमंत्रीपदावरून पायउतार झाल्या आणि [[बाबुलाल गौर|बाबूलाल गौर]] मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री झाले. गौर यांच्या मंत्रिमंडळात पारस जैन यांना जून २००५ मध्ये मंत्री म्हणून पहिली टर्म मिळाली. त्यांना वनविभागाचे राज्यमंत्री करण्यात आले. नंतर त्यांनी राज्यमंत्री म्हणून ऊर्जा मंत्रालय, शालेय शिक्षण मंत्रालय सांभाळले. [[शिवराज सिंह चौहान]] यांच्या २००८ च्या मंत्रालयात ते उच्च शिक्षण राज्यमंत्री झाले. नंतर अन्न, नागरी पुरवठा आणि ग्राहक संरक्षण विभागाचा स्वतंत्र प्रभार असलेले राज्यमंत्री म्हणून पदोन्नती मिळाली. शिवराज सिंह चौहान यांच्या २०१३ च्या मंत्रालयात, पारस जैन यांचा राजकीय दर्जा आणखी वाढला, ते २०१३ मध्ये शालेय शिक्षणाचे कॅबिनेट मंत्री बनले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://khabar.ndtv.com/news/bhopal/madhya-pradesh-minister-said-5th-and-8th-class-exam-should-be-board-1261103|title=शिक्षा मंत्री ने की 5वीं व 8वीं में बोर्ड परीक्षा की वकालत|work=NDTVIndia|access-date=18 July 2017|archive-date=2019-09-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910105320/https://khabar.ndtv.com/news/bhopal/madhya-pradesh-minister-said-5th-and-8th-class-exam-should-be-board-1261103|url-status=dead}}</ref> आणि २०१६ कॅबिनेट फेरबदलात ते नवीन आणि नवीकरणीय ऊर्जा विभागात मंत्री बनले.<ref name="mpenergy.nic.in"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khojkhabarnews.com/2017/02/17/energy-minister-mr-paras-jain-reviews-energy-department/|title=Energy Minister Mr. Paras Jain reviews energy department|last=admin|date=2017-02-17|website=khojkhabarnews.com|access-date=18 July 2017}}</ref> २०१५ पासून, जेव्हा कैलाश विजयवर्गीय यांना भाजपचे राष्ट्रीय सरचिटणीस बनवण्यात आले, तेव्हापासून पारस जैन हे मध्य प्रदेश सरकारमधील [[माळवा|मालवा]] विभागातील एकमेव कॅबिनेट मंत्री म्हणून कार्यरत होते.<ref name="free"/> == वैयक्तिक जीवन == त्याच्या आतील वर्तुळात त्याला "पारस पहेलवान" म्हणून ओळखले जाते. त्यांना व्यायामाची आवड आहे, तसेच विविध खेळ आणि योगासनांशी त्यांचा संबंध आहे. त्यांनी १९७८ मध्ये अंगुरबाला जैन यांच्याशी लग्न केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.janpratinidhi.com/parasjain-po4112.aspx|title=Paras Jain : (BJP) Bharatiya Janata Party, MLA, Ujjain North Constituency|website=Janpratinidhi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20171110035953/http://www.janpratinidhi.com/parasjain-po4112.aspx|archive-date=10 November 2017|access-date=18 July 2017}}</ref> त्यांना स्वाती आणि संदेश ही दोन मुले आहेत. भारतातील धार्मिक शहरांपैकी एक असलेल्या उज्जैनमध्ये जन्मलेले पारस जैन अत्यंत आध्यात्मिक आहेत आणि अनेक सांस्कृतिक, धार्मिक आणि सामाजिक उपक्रमांमध्ये सक्रियपणे भाग घेतात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://naidunia.jagran.com/madhya-pradesh/balaghat-balaghat-news-1239038|title=Balaghat News|work=naidunia|access-date=18 July 2017}}</ref> <ref name="mp"/> सिंहस्थ, उज्जैनमध्ये पारंपारिकपणे [[कुंभमेळा]] म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चार मेळ्यांपैकी एक, पारस जैन हे सिंहस्थ केंद्रीय समितीचे सदस्य आहेत <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.simhasthujjain.in/contactus/simhasth-central-committee/|title=Simhasth Central Committee {{!}} Simhasth Kumbh Mahaparv Ujjain 2016|website=www.simhasthujjain.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170710135812/http://www.simhasthujjain.in/contactus/simhasth-central-committee/|archive-date=10 July 2017|access-date=18 July 2017}}</ref> आणि २०१६ च्या सिंहस्थाच्या तयारीत त्यांचा जवळून सहभाग होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.freepressjournal.in/ujjain/education-minister-jain-csfoc-chairman-singh-visit-fair-area/828219|title=Education minister Jain & CSFOC chairman Singh visit fair area {{!}} Free Press Journal|website=www.freepressjournal.in|access-date=18 July 2017}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.parasjainonline.com अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180807170752/http://parasjainonline.com/ |date=2018-08-07 }} * {{twitter|parasjainonline}} {{DEFAULTSORT:जैन, पारस चंद्र}} [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] 8sw6klokuwfzge5xl5h376f8d411a4t 0 331447 2710613 2269265 2026-09-18T21:51:42Z अभय नातू 206 /* संदर्भ */ 2710613 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''२००७-२००८ चे आर्थिक संकट''', किंवा '''ग्लोबल फायनान्शियल क्रायसिस''', हे २१ व्या शतकाच्या सुरुवातीला आलेले एक गंभीर जागतिक आर्थिक संकट होते. महामंदी (१९२९) नंतरचे हे सर्वात गंभीर आर्थिक संकट होते. कमी-उत्पन्न घर खरेदीदारांना लक्ष्य करत शिकारी कर्ज देणे, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://knowledge.wharton.upenn.edu/article/victimizing-the-borrowers-predatory-lendings-role-in-the-subprime-mortgage-crisis/|title=Victimizing the Borrowers: Predatory Lending's Role in the Subprime Mortgage Crisis|website=Knowledge@Wharton|language=en|access-date=August 5, 2021}}</ref> जागतिक वित्तीय संस्थांकडून जास्त जोखीम घेणे, <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|date=2010|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|isbn=978-0-07-163829-6|page=213}}</ref> आणि युनायटेड स्टेट्स हाऊसिंग बबल फुटणे यामुळे " परिपूर्ण वादळ " झाले. अमेरिकन रिअल इस्टेटशी जोडलेले मॉर्टगेज-बॅक्ड सिक्युरिटीज (MBS), तसेच त्या MBS शी लिंक केलेले डेरिव्हेटिव्ह्जचे विस्तीर्ण जाळे, मूल्यात कोसळले . <ref name="giantpool">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thisamericanlife.org/355/the-giant-pool-of-money|title=The Giant Pool of Money|date=May 9, 2008|website=[[This American Life]]}}</ref> सप्टेंबर २००८ रोजी लेहमन ब्रदर्सच्या दिवाळखोरीसह आणि त्यानंतरच्या आंतरराष्ट्रीय बँकिंग संकटाने कळस गाठून जगभरातील वित्तीय संस्थांना गंभीर नुकसान सहन करावे लागले. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HSkjB_PGp98C|title=Uncontrolled Risk|last=Williams|first=Mark|date=2010|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|isbn=978-0-07-163829-6}}</ref> आर्थिक संकटाची पूर्वस्थिती गुंतागुंतीची आणि बहु-कारणाची होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.stlouisfed.org/on-the-economy/2017/may/why-didnt-bank-regulators-prevent-financial-crisis|title=Why Didn't Bank Regulators Prevent the Financial Crisis?|website=www.stlouisfed.org|access-date=August 5, 2021}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Duffie|first=Darrell|date=February 2019|title=Prone to Fail: The Pre-crisis Financial System|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=33|issue=1|pages=81–106|doi=10.1257/jep.33.1.81|issn=0895-3309|doi-access=free}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cfr.org/timeline/us-financial-crisis|title=The U.S. Financial Crisis|website=Council on Foreign Relations|language=en|access-date=August 5, 2021}}</ref> जवळजवळ दोन दशकांपूर्वी, [[अमेरिकन काँग्रेस|यूएस काँग्रेसने]] परवडणाऱ्या घरांसाठी वित्तपुरवठा करण्यास प्रोत्साहन देणारा कायदा पारित केला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ncrc.org/dont-blame-affordable-housing-goals-financial-crisis/|title=Don't blame the affordable housing goals for the financial crisis|date=January 24, 2018|website=NCRC|language=en-US|access-date=August 5, 2021}}</ref> तथापि, १९९९ मध्ये, १९३३ मध्ये स्वीकारण्यात आलेले ग्लास-स्टीगल कायद्याचे काही भाग रद्द करण्यात आले, ज्यामुळे वित्तीय संस्थांना त्यांच्या व्यावसायिक (जोखीम-विरोध) आणि मालकी व्यापार (जोखीम घेणे) ऑपरेशन्स एकत्र करण्याची परवानगी देण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.investopedia.com/ask/answers/050515/did-repeal-glasssteagall-act-contribute-2008-financial-crisis.asp|title=Consequences of The Glass-Steagall Act Repeal|last=Maverick|first=J.B.|date=October 22, 2019|website=Investopedia|url-status=live|access-date=August 5, 2021}}</ref> आर्थिक संकुचित होण्यासाठी आवश्यक असलेल्या परिस्थितींमध्ये निर्विवादपणे सर्वात मोठा वाटा होता शिकारी आर्थिक उत्पादनांचा वेगवान विकास ज्याने कमी-उत्पन्न, कमी माहिती असलेल्या गृहखरेदीदारांना लक्ष्य केले जे मुख्यत्वे वांशिक अल्पसंख्याकांचे होते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.cambridge.org/core/books/predatory-lending-and-the-destruction-of-the-africanamerican-dream/predatory-lending-practices-prior-to-the-global-financial-crisis/3B1C3C5DB2AA34164EF5A49EACE10B33|title=Predatory Lending Practices Prior to the Global Financial Crisis|last=Sarra|first=Janis|last2=Wade|first2=Cheryl L.|date=July 2020|work=Predatory Lending and the Destruction of the African-American Dream|isbn=9781108865715|pages=23–68|language=en|doi=10.1017/9781108865715.004|access-date=August 5, 2021}}</ref> बाजाराचा हा विकास नियामकांचे लक्ष न देता झाला आणि त्यामुळे अमेरिकन सरकारला आश्चर्याचा धक्का बसला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://publicintegrity.org/inequality-poverty-opportunity/predatory-lending-a-decade-of-warnings/|title=Predatory lending: A decade of warnings|date=May 6, 2009|website=Center for Public Integrity|language=en-us|access-date=August 5, 2021}}</ref> संकटाच्या सुरुवातीनंतर, जागतिक वित्तीय व्यवस्थेचे पतन टाळण्यासाठी सरकारांनी वित्तीय संस्थांचे मोठ्या प्रमाणावर जामीन आणि इतर उपशामक आर्थिक आणि वित्तीय धोरणे तैनात केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bizjournals.com/dallas/blog/2014/02/paulson-why-i-bailed-out-the-banks-and-what-would.html|title=Paulson: Why I bailed out the banks and what would have happened if I hadn't|last=Sakelaris|first=Nicholas|date=February 5, 2014|website=Dallas Business Journal|url-status=live|access-date=April 27, 2021}}</ref> यूएस मध्ये, ३ ऑक्टोबर, २००८ चा $८०० अब्ज डॉलरचा आणीबाणीचा आर्थिक स्थिरीकरण कायदा आर्थिक फ्री-फॉल कमी करण्यात अयशस्वी झाला, परंतु त्याच आकाराच्या अमेरिकन रिकव्हरी अँड रिइन्व्हेस्टमेंट ऍक्ट २००९, ज्यामध्ये भरीव वेतन कर क्रेडिटचा समावेश होता, आर्थिक निर्देशक उलट दिसले. आणि १७ फेब्रुवारीच्या कायद्यानंतर एका महिन्यापेक्षा कमी कालावधीत स्थिर होईल. <ref name="arraecon">{{जर्नल स्रोत|last=Wilson|first=Daniel J|date=2012-08-01|title=Fiscal Spending Jobs Multipliers: Evidence from the 2009 American Recovery and Reinvestment Act|url=https://www.frbsf.org/economic-research/wp-content/uploads/sites/4/wp10-17bk.pdf|journal=American Economic Journal: Economic Policy|language=en|volume=4|issue=3|pages=251–282|doi=10.1257/pol.4.3.251|issn=1945-7731}}</ref> या संकटामुळे [[मोठी मंदी]] आली ज्यामुळे बेरोजगारी वाढली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cbpp.org/research/economy/the-legacy-of-the-great-recession|title=Chart Book: The Legacy of the Great Recession|website=Center on Budget and Policy Priorities|language=en|access-date=April 27, 2021}}</ref> आणि आत्महत्या, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chang|first=Shu-Sen|last2=Stuckler|first2=David|last3=Yip|first3=Paul|last4=Gunnell|first4=David|date=September 17, 2013|title=Impact of 2008 global economic crisis on suicide: time trend study in 54 countries|journal=BMJ (Clinical Research Ed.)|volume=347|pages=f5239|doi=10.1136/bmj.f5239|issn=1756-1833|pmc=3776046|pmid=24046155}}</ref> आणि संस्थात्मक विश्वास कमी झाला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://freakonomics.com/2011/03/09/mistrust-and-the-great-recession/|title=Mistrust and the Great Recession|last=Wolfers|first=Justin|date=March 9, 2011|website=Freakonomics|language=en|access-date=April 27, 2021}}</ref> आणि प्रजनन क्षमता, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Schneider|first=Daniel|date=2015|title=The Great Recession, Fertility, and Uncertainty: Evidence From the United States|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/jomf.12212|journal=Journal of Marriage and Family|language=en|volume=77|issue=5|pages=1144–1156|doi=10.1111/jomf.12212|issn=1741-3737}}</ref> इतर मेट्रिक्समध्ये. युरोपीय कर्ज संकटासाठी मंदी ही एक महत्त्वाची पूर्वअट होती. २०१० मध्ये, "युनायटेड स्टेट्सच्या आर्थिक स्थिरतेला चालना देण्यासाठी" संकटाला प्रतिसाद म्हणून यूएसमध्ये डोड-फ्रँक वॉल स्ट्रीट सुधारणा आणि ग्राहक संरक्षण कायदा लागू करण्यात आला. बेसल III भांडवल आणि तरलता मानके देखील जगभरातील देशांनी स्वीकारली आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.investopedia.com/terms/b/basell-iii.asp|title=Basel III|last=James|first=Margaret|website=Investopedia|language=en|url-status=live|access-date=April 27, 2021}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|date=October 18, 2017|title=RCAP on timeliness: monitoring reports|url=https://www.bis.org/bcbs/implementation/rcap_reports.htm|language=en}}</ref> [[चित्र:TED_Spread.png|उजवे|इवलेसे| TED स्प्रेड (लाल रंगात), सामान्य अर्थव्यवस्थेतील समजलेल्या जोखमीचे सूचक, आर्थिक संकटाच्या काळात लक्षणीयरीत्या वाढले, जे समजलेल्या पत जोखमीत वाढ दर्शवते. TED चा प्रसार जुलै २००७ मध्ये वाढला, एक वर्ष अस्थिर राहिला, नंतर सप्टेंबर २००८ मध्ये आणखी वाढला, १० ऑक्टोबर २००८ रोजी तो विक्रमी ४.६५% पर्यंत पोहोचला.]] == उल्लेखनीय पुस्तके आणि चित्रपट == * २००६ मध्ये [[पीटर शिफ]] यांनी 'क्रॅश प्रूफ: हाऊ टू प्रॉफिट फ्रॉम द कमिंग इकॉनॉमिक कोलॅप्स' नावाचे पुस्तक लिहिले, जे फेब्रुवारी २००७ मध्ये [[जॉन वाईली अँड सन्स|वाईली]] प्रकाशनाने प्रकाशित केले. या पुस्तकात [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] रिअल इस्टेट फुगा (हाउसिंग बबल) निर्माण करणाऱ्या अर्थव्यवस्था आणि गृहनिर्माण क्षेत्रातील विविध घटकांचे वर्णन केले असून आगामी आर्थिक घसरणीचा इशारा दिला होता. पुस्तकातील अनेक भाकिते खरी ठरल्यानंतर २००९ मध्ये 'क्रॅश प्रूफ २.०' ही दुसरी आवृत्ती प्रसिद्ध झाली, ज्यामध्ये प्रत्येक प्रकरणाच्या शेवटी २००९ ची अद्ययावत माहिती जोडण्यात आली होती. हे पुस्तक [[द न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यू यॉर्क टाइम्सच्या]] सर्वोत्तम खपाच्या पुस्तकांच्या यादीत समाविष्ट झाले होते. * [[टॉम वूड्स]] लिखित 'मेल्टडाउन: अ फ्री-मार्केट लुक ॲट व्हाय द स्टॉक मार्केट कोलॅप्सड, द इकॉनॉमी टँक्ड, अँड द गव्हर्नमेंट बेलआउट विल मेक थिंग्ज वर्स' हे पुस्तक फेब्रुवारी २००९ मध्ये रेग्नेरी पब्लिशिंगने प्रकाशित केले. हे पुस्तक सलग १० आठवडे द न्यू यॉर्क टाइम्सच्या सर्वोत्तम खपाच्या पुस्तकांच्या यादीत होते. * 'फ्रंटलाइन' या अमेरिकन माहितीपट मालिकेने या आर्थिक संकटाच्या विविध पैलूंचा शोध घेणारे काही भाग तयार केले: ** "इनसाइड द मेल्टडाउन" (२००९: भाग ८) ** "टेन ट्रिलियन अँड काउंटिंग" (२००९: भाग ९) ** "ब्रेकिंग द बँक" (२००९: भाग १५) ** "द वॉर्निंग" (२००९: भाग २) * २०१० मधील 'ओव्हरडोस: अ फिल्म अबाउट द नेक्स्ट फायनान्शियल क्रायसिस' या माहितीपटात हे आर्थिक संकट कसे निर्माण झाले आणि विविध सरकारांनी केलेल्या उपायांमुळे पुढील संकटाची पार्श्वभूमी कशी तयार होत आहे, याचे वर्णन केले आहे. हा चित्रपट [[योहान नॉर्बर्ग]] यांच्या 'फायनान्शियल फिआस्को' या पुस्तकावर आधारित असून यात [[ॲलन ग्रीन्सपॅन]] यांचा समावेश आहे. या माहितीपटासाठी [[कॅटो इन्स्टिट्यूट]] या लिबर्टेरियन विचारगटाने वित्तपुरवठा केला होता.<ref>{{cite web |url=https://www.cato.org/events/overdose-film-about-next-financial-crisis |title=Overdose: A Film about the Next Financial Crisis |publisher=[[कॅटो इन्स्टिट्यूट]] |date=May 17, 2010}}</ref> * ऑक्टोबर २०१० मध्ये [[चार्लस फर्ग्युसन]] दिग्दर्शित 'इनसाइड जॉब' हा माहितीपट [[सोनी पिक्चर्स क्लासिक्स]]द्वारे प्रदर्शित झाला. २०११ मध्ये पार पडलेल्या ८३ व्या अकॅडमी पुरस्कार सोहळ्यात या चित्रपटाने सर्वोत्कृष्ट माहितीपटाचा [[ऑस्कर पुरस्कार]] पटकावला.<ref>{{cite news |title=Oscars 2011: Inside Job banks best documentary award |url=https://www.theguardian.com/film/2011/feb/28/inside-job-best-documentary-oscar |work=The Guardian |date=February 28, 2011}}</ref> * २०११ मधील 'मार्जिन कॉल' हा चित्रपट आर्थिक संकट सुरू होण्याच्या आदल्या रात्रीच्या पार्श्वभूमीवर आधारित आहे. एका विश्लेषकाला कंपनी आणि संपूर्ण अर्थव्यवस्था उद्ध्वस्त करू शकणारी माहिती मिळाल्यानंतर, संभाव्य नुकसान रोखण्यासाठी २४ तास सतत काम करणाऱ्या व्यापाऱ्यांची कथा यात दाखवण्यात आली आहे.<ref>{{Cite news |url=https://www.vox.com/culture/2018/9/14/17856048/movies-financial-crisis-streaming-lehman-brothers-versailles-big-short-inside-job |title=5 movies that explain what caused the financial crisis, and what happened after |first=Alissa |last=Wilkinson |work=Vox Media |date=September 15, 2018}}</ref> * २०११ मधील 'टू बिग टू फेल' हा चित्रपट [[अँड्र्यू रॉस सॉर्किन]] यांच्या २००९ मधील 'टू बिग टू फेल: द इनसाइड स्टोरी ऑफ हाऊ वॉल स्ट्रीट अँड वॉशिंग्टन फॉट टू सेव द फायनान्शियल सिस्टिम – अँड देमसेल्व्हस' या पुस्तकावर आधारित आहे. * [[मायकेल लुईस]] यांनी या संकटावर 'द बिग शॉर्ट' नावाचे अत्यंत लोकप्रिय पुस्तक लिहिले. २०१५ मध्ये या पुस्तकावर आधारित याच नावाचा चित्रपट बनवण्यात आला. या चित्रपटाला सर्वोत्कृष्ट रूपांतरित पटकथेसाठी ऑस्कर पुरस्कार, [[बाफ्टा पुरस्कार]], क्रिटिक्स चॉइस चित्रपट पुरस्कार आणि रायटर्स गिल्ड ऑफ अमेरिका पुरस्कार मिळाले. बाजारव्यवस्थेच्या बाहेरील व्यक्ती या घडामोडींचा आधीच अंदाज कसा लावू शकल्या, हा मुद्दा या पुस्तकात मांडण्यात आला आहे. * सायमन रीड-हेन्री यांच्या २०१९ मधील 'एम्पायर ऑफ डेमोक्रसी' या पुस्तकात २००७-०८ च्या आर्थिक संकटामुळे पाश्चात्य देशांमधील उदारमतवादी मूल्यांची जागा लोकानुरंजनाने (पॉप्युलिझम) कशी घेतली, याचे वर्णन केले आहे. * विराग ब्लाझेक यांचे 'बैंकिंग बेलआउट लॉ: अ कंपॅरेटिव्ह स्टडी ऑफ द युनायटेड स्टेट्स, युनायटेड किंगडम अँड द युरोपियन युनियन' (२०२०) हे पुस्तक [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]], [[युरोपीय संघ]], [[युनायटेड किंगडम]], [[स्पेन]] आणि [[हंगेरी]] येथील उदाहरणांद्वारे २००८ च्या जागतिक आर्थिक संकटातील बँक बेलआउट तंत्रांचे परीक्षण करते.<ref>{{Cite book |last=Blazsek |first=Virág |title=Banking Bailout Law: A Comparative Study of the United States, United Kingdom and the European Union |date=October 27, 2020 |publisher=Routledge |isbn=9780367410339 |edition=1st |location=New York (US) & London (UK)}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अर्थव्यवस्था]] qw0g2u1nzg62ul0t8jrvyly0vck9mjm 0 332812 2710614 2631659 2026-09-18T21:58:25Z अभय नातू 206 /* ग्रंथकोश */ 2710614 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मार्गारेट एलेनॉर अ‍ॅटवुड''' (जन्म १८ नोव्हेंबर १९३९) ह्या [[कॅनडा|कॅनेडियन]] कवी, कादंबरीकार, साहित्यिक समीक्षक, निबंधकार, [[शिक्षक]], पर्यावरण कार्यकर्ते आणि शोधक आहे. १९६१ पासून, त्यांनी कवितांची अठरा पुस्तके, अठरा कादंबऱ्या, अकरा गैर-काल्पनिक पुस्तके, नऊ लघु कथासंग्रह, आठ मुलांची पुस्तके, दोन वर्णात्मक कादंबऱ्या, आणि अनेक कविता आणि इतर साहित्य प्रकाशित केल्या आहेत. ॲटवुडने लेखनासाठी अनेक पुरस्कार आणि सन्मान जिंकले आहेत, ज्यात दोन [[मॅन बुकर पुरस्कार|बुकर पारितोषिके]], आर्थर सी. क्लार्क पुरस्कार, गव्हर्नर जनरलचे पुरस्कार, फ्रांझ काफ्का पारितोषिक, प्रिन्सेस ऑफ अस्टुरियस पुरस्कार, नॅशनल बुक क्रिटिक्स आणि पेन सेंटर यूएसए लाइफटाइम अचिव्हमेंट पुरस्कार यांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://margaretatwood.ca/awards-recognitions/|title=Awards List|last=<!--Not stated-->|website=margaretatwood.ca|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226143605/https://margaretatwood.ca/awards-recognitions/|archive-date=December 26, 2021|access-date=February 6, 2021}}</ref> त्यांच्या अनेक कामांचे चित्रपट आणि दूरदर्शनसाठी रुपांतर करण्यात आले आहे. == लेखन == {| class="wikitable sortable" |- ! प्रकार !! वर्ष !! मूळ शीर्षक (इंग्लिश) !! मराठी भाषांतर!! नोंदी व पुरस्कार |- | rowspan="17" | कादंबऱ्या || १९६९ || द एडिबल वूमन || द एडिबल वूमन || |- | १९७२ || सरफेसिंग || सरफेसिंग || |- | १९७६ || लेडी ओरॅकल || लेडी ओरॅकल || |- | १९७९ || लाईफ बिफोर मॅन || लाईफ बिफोर मॅन || [[गव्हर्नर जनरल पुरस्कार]] नामांकनासाठी अंतिम फेरीत |- | १९८१ || बॉडिली हार्म || बॉडिली हार्म || |- style="background-color: #e6f2ff;" | १९८५ || द हँडमेड्स टेल || द हँडमेड्स टेल || अर्थर सी. क्लार्क पुरस्कार (१९८७) आणि गव्हर्नर जनरल पुरस्कार (१९८५) विजेता; [[बुकर पुरस्कार]] (१९८६) अंतिम फेरीत |- | १९८८ || कॅट्स आय || कॅट्स आय || गव्हर्नर जनरल पुरस्कार (१९८८) आणि बुकर पुरस्कार (१९८९) अंतिम फेरीत |- | १९९३ || द रॉबर ब्राईड || द रॉबर ब्राईड || गव्हर्नर जनरल पुरस्कार (१९९४) अंतिम फेरीत; जेम्स टिप्ट्री ज्यूनियर पुरस्कारासाठी निवड |- style="background-color: #e6f2ff;" | १९९६ || एलायस ग्रेस || एलायस ग्रेस || गिल्लर पुरस्कार (१९९६) विजेता; बुकर पुरस्कार (१९९६) आणि गव्हर्नर General पुरस्कार (१९९६) अंतिम फेरीत |- style="background-color: #e6f2ff;" | २००० || द ब्लाइंड असॅसिन || द ब्लाइंड असॅसिन || बुकर पुरस्कार (२०००) विजेता आणि गव्हर्नर जनरल पुरस्कार (२०००) अंतिम फेरीत |- | २००३ || ओरिक्स अँड क्रेक || ओरिक्स अँड क्रेक || बुकर पुरस्कार (२००३) आणि गव्हर्नर जनरल पुरस्कार (२००३) अंतिम फेरीत |- | २००५ || द पेनेलोपियाड || द पेनेलोपियाड || मायथोपॉईक फँटसी पुरस्कार (२००६) नामांकन |- | २००९ || द इयर ऑफ द फ्लड || द इयर ऑफ द फ्लड || ओरिक्स अँड क्रेक मालिकेतील दुसरी कादंबरी |- | २०१३ || मॅडॲडम || मॅडॲडम || ओरिक्स अँड क्रेक मालिकेतील तिसरी कादंबरी |- | २०१४ || स्क्रिबलर मून || स्क्रिबलर मून || फ्युचर लायब्ररी प्रकल्पांतर्गत लिखित; २११४ पर्यंत अप्रकाशित राहणार<ref name=":3">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2015/may/27/margaret-atwood-scribbler-moon-future-library-norway-katie-paterson|title=Into the woods: Margaret Atwood reveals her Future Library book, ''Scribbler Moon''|last=Flood|first=Alison|date=May 27, 2015|work=The Guardian|access-date=January 22, 2018|archive-date=November 16, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181116092903/https://www.theguardian.com/books/2015/may/27/margaret-atwood-scribbler-moon-future-library-norway-katie-paterson|url-status=live}}</ref> |- | २०१५ || द हार्ट गोज लास्ट || द हार्ट गोज लास्ट || |- | २०१६ || हॅग-सीड || हॅग-सीड || |- style="background-color: #e6f2ff;" | २०१९ || द टेस्टामेंट्स || द टेस्टामेंट्स || बुकर पुरस्कार (२०१९) सह-विजेता<ref>[https://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-handmaids-sequel-1.4923605 "Margaret Atwood announces sequel to The Handmaid's Tale"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912192354/https://www.cbc.ca/news/entertainment/atwood-handmaids-sequel-1.4923605 |date=September 12, 2019 }}. [[CBC News]], November 28, 2018.</ref> |- style="background-color: #e6f2ff;" | rowspan="11" | कथासंग्रह || १९७७ || डान्सिंग गर्ल्स || डान्सिंग गर्ल्स || सेंट लॉरेन्स पुरस्कार विजेता |- | १९८३ || मर्डर इन द डार्क || मर्डर इन द डार्क || |- | १९८३ || ब्लूबीअर्ड्स एग || ब्लूबीअर्ड्स एग || |- | १९९१ || वाइल्डरनेस टिप्स || वाइल्डरनेस टिप्स || गव्हर्नर जनरल पुरस्कार अंतिम फेरीत |- | १९९२ || गूड बोन्स || गूड बोन्स || |- | १९९४ || गूड बोन्स अँड सिम्पल मर्डर्स || गूड बोन्स अँड सिम्पल मर्डर्स || |- | १९९६ || द लॅब्राडोर फिॲस्को || द लॅब्राडोर फिॲस्को || |- | २००६ || द टेंट || द टेंट || |- | २००६ || मोरल डिसऑर्डर || मोरल डिसऑर्डर || |- | २०१४ || स्टोन मॅट्रेस || स्टोन मॅट्रेस || |- | २०२३ || ओल्ड बेब्स इन द वूड || ओल्ड बेब्स इन द वूड || |- | rowspan="16" | काव्यसंग्रह || १९६१ || डबल पर्सेफनी || डबल पर्सेफनी || |- style="background-color: #e6f2ff;" | १९६४ || द सर्कल गेम || द सर्कल गेम || गव्हर्नर जनरल पुरस्कार (१९६६) विजेता |- | १९६५ || एक्स्पेडिशन्स || एक्स्पेडिशन्स || |- | १९६६ || स्पीचेस फॉर डॉक्टर फ्रँकेन्स्टाइन || स्पीचेस फॉर डॉक्टर फ्रँकेन्स्टाइन || |- | १९६८ || द ॲनिमल्स इन दॅट कंट्री || द ॲनिमल्स इन दॅट कंट्री || |- | १९७० || द जर्नल्स ऑफ सुझॅना मूडी || द जर्नल्स ऑफ सुझॅना मूडी || |- | १९७० || प्रोसिजर्स फॉर अंडरग्राउंड || प्रोसिजर्स फॉर अंडरग्राउंड || |- | १९७१ || पॉवर पॉलिटिक्स || पॉवर पॉलिटिक्स || |- | १९७४ || यु आर हॅपी || यु आर हॅपी || 'सॉन्ग ऑफ द वर्म्स' कवितेचा समावेश |- | १९७६ || सिलेक्टेड पोएम्स || सिलेक्टेड पोएम्स || |- | १९७८ || टू-हेडेड पोएम्स || टू-हेडेड पोएम्स || |- | १९८१ || ट्रू स्टोरीज || ट्रू स्टोरीज || |- | १९८३ || लव्ह सॉंग्स ऑफ अ टर्मिनेटर || लव्ह सॉंग्स ऑफ अ टर्मिनेटर || |- | १९८३ || स्नेक पोएम्स || स्नेक पोएम्स ||<ref name="Atwood-Snakepoems">{{cite book | last = Margaret | first = Atwood | url = http://www.biblio.com/margaret-atwood/snake-poems~56624661~title | title = Snake Poems by Margaret Atwood | publisher = Biblio.com | access-date = August 27, 2011 | archive-date = April 1, 2012 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120401132934/http://www.biblio.com/margaret-atwood/snake-poems~56624661~title | url-status = live }}</ref> |- | १९८४ || इंटरलुनार || इंटरलुनार || |- | १९९५ || मॉर्निंग इन द बर्न्ड हाऊस || मॉर्निंग इन द बर्न्ड हाऊस || |- | २००७ || द डोअर || द डोअर || |- | २०२० || डिअरली || डिअरली ||<ref name="Atwood-Dearly">{{cite book | last = Margaret | first = Atwood | url = https://www.penguin.co.uk/books/1119961/dearly/9781784743895.html | title = Dearly by Margaret Atwood | publisher = Chatto&Windus | access-date = November 8, 2020 | archive-date = August 13, 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210813013051/https://penguin.co.uk/books/1119961/dearly/9781784743895.html | url-status = dead }}</ref> |- | rowspan="6" | ई-पुस्तके || २०१२ || आयॲम स्टार्व्हड फॉर यु || आयॲम स्टार्व्हड फॉर यु || पॉझिट्रॉन, भाग १ |- | २०१२ || चोक कॉलर || चोक कॉलर || पॉझिट्रॉन, भाग २ |- | २०१३ || इरेज मी || इरेज मी || पॉझिट्रॉन, भाग ३ |- | २०१३ || द हार्ट गोज लास्ट || द हार्ट गोज लास्ट || पॉझिट्रॉन, भाग ४ |- | २०१३ || द हॅपी झॉम्बी सनराईज होम || द हॅपी झॉम्बी सनराईज होम || नाओमी एल्डरमन यांच्यासह<ref>{{Cite web|last=Schinsky|first=Rebecca Joine|date=October 31, 2012|title="THE HAPPY ZOMBIE SUNRISE HOME" — AN EXCERPT OF MARGARET ATWOOD'S EXCLUSIVE WATTPAD STORYSchinsky|url=https://bookriot.com/the-happy-zombie-sunrise-home-an-excerpt-of-margaret-atwoods-exclusive-wattpad-story/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210406232417/https://bookriot.com/the-happy-zombie-sunrise-home-an-excerpt-of-margaret-atwoods-exclusive-wattpad-story/|archive-date=April 6, 2021|access-date=April 6, 2021|website=Book Riot}}</ref> |- | २०२२ || माय इव्हिल मदर || माय इव्हिल मदर || |- | rowspan="7" | बालसाहित्य || १९७८ || अप इन द ट्री || अप इन द ट्री || |- | १९८० || ॲनाज पेट || ॲनाज पेट || जॉईस सी. बार्कहाऊस यांच्यासह |- | १९९० || फॉर द बर्ड्स || फॉर द बर्ड्स || शेली तनाका यांच्यासह |- | १९९५ || प्रिन्सेस प्रुनेला अँड द पर्पल पीनट || प्रिन्सेस प्रुनेला अँड द पर्पल पीनट || |- | २००३ || रूड रॅम्से अँड द रोअरिंग रॅडिशेश || रूड रॅम्से अँड द रोअरिंग रॅडिशेश || |- | २००६ || बॅशफुल बॉब अँड डोलफुल डोरिंडा || बॅशफुल बॉब अँड डोलफुल डोरिंडा || |- | २०११ || वॉन्डरिंग वेंडा अँड विडो वॉलोप्स वंडरग्राउंड वॉशरी || वॉन्डरिंग वेंडा... || २०१६ च्या अ‍ॅनिमेशन मालिकेसाठी प्रेरित<ref>[http://www.quillandquire.com/books_young/review.cfm?review_id=7476 Wandering Wenda and Widow Wallop's Wunderground Washery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119102027/http://www.quillandquire.com/books_young/review.cfm?review_id=7476 |date=January 19, 2012 }}. ''Quill & Quire'', December 2011. Retrieved January 1, 2012.</ref> |- | rowspan="12" | वैचारिक / ललित गद्य || १९७२ || सर्व्हायव्हल: अ थीमॅटिक गाईड टू कॅनेडियन लिटरेचर || सर्व्हायव्हल || कॅनेडियन साहित्यावरील समीक्षात्मक मार्गदर्शक |- | १९७७ || डेज ऑफ द रिबेल्स १८१५-१८४० || डेज ऑफ द रिबेल्स || |- | १९८२ || सेकंड वर्ड्स: सिलेक्टेड क्रिटिकल प्रोज || सेकंड वर्ड्स || समीक्षात्मक गद्य |- | १९८६ || थ्रू द वन-वे मिरर || थ्रू द वन-वे मिरर || |- | १९९५ || स्ट्रेंज थिंग्ज: द मलेव्हलंट नॉर्थ इन कॅनेडियन लिटरेचर || स्ट्रेंज थिंग्ज || कॅनेडियन साहित्यातील उत्तर प्रदेशाचे चित्रण |- | २००२ || निगोशिएटिंग विथ द डेड: अ रायटर ऑन रायटिंग || निगोशिएटिंग विथ द डेड || लेखनावरील विचार |- | २००४ || मूव्हिंग टार्गेट्स: रायटिंग विथ इंटेंट, १९८२-२००४ || मूव्हिंग टार्गेट्स || |- | २००५ || रायटिंग विथ इंटेंट: एसेज, रिव्ह्यूजबद्दल, पर्सनल प्रोज १९८३-२००५ || रायटिंग विथ इंटेंट || निबंध आणि समीक्षा |- | २००८ || पेबॅक: डेट अँड द शॅडो साईड ऑफ वेल्थ || पेबॅक || कर्ज व अर्थव्यवस्थेवरील निबंध |- | २०११ || इन आदर वर्ल्ड्स: एसएफ अँड द ह्युमन इमॅजिनेशन || इन आदर वर्ल्ड्स || विज्ञान कथा आणि कल्पनाविलासावरील विचार |- | २०१५ || ऑन रायटर्स अँड रायटिंग || ऑन रायटर्स अँड रायटिंग || |- | २०२२ || बर्निंग क्वेश्चंस: एसेज अँड ओकेजनल पीसेस २००४-२०२० || बर्निंग क्वेश्चंस || निबंध व गद्य (२००४-२०२१) |- | rowspan="2" | चित्रकादंबऱ्या (ग्राफिक कादंबऱ्या) || २०१६ || एंजेल कॅटबर्ड || एंजेल कॅटबर्ड || जॉनी ख्रिसमस आणि ताम्रा बॉनव्हिलेन यांच्यासह |- | २०१८ || वॉर बेअर्स || वॉर बेअर्स || केन स्टीसी यांच्यासह |- | rowspan="3" | दूरचित्रवाणी पटकथा || १९७४ || द सर्व्हंट गर्ल || द सर्व्हंट गर्ल || |- | १९८१ || स्नोबर्ड || स्नोबर्ड || |- | १९८७ || हेवन ऑन अर्थ || हेवन ऑन अर्थ || |- | rowspan="3" | गीत / ऑपेरा (लिब्रेटी) || १९६४ || द ट्रम्पेट्स ऑफ समर || द ट्रम्पेट्स ऑफ समर || संगीतकार जॉन बेकविथ यांच्यासह |- | २००४ || फ्रँकेन्स्टाइन मॉन्स्टर सॉन्ग || फ्रँकेन्स्टाइन मॉन्स्टर सॉन्ग || 'वन रिंग झिरो' बँडसह<ref>{{cite web | url = https://www.youtube.com/watch?v=IZp-Ip3fMJo | title = One Ring Zero with Margaret Atwood in Toronto | via = YouTube | date = August 26, 2006 | access-date = August 27, 2011 | archive-date = July 27, 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130727214819/http://www.youtube.com/watch?v=IZp-Ip3fMJo | url-status = live }}</ref> |- | २०१४ || पॉलीन || पॉलीन || संगीतकार टोबिन स्टोक्स यांच्यासह दोन अंकी ऑपेरा |- | rowspan="2" | चित्रे व कॉमिक्स || १९७५-१९८० || कॅनेडियन कल्चर कॉमिक्स || कॅनेडियन कल्चर कॉमिक्स || 'दिस मॅगझिन'मध्ये 'बार्ट जेरार्ड' या टोपणनावाने 'सर्व्हायव्हलवूमन' मालिका |- | - || विविध || विविध || अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध |} == संदर्भ == [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:कॅनेडियन कवयित्री]] [[वर्ग:कॅनेडियन स्त्रीवादी लेखिका]] [[वर्ग:मॅन बुकर पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील कॅनेडियन लेखिका]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील कॅनेडियन कवी]] [[वर्ग:इ.स. १९३९ मधील जन्म]] fkwz2rdh4i1u3x6mugiy3fr8phqa1bt 0 335009 2710538 2323062 2026-09-18T12:19:52Z Makwana1993 129785 2710538 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वे स्थानक | नाव = '''वलसाड''' | स्थानिकनाव = | स्थानिकभाषा = गुजराती | cta_header = | प्रकार = '''[[भारतीय रेल्वे]]''' '''स्थानक''' | style = | चित्र = Valsad station Building.jpg | चित्ररुंदी = | चित्रवर्णन = फलक | पत्ता = [[वलसाड]], [[वलसाड जिल्हा]], [[गुजरात]] | उंची = १५.९२ मी (५२.२३ फूट) | मार्ग = [[दिल्ली–मुंबई रेल्वेमार्ग]] | जोडमार्ग = | अंतर = | इमारत = | फलाट = ५ | उद्घाटन = | विद्युतीकरण = होय | ADA = | संकेत = BL | मालकी = [[भारतीय रेल्वे मंत्रालय|रेल्वे मंत्रालय]], [[भारतीय रेल्वे]] | चालक = | विभाग = [[पश्चिम रेल्वे]] | map_type = गुजरात | map dot label = | latd= 22 | latm= 36 | lats= 27 |latNS= N | longd= 72 | longm= 55 | longs= 53 |longEW= E }} '''वलसाड''' हे [[भारतीय रेल्वे]]च्या [[दिल्ली–मुंबई रेल्वेमार्ग]]ावरील एक प्रमुख रेल्वे स्थानक आहे. हे स्थानक दक्षिण [[गुजरात]]मधील [[वलसाड]]शहराला [[मुंबई]], [[वडोदरा]] आणि भारतातील इतर भागांशी रेल्वेमार्गाद्वारे जोडते. [[वर्ग:वलसाड]] [[वर्ग:गुजरातमधील रेल्वे स्थानके]] lor8z9pd4ug6wiqryst94fzj3mj04kq 0 361738 2710609 2634348 2026-09-18T21:43:32Z अभय नातू 206 /* अनसूया */ 2710609 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट किल्ला | नाव = माहूरगड |चित्र = Indien2012 1356 Mahur Fort.jpg |चित्रशीर्षक = माहूरगड |चित्ररुंदी = |नकाशा = Maharashtra | lat_d = 19 | lat_m =50 | lat_s = 09 | lat_NS = N | long_d = 77 | long_m = 55 | long_s =32.5 | long_EW = E | उंची = २९७५ फूट | प्रकार = | श्रेणी = | ठिकाण = [[माहूर तालुका]], [[महाराष्ट्र]] | डोंगररांग = मुदखेड | अवस्था = व्यवस्थित | गाव = माहूर | स्थापना = ई.स. १ले शतकात }} '''माहूरगड''' हा [[नांदेड]]पासून १३० किमी (८१ मैल) अंतरावर असलेला एक किल्ला आहे. हा किल्ला महाराष्ट्रातील [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]], [[माहूर]] तालुक्यात आहे. येथील पर्वत रंगावर [[साडेतीन शक्तिपीठे|साडेतीन शक्तिपीठांपैकी]] एक तीर्थक्षेत्र [[रेणुकादेवी]] चे मंदिर आहे. हे देवीचे मंदिर [[माहूर]] गावापासून २ किमी अंतरावर आहे<ref name="MTDC">{{cite web |last1=MTDC |title=Mahurgad |url=https://www.maharashtratourism.gov.in/treasures/temple/mahurgad |website=www.maharashtratourism.gov.in |publisher=Maharashtra Tourism Development Corporation |accessdate=2 May 2020}}</ref> सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक किनवट आहे, जे माहूरपासून ५० किमी अंतरावर आहे. माहूर गाव राज्य महामार्गाने जोडलेले आहे. माहूरगडला जाण्यासाठी दोन मार्ग आहेत, जे [[माहूर]] गावाच्या दक्षिणेस टेकडीवर असलेल्या रेणुकादेवीच्या मंदिरापासून सुरू होतात. किल्ल्याच्या प्रवेशद्वारापर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे २० मिनिटे लागतात. किनवटहून आणखी एक मार्ग आहे, परंतु तो घनदाट जंगलातून जातो. संपूर्ण किल्ला पाहण्यासाठी आणखी १ तास लागतो.<ref name="District Administration">{{cite web |last1=District Administration, Nanded |title=Mahur Gad |url=https://nanded.gov.in/tourist-place/mahur-gadh/ |website=www.nanded.gov.in |publisher=District Administration, Nanded |accessdate=2 May 2020}}</ref> == माहूरगढाचा इतिहास == * [[उदाराम देशमुख]]: माहूरचे [[मनसबदार]] यादव काळाच्या आधीपासून हा किल्ला अस्तित्वात होता. या किल्ल्यावर गोंड राजाचे राज्य होते. या किल्ल्याला ''गोंड किल्ला'' ('''देवगिरीचा गिरीदुर्ग''') असेही म्हणतात. इ.स. १३५८ मध्ये हा किल्ला मुहम्मदशाह बहामनी याच्या अधिपत्याखाली होता. * १३९८ मध्ये बेरारच्या गोंड राजाने माहूर जिंकला. * १४२८ मध्ये अहमदशाह बहामनी याने माहूरगड जिंकला. * १५२७ मध्ये अहमदनगरच्या बुऱ्हाण निजामशाहने बेरारच्या अलाउद्दीन इमादशाहचा पराभव करून माहूर ताब्यात घेतला. * १६१७ मध्ये मुघलसम्राट शाहजहान याने अहमदनगरच्या शासकांचा पराभव केला आणि किल्ल्याचा ताबा मिळवला. # पंडिता सावित्रीबाई देशमुख या वऱ्हाडच्या शासक होत्या, ज्या मुघल साम्राज्याच्या काळात माहूरची जहागीर धारण करत होत्या. हरचंद्राईचा पराभव केल्यानंतर मुघल सम्राट औरंगजेबाने त्यांना ([[:en:Rai Bagan|Rai Bagan]]) '''रायबागन''' (शाही वाघिणी) हे मानद नाव दिले. १६७० मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी औरंगाबाद आणि बेरारचे नियंत्रण मिळवले. शिवाजी महाराजांच्या मृत्युनंतर, १६८९ मध्ये मोगलांनी पुन्हा बेरारचे नियंत्रण मिळवले. मोगल काळात सहा महिन्यांचा महसूल ८,४७,११३ रुपये होता. १७२४ मध्ये, हैदराबादच्या निजाम-उल-मुल्कने आखाडा? बाळापूरच्या लढाईत मुघल सैन्यातील आलम अली खान आणि दिलावर खान यांचा पराभव केला. १९४८ मध्ये हैदराबादचे संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन होईपर्यंत माहूरगड हैदराबादच्या निजामाच्या ताब्यात राहिला.<ref name="Gazetteer">{{cite web |last1=Pathak |first1=Arunchandra |title=History and Mahur |url=https://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/Nanded/history.html |website=www.cultural.maharashtra.gov.in |publisher=Govt. of Maharashtra |accessdate=2 May 2020 |ref=Nanded District gazetteer}}</ref> == श्रीक्षेत्र == {{मुख्य|साडेतीन शक्तिपीठे}} '''श्रीक्षेत्र माहूर''' हे [[देवीची साडेतीन पीठे|देवीच्या साडेतीन पीठांपैकी]] २रे पूर्ण पीठ असून येथील माहूर पीठाची देवता रेणू. राजाची राजकन्या [[रेणुकादेवी]] होय. हिंदू धर्मातील विविध जातीची कुलदेवता रेणुकादेवी असून सोबतच [[दत्तात्रेय]] आणि [[परशुराम]] यांची देखील प्राचीन मंदिरे माहूरगडावर आहेत. या किल्ल्यामध्ये अनेक वन्यजीव आढळून येतात. देवीचे मंदिर १३ व्या शतकात देवगिरीच्या यादवकालीन राजाने बांधले आहे असे म्हणले जाते. माहूरगडावरच श्री दत्तात्रयांचा जन्म झाला, अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. === [[अनसूया]] === हिंदू परंपरेनुसार सती [[अनसूया]] या [[अत्री]] ऋषींच्या पत्नी असून त्या [[माहूरगड|माहूरगडावर]] प्रकट झालेल्या [[दत्तात्रेय]], [[चंद्र (देव)|चंद्र]] आणि [[दुर्वास]] ऋषींच्या माता म्हणून ओळखल्या जातात. आपल्या पतीव्रत्याच्या, तपाच्या व त्यागाच्या प्रभावाने त्यांनी [[त्रिदेव|ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश]] या त्रिदेवांना बालरूप धारण करण्यास भाग पाडले होते. माहूरगड हे श्री दत्तात्रेयाचे निद्रास्थान व जन्मस्थान मानले जात असल्याने येथे सती अनसूयेचे विशेष धार्मिक आणि पौराणिक महत्त्व आहे. == माहूरगड कसे जायचे?== * नांदेडमार्गे - नांदेड हे लोहमार्गानुसार [[दक्षिण मध्य रेल्वे क्षेत्र|दक्षिण मध्य रेल्वे]] विभागात येते. [[मुंबई]], [[पुणे]], [[हैदराबाद|हैद्राबाद]], [[औरंगाबाद]] तसेच [[बंगळूर]] येथून नांदेडला आगगाडीने थेट जाता येते. * नांदेड ते माहूरपर्यंत - [[नांदेड]] ते [[माहूर]] अशी ST बससेवा [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळ]] चालविते. हा प्रवास सुमारे ३ तासांचा आहे. * माहूर गाव ते टेकडीवरील मंदिर - शहरातून टेकडीच्या माथ्यावर जाण्यासाठी राज्य परिवहन मंडळाच्या गाड्या धावतात. तसेच काही खाजगी सेवादेखील मिळतात. * [[नागपूर]] ते माहूर हे अंतर ([[वर्धा]]-[[यवतमाळ]]-मार्गे) रस्त्याने सुमारे २२० किलोमीटर आहे. या प्रवासासाठी राज्य परिवहन मंडळाच्या गाड्या व काही अत्यल्प खाजगी वाहनेही मिळतात. * [[यवतमाळ]]: == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] 31c90u01u5kltfweghs8rs99bmx06nb 0 365155 2710703 2692775 2026-09-19T11:11:14Z ~2026-50550-13 187552 /* कलाकार */ 2710703 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = कमळी | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = सुबोध खानोलकर | निर्मिती संस्था = ओशन फिल्म्स कंपनी | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज रात्री ९ वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = ३० जून २०२५ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | नंतर = [[तारिणी (मालिका)|तारिणी]] | सारखे = }} '''कमळी''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तेलुगू]]वरील '''मुत्याला मुग्गू''' या तेलुगू मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * विजया बाबर - कमळी मोहिते / कमळी राजन महाजन * निखिल दामले - हृषी सतीश इनामदार * केतकी कुलकर्णी - अनिका राजन महाजन * [[इला भाटे]] - अन्नपूर्णा सदानंद महाजन * [[आशा शेलार]] - कामिनी महाजन * [[सारिका नवाथे]] - नयनतारा सतीश इनामदार * प्रदीप पंडित - सदानंद महाजन * सुषमा मुरुडकर - रागिणी राजन महाजन * अनिकेत केळकर - राजन सदानंद महाजन * योगिनी चौक - गौरी राजन महाजन / गौरी सखाराम मोहिते / सरोज / साधना * महेश जोशी - सतीश इनामदार * क्रांती मोरे - प्राजक्ता सतीश इनामदार * सई कल्याणकर - राधिका रोहित इनामदार * अधोक्षज कऱ्हाडे - रोहित सतीश इनामदार * क्रिशा काकडे - नायशा रोहित इनामदार * साक्षी सुभाष - निलांबरी घोरपडे (निंगी) * आदित्य भोसले - बंड्या घोरपडे * अभिषेक कुलकर्णी - सायबा * [[आर्या आंबेकर]] - अनामिका * दीपकार पारकर / दीपेश ठाकरे - चरण * कमलानंद पाटील - रिहान * स्वप्नील परजणे - करण * अर्चना तांदळे - वर्षा * नंदिनी साळवी - अदिती * संजय गोसावी - शंभू * प्रथमेश साळवी * सोहम पवार * देवांशी धामणकर * रेणुका चौधरी * प्रज्ञेश डिंगोरकर * [[विजय गोखले]] * सागर कोरडे * अवधूत जोशी * विघ्नेश जोशी * शशांक केतकर -रितेश सरपोतदार == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तेलुगू]] | मुत्याला मुग्गू | [[झी तेलुगू]] | ७ मार्च २०१६ - २२ ऑगस्ट २०१९ |- | [[तमिळ]] | अळागिया तमिळ मगल | [[झी तमिळ]] | २८ ऑगस्ट २०१७ - १४ जून २०१९ |- | [[कन्नड]] | कमली | [[झी कन्नडा]] | २८ मे २०१८ - ७ ऑक्टोबर २०२२ |- | [[मल्याळम]] | कबानी | [[झी केरळम]] | ११ मार्च २०१९ - २७ मार्च २०२० |- | [[हिंदी]] | सरू | [[झी टीव्ही]] | १२ मे २०२५ - २८ जून २०२६ |- | [[बंगाली]] | डुलारी | [[झी बांग्ला]] | २९ जून २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ९च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] ci5s2xjm76cww6329oq4ldxx44fv0pg 0 378449 2710562 2675384 2026-09-18T15:57:16Z TheonlyPuneriintown 157039 पोलिश भाषेतील नाव जोडले 2710562 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Myszków,_willa_Augusta_Schmelzera_(Pałac_Fabrykanta).jpg|डावे|इवलेसे|आउगुस्त ष्मेल्चेरचे राजवाडा (१८९५)]] मीष्कुफ ([[आंतरराष्ट्रीय ध्वन्यात्मक वर्णमाला|आयपीए]]: '''[ˈmɨʂkuf]''', [[पोलिश भाषा]]: '''Myszków''') हे [[पोलंड|पोलंडमधील]] एक शहर आहे, ज्याची लोकसंख्या ३१,६५० (२०१९) आहे. हे शहर वार्ता नदीवर, [[श्लोंस्का प्रांत|श्लोंस्का प्रांतातील]] (१९९९ पासून) वसलेले आहे, जे पूर्वी चेंस्तॉखोवा प्रांतात (१९७५-१९९८) होते. हे मीष्कुफ जिल्ह्यांची राजधानी आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या मीष्कुफ हे मावोपोल्स्काचे भाग होते आणि पोलंडच्या फाळणीपर्यंत, हे शहर वसलेला परिसर क्राकुफ प्रांताच्या लेलूफ जिल्ह्याचा भाग होता. मीष्कुफ हे पोलंडमधील सर्वात जुन्या रेल्वे मार्गांपैकी एक असलेल्या वार्षावा-व्हियेना रेल्वेवर आणि मध्यवर्ती रेल्वे मार्गाजवळ वसलेले आहे. == राजचिन्ह == {{बदल}} मीष्कुफ हे खूप वर्षांपासून अवजड उद्योगाचे केंद्र राहिले आहे, आणि असं शहराच्या राजचिन्हात प्रतिबिंबित होते. १९६९मध्ये तयार केलेल्या या राजचिन्हात चार काळ्या धुराड्या असून, त्यातील मधल्या दोन धुराड्यांमधून धूर बाहेर पडताना दिसतो. धुराड्यांच्या वर पांढरा गरुड आहे, बाजूंना मक्याची दोन कणसे आहेत आणि निळी फीत वार्ता नदीचे प्रतीक आहे. == इतिहास == [[चित्र:Myszków,_willa_Augusta_Schmelzera_(Pałac_Fabrykanta).jpg|डावे|इवलेसे|आउगुस्त ष्मेल्चेरचे राजवाडा (१८९५)]] मीष्कुफचा इतिहास खूप लांब नाही आहे, आणि तो १८२५ पर्यंत मागे जातो, जेव्हा क्येलेत्स्क्ये प्रांताचा भाग म्हणून मीष्कुफ तालुका(ग्मिना) तयार करण्यात आली. १९५० मध्ये त्याला 'नगर'चा दर्जा मिळाला आणि १९५६ मध्ये मीष्कुफ जिल्हा तयार करण्यात आला [[दुसरे महायुद्ध|. दुसऱ्या महायुद्धानंतर]] (ऑगस्ट १९४५), मावोपोल्स्कामधील मीष्कुफला ''श्लोंस्का–दोंब्रॉव्स्क्ये प्रांतात'' हस्तांतरित करण्यात आले, ज्याचे नाव १९५० मध्ये बदलून कातोवित्से प्रांत असे ठेवण्यात आले. १९७५मध्ये मीष्कुफ हे चेंस्तॉखोवा प्रांताचा भाग बनले आणि १९८३ मध्ये पॉताष्निया, मिषिग्वूद, मिषिग्वूद्का, न्यिरादा, क्रफ्चीविल्क, रेंबे, वाब्रे आणि स्मूद्झव्का या गावांना जोडल्यावर शहराचा विस्तार झाला. परिणामी, सध्या मीष्कुफचा विस्तार मोठा आहे – लोकसंख्येच्या दृष्टीने हे पोलंडमधील १३९वे, परंतु क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने मीष्कुफ ५०वे शहर आहे. == भूगोल == मीष्कुफ {{Convert|73.59|km2|2|abbr=out}} क्षेत्रफळ व्यापते. हे एक मोठं शहर आहे, ज्यापैकी ५६% लागवडीयोग्य जमीन आणि २२% वन आहे. १९२५ पासून हे एका ग्मिनाचे (तालुकाचे) केंद्र आहे, परंतु १९५० पर्यंत मीष्कुफ अधिकृतपणे एक गावच राहिले, जेव्हा त्याला शहराचा दर्जा मिळाला. आजचे मीष्कुफ हे शतकानुशतके येथे अस्तित्वात असलेल्या अनेक पूर्वीच्या गावे, शहरे आणि वस्त्यांपासून ( ''मिषिग्वूद, नॉवा व्येश, पोखुलांका, बेंदुष, खेलेनुफ्का, मीष्कुफ, मियाचुफ, चिषुफ्का'') बनलेले आहे. हे शहर समुद्रसपाटीपासून २८० मीटर उंचीवर, श्लोंस्का पठार आणि पोलिश युरा यांच्यामधील एका खोऱ्यात वसलेले आहे आणि त्याचे काही जिल्हे जुरा लँडस्केप पार्कचा भाग आहेत. मिश्कोव हे त्याच्या वस्ती प्रकारच्या वास्तुकलेसाठी वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, जी अनेक गावांच्या विलीनीकरणामुळे आहे. === विभाग === मीष्कुफ हे अनौपचारिकपणे २२ प्रशासकीय विभागांमध्ये ( ''dzielnica/जेलनित्सा)'' विभागलेले आहे: स्तारि मीष्कुफ नॉवि मीष्कुफ  मियाचुफ पॉखुलांका म्जिग्लुत्का बेंदुष नॉवा व्येश ग्रुख्ला क्रेंचीवील्क चिषुफ्का ऑशिंस्का गुरा पॉताष्ञा ञेरादा बॉरि स्मुजुफ्का लाब्रि मिखावुफ पॉवॉम्या मीष्कुफ रेंबि == प्रेक्षणीय स्थळे == [[चित्र:Myszków,_dworzec_kolejowy.jpg|इवलेसे|मीष्कुफ रेल्वे स्टेशन]] प्रेक्षणीय स्थळांमध्ये १९व्या शतकातील बांधलेलं रेल्वे स्टेशन, आउगुस्त ष्मेल्चेरचा राजवाडा (१८८० चे दशक) आणि संत स्तानिस्वाव नवगॉथिक देऊळ(१९०८-१९३६) यांचा समावेश आहे. == क्रीडा == मीष्कुफ''एमकेएस मीष्कुफ'' या क्रीडा सभेचे घर आहे, ज्याची स्थापना १९४७मध्ये झाली होती आणि ज्याचे नाव अनेक वेळा बदलले ( ''Jedność'', ''Stal'', ''Papiernik'', ''Krisbut'', ''MŻKS/येद्नॉश्च, स्ताल, पाप्येर्निक, क्रिज्बुत, व एम्. झेत्. का. एस्.'' ). == उल्लेखनीय लोक == * माग्दालेना चेलेत्स्का (जन्म १९७२), नटी * यान कुवाकॉफ्स्की (१९३०-२०११), युरोपियन संसदेचे सदस्य * यारॉस्वाफ लासेत्स्की (जन्म १९६१), सिनेटर * वुकाष माष्चिक (जन्म १९८४), मुष्टियोद्धा * वॉजिम्येष सॉकॉवॉफ्स्की (१९४०-२०१२), पोल व्हॉल्टर * आदाम षुस्ताक (जन्म १९७८), रोमन कॅथोलिक धर्मगुरू * मार्युष त्रेप्का (जन्म १९६७), श्लोंस्कीय [[पोलंडचे प्रांत|प्रांताधिकारी]] * याद्विगा विश्नेफ्स्का (जन्म १९६३), युरोपियन संसद सदस्य == जुळी शहरे/भगिनी शहरे == मीष्कुफचे जुळे शहर आहे: <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.miastomyszkow.pl/kategorie/miasta-partnerskie|title=Miasta partnerskie|website=miastomyszkow.pl|publisher=Myszków|language=pl|access-date=6 May 2025}}</ref>   लोस् आल्काथारेस्, स्पेन बेकेश, हंगेरी कोप्रिव्नित्से, चेक प्रजासत्तक नामेस्तॉवॉ, स्लोव्हाकिया त्स्वोनित्स, जर्मनी == संदर्भ == {{cite web|url=https://www.miastomyszkow.pl/kategorie/miasta-partnerskie|title=Miasta partnerskie|website=miastomyszkow.pl|publisher=Myszków|language=pl|access-date=6 May 2025}}{{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.miastomyszkow.pl/ अधिकृत वेबसाइट] * [https://web.archive.org/web/20070927040421/http://myszkow.info.pl/ Myszków माहिती] – स्वतंत्र प्रादेशिक इन्फॉर्मर * व्हर्च्युअल श्टेटलवरील [http://www.sztetl.org.pl/en/city/myszkow/ मिश्कोवमधील ज्यू समुदाय] k2cf6z5ne5nihdjhfsckblfxpejd93a 10 381795 2710580 2709804 2026-09-18T16:37:23Z AdvAnantGholam 172574 2710580 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = कोकण लोकजीवन | title = कोकण लोकजीवन | state = autocollapse | bodyclass = hlist | titlestyle = background:#d9d9f3; | groupstyle = background:#e8e8f8; | group1 = प्रदेश व संस्कृती | list1 = * [[कोकण]] * [[कोकण संस्कृती]] * [[कोकणातील देवराया]] | group2 = ग्रामव्यवस्था | list2 = * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] * [[खडीकोळवण]] | group3 = भूमापन व भूमिअभिलेख | list3 = * [[महाराष्ट्रातील भूमापन, महसूल सर्वेक्षण आणि भूमिअभिलेखांचा इतिहास]] | group4 = समाज व समुदाय | list4 = * [[कोकणातील मानपानाची परंपरा]] * [[कोकणातील कुणबी]] | group5 = धार्मिक परंपरा | list5 = * [[कोकणातील गौरी गणपती]] * [[कोकणातील जत्रा]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] * [[कोकणातील मुचकुंद ऋषींची गुहा]] | group6 = लोककला | list6 = * [[नमन (लोककला)]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] * [[कोकणातील लोकवाद्ये]] | group7 = ग्रामीण जीवन | list7 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[कोकणातील भातशेती]] * [[कोकणातील भात शेती कापणी]] * [[कोकणातील आंबा लागवड]] * [[कोकणातील काजू लागवड]] * [[मिरागाची राखण]] * [[नांगर]] * [[कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे]] * [[कोकणातील आठवडी बाजार]] | group8 = पर्यावरण, नद्या व वनसंपदा | list8 = * [[बाव नदी]] * [[कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण]] * [[पश्चिम घाट पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र]] }} 6g41qq9np0mm2stj5y9wg0i61dq8aiq 0 383592 2710603 2709893 2026-09-18T19:15:04Z AdvAnantGholam 172574 2710603 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश].</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16 }}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> <ref name="Esakal-GauriTerda2021">“गणेश चतुर्थी 2021 : गणपती, गौर आणि वनस्पती”. ''ई-सकाळ'', 2021. [https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 ई-सकाळ].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10 }}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06 }}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] g77t8ppgn6iv3lhwqom7e8skd0tqv3x 2710604 2710603 2026-09-18T19:15:05Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2710604 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश].</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16 }}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> <ref name="Esakal-GauriTerda2021">“गणेश चतुर्थी 2021 : गणपती, गौर आणि वनस्पती”. ''ई-सकाळ'', 2021. [https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 ई-सकाळ].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10 }}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06 }}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] nag9qqh57hxgwbdl3ltluqgnz3dh107 2710605 2710604 2026-09-18T19:17:10Z AdvAnantGholam 172574 2710605 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश].</ref><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश].</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16 }}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> <ref name="Esakal-GauriTerda2021">“गणेश चतुर्थी 2021 : गणपती, गौर आणि वनस्पती”. ''ई-सकाळ'', 2021. [https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 ई-सकाळ].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश].</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10 }}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06 }}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] 33l51x9eiubo3kqoe56obkewdl1seaq 2710634 2710605 2026-09-19T01:24:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710634 wikitext text/x-wiki [[File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|thumb|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन]] '''कोकणातील गौरी–गणपती''' हा भाद्रपद महिन्यात साजरा होणारा धार्मिक तसेच सामाजिक-सांस्कृतिक उत्सव आहे. कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची घरगुती स्थापना आणि त्यानंतर ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना व पूजन करण्याची परंपरा आढळते. या उत्सवाचे स्वरूप केवळ धार्मिक विधींपुरते मर्यादित नसून कुटुंबीय, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ यांच्या एकत्र येण्याबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांच्या सादरीकरणाशीही जोडलेले आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी येतात; गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. काही कुटुंबांत गणपतीची पूजा हा उत्सवाचा प्रमुख भाग असतो, तर त्याच उत्सवकाळात ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन व पूजन केले जाते. काही ठिकाणी गौरीच्या प्रतिमा किंवा मुखवटे वापरले जातात, तर काही परंपरांमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंना गौरीचे रूप मानले जाते. त्यामुळे कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाचे एकच प्रमाणित स्वरूप नसून विविध स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरा त्यात आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> या उत्सवाला कोकणातील स्थलांतराच्या सामाजिक संदर्भाचीही जोड आहे. रोजगारासाठी मुंबईसह अन्य शहरांत राहणारे चाकरमानी गौरी–गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. या काळात वडिलोपार्जित प्रथा आणि कौटुंबिक परंपरांचे पालन केले जाते तसेच गावांमध्ये सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांना चालना मिळते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज">मोरे, अमोल. “कोकण गाज - कोकणातल्या गावांची एकाकीपणाची गोष्ट!”. ''एबीपी माझा'', 17 सप्टेंबर 2024. [https://marathi.abplive.com/blog/blog-by-amol-more-on-konkan-ganeshostav-gauri-ganapti-marathi-news-1313411]</ref> == कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेची पार्श्वभूमी == === कोकणातील गणपती उत्सवाची परंपरा === महाराष्ट्रात भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशचतुर्थी साजरी केली जाते आणि या दिवसापासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत गणेशोत्सवाचा कालखंड मानला जातो. गणेशोत्सवाला धार्मिक स्वरूपाबरोबरच महाराष्ट्रात पुढे सार्वजनिक आणि सांस्कृतिक स्वरूपही प्राप्त झाले. महाराष्ट्र राज्याच्या गॅझेटिअरनुसार कुटुंब आणि प्रदेशानुसार गणेशोत्सवाचा कालावधी दीड दिवसांपासून दहा दिवसांपर्यंत बदलतो. घरगुती गणपतीची स्थापना करून पूजाअर्चा केली जाते आणि उत्सवाच्या समाप्तीनंतर मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ">''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra, “The Religious Sect”. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VII/2%20The%20Religious%20Sect.pdf]</ref> कोकणातील घरगुती गणपतीची परंपरा कुटुंब, वडिलोपार्जित घर आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेली असल्याचे विविध स्थानिक नोंदींमधून दिसते. गौरी–गणपतीच्या काळात शहरांत वास्तव्यास असलेले चाकरमानी मूळ गावी परततात आणि कुटुंबातील जुन्या प्रथा व परंपरांमध्ये सहभागी होतात. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात गावातील घरे आणि वाड्या पुन्हा गजबजून जातात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज"/> गणपती उत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच भजन, आरती, फुगडी आणि इतर पारंपरिक कलांचे कार्यक्रमही काही भागांत आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === गणपती आणि गौरी यांचा संबंध === महाराष्ट्रातील भाद्रपदातील गौरीपूजन गणेशोत्सवाशी संबंधित आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर पूजल्या जाणाऱ्या गौरींना ‘ज्येष्ठा गौरी’ म्हटले जाते. गौरीच्या आवाहनाची, पूजनाची आणि विसर्जनाची परंपरा अनुक्रमे अनुराधा, ज्येष्ठा आणि मूळ या नक्षत्रांशी जोडलेली आहे. कोकणात तसेच महाराष्ट्रातील इतर भागांत गौरीव्रताला महत्त्व असल्याची नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गणपतीच्या आगमनानंतर गौरीचे आगमन होते आणि त्या काही काळ गणपतीसोबत घरात पूजल्या जातात. गौरीचे स्वरूप, स्थापना, पूजाविधी, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत गाव, कुटुंब आणि समाजानुसार भिन्नता आढळते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा वापरल्या जातात, तर काही ठिकाणी गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांना गौरीचे प्रतीक मानले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> त्यामुळे ‘गौरी–गणपती’ ही संज्ञा कोकणातील अनेक कुटुंबांमध्ये गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांच्या पूजा एकाच उत्सवकाळात केल्या जाणाऱ्या परंपरेचा निर्देश करते. या दोन्ही पूजांचे परस्परसंबंध असले तरी त्यांचे विधी आणि स्थानिक प्रथा कुटुंबाच्या कुलाचारानुसार स्वतंत्र स्वरूपातही आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === उत्सवाचा कालक्रम आणि स्वरूप === गणपती–गौरी उत्सवाचा कालक्रम कुटुंबाच्या परंपरेनुसार आणि स्थानिक प्रथेनुसार बदलतो. गणेशचतुर्थीला गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर गणेशोत्सव सुरू होतो. त्यानंतर स्थानिक परंपरेनुसार ज्येष्ठा गौरीचे आवाहन, स्थापना आणि पूजन केले जाते. गौरीव्रताच्या परंपरेत आवाहन अनुराधा नक्षत्रावर, पूजन ज्येष्ठा नक्षत्रावर आणि विसर्जन मूळ नक्षत्रावर करण्याची पद्धत नोंदली आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> महाराष्ट्रातील विविध भागांमध्ये गौरीपूजनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. कोकणातही गौरीचे स्वरूप, स्वागताची पद्धत, पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि विसर्जन यांत स्थानिक भिन्नता दिसून येते. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच निश्चित विधी किंवा एकसारखा कालक्रम असल्याचे मानता येत नाही. गाव, समाज आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरी–गणपती उत्सवाचे स्थानिक स्वरूप बदलते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात धार्मिक विधींबरोबरच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांचे कार्यक्रमही काही ठिकाणी होतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === धार्मिक आणि सामाजिक संदर्भ === गणपती–गौरी उत्सवाचा धार्मिक आधार पूजा, आरती, नैवेद्य, आवाहन, स्थापना आणि विसर्जन या विधींमध्ये दिसून येतो. कोकणातील सामाजिक जीवनात मात्र या उत्सवाचे स्वरूप त्यापेक्षा व्यापक आहे. गणपतीच्या निमित्ताने शहरांत राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात, नातेवाईकांच्या भेटीगाठी होतात आणि उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक वर्दळ वाढते.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती धार्मिक विधी आणि सामुदायिक सहभाग यांचे सहअस्तित्व. गणपतीची स्थापना प्रामुख्याने घरगुती पातळीवर केली जात असली, तरी आरती, भजन, फुगडी आणि इतर कार्यक्रमांमुळे उत्सव काही ठिकाणी घराच्या चौकटीबाहेर ग्रामसमुदायापर्यंत विस्तारतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> कोकणातील गौरी–गणपती परंपरेचे स्वरूप समजून घेताना धार्मिक विधी, कौटुंबिक सहभाग आणि स्थानिक सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रम हे परस्परांशी संबंधित घटक म्हणून दिसून येतात. गणपती आणि गौरी यांच्या पूजापरंपरा, कुटुंबीय व नातेवाईकांचे एकत्र येणे तसेच भजन, फुगडी आणि इतर लोककलांमधील सहभाग या विविध अंगांमधून या उत्सवाचे धार्मिक आणि सामाजिक स्वरूप स्पष्ट होते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गणेशोत्सव">“गणेशोत्सव”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }}</ref><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> == कोकणातील गणपतीची परंपरा == === घरगुती गणपती === कोकणातील गणेशोत्सवाचे एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे घरगुती गणपतीची परंपरा. अनेक कुटुंबांमध्ये गणपतीची स्थापना वडिलोपार्जित घर आणि कौटुंबिक प्रथांशी जोडलेली असते. गणेशोत्सवाच्या काळात बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीचा उत्सव हा घरातील धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार अनेक वाड्यांमध्ये प्रत्येक घरात गणपतीची स्थापना केली जाते. गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या होतात आणि संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात. बाहेरगावी राहणारे चाकरमानीही या कार्यक्रमांत सहभागी होतात.... प्रत्येक घरात सामूहिक आरती केली जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “आरत्या, भजनांच्या मंजूळ सुरांनी जिल्हा गणेशमय”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15340-txt-ratnagiri-20240909120237]</ref> घरगुती गणपतीच्या परंपरेत कुटुंबातील सदस्यांबरोबर नातेवाईक आणि शेजाऱ्यांचाही सहभाग आढळतो. काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट पूजा किंवा आरतीच्या पद्धती अनेक पिढ्यांपासून जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून चालत असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर कुटुंबातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती">“गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16228-txt-ratnagiri-today-20240912100254]</ref> === गणपतीचे आगमन आणि स्थापना === कोकणातील काही गावांमध्ये गणपतीचे आगमन हा उत्सवातील स्वतंत्र सोहळा असतो. गणेशमूर्ती घरात आणण्यापूर्वी घराची स्वच्छता, सजावट आणि पूजेची तयारी केली जाते. रत्‍नागिरी तालुक्यातील मेर्वी येथील वृत्तानुसार काही भक्तांनी गणेशचतुर्थीपूर्वीच वाजतगाजत गणेशमूर्ती घरी आणल्या आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठेचा विधी करण्यात आला.<ref name="सकाळ-मेर्वी-गणपतीआगमन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “हरतालिका तृतीयेला बाप्पाचे घरोघरी आगमन”. ''सकाळ'', 6 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c14531-txt-ratnagiri-today-20240906111043]</ref> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मूर्ती घरात आणल्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा करण्याची पद्धत नमूद केली आहे. प्रल्हाद कुडतरकर यांच्या वर्णनानुसार गणपतीचे आगमन झाल्यानंतर घरातील मंडपी किंवा मखर सजवले जाई आणि त्यानंतर प्राणप्रतिष्ठा केली जात असे. गणपतीच्या आगमनानंतर घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रमही ठरवले जात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017">कुडतरकर, प्रल्हाद. “भजन, खटखटे लाडू आणि अमाप उत्साह..”. ''लोकसत्ता'', 26 ऑगस्ट 2017. [https://www.loksatta.com/vasturang/vastu-lekh/actor-and-writer-prahlad-kurtadkar-article-on-ganesh-festival-in-konkan-1537544/]</ref> गणपतीच्या स्थापनेनंतर घरातील पूजाविधी सुरू होतात. काही पारंपरिक घरांमध्ये मंडपी किंवा मखरासाठी रानवेली, फुले, नारळ, सुपारी आणि इतर स्थानिक साहित्याचा वापर केला जात असल्याचे वर्णन आढळते. सजावटीचे स्वरूप मात्र स्थानिक उपलब्धता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलते.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपतीची पूजा, आरती आणि नैवेद्य === गणपतीची स्थापना झाल्यानंतर पूजा, आरती आणि नैवेद्य हे घरगुती गणेशोत्सवातील प्रमुख धार्मिक आचार आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तनोंदीनुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सकाळी आणि रात्री पूजा व आरत्या केल्या जातात. संध्याकाळच्या आरत्यांसाठी ठरावीक वेळेनुसार ग्रामस्थ एकमेकांच्या घरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024"/> या सामूहिक आरतीच्या पद्धतीत प्रत्येक घरातील आरतीची वेळ ठरवली जाते. टाळ, झांजा, मृदंग किंवा ढोलकी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि आरतीनंतर प्रसादाचे वाटप केले जाते. या कार्यक्रमांत स्थानिक ग्रामस्थांबरोबर बाहेरगावाहून आलेले चाकरमानीही सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तानुसार काही गावांमध्ये भाविक ठरावीक क्रमाने घरोघरी जाऊन आरत्या करतात. या प्रथेमुळे गणेशोत्सवाच्या काळात गावातील परस्पर संपर्क आणि सामूहिक सहभाग वाढतो, असे त्या वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “घरोघरी आरत्या, भजनांच्या मंजूळ स्वर”. ''सकाळ'', 2 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d25019-txt-ratnagiri-today-20250902100319]</ref> नैवेद्याच्या बाबतीतही कुटुंब आणि स्थानिक परंपरेनुसार फरक आढळतो. मोदकांसह विविध घरगुती पदार्थ गणपतीला अर्पण केले जातात. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात मोदक आणि इतर खाद्यपदार्थांच्या तयारीबरोबर भजनासाठी येणाऱ्या भाविकांना प्रसाद देण्याची प्रथा नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> === गणपतीसमोरील भजन आणि धार्मिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवात भजनाला महत्त्वाचे स्थान आहे. काही गावांमध्ये गणपतीच्या स्थापनेनंतर वाडीतील किंवा गावातील भजनी मंडळे विविध घरांमध्ये जाऊन भजन करतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामीण भागाच्या वृत्तानुसार गणपतीसमोर आरती आणि भजन करून पुढील घराकडे जाण्याची पद्धत आढळते. टाळ, मृदंग, तबला, पेटी यांसारख्या वाद्यांचा वापर या कार्यक्रमांत केला जातो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यातील पिंगुळी-शेटकरवाडी येथे अनेक वर्षांपासून घरोघरी जाऊन भजन-आरती करण्याची परंपरा असल्याची नोंद आहे. ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात आरती केली जाते आणि ही परंपरा अनेक वर्षांपासून जपली जात असल्याचे स्थानिक वृत्तात नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024">सावंत, अजय. “अनेक वर्षे जोपासताहेत भजन-आरतीची प्रथा”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15613-txt-sindhudurg-today-20240910111417]</ref> कोकणातील गणेशोत्सवाच्या अनुभवाधारित वर्णनात घराघरांतील भजन आणि आरतीचे क्रम आधीच ठरवले जात असल्याचे नमूद केले आहे. या कार्यक्रमांमध्ये पारंपरिक वाद्यांचा वापर केला जातो आणि काही ठिकाणी रात्री उशिरापर्यंत भजनाचे कार्यक्रम सुरू राहतात.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> भजन आणि आरतीच्या या परंपरांमुळे गणेशोत्सवातील धार्मिक कार्यक्रमांना सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरगुती गणपतीसमोरील पूजा, गायन आणि वादन यांमध्ये शेजारी, नातेवाईक आणि ग्रामस्थ सहभागी होतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-पिंगुळी-भजनआरती-2024" /> === गणपती आणि कुटुंबीयांचे एकत्रीकरण === कोकणातील घरगुती गणपतीचा उत्सव कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याशी संबंधित आहे. वर्षातील इतर काळात शिक्षण, नोकरी किंवा व्यवसायासाठी शहरांमध्ये किंवा अन्य ठिकाणी राहणारे कुटुंबीय गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परततात. त्यामुळे वडिलोपार्जित घरात कुटुंबीय आणि नातेवाईक एकत्र येतात.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीच्या तयारीत घरातील विविध सदस्य सहभागी होतात. घराची स्वच्छता, सजावट, मंडपी किंवा मखराची तयारी, नैवेद्य आणि पूजाविधी यांत कुटुंबातील सदस्यांचा सहभाग असतो. कोकणातील गणेशोत्सवाच्या वर्णनात घराची तयारी आणि गणपतीच्या आगमनासाठी कुटुंबातील सदस्य सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> काही कुटुंबांमध्ये विशिष्ट आरती, श्लोक किंवा पूजापद्धती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोंडगाव येथील एका कुटुंबात गणपतीसमोर बसून आरती करण्याची परंपरा चार पिढ्यांपासून सुरू असल्याची नोंद आहे. आरतीनंतर घरातील लहान मुलांनी श्लोक म्हणण्याची पद्धतही त्या कुटुंबात जपली जाते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> अशा कौटुंबिक उदाहरणांमधून गणेशोत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच कुटुंबातील परंपरा आणि आचार पुढील पिढीकडे पोहोचण्याचा प्रसंग असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /><ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> === गणपती आणि चाकरमानी === कोकणातील गणेशोत्सवाचा सामाजिक संदर्भ चाकरमानी या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. रोजगार, व्यवसाय किंवा शिक्षणासाठी मुंबईसह इतर शहरांत राहणारे कोकणातील लोक गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. त्यामुळे गणपतीच्या दिवसांत काही गावांमध्ये आणि वाड्यांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. कोकणातील गौरी–गणपतीसाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी मूळ गावी येत असल्याची नोंद उपलब्ध आहे.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /> गणपतीसाठी गावी परतण्याची ही प्रथा धार्मिक कारणांबरोबरच कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांशीही जोडलेली आहे. वडिलोपार्जित घरातील गणपती, कुटुंबीयांच्या भेटी, गावातील आरती-भजन आणि इतर कार्यक्रम यांमध्ये सहभागी होण्यासाठी बाहेरगावी राहणारे कुटुंबीय गावी येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तानुसार चाकरमानी मोठ्या संख्येने गावी आल्याने बंद घरे पुन्हा उघडली आणि सामूहिक आरती-भजनांच्या कार्यक्रमांत त्यांचा सहभाग झाला.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> घरोघरी होणाऱ्या आरतीच्या कार्यक्रमांमध्ये चाकरमानी, स्थानिक ग्रामस्थ, महिला, मुले आणि ज्येष्ठ नागरिक सहभागी होत असल्याचीही नोंद आहे. त्यामुळे गणेशोत्सवाच्या काळात मूळ गावी परतलेले आणि गावात वास्तव्यास असलेले विविध कुटुंबीय धार्मिक कार्यक्रमांत एकत्र येतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025"/> कोकणातील गणपती उत्सवात चाकरमान्यांचा सहभाग हा घरगुती धार्मिक परंपरा आणि गावातील सामाजिक जीवन यांना जोडणारा घटक म्हणून दिसून येतो. गणपतीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतणे, कुटुंबीयांबरोबर उत्सव साजरा करणे आणि घरोघरी होणाऱ्या आरती-भजनांत सहभागी होणे या प्रथांमधून हा संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="अमोलमोरे-कोकणगाज" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> == ओवसा आणि स्त्रियांचे लोकजीवन == === ओवशाची संकल्पना === कोकणातील गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित स्त्रियांच्या परंपरांमध्ये '''ओवसा''' किंवा '''ववसा''' ही एक प्रथा आढळते. ‘ओवसा’ हा शब्द ‘ओवसणे’ किंवा ‘ओवाळणे’ या अर्थाने वापरला जातो. गौरीपूजनाच्या वेळी सूपात विविध वस्तू भरून गौरीसमोर त्याची ओवाळणी करण्याची पद्धत काही कोकणी भागांत आढळते. म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार या विधीत बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो आणि सुवासिनी स्त्रिया गौरीसमोर ओवसा भरतात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “नववधूंनी केले गौरी गणपतींचे ‘ओवसा पूजन’”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15881-txt-sindhudurg-today-20240911102439]</ref> ओवशाची पद्धत सर्व ठिकाणी एकसारखी नाही. सुपांची संख्या, त्यात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू, ओवसा करण्याची पद्धत आणि वाण देण्याची प्रथा यांत स्थानिक व कौटुंबिक फरक आढळतात. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी पाच किंवा दहा बांबूच्या सुपांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “ओवसा भरण्यासाठी नववधूंचा उत्साह”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mah24b09606-txt-raigad-20240911113011]</ref> ओवशाच्या निमित्ताने स्त्रिया एकत्र येतात आणि गौरीपूजनाशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होतात. काही ठिकाणी ओवशानंतर वाण देण्याची पद्धत असल्यामुळे या प्रथेला कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधांचाही संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === सुपातील वाण आणि ओवसा === ओवशासाठी बांबूपासून तयार केलेल्या सुपांचा वापर काही कोकणी भागांत केला जातो. सुपात ठेवण्यात येणाऱ्या वस्तू स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात. फळे, भाज्या, पाने, धान्य, सौभाग्यवस्तू, हळद-कुंकू आणि ओटीचे साहित्य यांचा त्यात समावेश होऊ शकतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपात काकडी, दोडका, सफेद चाफा, करंदा आणि हळद यांसारख्या वनस्पतींची पाने तसेच डाळिंब, काकडी, सफरचंद, पोहे, केळी आणि लाह्या यांसारख्या वस्तू ठेवण्याची पद्धत आहे. नववधूच्या ओवशासाठी पाच भांड्यांचा किंवा सुपांचा संच वापरला जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार काही ठिकाणी प्रत्येक सुपात पाच प्रकारच्या भाज्या, पाच प्रकारच्या वेलींची पाने, पाच प्रकारची फळे, करंडा-फणी, ओटी आणि इतर पूजासाहित्य ठेवले जाते. गौरीसमोर सुपे ठेवून त्यांची पूजा केली जाते आणि भरलेले सूप दोन्ही हातांनी धरून गौरीसमोर फिरवण्याच्या विधीला ‘ओवसणे’ म्हटले जाते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> रायगडमधील त्याच नोंदीनुसार भरलेले सूप ऐश्वर्य आणि मांगल्याचे प्रतीक मानले जाते. गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना मागणी असल्याची स्वतंत्र नोंदही उपलब्ध आहे. त्यामुळे ओवसा आणि बांबूच्या पारंपरिक वस्तूंच्या वापरामध्ये संबंध दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024">“गौरी पूजनासाठी बांबूच्या सुपांना मागणी”. ''अॅग्रोवन'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://agrowon.esakal.com/agro-special/demand-for-bamboo-sup-for-gauri-puja]</ref> === नववधूचा पहिला ओवसा === कोकणातील काही भागांत नववधूचा पहिला ओवसा हा गौरी–गणपती उत्सवातील विशेष कौटुंबिक प्रथा आहे. रायगड जिल्ह्यातील नोंदीनुसार लग्नानंतर ज्या वर्षी गौरीचे आगमन पूर्वा नक्षत्रात होते, त्या वेळी नववधूचा पहिला ओवसा करण्याची पद्धत आहे. पहिल्या वर्षी हा योग न आल्यास पुढील अशा योगाची प्रतीक्षा करावी लागते, अशीही त्या भागातील प्रथा नोंदवली आहे.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> पहिला ओवसा हा नववधूच्या सासरी होणाऱ्या मान-सन्मानाशी जोडला जातो. रायगडमधील नोंदीनुसार नववधूला घरातील ज्येष्ठ व्यक्ती आणि नातेवाईकांचा परिचय करून देणे, तसेच तिला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू देणे या प्रथेशी संबंधित आहे. माहेर आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे देण्याची पद्धतही काही ठिकाणी आढळते.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार नववधूसाठी पाच बांबूच्या सुपांचा संच वापरला जातो. त्यामध्ये फळे, सौभाग्यवस्तू, तांदूळ आणि ओटीचे साहित्य ठेवून गौरीसमोर त्यांचे पूजन केले जाते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “गणेशोत्सवात ओवसा साजरा होणार”. ''सकाळ'', 21 ऑगस्ट 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c09228-txt-ratnagiri-20240821123957]</ref> रायगडमधील नोंदीनुसार काही ठिकाणी नववधू प्रथम माहेरच्या गौरीला आणि त्यानंतर सासरच्या गौरीला ओवसते. त्यामुळे या प्रथेत माहेर आणि सासर या दोन्ही कुटुंबांशी संबंधित धार्मिक व सामाजिक संदर्भ दिसून येतो.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === माहेर–सासर संबंध आणि वाण === ओवशाच्या प्रथेत माहेर आणि सासरच्या नातेसंबंधांना स्थान आहे. नववधूच्या ओवशाशी संबंधित प्रथांमध्ये माहेरच्या आणि सासरच्या नातेवाईकांना सुपे किंवा वाण देण्याची पद्धत काही ठिकाणी आढळते. त्याबदल्यात नववधूला साडी, दागिने किंवा इतर भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> म्हापण परिसरातील नोंदीनुसार गौरी–गणपतीनंतर तुळस, ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि स्थानदेवता यांच्यासाठीही ओवशाचे पान ठेवले जाते. त्यानंतर कुटुंबातील सदस्य आणि वाडीतील घरांना ओवशाचे पान ‘वाण’ म्हणून दिले जाते. वाण देणाऱ्या नववधूला त्याबदल्यात आशीर्वादाच्या स्वरूपात पैसे किंवा भेटवस्तू दिल्या जातात.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /> या देवाणघेवाणीमुळे ओवशाची प्रथा गौरीपूजेच्या धार्मिक विधीबरोबरच नातेवाईक, शेजारी आणि वाडीतील कुटुंबांमधील परस्पर संबंधांशी जोडलेली असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-रायगड-ओवसा-2024" /> === स्त्रियांचा सहभाग === गौरीपूजनातील अनेक विधींमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग असतो. गौरीला साडी आणि दागिने नेसवणे, फुलांनी सजवणे, पूजा करणे, ओवसा भरणे आणि आरती करणे यांत सुवासिनी, नववधू आणि कुटुंबातील इतर महिला सहभागी होतात. मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार पारंपरिक गाणी, ओवसे आणि विविध खेळ यांमध्ये महिलांचा सहभाग असतो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025">“मानवी भावनांच्या हृद्य स्पर्शाच अविष्कार ‘गौराई’”. ''सकाळ'', 31 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24335-txt-ratnagiri-today-20250831105610]</ref> मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनाच्या वेळी महिलांनी ओवसा भरला, नववधूंना प्रथम मान दिला आणि त्यानंतर महिलांनी एकमेकींच्या गौरींचे दर्शन घेतले. महाआरती, प्रसादवाटप आणि फुगडीचे कार्यक्रमही झाले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024">“गौराई सणाचा मळगावात उत्साह”. ''सकाळ'', 13 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16561-txt-sindhudurg-today-20240913114550]</ref> या प्रथांमध्ये कुटुंबातील ज्येष्ठ महिला आणि नववधू किंवा तरुण महिलांचा एकत्र सहभाग दिसतो. त्यामुळे गौरीपूजनाच्या धार्मिक आचारांसोबत गाणी, ओवसा, फुगडी आणि इतर स्थानिक प्रथा पुढील पिढीपर्यंत पोहोचण्याची प्रक्रिया घडते, असे उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून दिसते.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> === फुगडी आणि स्त्रियांचे सामूहिक जीवन === गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांच्या सामूहिक उपक्रमांमध्ये फुगडीला स्थान आहे. मळगाव येथील नोंदीनुसार गौरीपूजनानंतर महिलांनी विविध प्रकारच्या फुगड्या सादर केल्या. त्यानंतर गौरीचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या काळात भजन आणि फुगडीचे कार्यक्रम होतात. त्यामुळे काही भागांत फुगडी ही उत्सवाच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबर चालणाऱ्या स्त्रियांच्या सामूहिक सांस्कृतिक उपक्रमांपैकी एक आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> मंडणगड परिसरातील नोंदीनुसार फुगडीबरोबर पिंगा आणि कोंबडा यांसारखे पारंपरिक खेळही महिलांकडून खेळले जातात. पारंपरिक गाणी आणि विरहगीतेही या कार्यक्रमांचा भाग आहेत. काही ठिकाणी गौरीच्या निरोपाच्या वेळी स्त्रिया विरहगीते म्हणतात; या प्रथेला सासर–माहेरच्या भावबंधाचा संदर्भ दिला जातो.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /> उपलब्ध कोकण-विशिष्ट संदर्भांमध्ये फुगडी, पिंगा, कोंबडा, पारंपरिक गाणी आणि ओवसा यांचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध स्पष्टपणे नोंदला आहे. त्याच्या तुलनेत ‘झिम्मा’चा या उत्सवाशी असलेला कोकण-विशिष्ट संबंध या उपलब्ध स्रोतांमधून पुरेसा स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे या लेखात झिम्म्याबाबत स्वतंत्र सर्वसाधारण दावा केलेला नाही. ओवसा, फुगडी, पारंपरिक गाणी आणि सामूहिक पूजाविधी यांच्या माध्यमातून गौरी–गणपतीच्या उत्सवकाळात स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग दिसून येतो. या प्रथांमध्ये धार्मिक विधींबरोबर परस्पर भेटीगाठी, कौटुंबिक संबंध आणि स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा सहभाग आढळतो.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025" /><ref name="सकाळ-मळगाव-गौराई-2024" /> == गणपती–गौरी आणि लोककला == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींबरोबरच लोककला, संगीत, नृत्य आणि सामुदायिक सांस्कृतिक कार्यक्रमांशी जोडलेला आहे. गणेशोत्सवाच्या काळात भजन, आरती, जाखडी, गौरी–गणपती नृत्य आणि स्थानिक गीतपरंपरांचे सादरीकरण काही गावांमध्ये केले जाते. या कलाप्रकारांमध्ये धार्मिक आशयाबरोबरच गायन, नृत्य, वादन आणि मनोरंजनाचे घटक आढळतात. कोकणातील कुणबी समाजातील गौरी व गौरी–गणपतीचा नाच ‘चेऊली नाच’ म्हणून ओळखला जातो आणि त्याला ‘जाखडी’ असेही म्हटले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद">“नृत्य नोंद पुढे चालू…”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/19944/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === गाणी आणि लोकसंगीत === गणपती–गौरीच्या उत्सवकाळात आरती, भजने आणि स्थानिक गीतांना महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत घराघरांत आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याची नोंद आहे. काही गावांमध्ये रात्री ठरावीक क्रमाने प्रत्येक घरात जाऊन आरती व भजन केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> जाखडीच्या सादरीकरणात गण, गौळण आणि पद यांसारख्या गायनप्रकारांचा समावेश होतो. काही सादरीकरणांमध्ये पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे या कलाप्रकारात धार्मिक आशयाबरोबर गायन, काव्य आणि स्पर्धात्मक सादरीकरणाचे घटक आढळतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील भिरवंडे येथे महिलांनी ‘गणराज आले धरतीवरती’ या गणेश–गौराई गीताचे पारंपरिक वेशभूषेत सादरीकरण केले होते. या कार्यक्रमात आरती, कळशी नृत्य, फुगडी, झिम्मा–पिंगा, सुपफुगडी, गौराईपूजन, गोल रिंगण आणि गौराई गीत अशा विविध नृत्य व गीतप्रकारांचा समावेश होता.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023">“गणेश-गौराई गीताचे भिरवंडेत सादरीकरण”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b06889-txt-sindhudurg-20230915020922]</ref> === जाखडी === जाखडी हा कोकणातील पारंपरिक लोककलाप्रकार असून त्याचा गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंध आढळतो. मराठी विश्वकोशानुसार कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरी आणि गौरी–गणपतीचा नाच केला जातो. तो ‘चेऊली नाच’ म्हणूनही ओळखला जातो. कुलाबा जिल्ह्यातील चेऊल या गावाच्या नावावरून ‘चेऊली’ हे नाव पडले असावे, अशी नोंद आहे. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही नाव असून दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाण्यांची स्पर्धा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरनुसार गौरी–गणपतीचा हा नृत्यप्रकार रायगड जिल्ह्यातील चेऊल येथे विशेषत्वाने आढळतो. तो कुणबी समाजात प्रचलित असला तरी इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. त्यामुळे या नृत्याला जाखडी असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात नर्तक गोलाकार फेर धरून नाचतात. मध्यभागी मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार बसतात. नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात. दोन गटांमध्ये गाण्यांतून उखाणे किंवा कोडी घालण्याची आणि दुसऱ्या गटाने ती सोडवण्याची स्पर्धात्मक पद्धतही या नृत्यप्रकारात आढळते. गौरी विसर्जनाच्या वेळी झांज व मृदंग वाजवणारे कलाकार पुढे आणि त्यांच्या मागे नर्तक मिरवणुकीने जात असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांत गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळी आरत्या आणि रात्री संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम करण्याची परंपरा असल्याचे नमूद आहे. घराघरांत जाऊन सादर होणाऱ्या या संगीत–नृत्याच्या विकसित रूपाला जाखडी म्हटले जाते. त्यात गण, गौळण आणि पद यांचा समावेश होतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === शक्तीवाले आणि तुरेवाले === जाखडीच्या विकसित परंपरेत शक्तीवाले आणि तुरेवाले असे दोन गट आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदीनुसार शक्ती म्हणजे पार्वतीचे रूप, तर तुरा म्हणजे शंकराचे रूप मानले जाते. शक्तीवाले आपल्या गीतांमधून पार्वतीचा महिमा मांडतात, तर तुरेवाले शंकराची थोरवी गातात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023">“मंडणगड- गणपती सणात कोकणात जाखडी नृत्याने रंगत”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23b08808-txt-ratnagiri-today-20230922111119]</ref> या परंपरेतील सादरीकरणात स्तवन, गण, गौळण आणि पद असा क्रम आढळतो. काही ठिकाणी पदांमधून कोडी किंवा उखाणे घातले जातात आणि प्रतिस्पर्धी गटाने त्यांची उत्तरे द्यायची असतात. त्यामुळे धार्मिक आशय, काव्य, गायन आणि स्पर्धात्मक सादरीकरण यांचा संगम या कलाप्रकारात दिसतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> गणेशोत्सवाशी या कलेचे नाते स्थानिक नोंदींमधून स्पष्ट होते. मंडणगड परिसरातील वृत्तांत गणपती उत्सवाच्या काळात जाखडी किंवा शक्ती–तुरा सादरीकरण होत असल्याचे नमूद आहे. या कलाप्रकाराच्या पारंपरिक सादरीकरणात झांज, ढोलकी आणि बासरी यांसारख्या वाद्यांचा वापर होत असून कालांतराने आधुनिक वाद्यांचाही वापर वाढल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2023" /><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === गणपती–गौरी नृत्य === कोकणातील गौरी–गणपती नृत्याची स्वतंत्र परंपरा विशेषतः कुणबी समाजाशी संबंधित असल्याची नोंद आढळते. मराठी विश्वकोशात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले असून त्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते. गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी झांजा आणि मृदंग वाजवणारे कलाकार मिरवणुकीच्या अग्रभागी असतात आणि त्यांच्या मागे नर्तक एकमेकांच्या गळ्यात हात घालून नाचत-गात जातात, अशी नोंद आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> या नृत्याचा उत्सवातील धार्मिक विधींशी संबंध दिसून येतो. विशेषतः गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी त्याचा मिरवणुकीत समावेश होत असल्याने नृत्य, वादन आणि धार्मिक सोहळा यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे 2024 मध्ये गणपती विसर्जनाच्या मिरवणुकीत जाखडीचे सादरीकरण झाले. या वेळी गण, गौळण आणि पद गायले गेले तसेच ढोलकी आणि झांजांच्या साथीने नृत्य सादर करण्यात आले. वृत्तानुसार या सादरीकरणात शक्ती–तुरा संघर्षापेक्षा सामुदायिक उत्साहाला महत्त्व देण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === आगरी–कुणबी लोकनृत्यपरंपरा === कोकणातील गौरी–गणपतीशी संबंधित लोकनृत्यपरंपरेत कुणबी समाजाचा उल्लेख प्रमुखत्वाने आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटिअरमध्ये गौरी–गणपतीचा चेऊली नाच कुणबी समाजातील नृत्य म्हणून नोंदविला असून इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मराठी विश्वकोशातही कोकणातील कुणबी समाजामध्ये गौरीचा आणि गौरी–गणपतीचा नाच प्रचलित असल्याचे नमूद केले आहे. या नृत्याला चेऊली नाच किंवा जाखडी अशी नावे आढळतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य">“लोकनृत्य”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260715002629/https://vishwakosh.marathi.gov.in/32119/ |date=2026-07-15 }}</ref> आगरी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्याचाही उल्लेख महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीविषयक गॅझेटिअरमध्ये आढळतो. त्यात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्यांचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांमध्ये समावेश केला आहे. त्यामुळे या लोकनृत्यपरंपरेचा अभ्यास करताना कुणबी समाजाबरोबर आगरी समाजाचाही संदर्भ विचारात घेता येतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती">“Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf]</ref> === भजन, जागरण आणि सांस्कृतिक कार्यक्रम === कोकणातील गणेशोत्सवाशी भजनपरंपरेचे संबंध आढळतात. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कुडाळ तालुक्यात ग्रामीण भागातील भजनी मंडळांना प्रोत्साहन देण्यासाठी जिल्हा परिषदेच्या स्वनिधीतून भजनी साहित्याचे वाटप करण्यात आले होते. या साहित्यामध्ये मृदंग, टाळ आणि चक्की यांचा समावेश होता; त्यात काही महिला भजनी मंडळांचाही समावेश होता.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024">जगताप, धनंजय. “भजन कला कोकणच्या अस्मितेचे प्रतीक”. ''सकाळ'', 11 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15945-txt-sindhudurg-today-20240911105542]</ref> गणेशोत्सवातील रात्रीच्या कार्यक्रमांमध्ये आरतीनंतर भजन, जाखडी किंवा इतर संगीत–नृत्याचे कार्यक्रम होतात. गुहागर परिसरातील वृत्तानुसार गणेशोत्सवाच्या काळात सायंकाळच्या आरत्या आणि रात्री संगीत–नाचाची परंपरा कायम असून काही ठिकाणी कलाकार घराघरांत जाऊनही सादरीकरण करतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या निमित्ताने भक्तिसंगीत आणि सुगम संगीताचे कार्यक्रमही आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड येथे सार्वजनिक गणेशोत्सवानिमित्त भक्ती व सुगम संगीताची मैफल आयोजित करण्यात आली होती. या कार्यक्रमात विविध राग, गीते आणि गणेशविषयक गाण्यांचे सादरीकरण झाले.<ref name="सकाळ-मंडणगड-संगीतमैफल-2024">“मंडणगड - भक्ती सुगम संगीताची मैफिल”. ''सकाळ'', 15 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c17181-txt-ratnagiri-20240915011200]</ref> ‘जागरण’ हा शब्द मात्र कोकणातील प्रत्येक गणपती–गौरी उत्सवासाठी सार्वत्रिक स्वरूपात वापरणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध नोंदींमध्ये काही ठिकाणी रात्री संगीत, नृत्य, भजन किंवा लोककलांचे कार्यक्रम होत असल्याचे दिसते; त्यामुळे अशा स्थानिक संदर्भात रात्रौ आयोजित सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा उल्लेख करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === पारंपरिक वाद्ये === कोकणातील गणपती–गौरीशी संबंधित लोककलांमध्ये विविध तालवाद्यांचा वापर आढळतो. जाखडीच्या पारंपरिक सादरीकरणात मृदंग आणि झांज यांचा उल्लेख मराठी विश्वकोशात आहे. नर्तकांच्या पायातील चाळांच्या तालाबरोबर मध्यभागी बसलेले मृदंग आणि झांजा वाजवणारे कलाकार नृत्याला साथ देतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> जाखडीच्या विकसित संगीत–नाचाच्या स्वरूपात हलगी आणि डफ यांऐवजी मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांचा आधार घेतला गेल्याची नोंद आहे. त्याच संदर्भात पारंपरिक कलगीतुराच्या प्रभावातून ‘शक्तीतुरा’ हे नाव प्रचलित झाल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> भजनपरंपरेत मृदंग आणि टाळ यांना महत्त्व आहे. सिंधुदुर्गातील कुडाळ तालुक्यातील भजनी मंडळांना वितरित करण्यात आलेल्या साहित्यामध्ये एक मृदंग, पाच टाळ आणि एका चक्कीचा समावेश असल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गणेशोत्सवाच्या वृत्तांतांमध्ये घराघरांत होणाऱ्या आरती आणि भजनांच्या कार्यक्रमांसाठी टाळ, मृदंग, ढोलकी, झांजा आणि पेटी यांसारख्या वाद्यांच्या साथीचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> या वाद्यांचा वापर जाखडी, भजन, आरती आणि इतर सांस्कृतिक सादरीकरणांना तालाची साथ देतो. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित लोककलांच्या सादरीकरणात वाद्यसंगतीला महत्त्वाचे स्थान असल्याचे स्थानिक नोंदींवरून दिसून येते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /><ref name="सकाळ-कुडाळ-भजनकला-2024" /> == उत्सवकाळातील ग्रामजीवन == === गणपती–गौरीचे सामूहिक आगमन === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचा मुख्य आधार घरगुती पूजापरंपरा असला, तरी उत्सवाच्या काळात गावातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक हालचाली वाढतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपती हा जिल्ह्यातील प्रमुख सण असून या निमित्ताने मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात. गणेशोत्सवाच्या काळात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रमही होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/> कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या एका वर्णनात गणपतीची मूर्ती घरातील कर्त्या व्यक्तीच्या डोक्यावरून आणण्याची तसेच वाडीतील गणपती एकत्र येण्याची पद्धत नमूद केली आहे. त्यानंतर घरातील पूजास्थळी गणपतीची प्रतिष्ठापना केली जाते. हा संदर्भ स्थानिक परंपरेचे उदाहरण म्हणून पाहता येतो; तो संपूर्ण कोकणातील एकसमान पद्धत मानता येत नाही.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017"/> === उत्सवकाळातील गावातील वर्दळ === गणपती–गौरीच्या दिवसांत गावातील सामाजिक हालचाली वाढल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत दिसते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये घराघरांत गणपती असल्यामुळे सायंकाळी ठरावीक क्रमाने सामूहिक आरती करण्याची पद्धत आहे. प्रत्येक घरातील आरतीनंतर मंडळी पुढील घराकडे जातात. काही गावांमध्ये ही पद्धत अनेक वर्षांपासून चालत असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. या आरत्यांसाठी आबालवृद्ध रात्री घरोघरी जातात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे गावातील घरे गजबजल्याचे आणि घरोघरी आरती व भजनांचे स्वर ऐकू येत असल्याचे नमूद केले आहे. काही गावांमध्ये गणेशभक्त वाडीतील घरांमध्ये जाऊन नियमित आरत्या करतात.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> === शहरातून गावी येणे आणि बंद घरे उघडणे === कोकणातील काही कुटुंबांतील सदस्य रोजगाराच्या निमित्ताने मुंबईकडे स्थलांतरित होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार, गौरी–गणपती व शिमगा हे प्रमुख सण असून या काळात मुंबईहून चाकरमानी आपापल्या घरी आवर्जून येतात. गौरी–गणपतीच्या सणाच्या वेळी भजने व फुगड्यांचे कार्यक्रम, तर शिमग्याच्या वेळी पालखी नाचविण्याची परंपरा असल्याचेही या नोंदीत नमूद आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District">“रत्नागिरी जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/30964/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> गणेशोत्सवाच्या काळात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे वर्षातील काही काळ बंद असलेली घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२४ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात चाकरमान्यांची बंद घरे उघडल्याचे तसेच ते घरोघरी होणाऱ्या आरती आणि भजनांमध्ये सहभागी होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मध्येही गणेशोत्सवासाठी मोठ्या संख्येने चाकरमानी कोकणात दाखल झाल्याची नोंद आहे. त्यांच्या परतीच्या प्रवासासाठी रत्‍नागिरी विभागाने अतिरिक्त एसटी फेऱ्यांचे नियोजन केले होते.<ref name="सकाळ-चाकरमानी-परती-2025">सकाळ वृत्तसेवा. “चाकरमान्यांच्या परतीसाठी रत्नागिरी विभाग सज्ज”. ''सकाळ'', 13 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19270-txt-ratnagiri-20250813012118]</ref> === कुटुंबीय, नातेवाईक आणि भावकीचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरीच्या निमित्ताने शहरांमध्ये राहणारे कुटुंबीय मूळ गावी परतत असल्यामुळे कुटुंबातील विविध सदस्य काही काळ एकत्र येतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील एका सामाजिक-सांस्कृतिक वर्णनात दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी येतात आणि गावात किंवा आसपासच्या ठिकाणी राहणारे लोक गणपतीच्या निमित्ताने एकत्र येतात, असे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण">दामले, शिरीष. “सामाजिक अभिसरणाचा सृजनोत्सव”. ''सकाळ''. [https://www.esakal.com/kokan/ratnagiri-creation-of-social-convergence-tmb01]</ref> घरोघरी होणाऱ्या आरत्या आणि भजनांमध्ये शेजारी, नातेवाईक तसेच गावातील इतर व्यक्ती सहभागी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील घरोघरी सामूहिक आरतीची परंपरा आणि सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील घरोघरी आरती–भजनांची नोंद या सामुदायिक सहभागाची उदाहरणे आहेत.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025">“चला गं सयांनो, चला बाई गौराई पुजूया”. ''सकाळ'', 1 सप्टेंबर 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d24728-txt-sindhudurg-today-20250901104522]</ref> या नोंदींवरून गणपती–गौरी उत्सव हा धार्मिक विधींसोबत कुटुंबीय, नातेवाईक आणि स्थानिक समुदायातील प्रत्यक्ष भेटीगाठींचे एक निमित्त ठरत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> === शेतीच्या कामांची पार्श्वभूमी === कोकणातील ग्रामजीवनाच्या पार्श्वभूमीमध्ये शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वलाटी प्रदेशात भात हे मुख्य पीक असून किनारपट्टीच्या खलाटी प्रदेशात नारळाची लागवड मोठ्या प्रमाणावर आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गौरी–गणपतीच्या सणाचा काळ आणि पावसाळ्यातील शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध कोकणातील काही सांस्कृतिक वर्णनांत आढळतो. ''भूमी आणि स्त्री'' या ग्रंथातील “कोकणांतील गौराई” या वर्णनात कोकणातील शेतकरी पावसाळ्यात नांगरणी, भात व नागलीची लागवड आणि पेरणीची कामे करतो आणि श्रावणापर्यंत ही कामे संपल्यानंतर गौरी–गणपतीच्या तयारीला सुरुवात होते, असे नमूद केले आहे.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई">“कोकणांतील गौराई”. ''भूमी आणि स्त्री''. विकिस्रोत. [https://mr.wikisource.org/wiki/भूमी_आणि_स्त्री/वर्षन,_भूमी_आणि_सर्जन]</ref> या वर्णनावरून काही पारंपरिक ग्रामीण संदर्भांत उत्सवाची तयारी आणि पावसाळी शेतीचे ऋतूचक्र यांचा संबंध दिसून येतो. हा संबंध स्थानिक कृषीजीवनाच्या संदर्भात मांडणे अधिक योग्य असून संपूर्ण कोकणातील प्रत्येक कुटुंबाचा एकसमान कृषी दिनक्रम म्हणून त्याचे सामान्यीकरण करता येत नाही.<ref name="भूमीआणिस्त्री-कोकणांतीलगौराई" /> === गावाशी आणि सामाजिक नातेसंबंधांशी पुनर्जोड === चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मूळ गावी परतत असल्यामुळे त्यांचा कुटुंबीय आणि स्थानिक सामाजिक जीवनाशी प्रत्यक्ष संपर्क वाढतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या नोंदीनुसार गौरी–गणपतीच्या सणासाठी मुंबईहून चाकरमानी आपल्या घरी येतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> गणपतीच्या निमित्ताने घरोघरी जाणे, आरती–भजनात सहभागी होणे आणि एकत्र येणे या प्रथा या पुनर्संपर्काला सामुदायिक स्वरूप देतात. रत्‍नागिरीतील एका सामाजिक वर्णनात लोक आरत्या आणि पारंपरिक भजने म्हणण्यासाठी एकमेकांच्या घरी जात असल्याचे तसेच दूरवर गेलेले चाकरमानी गणपतीसाठी घरी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-सामाजिक-अभिसरण" /> === घरसजावट आणि उत्सवी वातावरण === गणपतीच्या आगमनापूर्वी घरांची स्वच्छता, पूजास्थळाची तयारी आणि सजावट केली जाते. कोकणातील पारंपरिक गणेशोत्सवाच्या वर्णनात स्थानिक फुले, पाने, नारळ, सुपारी, दुर्वा आणि रानवेली यांच्या साहाय्याने मंडप व परिसर सजविण्याची पद्धत नमूद केली आहे.<ref name="प्रल्हादकुडतरकर-लोकसत्ता-2017" /> गणेशोत्सवाच्या काळात गणपतीच्या मूर्ती, मखर, सजावटीचे साहित्य, फळे–फुले आणि वाद्ये यांच्या खरेदीसाठी ग्रामीण तसेच शहरी बाजारपेठांमध्ये गर्दी वाढते. २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतात ग्रामीण भागातही लहान बाजार भरत असल्याचे आणि चाकरमानी तसेच स्थानिक नागरिक सजावट व पूजासाहित्याची खरेदी करत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025">“बिग स्टोरी”. ''सकाळ'', 24 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d22409-txt-ratnagiri-today-20250824112736]</ref> गौरीच्या पूजेसाठीही घरातील पूजास्थळाची स्वतंत्र तयारी केली जाते. कोकणातील गौरीपरंपरेत गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे किंवा इतर प्रतीकात्मक वस्तूंचा वापर प्रदेश आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार बदलतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> === रात्रजागरण आणि सामुदायिक कार्यक्रम === गणपती–गौरी उत्सवातील काही सामुदायिक कार्यक्रम रात्रीच्या वेळी होतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये रात्री आबालवृद्ध घरोघरी आरतीसाठी फिरतात. टाळ, झांजा, मृदंग आणि ढोलकी यांच्या साथीने आरती केली जाते आणि घरांमध्ये प्रसादाचे वाटप केले जाते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> २०२५ मधील रत्‍नागिरीच्या वृत्तांतातही गणेशोत्सवाच्या काळात वाडीतील गणेशभक्त सायंकाळी संगीत आरतीसाठी घराघरांत जात असल्याचे आणि काही गावांमध्ये प्रत्येक घरी नियमित पाच आरत्या म्हणण्याची प्रथा असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Gharoghari-Aartya-2025" /> रात्रीच्या धार्मिक कार्यक्रमांबरोबरच जाखडीसारख्या लोककलांचे सादरीकरणही गणेशोत्सवाच्या काळात होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडीच्या कार्यक्रमांत गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून काही ठिकाणी घराघरांत किंवा गावातील कार्यक्रमांमध्ये त्याचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> सिंधुदुर्गातील ग्रामीण भागातील नोंदींमध्ये गौरीच्या दिवसांत महिलांचा घरोघरी गौरीपूजेसाठी सहभाग, माहेरवाशिणींची उपस्थिती आणि त्यासोबत आरती–भजनांचे कार्यक्रम आढळतात. या नोंदींमधून उत्सवकाळातील सामुदायिक जीवनात महिलांचा सहभाग आणि कुटुंबीयांच्या एकत्र येण्याचे स्वरूप दिसून येते.<ref name="सकाळ-सिंधुदुर्ग-गौरीआरती-2025" /> == कोकणातील गणपती–गौरी आणि निसर्ग == === जलस्रोत आणि गणपती–गौरी परंपरा === कोकणातील काही गौरीपरंपरांमध्ये जलस्रोतांना धार्मिक विधींमध्ये स्थान आहे. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन विहीर, तलाव, नदी, तळे किंवा अन्य जलस्रोतांजवळून केले जाते. गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती व फुलझाडे जलस्रोताजवळ नेऊन त्यांची पूजा केल्यानंतर ती घरात आणली जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी">Redij, Tanashree. “Rituals of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> या परंपरेत जलस्रोत हा गौरीचे आवाहन करण्याच्या विधीचा एक भाग ठरतो. किनारी महाराष्ट्रातील काही पद्धतींमध्ये जलस्रोताजवळ प्रारंभीची अर्पणे केली जातात आणि त्यानंतर गोटे किंवा वनस्पती घरात आणून त्यांची पूजा केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर या गोट्यांचे किंवा वनस्पतींचे पुन्हा जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> गौरीपूजेतील जलस्रोतांचा हा संबंध कोकणातील भौगोलिक परिस्थितीच्या संदर्भातही पाहता येतो. कोकण प्रदेशात पर्जन्यमान मोठे असून नद्या, खाड्या, ओढे आणि विविध प्रकारचे जलप्रदेश आढळतात. दक्षिण कोकणात किनारा खडकाळ असून खाड्या, लहान आखाते आणि उपसागरांची संख्या मोठी आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण">“कोकण”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260616023731/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21111/ |date=2026-06-16 }}</ref> === गौरीपूजेतील तेरडा आणि इतर वनस्पती === कोकणातील गौरीपूजेत स्थानिक वनस्पतींचा वापर आढळतो. तेरडा ही पावसाळ्यात फुलणारी वनस्पती असून तिच्या फुलांचा गौरी–गणपतीच्या उत्सवात पूजेसाठी आणि सजावटीसाठी वापर केला जातो. गौरीसाठी तेरड्याला विशेष महत्त्व असल्याचे विविध मराठी स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.<ref name="Loksatta-Terda2025">“गौरी – गणपती विशेष; गौरी आगमनाची शोभा वाढवणारा ‘तेरडा’…”. ''लोकसत्ता'', 17 ऑगस्ट 2025. [https://www.loksatta.com/mumbai/terda-flower-tradition-and-health-benefits-mumbai-print-news-ocd-94-5310233/ लोकसत्ता].</ref> <ref name="Esakal-GauriTerda2021">“गणेश चतुर्थी 2021 : गणपती, गौर आणि वनस्पती”. ''ई-सकाळ'', 2021. [https://www.esakal.com/ganesh-article/ganesh-chaturthi-2021-ganpati-gauri-annd-plants-snk94 ई-सकाळ].</ref> गौरीच्या आवाहनासाठी किनारी महाराष्ट्रात स्थानिक औषधी वनस्पती आणि फुलझाडे वापरण्याच्या पद्धतीही नोंदल्या आहेत. काही ठिकाणी गोट्यांऐवजी किंवा त्यांच्यासोबत स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक मानून त्या जलस्रोतापासून घरी आणल्या जातात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> कोकणातील वनस्पतीवैविध्याच्या संदर्भातही या परंपरेचा विचार करता येतो. कोकणात सदाहरित व पानझडी अरण्ये, विविध फळझाडे आणि औषधी वनस्पती आढळतात; किनारी भागात नारळ आणि सुपारीची लागवडही मोठ्या प्रमाणावर होते. धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक वनस्पतींचा वापर हा या प्रदेशातील वनस्पती आणि मानवी सांस्कृतिक व्यवहार यांच्यातील संबंधाचे एक उदाहरण आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा">जमदाडे, ज. वि.; चौधरी, रा. मो. “तेरडा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/18774/ मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> === गोटे आणि जलस्रोत === गौरीचे प्रतीक म्हणून नदीतील किंवा जलस्रोतांमधून आणलेल्या गोट्यांचा वापर कोकणातील काही परंपरांमध्ये आढळतो. मराठी विश्वकोशातील ‘गौरी’ या नोंदीनुसार काही ठिकाणी नदीतील पाच लहान खडे आणून त्यांची गौरी म्हणून पूजा केली जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी">जोशी, रंगनाथशास्त्री. “गौरी”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260608111141/https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ |date=2026-06-08 }}</ref> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदींमध्ये दोन, पाच किंवा सात गोटे जलस्रोतापासून आणण्याची पद्धत वर्णिली आहे. हे गोटे प्रथम जलस्रोताजवळ पूजले जातात आणि नंतर घरात आणून गौरीचे प्रतीक म्हणून त्यांची स्थापना केली जाते. उत्सवाच्या समाप्तीनंतर त्यांचे पुन्हा पाण्यात विसर्जन केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> या पद्धतीत नैसर्गिक गोट्यांना धार्मिक प्रतीकाचे रूप दिले जाते. त्यामुळे जलस्रोत, गोटे आणि घरातील देवस्थान यांच्यात धार्मिक-सांस्कृतिक संबंध निर्माण होतो. हा संबंध काही विशिष्ट स्थानिक परंपरांचा भाग असून तो सर्वच कुटुंबांमध्ये किंवा संपूर्ण कोकणात एकसारखा आढळतो असे म्हणता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी" /> === समुद्रकिनारी जीवन आणि उत्सव === कोकणातील समुद्रकिनारी जीवनाचा काही समुदायांच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक आचारांवर प्रभाव दिसून येतो. विशेषतः सोनकोळी समाजाचे जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात सोनकोळी समाजाची वस्ती कोकण किनाऱ्यावर पसरलेली असून मासेमारी हा त्यांच्या पारंपरिक व्यवसायांपैकी एक प्रमुख व्यवसाय असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती">“Major Castes and Tribes”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf]</ref> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात समुद्रालाही महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार नारळी पौर्णिमेच्या दिवशी सोनकोळी समुद्राची पूजा करून त्याला नारळ अर्पण करतात आणि त्यानंतर मासेमारीच्या हंगामाला सुरुवात करतात. त्यामुळे समुद्र, उपजीविका आणि धार्मिक आचार यांचा परस्परसंबंध या समाजाच्या जीवनात दिसतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रमुखजाती-जमाती" /> समुद्राशी असलेले हे नाते लोककलांमध्येही प्रतिबिंबित होते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भात कोळी नृत्यात होडी वल्हवणे, समुद्राच्या लाटांवरील हालचाल आणि मासेमारीशी संबंधित देहबोली यांचे अनुकरण केले जाते, असे नमूद आहे. हा लोकनृत्यप्रकार समुद्राधारित जीवनाचे सांस्कृतिक प्रतिबिंब म्हणून पाहता येतो; मात्र त्याचा गणपती–गौरी उत्सवाशी थेट संबंध असल्याचे या स्रोतावरून सिद्ध होत नाही.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> === मच्छीमार समाजातील परंपरा === सोनकोळी समाजात गौरी–गणपतीचा उत्सव समुद्र आणि मासेमारीच्या जीवनाशी संबंधित सांस्कृतिक घटकांसह साजरा केला जातो. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो आणि या प्रसंगी माशांपासून तयार केलेले पदार्थ नैवेद्य म्हणून अर्पण करण्याची प्रथा आढळते. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ अर्पण करण्याचा उल्लेख या अभ्यासात आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017">Harad, Pranita A.; Joglekar, P. P. “A Study of Fish Symbolism in the Life of the Son Koli Community of Mumbai”. ''Bulletin of the Deccan College Post-Graduate and Research Institute'', खंड 77, 2017, pp. 121–130. [https://www.jstor.org/stable/26609165]</ref> याच अभ्यासात सोनकोळी समाजाच्या वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा आणि रायगड परिसरासह वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंत कोकणात पसरलेल्या असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे ही प्रथा कोकणातील सर्व मच्छीमार समाजाची एकसमान परंपरा न मानता सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील विशिष्ट परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा आर्थिक साधन नसून सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. अभ्यासात मासे, खेकडे, शंख आणि इतर सागरी घटकांचे प्रतिबिंब त्यांच्या अलंकारांमध्ये, घरसजावटीत, धार्मिक विधींमध्ये आणि सणांमध्ये आढळते. गौरी–गणपतीच्या संदर्भातील माशांशी संबंधित घटक या व्यापक सागरी सांस्कृतिक जीवनाच्या संदर्भात पाहता येतात.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पर्यावरण आणि जैव-सांस्कृतिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत नैसर्गिक घटकांचा वापर विविध प्रकारे आढळतो. जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती, तेरड्याची फुले व पत्री, तसेच सोनकोळी समाजातील सागरी जीवनाशी संबंधित धार्मिक प्रथा यांमधून धार्मिक आचार आणि नैसर्गिक परिसर यांचा संबंध दिसतो.<ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या परंपरांकडे जैव-सांस्कृतिक दृष्टिकोनातून पाहिल्यास स्थानिक समाज आपल्या परिसरातील जलस्रोत, वनस्पती, गोटे आणि सागरी घटकांना धार्मिक व सांस्कृतिक अर्थ देत असल्याचे दिसते. कोकणातील नैसर्गिक परिसर आणि तेथील स्थानिक समाज यांच्या परस्परसंबंधाचा हा एक सांस्कृतिक पैलू आहे.<ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /> धार्मिक विधींमध्ये एखाद्या नैसर्गिक घटकाचा वापर होतो म्हणून त्या परंपरेचा थेट पर्यावरणसंवर्धनाचा परिणाम होतो, असा निष्कर्ष मात्र उपलब्ध स्रोतांच्या आधारे काढता येत नाही. त्यामुळे या परंपरांचे पर्यावरणीय महत्त्व सांगताना त्यांच्या प्रत्यक्ष संवर्धनपर परिणामांपेक्षा स्थानिक पर्यावरणाशी निर्माण झालेल्या सांस्कृतिक संबंधांवर भर देणे अधिक योग्य ठरते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="मराठीविश्वकोश-तेरडा" /> == कोकणातील विविध समाजांतील परंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप सर्व समाजांत एकसारखे नाही. प्रदेश, समाज, गाव आणि कुटुंब यांच्या परंपरेनुसार गौरीचे स्वरूप, पूजेची पद्धत, नैवेद्य, लोककला आणि उत्सवातील सामाजिक सहभाग यांमध्ये फरक आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याचा, सोनकोळी समाजाच्या सागरी सांस्कृतिक परंपरांचा आणि उत्तर कोकणातील आदिवासी समाजांच्या स्वतंत्र लोकपरंपरांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === आगरी–कुणबी समाज === कोकणातील आगरी आणि कुणबी समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ''Maharashtra: Land and Its People'' या संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात या नृत्याला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक नोंदीनुसार ते कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर">“Performing Art”. ''Maharashtra: Land and Its People''. Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20VIII/4%20Performing%20Art.pdf]</ref> या परंपरेत नृत्याबरोबर गायन आणि वादन यांचा समावेश असतो. कोकणातील कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याच्या वर्णनात दोन गटांमध्ये गाणी, कोडी आणि प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून सादरीकरणाची पद्धत नमूद केली आहे. मृदंग आणि झांजा यांसारखी वाद्ये त्यात वापरली जातात आणि नर्तकांच्या पायांत चाळ असतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/> या लोकनृत्याचा संबंध गौरी–गणपतीच्या उत्सवाशी जोडलेला आहे. काही ठिकाणी गौरीच्या विसर्जनाच्या वेळी वादक आणि नर्तक मिरवणुकीत सहभागी होतात.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /> === सोनकोळी समाज === सोनकोळी समाजाचे पारंपरिक जीवन समुद्र आणि मासेमारीशी घनिष्ठपणे जोडलेले आहे. या समाजाच्या सांस्कृतिक जीवनात मासे हे केवळ अन्न किंवा उपजीविकेचे साधन नसून धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीक म्हणूनही महत्त्वाचे आहेत. प्रनिता ए. हरड आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या अभ्यासानुसार सोनकोळी समाजाची वस्ती मुंबई, ठाणे किनारा, रायगड आणि वसई-विरारपासून रत्‍नागिरीपर्यंतच्या किनारी प्रदेशात आढळते.<ref name="Harad-Joglekar-2017"/> सोनकोळी समाजात गौरीचा उत्सव गणपतीसोबत साजरा केला जातो. या प्रसंगी देवतांना माशांपासून तयार केलेले पदार्थ अर्पण करण्याची प्रथा असल्याचे या अभ्यासात नमूद केले आहे. विशेषतः खेकड्यांचे पदार्थ गौरीला अर्पण केले जातात. ही प्रथा सोनकोळी समाजाच्या धार्मिक जीवनातील सागरी अन्नपरंपरेचा एक भाग आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> माशांचे प्रतीकात्मक महत्त्व सोनकोळी समाजाच्या इतर सांस्कृतिक वस्तूंमध्येही दिसते. माशांच्या आकाराचे पारंपरिक दागिने तसेच घरसजावटीतील सागरी प्रतिमांचा वापर यांचा अभ्यासात उल्लेख आहे. त्यामुळे गौरी–गणपतीच्या नैवेद्यापासून वस्तुसंस्कृतीपर्यंत सागरी जीवनाचे प्रतिबिंब या समाजाच्या सांस्कृतिक परंपरांमध्ये दिसते.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> या प्रथा सर्व कोळी समाजाची किंवा संपूर्ण कोकणातील मच्छीमार समाजाची समान परंपरा म्हणून मांडता येत नाहीत. उपलब्ध संशोधन हे विशेषतः सोनकोळी समाजाच्या संदर्भात आहे; त्यामुळे त्याच मर्यादेत या प्रथांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="Harad-Joglekar-2017" /> === पालघरमधील आदिवासी समाज === पालघर जिल्ह्यातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीला स्थानिक नाव आणि स्थानिक नैसर्गिक घटकांशी जोडलेले स्वरूप आढळते. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावर’ किंवा ‘गावूर’ या नावाने संबोधतात. २०२४ मधील स्थानिक वृत्तांतानुसार या परंपरेत मानवनिर्मित गौरीची मूर्ती न बसवता ‘इंदावी’ वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर केला जातो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> गावूरच्या तयारीत घराची स्वच्छता आणि सजावटही केली जाते. संबंधित वृत्तांतानुसार महिलांकडून घर शेण-मातीने सारवणे, लाल मातीच्या रेषा काढणे आणि तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे अशा पद्धती वापरल्या जातात. पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> या परंपरेत वनस्पती ही गौरीच्या प्रतीकाचा भाग बनते. त्यामुळे पालघरमधील या आदिवासी परंपरेत धार्मिक आचार, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो. संबंधित वृत्तांतात इंदावीची वनस्पती जंगलातील बदलांमुळे दुर्मीळ होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> उपलब्ध स्रोताच्या आधारे ‘गावूर’ परंपरा ही पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांमध्ये आढळणारी स्थानिक परंपरा म्हणून मांडणे अधिक योग्य ठरते. तिचा संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा सर्व आदिवासी समाजांतील समान धार्मिक विधी म्हणून विस्तार करणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === इतर स्थानिक समाज आणि कौटुंबिक परंपरा === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात समाजनिहाय फरकांबरोबरच गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक परंपरांमध्येही विविधता आढळते. कुंकेरी गावाच्या १९६१ च्या जनगणना ग्रामसर्वेक्षणात गणपतीचा उत्सव प्रत्येक हिंदू कुटुंबात घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याचे आणि त्याच काळात गौरीचीही पूजा केली जात असल्याचे नोंदले आहे. त्या गावात सार्वजनिक स्वरूपाचा सामूहिक गणपती प्रचलित नसून घरगुती उत्सवाला महत्त्व असल्याचेही या सर्वेक्षणात नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961">Rangnekar, D. V. ''Kunkeri Village Survey Monograph, Part VI (I), Vol. X''. Census of India, 1961. [https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31003/download/34184/49541_1961_KUN.pdf]</ref> याच सर्वेक्षणात गणपतीच्या काळात घरांची स्वच्छता, भिंतींना रंग देणे आणि जमीन शेणाने सारवणे यांचा उल्लेख आहे. गणपतीच्या उत्सवात महिलांच्या फुगड्यांनाही स्थान असल्याचे नमूद केले आहे. यावरून एका विशिष्ट गावातील धार्मिक विधी, घरसजावट आणि स्त्रियांचा सामूहिक सहभाग यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> कोकणातील इतर कुटुंबांमध्ये गौरीचे स्वरूपही वेगवेगळे असू शकते. काही ठिकाणी धातू किंवा मातीच्या प्रतिमा, काही ठिकाणी मुखवटे, तर काही किनारी भागांत गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती यांचा वापर आढळतो. गौरीव्रताच्या प्रादेशिक अभ्यासात किनारी महाराष्ट्रात ज्येष्ठा गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती, फुलझाडे किंवा मुखवटे वापरले जात असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र">Redij, Tanashree. “Gauri Vrata in Maharashtra”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra]</ref> नैवेद्य, ओवसा, गौरीचे प्रतीक, पूजेची वेळ, विसर्जनाची पद्धत आणि उत्सवातील लोककलांचा सहभाग यांतही कुटुंबपरंपरेनुसार फरक पडतो. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला विशिष्ट प्रकारचा मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे; ही पद्धत तळकोकणातील काही कुटुंबांपुरती मर्यादित असल्याचेही त्याच वृत्तांतात स्पष्ट केले आहे.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023">“गौरी पूजनाची अनोखी प्रथा; गणपतीला शाकाहारी नैवेद्य तर गौरीला मांसाहारी नैवेद्यची प्रथा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/sindhudurg/unique-practice-of-gauri-puja-offering-vegetarian-offerings-to-gauri/articleshow/103870326.cms]</ref> अशा स्थानिक प्रथा लक्षात घेतल्यास कोकणातील गणपती–गौरी उत्सव एकाच रूढ पद्धतीने साजरा होत नसून विविध समाज, भौगोलिक परिसर आणि कुटुंबपरंपरांनुसार त्याची स्थानिक रूपे आढळतात. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गौरीपूजेशी संबंधित सागरी अन्नपरंपरा, पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील ‘गावूर’ परंपरा आणि कुंकेरीसारख्या गावांतील स्वतंत्र कौटुंबिक उत्सवपद्धती यांमधून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> या विविध स्थानिक रूपांमध्ये धार्मिक विधींसोबत लोककला, आहारपरंपरा, स्त्रियांचा सहभाग, स्थानिक वनस्पती, जलस्रोत आणि सामाजिक संबंध यांना वेगवेगळ्या प्रकारे स्थान मिळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना समाज, प्रदेश आणि कुटुंब यांच्या पातळीवरील भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद" /><ref name="Harad-Joglekar-2017" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र" /> == कोकणातील प्रादेशिक विविधता == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे स्वरूप संपूर्ण प्रदेशात एकसारखे नाही. भौगोलिक परिसर, स्थानिक समाजरचना, कुटुंबपरंपरा आणि लोककलांच्या स्वरूपानुसार उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांची ‘गावूर’ परंपरा, रायगडातील आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य आणि रत्‍नागिरी व सिंधुदुर्गमधील विविध कौटुंबिक व लोककलात्मक प्रथा या प्रादेशिक विविधतेची उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/> === पालघर आणि उत्तर कोकण === पालघर परिसरातील काही आदिवासी समाजांमध्ये गौरीशी संबंधित स्थानिक परंपरा आढळतात. डहाणू, विक्रमगड, पालघर आणि वाडा परिसरातील काही आदिवासी समुदाय गौरीला ‘गावूर’ किंवा ‘गावर’ या नावाने संबोधतात. या परंपरेत इंदावी वेलीची फुले, कळ्या आणि पाने यांचा वापर करून गौरीचे प्रतीक तयार केले जाते. घराची स्वच्छता, शेण-मातीने सारवणे, तांदळाच्या पिठाने हातांचे ठसे उमटवणे आणि महिलांकडून औक्षण करणे अशा पद्धतींचाही उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> गावूरच्या तयारीत पुरुष इंदावीची फुले आणतात आणि महिलांकडून त्यांचे औक्षण केले जाते. त्यानंतर इंदावीची फुले व पाने नव्या सुपात ठेवून ती घरात आणली जातात. त्यामुळे या स्थानिक परंपरेत धार्मिक विधी, स्त्रियांचा सहभाग आणि स्थानिक वनस्पती यांचा परस्परसंबंध दिसतो.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> ‘गावूर’ परंपरेचा उल्लेख उपलब्ध स्रोतांमध्ये विशिष्ट स्थानिक आदिवासी समुदायांच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे तिला संपूर्ण पालघर जिल्ह्यातील किंवा उत्तर कोकणातील सर्व समाजांची समान गणपती–गौरी परंपरा मानणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील गणपती–गौरी परंपरेत आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित लोकनृत्याचा उल्लेख आढळतो. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात आगरी आणि कुणबी समाजांचे गौरी–गणपती नृत्य हे कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्यांपैकी एक म्हणून नोंदविले आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /> रायगड जिल्ह्यातील चेऊल परिसरात गौरी–गणपतीच्या नृत्यपरंपरेला ‘चेऊली नाच’ असे म्हटले जाते. महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदीनुसार हे नृत्य कुणबी समाजात विशेषत्वाने आढळते आणि इतर समाजांतील लोकही त्यात सहभागी होतात. या नृत्याला ‘जाखडी’ असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> रायगड आणि दक्षिण कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेशी संबंधित ओवसा आणि सुपाच्या प्रथाही आढळतात. गौरीपूजेवरील नोंदीनुसार अलिबाग तसेच त्याच्या दक्षिणेकडील रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग परिसरात सुपे ओवसण्याची प्रथा आढळते.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019">“जाणून घ्या गौरी आवाहनाची परंपरा”. ''लोकसत्ता'', 2019. [https://www.loksatta.com/maharashtra/know-all-details-about-gauri-pujan-sas-89-1964766/]</ref> रायगड जिल्ह्यातील काही गावांमध्ये गणपती उत्सवाच्या स्वतंत्र सामुदायिक पद्धतींची उदाहरणेही आढळतात. माणगाव तालुक्यातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ या स्वरूपाची परंपरा जपली जात असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण विशिष्ट गावाच्या परंपरेचे असून संपूर्ण रायगड जिल्ह्याची सार्वत्रिक पद्धत म्हणून त्याचा अर्थ घेता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती">“एक गाव, एक गणपती, एक गणेशोत्सव, महाराष्ट्रातील ‘या’ गावात अनोखी परंपरा”. ''महाराष्ट्र टाइम्स''. [https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/raigad-mangaon-taluka-sale-village-one-village-one-ganpati-unique-tradition/articleshow/103857578.cms]</ref> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवाशी संबंधित घरगुती पूजा, आरती, भजने आणि लोककलांना स्थान आहे. जिल्ह्याच्या सांस्कृतिक संदर्भांमध्ये जाखडीसह विविध पारंपरिक कलाप्रकारांचा उल्लेख आढळतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District"/><ref name="पावस-लोकसंस्कृती">“ऐतिहासिक व सांस्कृतिक वारसा”. ''ग्रामपंचायत पावस, रत्नागिरी''. [https://gppawas.com/historical-and-cultural-heritage/]</ref> रत्‍नागिरीतील गणपती उत्सवात जाखडी, भजन आणि आरती यांसारख्या धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांचे आयोजन विविध स्थानिक संदर्भांत आढळते. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असून गणेशोत्सवाच्या काळात तिचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> रत्‍नागिरीतील उत्सवपरंपरेत चाकरमान्यांच्या आगमनालाही महत्त्व आहे. गणपती–गौरीच्या निमित्ताने मुंबईहून मूळ गावी परतणारे चाकरमानी घरगुती आणि सामाजिक उत्सवात सहभागी होतात.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> === सिंधुदुर्ग आणि दक्षिण कोकण === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात गौरी–गणपती हा प्रमुख सण असून गणेशोत्सवात भजने आणि फुगड्यांचे कार्यक्रम होतात. जिल्ह्याच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार मुंबईहून चाकरमानी या सणासाठी जिल्ह्यात परततात.<ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा">“सिंधुदुर्ग जिल्हा”. ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260510110431/https://vishwakosh.marathi.gov.in/25774/ |date=2026-05-10 }}</ref> सिंधुदुर्गच्या लोकसंस्कृतीत दशावतारासह विविध स्थानिक कलापरंपरांना स्थान आहे. जिल्हा परिषद सिंधुदुर्गाच्या माहितीनुसार दशावतार ही जिल्ह्याची विशेष लोककला असून स्थानिक ग्रामदेवता, जत्रा आणि उत्सवांनाही सांस्कृतिक महत्त्व आहे.<ref name="जिप-सिंधुदुर्ग-सांस्कृतिकवारसा">“सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचे सांस्कृतिक महत्त्व”. ''जिल्हा परिषद सिंधुदुर्ग''. [https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260906195657/https://www.zpsindhudurg.maharashtra.gov.in/aboutsindhu.php |date=2026-09-06 }}</ref> सिंधुदुर्गातील गौरीपूजेत काही स्थानिक कौटुंबिक प्रथांना विशेष महत्त्व आहे. काही कुटुंबांच्या वर्णनात गौरीला माहेरवाशिणीचे रूप मानून तिचे स्वागत करण्याची पद्धत तसेच गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याची प्रथा नोंदली आहे. ही पद्धत विशिष्ट कुटुंबे किंवा परिसरांपुरती मर्यादित असल्याने ती संपूर्ण सिंधुदुर्गाची किंवा दक्षिण कोकणाची सार्वत्रिक परंपरा मानता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या दक्षिण कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये गणपती–गौरी उत्सवाच्या समान धार्मिक चौकटीसोबत स्थानिक लोककला आणि कौटुंबिक प्रथांची वेगवेगळी रूपे आढळतात. त्यामुळे दक्षिण कोकणातील उत्सवपरंपरेचा विचार करताना जिल्हानिहाय आणि स्थानिक भिन्नता लक्षात घेणे आवश्यक ठरते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023">पाटील, डॉ. विकास. “कोकणातील लोककला”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a97173-txt-ratnagiri-today-20230816105619]</ref> === गावागावांतील आणि कुटुंबागणिक फरक === कोकणातील प्रादेशिक विविधता जिल्ह्यांच्या सीमांपुरती मर्यादित नसून गावागावांत आणि कुटुंबांमध्येही उत्सवाच्या पद्धतींमध्ये फरक आढळतो. गौरीचे प्रतीक म्हणून मूर्ती, मुखवटा, गोटे किंवा वनस्पती यांपैकी काय वापरायचे, नैवेद्य कोणता असावा, ओवसा कसा भरायचा आणि विसर्जनाची पद्धत कोणती असावी, यांत स्थानिक परंपरेनुसार बदल दिसतात.<ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही गावांमध्ये घरगुती गणपतीची परंपरा प्रमुख असते, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती आणि गौरीचा उत्सव घरगुती पद्धतीने साजरा होत असल्याची नोंद आहे, तर रायगडातील साळे गावात ‘एक गाव, एक गणपती’ अशी स्वतंत्र सामुदायिक परंपरा नोंदली गेली आहे. ही दोन्ही उदाहरणे स्थानिक उत्सवपद्धतींतील फरक स्पष्ट करतात.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-रायगड-एकगावएकगणपती" /> कुटुंबपरंपरेनुसार गौरीच्या पूजेतील साहित्य, नैवेद्य आणि धार्मिक संकेतही बदलू शकतात. सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांतील विशिष्ट नैवेद्यपरंपरा आणि पालघरमधील काही आदिवासी समाजांतील वनस्पतीआधारित ‘गावूर’ परंपरा यांतून या कौटुंबिक आणि स्थानिक विविधतेची वेगवेगळी रूपे दिसतात.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024" /> म्हणून कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे स्वरूप मांडताना एखाद्या गावातील किंवा कुटुंबातील प्रथा संपूर्ण कोकणाची प्रथा म्हणून मांडणे टाळणे आवश्यक आहे. उपलब्ध नोंदींवरून ही परंपरा प्रादेशिक, सामाजिक आणि कौटुंबिक पातळ्यांवर विविध रूपांत आढळते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-लोककला-2023" /><ref name="लोकसत्ता-गौरी-आवाहन-2019" /><ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /> == गणपती–गौरीचे विसर्जन == === विसर्जनाची धार्मिक परंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील पूजाविधींच्या समाप्तीनंतर गणपती आणि गौरीच्या प्रतीकांचे विसर्जन केले जाते. गणपतीची मूर्ती उत्सवाच्या कालावधीनुसार नदी, तलाव, समुद्र किंवा अन्य जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जित करण्याची पद्धत आढळते. गौरीचे विसर्जन मात्र तिच्या प्रतीकाच्या स्वरूपानुसार आणि स्थानिक पूजापद्धतीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारे केले जाते.<ref name="महाराष्ट्रपर्यटन-गौरीआगमन">“गौरी आगमन”. ''महाराष्ट्र पर्यटन'', महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%97%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A8/]</ref> कोकणातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आवाहन ज्या जलस्रोताजवळ केले जाते, त्याच ठिकाणी तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत आढळते. काही ठिकाणी गणपती आणि गौरी यांचे विसर्जन एकाच जलस्रोतावर केले जाते, तर काही ठिकाणी दोन्हींसाठी स्वतंत्र ठिकाणे वापरली जातात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा">“कोकणातील गणेशोत्सव, गौरीपूजन आणि ओवसा”. ''दापोली तालुका''. [https://talukadapoli.com/festivals/ganeshotsav-gauri-pujan-information/]</ref> === गणपतीचे विसर्जन === गणपतीच्या विसर्जनापूर्वी घरातील पूजाविधी, आरती आणि नैवेद्य पूर्ण करून गणपतीची मूर्ती विसर्जनस्थळी नेली जाते. विसर्जनाचा दिवस गणेशोत्सवाच्या कालावधीनुसार बदलतो. महाराष्ट्रातील कुटुंबपरंपरांमध्ये गणपतीचा उत्सव दीड दिवसांपासून अनंत चतुर्दशीपर्यंत विविध कालावधींचा असू शकतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-धार्मिकपंथ"/> २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे. त्याआधी गणपतीचे विसर्जन झाले होते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025">“दीड दिवसाचा गणेशोत्सव आटोपून चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला!”. ''पुढारी'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-visarjan-one-and-half-day-festival-konkan-devotees-return-sp96]</ref> गणपतीच्या विसर्जनाची मिरवणूक काही ठिकाणी गावातून जलस्रोतापर्यंत काढली जाते. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथे गणपती विसर्जनासाठी गावातून मिरवणूक निघून निसर्गनिर्मित तळ्यापर्यंत गेल्याची नोंद आहे. या मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाले आणि त्यानंतर दोन वाड्यांतील गणपतींचे विसर्जन करण्यात आले.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> === गौरीचे विसर्जन === गौरीचे विसर्जन तिच्या पूजेसाठी वापरलेल्या प्रतीकानुसार बदलते. कोकणातील काही ठिकाणी गौरीचे प्रतीक म्हणून गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा मुखवटे वापरले जातात. या प्रतीकांचे पूजन केल्यानंतर स्थानिक प्रथेनुसार त्यांचे विसर्जन केले जाते.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017">“कोकणासह राज्यभरात गौरीचं जल्लोषात आगमन”. ''एबीपी माझा'', 2017. [https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/ratnagiri-arrival-of-goddess-gauri-in-homes-today-449946]</ref><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> स्थानिक परंपरेनुसार गौरीचे विसर्जन गणपतीपेक्षा वेगळ्या पद्धतीनेही केले जाते. दापोली परिसराच्या वर्णनात पाणवठ्यावरून गौरीची प्रतीके आणण्याची आणि अनेक ठिकाणी त्याच पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याची पद्धत नोंदली आहे. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनस्थळीच गौरीचे विसर्जन केले जाते, तर काही ठिकाणी पुरुष गणपतीच्या विसर्जनासाठी नदीवर जातात आणि सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करतात.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> किनारी महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या नोंदीनुसार गोटे किंवा स्थानिक वनस्पती गौरीचे प्रतीक म्हणून वापरल्या जातात आणि पूजेनंतर त्यांचे जलस्रोतामध्ये विसर्जन केले जाते. त्यामुळे गौरीच्या प्रतीकाचे स्वरूप आणि विसर्जनाची पद्धत यांचा परस्पर संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /> === नदी, समुद्र आणि इतर जलस्रोत === कोकणातील गौरीपूजेच्या काही पद्धतींमध्ये नदी, विहीर, तळे किंवा गावातील पारंपरिक पाणवठा यांना महत्त्व आहे. गौरीचे आवाहन करण्यासाठी स्त्रिया पाणवठ्यावर जातात आणि तेथील धार्मिक विधी केल्यानंतर गौरीचे प्रतीक घरी आणतात.<ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017" /> गौरीचे विसर्जनही काही ठिकाणी त्याच जलस्रोताशी जोडलेले असते. दापोली परिसरातील वर्णनानुसार ज्या पाणवठ्यावरून गौरी आणली जाते, त्याच पाणवठ्यावर तिचे विसर्जन करण्याची पद्धत अनेक ठिकाणी आढळते. काही ठिकाणी स्थानिक उपलब्धतेनुसार नदी, विहीर किंवा तळे यांचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> गणपतीच्या विसर्जनासाठीही स्थानिक उपलब्धतेनुसार विविध जलस्रोत वापरले जातात. गावतळे येथील नोंदीनुसार गावातील गणपतींचे विसर्जन निसर्गनिर्मित तळ्यात करण्यात आले. या उदाहरणावरून विसर्जनस्थळाची निवड स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> === सामूहिक विसर्जन आणि मिरवणूक === गणपतीच्या विसर्जनाला काही ठिकाणी सामूहिक स्वरूप प्राप्त होते. घरातील गणपतीची मूर्ती कुटुंबीय आणि गावातील इतर व्यक्तींच्या सहभागाने मिरवणुकीत नेली जाते. या वेळी आरती, भजन, वाद्ये आणि लोकनृत्यांचा समावेश होऊ शकतो. दापोली तालुक्यातील गावतळे येथील विसर्जन मिरवणुकीत जाखडी नृत्य, गण, गौळण आणि पद यांचे सादरीकरण झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गावतळे येथील उदाहरणात हनुमानवाडी आणि दत्तवाडी या दोन्ही वाड्यांतील गणपती मिरवणुकीनंतर एकाच निसर्गनिर्मित तळ्यात विसर्जित करण्यात आले. त्यामुळे त्या स्थानिक उदाहरणात धार्मिक विधीबरोबर वाडीस्तरीय सामुदायिक सहभागही दिसून येतो.<ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या विसर्जनात काही ठिकाणी स्त्रियांचा सहभाग अधिक स्पष्टपणे दिसतो. पाणवठ्यावर गौरीचे विसर्जन करण्याच्या पद्धतीत सुवासिनी स्त्रिया स्वतंत्रपणे सहभागी होतात, अशी नोंद दापोली परिसरातील वर्णनात आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> === आगमनापासून विसर्जनापर्यंतचा सामूहिक सोहळा === गणपती–गौरी उत्सवात आगमन, स्थापना, पूजा, आरती, नैवेद्य, लोककला आणि विसर्जन हे परस्परांशी जोडलेले विविध टप्पे आहेत. गणपतीच्या आगमनाच्या काळात चाकरमानी मूळ गावी परततात, उत्सवादरम्यान घराघरांत पूजा आणि सामूहिक कार्यक्रम होतात आणि काही ठिकाणी विसर्जनासाठी मिरवणुकीने जलस्रोताकडे जाण्याची पद्धत आढळते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /> गौरीच्या बाबतीतही जलस्रोताशी संबंधित आवाहनापासून विसर्जनापर्यंतची प्रक्रिया काही कोकणी परंपरांमध्ये सलग दिसते. पाणवठ्यावर किंवा नदीकाठी गौरीचे आवाहन करणे, तिचे प्रतीक घरी आणणे, त्याची पूजा करणे आणि पुन्हा जलस्रोताकडे नेऊन विसर्जन करणे, या प्रक्रियेत धार्मिक विधी आणि स्थानिक जलस्रोत यांचा संबंध दिसतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> विसर्जन काही गावांमध्ये धार्मिक विधीबरोबरच मिरवणूक, आरती, भजन, वादन आणि लोकनृत्य यांचा समावेश असलेला सामाजिक-सांस्कृतिक प्रसंग ठरतो. तथापि, विसर्जनाची तारीख, जलस्रोत, मिरवणुकीचे स्वरूप आणि गणपती–गौरीच्या स्वतंत्र किंवा संयुक्त विसर्जनाची पद्धत गाव, समाज आणि कुटुंबपरंपरेनुसार बदलते.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025" /><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024" /><ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> == स्थानिक कारागिरी आणि वस्तुसंस्कृती == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवात धार्मिक विधींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या वस्तूंना स्थानिक कारागिरी आणि ग्रामीण वस्तुसंस्कृतीची जोड आढळते. गौरीचे मुखवटे व प्रतिमा, बांबूची सुपे, ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या वस्तू तसेच गणपतीच्या सजावटीसाठी वापरले जाणारे स्थानिक साहित्य यांचा उत्सवातील विधींशी संबंध आहे. काही स्थानिक परंपरांमध्ये या वस्तूंच्या निर्मितीत पारंपरिक हस्तकौशल्य आणि परिसरात उपलब्ध साहित्याचा वापर केला जातो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा"/> === गौरीचे मुखवटे आणि प्रतिमा === कोकणातील काही घरांमध्ये गौरीची पूजा मुखवट्यांच्या किंवा अन्य प्रतीकात्मक रूपांच्या माध्यमातून केली जाते. महाराष्ट्रातील गौरीव्रताच्या प्रादेशिक नोंदींमध्ये गोट्यांची गौर, फुलांची गौर, तेरड्याची गौर आणि मुखवट्याची गौर अशी विविध रूपे नमूद केली आहेत. मुखवट्यांची परंपरा महाराष्ट्रातील काही भागांत आढळत असून मुखवट्यांसाठी लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांचा वापर झाल्याचे नोंदविले आहे.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025">Redij, Tanashree. “महाराष्ट्रातील गौरी मुखवट्यांची परंपरा”. ''Shreshtha Maharashtra'', 30 ऑगस्ट 2025. [https://shreshthmaharashtra.com/festive/tradition-of-gauri-masks-in-maharashtra/]</ref> कोकणातील काही जुन्या घरांमध्ये लाकडी मुखवट्यांचा वापर केला जात असल्याची स्थानिक नोंद आढळते. अशा मुखवट्यांवर कोरीवकाम आणि रंगकाम केले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्यांची दरवर्षी रंगरंगोटी करून पुनर्वापर करण्याची पद्धत असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /> काही परंपरांमध्ये गौरीच्या मुखवट्याला साडी, दागिने आणि इतर अलंकारांनी सजवून तिचे पूजनीय रूप तयार केले जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा ही केवळ मुखवट्यापुरती मर्यादित न राहता वस्त्र, अलंकार आणि घरातील सजावटीच्या घटकांशीही जोडली जाते.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> === बांबूची सुपे आणि ओवसा === कोकणातील काही भागांत गौरीपूजेतील ओवसा या परंपरेत बांबूच्या सुपांना महत्त्व आहे. ओवशासाठी विविध वस्तू सुपात मांडून त्या गौरीसमोर ठेवण्याची पद्धत आढळते. नववधूच्या पहिल्या ओवशाशीही सुपांचा संबंध असल्याचे स्थानिक वृत्तांतांत नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024"/> बांबूच्या सुपांची निर्मिती हे पारंपरिक वळपकामाशी संबंधित हस्तकौशल्य आहे. संगमेश्वर तालुक्यातील शिवणे, तेरेये आणि बुरंबी या गावांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर असल्याची नोंद आहे. ओवशासाठी लागणारी सूपे तयार करण्याच्या कामाला उत्सवकाळात मागणी मिळते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> गौरीपूजनाच्या काळात बांबूच्या सुपांना स्थानिक बाजारपेठेत मागणी वाढते. पोलादपूर परिसरातील २०२४ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी मोठ्या प्रमाणात सुपांची विक्री झाल्याचे आणि या मागणीचा बुरूड कारागिरांच्या व्यवसायावर परिणाम झाल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024"/> === स्थानिक कारागीर === गौरी–गणपती उत्सवाशी संबंधित वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांमध्ये बांबूचे वळपकाम करणारे कारागीर, गौरीचे मुखवटे तयार करणारे कारागीर तसेच गणपतीच्या मूर्ती आणि सजावटीचे साहित्य तयार करणारे कारागीर यांचा समावेश होतो. उत्सवाच्या काळात अशा वस्तूंना मागणी निर्माण होते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील वळपकामाच्या संदर्भात स्थानिक वृत्तांतात या व्यवसायाकडे नवीन पिढीचे लक्ष कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वेळी गौरीच्या ओवशासाठी सुपांना मिळणारी हंगामी मागणी या कारागिरांच्या व्यवसायाला आधार देते.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> सिंधुदुर्गातील एका वृत्तांतात ओवसा पूजनासाठी आवश्यक वस्तूंच्या निर्मिती आणि विक्रीशी संबंधित स्थानिक कारागिरीचे वर्णन आढळते. अशा वस्तूंना उत्सवकाळात मागणी निर्माण होत असल्याने धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक कारागिरी यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-ओवसा-कारागीर-2025">“ग्रामीण भागात ‘ओवसा पूजन’ तयारीची लगबग”. ''पुढारी'', 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-ovasa-puja-rural-traditions-maharashtra-sp96]</ref> === ग्रामीण हस्तकला === कोकणातील गणपती उत्सवाच्या काही पारंपरिक सजावटींमध्ये स्थानिक आणि नैसर्गिक साहित्याचा वापर केला जातो. माटवी किंवा मंडपी सजवताना रानफुले, वेली, नारळ, सुपारी, फळे आणि परिसरात उपलब्ध असलेल्या वनस्पतींचा वापर केल्याची नोंद आहे. काही पारंपरिक गणेशोत्सवांच्या वर्णनात मखराच्या सजावटीत अशा स्थानिक साहित्याचा उपयोग झाल्याचे आढळते.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती">“‘कोकणचो गणपती’ पर्यटन नकाशार कधी झळकतलो?”. ''Free Press Journal Marathi''. [https://marathi.freepressjournal.in/aksharrang/konkan-ganesh-festival-cultural-tourism]</ref> गौरीच्या प्रतिमा आणि मुखवटे तयार करण्यासाठीही विविध पदार्थांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्रातील गौरीमुखवट्यांच्या परंपरेवरील नोंदीनुसार लाकूड, माती, टेराकोटा आणि धातू यांसारख्या पदार्थांपासून मुखवटे तयार केले जातात.<ref name="रेडिज-गौरी-मुखवटे-2025" /> बांबू, लाकूड, माती आणि स्थानिक वनस्पती यांसारख्या साहित्याचा उत्सवातील वापर धार्मिक विधी आणि घरसजावटीशी संबंधित आहे. या वापरातून स्थानिक वस्तू, हस्तकौशल्य आणि उत्सवी विधी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो.<ref name="दापोली-गणेशोत्सव-गौरीपूजन-ओवसा" /><ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /> === परंपरा आणि बदलते बाजाररूप === पारंपरिक वस्तूंना उत्सवाच्या काळात मागणी मिळत असल्याचे विविध स्थानिक वृत्तांतांत दिसून येते. बांबूच्या सुपांना गौरीच्या ओवशासाठी मागणी असल्याने त्यांचे उत्पादन आणि विक्री उत्सवाच्या काळात वाढते.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /> संगमेश्वर परिसरातील नोंदीनुसार ओवशाच्या सुपांना मिळणारी मागणी पारंपरिक वळपकाम करणाऱ्या कारागिरांसाठी हंगामी व्यवसायाची संधी निर्माण करते. त्याच वृत्तांतात या पारंपरिक कौशल्याकडे नवीन पिढीचे आकर्षण कमी होत असल्याचेही नमूद केले आहे. त्यामुळे उत्सवामुळे वस्तूंना मागणी मिळत असली तरी कारागिरीच्या सातत्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे उपस्थित होतो.<ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /> बांबूच्या पारंपरिक सुपांसोबत आधुनिक पर्यायांचाही वापर काही ठिकाणी होत असल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. त्यामुळे उत्सवातील वस्तुसंस्कृतीत पारंपरिक हस्तनिर्मित वस्तू आणि बाजारातून उपलब्ध होणारे पर्याय एकत्र आढळतात.<ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> गणपतीच्या सजावटीच्या बाबतीतही पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक सजावट, तयार मखरे आणि प्रकाशयोजना यांचा वापर वाढल्याचे अलीकडील वृत्तांतांत दिसते. त्याच वेळी काही घरांमध्ये स्थानिक साहित्य, रानफुले आणि वेलींच्या साहाय्याने पारंपरिक सजावट करण्याची पद्धत टिकून आहे.<ref name="फ्रीप्रेस-कोकणचा-गणपती" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025">परशेट्ये, सिद्धेश. “पारंपरिक गणेशोत्सवाला मॉडर्न टच”. ''सकाळ'', 16 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d19798-txt-ratnagiri-20250816110903]</ref> अशा प्रकारे गणपती–गौरी उत्सवाशी संबंधित वस्तुसंस्कृतीत धार्मिक गरजा, स्थानिक हस्तकौशल्य आणि बदलती बाजारपेठ यांचा संबंध दिसतो. बांबूची सूपे आणि इतर पारंपरिक वस्तूंना उत्सवकाळात मिळणारी मागणी स्थानिक कारागिरीला हंगामी आधार देते; त्याच वेळी आधुनिक पर्याय आणि बदलते ग्राहकवर्तन या वस्तूंच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे.<ref name="अॅग्रोवन-बांबू-सूप-2024" /><ref name="सकाळ-संगमेश्वर-ओवसा-2024" /><ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025" /> == लोकविश्वास आणि कथनपरंपरा == कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत धार्मिक विधींबरोबरच लोकविश्वास, कौटुंबिक समजुती आणि मौखिक कथनपरंपरांनाही स्थान आहे. या विश्वासांचे स्वरूप गाव, समाज, कुटुंब आणि स्थानिक धार्मिक परंपरेनुसार बदलते. गौरीव्रताशी संबंधित कथांमध्ये देवीचे स्वरूप, तिचे आगमन, पूजेच्या पद्धती आणि नैवेद्य यांविषयी विविध धार्मिक समजुती आढळतात. गणपतीशी संबंधित स्थानिक परंपरांमध्येही विशिष्ट देवस्थान, गाव किंवा कुटुंबाशी निगडित श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय">Redij, Tanashree. “Gaurī Vrata: An Introduction”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction]</ref><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023">“पुरवणी लेख-कोकणातील देवांच्या कथा”. ''सकाळ'', 7 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a66368-txt-ratnagiri-today-20230507041701]</ref> === गौरीविषयक लोकविश्वास === कोकणातील गौरीव्रताच्या परंपरेत ज्येष्ठा गौरीला गणपतीशी संबंधित देवी मानले जाते. किनारी महाराष्ट्रातील काही परंपरांमध्ये गौरीचे आगमन गणपतीच्या उत्सवाच्या काळात होते आणि तिला घरात आदराने आणून तिचे पूजन केले जाते. काही स्थानिक कथनांमध्ये गौरीचे माहेरवाशीण किंवा कुटुंबातील सन्माननीय पाहुणीप्रमाणे स्वागत केले जाते. त्यामुळे तिचे आगमन, भोजन आणि विसर्जन यांना कौटुंबिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-परिचय" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा">Redij, Tanashree. “Narratives of Gaurī Vrata”. ''Sahapedia''. [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata]</ref> कोकणातील गौरीच्या प्रतीकात्मक स्वरूपातही विविधता आढळते. नदी, विहीर, तलाव किंवा अन्य जलस्रोतांमधून आणलेले गोटे, स्थानिक वनस्पती किंवा फुलझाडे यांना काही परंपरांमध्ये गौरीचे प्रतीक मानले जाते. काही ठिकाणी मुखवट्याच्या रूपात तिची स्थापना केली जाते. त्यामुळे गौरीची प्रतिमा किंवा प्रतीक स्थानिक परंपरेनुसार बदलते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> काही किनारी परंपरांमध्ये गौरीव्रताच्या काळातील नैवेद्य आणि त्यांच्याशी संबंधित कथनांनाही महत्त्व आहे. घावनघाटले आणि खीर यांसारख्या पदार्थांचा उल्लेख गौरीव्रताच्या स्थानिक कथनपरंपरेत आढळतो. त्यामुळे नैवेद्य हा काही ठिकाणी केवळ आहाराचा भाग न राहता धार्मिक कथन आणि पूजाविधीशी जोडलेला घटक ठरतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी" /><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गौरीविषयक आख्यायिका === गौरीव्रताशी संबंधित कथा प्रामुख्याने मौखिक स्वरूपाच्या आहेत. तानश्री रेडिज यांच्या अभ्यासानुसार अशा व्रतकथांचा विशिष्ट लेखक निश्चित करता येत नाही. त्या मौखिक परंपरेतून पुढे आल्यामुळे त्यांच्या मूळ निर्मितीचा निश्चित काल किंवा एकमेव स्रोत ठरवणे कठीण आहे. या कथांमधून व्रताशी संबंधित धार्मिक आचार, संकेत आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण केले जाते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> किनारी महाराष्ट्रात सांगितल्या जाणाऱ्या एका कथेत एका गरीब ब्राह्मणाच्या घरी आलेली वृद्ध स्त्री पुढे ज्येष्ठा गौरी असल्याचे उघड होते. तिच्या आगमनानंतर कुटुंबाला समृद्धी प्राप्त होते आणि ती गौरीव्रताची पद्धत सांगते. नदीकाठून गोटे आणणे, त्यांची पूजा करणे, विशिष्ट नैवेद्य अर्पण करणे आणि तिसऱ्या दिवशी त्या गोट्यांचे विसर्जन करणे अशा प्रथा या कथनाशी जोडल्या आहेत.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> अशा कथांचा उपयोग गौरीव्रताशी संबंधित धार्मिक आचार आणि संकेतांचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी केला जातो. मात्र या कथांना ऐतिहासिक घटना म्हणून ग्राह्य धरण्याऐवजी मौखिक परंपरा आणि लोकश्रद्धांचा भाग म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. त्यांचे महत्त्व धार्मिक स्मृती, लोकविश्वास आणि कथनपरंपरेच्या अभ्यासाच्या संदर्भात आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> === गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा === गणपतीशी संबंधित श्रद्धांमध्ये विघ्नहर्ता आणि शुभारंभाशी संबंधित धार्मिक प्रतिमा व्यापकपणे आढळते. त्यासोबत कोकणातील काही गावांमध्ये किंवा देवस्थानांमध्ये विशिष्ट गणपतीशी संबंधित स्थानिक श्रद्धा आणि आख्यायिका आढळतात. काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये विशिष्ट गणपती देवस्थानांशी संबंधित धार्मिक महत्त्व आणि स्थानिक श्रद्धांचा उल्लेख केला आहे.<ref name="सकाळ-कोकणातील-गणपती-मंदिरे-2023">“कोकणातील गणेशमंदिरे आणि मूर्ती विविधता”. ''सकाळ'', 3 मे 2023. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a65486-txt-ratnagiri-today-20230503095415]</ref> रायगड जिल्ह्यातील माणगाव तालुक्यातील साळे गावात घराघरांत गणपतीची प्रतिष्ठापना न करण्याची स्वतंत्र परंपरा आढळते. गावात गणपतीची प्रतिष्ठापना केल्यास अरिष्ट येते, अशी स्थानिक धारणा या परंपरेमागे असल्याचे वृत्तांतात नमूद केले आहे. हे उदाहरण स्थानिक धार्मिक श्रद्धा आणि गावाच्या उत्सवपरंपरेतील संबंध स्पष्ट करते; मात्र या धारणेचे सामान्यीकरण संपूर्ण रायगड किंवा कोकणासाठी करता येत नाही.<ref name="सकाळ-सालेगाव-गणपती-2023">“महाराष्ट्रात असं एक गाव आहे, तिथं कुणाच्याही घरी गणपती प्रतिष्ठापना होत नाही; काय आहे कारण?”. ''सकाळ'', 22 सप्टेंबर 2023. [https://www.esakal.com/ganesh-chaturti-festival/konkan-ganeshotsav-ganpati-installation-is-not-done-in-sale-village-mangaon-of-raigad-bam92]</ref> गणपतीच्या पूजाविधीशी संबंधित कौटुंबिक परंपराही काही घरांमध्ये पिढ्यान्‌पिढ्या जपल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील साखरपा येथील एका वृत्तांतात गणपतीसमोर आरती करण्याची चार पिढ्यांची परंपरा नोंदली आहे. अशा उदाहरणांत विशिष्ट कुटुंबाची धार्मिक पद्धत आणि तिचे पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेले सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === लोककथा आणि धार्मिक कथनपरंपरा === कोकणातील धार्मिक कथनपरंपरेत ग्रामदैवते, कुलदैवते आणि स्थानिक देवतांशी संबंधित कथा आढळतात. या कथांमध्ये एखादी देवता एखाद्या ठिकाणी कशी प्रकट झाली, एखाद्या भक्ताला कसा दृष्टांत झाला किंवा एखाद्या धार्मिक स्थळाशी विशिष्ट श्रद्धा कशी जोडली गेली यांसारखे कथाविषय आढळतात. अशा कथांना स्थानिक धार्मिक स्मृती आणि मौखिक परंपरेचा भाग मानले जाते.<ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> गौरीव्रताच्या कथांमध्येही मौखिक परंपरेचे स्वरूप स्पष्टपणे दिसते. विविध कथांमध्ये गौरीचे आगमन, तिचे पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन यांसारख्या धार्मिक आचारांना कथात्मक संदर्भ दिला जातो. त्यामुळे व्रताच्या धार्मिक पद्धती आणि त्यामागील श्रद्धा यांचे कथनपरंपरेत जतन होते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /> लोककथा आणि आख्यायिकांमध्ये स्थानिक अनुभव, धार्मिक श्रद्धा आणि सांस्कृतिक स्मृती यांचे मिश्रण आढळते. त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचा अभ्यास करताना या कथांकडे त्या समाजाच्या श्रद्धाविश्वाचा आणि सांस्कृतिक स्मृतीचा भाग म्हणून पाहणे योग्य ठरते. एखाद्या आख्यायिकेतील घटना ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली आहे असे मानण्याऐवजी ती कोणत्या समुदायात आणि कोणत्या धार्मिक प्रथेच्या संदर्भात सांगितली जाते, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा" /><ref name="सकाळ-कोकणातील-देवांच्या-कथा-2023" /> == आधुनिक काळातील बदल == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या पारंपरिक धार्मिक आणि कौटुंबिक स्वरूपात आधुनिक काळात काही बदल झाले आहेत. शहरीकरण, रोजगारासाठी स्थलांतर, वाहतूक व दळणवळणातील सुविधा, बदलती बाजारपेठ, आधुनिक सजावटीचे साहित्य आणि नव्या माध्यमांचा वापर यांचा उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाला आहे. त्याच वेळी गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक विधी, ओवसा, आरती, भजन आणि स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सुरू आहेत. त्यामुळे उपलब्ध नोंदींवरून पारंपरिक पद्धती पूर्णपणे नाहीशा झाल्याऐवजी काही ठिकाणी पारंपरिक पद्धती आणि आधुनिक साधने यांचे सहअस्तित्व दिसून येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> === पारंपरिक उत्सवातील बदल === पूर्वी काही कोकणी घरांमध्ये गणपतीच्या आगमनापूर्वी घराची स्वच्छता, सारवण, रंगरंगोटी आणि स्थानिक साहित्याने सजावट करण्यावर भर असे. कालांतराने घरबांधणी आणि बांधकाम साहित्य बदलल्यामुळे या तयारीचे स्वरूपही बदलले आहे. २०२१ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात मातीच्या जमिनी आणि भिंतींच्या पारंपरिक पद्धतींच्या जागी लाद्या, चिरेबंदी बांधकाम आणि आधुनिक रंगांचा वापर झाल्याचे नमूद केले आहे. भिंतींवर हाताने चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनरचा वापर होत असल्याचीही नोंद आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021">“गणेशोत्सव : कोकणच्या ‘महाउत्सवास’ आजपासून प्रारंभ”. ''पुढारी'', 10 सप्टेंबर 2021. [https://pudhari.news/latest/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A4%A3%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B8-%E0%A4%86%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%82%E0%A4%AD-%E0%A4%85%E0%A4%A1%E0%A5%80%E0%A4%9A-%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%96%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B9%E0%A5%82%E0%A4%A8-%E0%A4%85%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%AEानी-दाखल]</ref> उत्सवाच्या कालावधीबाबतही कुटुंबागणिक आणि प्रदेशागणिक फरक कायम आहे. काही कुटुंबे दीड दिवसांचा गणपती करतात, तर काही ठिकाणी अधिक दिवस उत्सव साजरा केला जातो. सिंधुदुर्गातील २०२५ च्या वृत्तांतात दीड दिवसांचा गणेशोत्सव आटोपल्यानंतर चाकरमानी परतीच्या प्रवासाला लागल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-दीडदिवस-विसर्जन-2025"/> === सजावट आणि आधुनिक तंत्रज्ञान === गणपती–गौरीच्या सजावटीत पारंपरिक साहित्याबरोबर तयार सजावटीच्या वस्तू, विद्युत रोषणाई आणि आधुनिक दृश्यसाहित्याचा वापर काही ठिकाणी वाढला आहे. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात गणेशोत्सवासाठी बंद घरे उघडून त्यांची रंगरंगोटी आणि आकर्षक विद्युत रोषणाई केल्याची नोंद आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025">सावंत, अजित. “कोकणच्या महाउत्सवास आजपासून प्रारंभ; अवघा सिंधुदुर्ग भक्तिमय”. ''पुढारी'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-konkan-grand-festival-begins-sindhudurg-devotional-celebration-sp96]</ref> गणेशोत्सवातील सजावटीच्या स्वरूपातही तंत्रज्ञानाचा वापर झाल्याचे स्थानिक नोंदींत दिसते. सिंधुदुर्गातील २०२१ च्या वृत्तांतात पूर्वी भिंतींवर हाताने धार्मिक किंवा नैसर्गिक चित्रे काढण्याऐवजी डिजिटल बॅनर वापरण्याची पद्धत वाढल्याचे नमूद केले आहे. त्याच वृत्तांतात विद्युत तोरणे आणि इतर आधुनिक सजावटीच्या वस्तूंच्या उपलब्धतेचाही उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-कोकण-गणेशोत्सव-बदल-2021" /> गौरीच्या सजावटीशी संबंधित वस्तूंच्या बाबतीतही बाजारपेठेतील विविधता दिसते. २०२५ मधील स्थानिक वृत्तांतात पारंपरिक साहित्याबरोबर आधुनिक साहित्य आणि तयार सजावटीच्या वस्तू उपलब्ध होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="सकाळ-गौरीगणपती-मॉडर्नटच-2025"/> सामाजिक माध्यमांमुळे उत्सवाशी संबंधित माहिती, छायाचित्रे, गाणी आणि कार्यक्रमांची माहिती व्यापक पातळीवर पोहोचण्याची शक्यता वाढली आहे. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात गणेशोत्सवाशी संबंधित विविध उपक्रम, सजावट आणि नव्या पिढीच्या सहभागाचा उल्लेख आढळतो. त्यामुळे स्थानिक उत्सवाच्या प्रसिद्धीसाठी डिजिटल माध्यमांचाही वापर होत असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> === शहरीकरण आणि स्थलांतर === कोकणातील अनेक कुटुंबांतील सदस्य रोजगार आणि व्यवसायासाठी मुंबई, पुणे तसेच इतर शहरांत स्थायिक झाले आहेत. गणपती–गौरीच्या काळात त्यांपैकी अनेक जण मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी मुंबईहून गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /> उत्सवाच्या काळात वर्षातील इतर वेळी बंद असलेली काही घरे पुन्हा उघडली जातात. २०२५ मधील सिंधुदुर्गातील वृत्तांतात चाकरमान्यांच्या आगमनामुळे बंद घरे उघडणे, रंगरंगोटी आणि घरांची सजावट यांचा उल्लेख आहे.<ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025" /> या स्थलांतराचा वाहतूक व्यवस्थेवरही परिणाम दिसतो. २०२५ मध्ये गणेशोत्सवासाठी कोकणाकडे जाणाऱ्या रेल्वेगाड्यांच्या आगाऊ आरक्षणाला मोठी मागणी असल्याची नोंद झाली होती. गणेशोत्सवाच्या काळातील चाकरमान्यांची मोठ्या प्रमाणावरील ये-जा ही कोकणातील उत्सवाच्या सामाजिक संदर्भातील महत्त्वाची बाब ठरते.<ref name="पुढारी-गणपती-रेल्वे-आरक्षण-2025">“गणेश चतुर्थीसाठी रेल्वेचे 20 जूनपासून आगाऊ आरक्षण!”. ''पुढारी'', 23 मे 2025. [https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/ganesh-chaturthi-trains-advance-booking-june-20-ab96]</ref> === बदलते लोककलाप्रकार === गणपती–गौरीच्या काळातील लोककलांमध्ये पारंपरिक प्रकारांचे अस्तित्व कायम असले तरी त्यांच्या सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये काही बदल झाले आहेत. जाखडी, भजन, आरती आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार विविध ठिकाणी सादर केले जातात. जाखडीच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024">पाटणकर, मयूरेश. “नृत्य, गायन, वादनाचा त्रिवेणी संगम जाखडी”. ''सकाळ'', 10 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c15520-txt-ratnagiri-today-20240910092558 सकाळ].</ref> नव्या पिढीचा उत्सवातील सहभागही विविध स्वरूपांत दिसून येतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित नव्या उपक्रमांचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /> जाखडीसारख्या लोककलांमध्ये पारंपरिक आशय टिकवून सादरीकरणाच्या साधनांमध्ये बदल होऊ शकतो. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक मृदंग, पखवाज आणि ढोलकी यांसह नंतर आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलेतील बदल हा केवळ कलाप्रकाराच्या अस्तित्वाचा प्रश्न नसून त्याच्या सादरीकरणाच्या साधनांशीही संबंधित आहे.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> तथापि, आधुनिक बदलांचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे आहे असे म्हणता येत नाही. उपलब्ध नोंदी विशिष्ट जिल्हे, गावे किंवा कलाप्रकारांशी संबंधित आहेत. उदाहरणार्थ, रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील जाखडी लोककलेच्या सादरीकरणात पारंपरिक वाद्यांबरोबर हार्मोनियम, बासरी आणि सनई यांसारख्या वाद्यांचा समावेश झाल्याची, तसेच पोशाख आणि प्रकाशयोजनेत बदल झाल्याची नोंद आहे. त्यामुळे लोककलांतील आधुनिक बदलांचा स्वरूप स्थानिक कलाप्रकार आणि परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/> === बदलती खाद्यपरंपरा === गणपती–गौरी उत्सवातील खाद्यपरंपरा स्थानिक कुटुंबपरंपरा आणि सामाजिक संदर्भांशी जोडलेली असल्यामुळे तिच्या स्वरूपात प्रदेशनिहाय आणि कुटुंबनिहाय विविधता आढळते. गौरीच्या नैवेद्यातील पदार्थ, ओवशाशी संबंधित खाद्यवस्तू आणि उत्सवातील भोजनपद्धती यांमध्ये स्थानिक फरक दिसतात. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच प्रमाणित खाद्यपरंपरा असल्याचे मानता येत नाही.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> काही ठिकाणी पारंपरिक पदार्थ आणि स्थानिक खाद्यपद्धती आजही उत्सवाचा भाग आहेत. उदाहरणार्थ, सिंधुदुर्गातील काही कुटुंबांमध्ये गौरीसाठी मांसाहारी नैवेद्य देण्याची स्वतंत्र कौटुंबिक परंपरा असल्याची नोंद आहे. त्याच परंपरेत गणपतीला शाकाहारी आणि गौरीला मांसाहारी नैवेद्य देण्याचा उल्लेख आहे. हे उदाहरण विशिष्ट कुटुंबीय किंवा स्थानिक परंपरेपुरते मर्यादित असून त्यावरून संपूर्ण कोकणातील गौरीच्या नैवेद्याचे स्वरूप ठरवता येत नाही.<ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> उत्सवाशी संबंधित खाद्यपदार्थ आणि पूजासाहित्याच्या खरेदीत स्थानिक बाजारपेठेलाही महत्त्व असते. देवगड परिसरातील २०२५ च्या वृत्तांतात गौरीच्या ओवशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सूप आणि रोवळी यांसारख्या वस्तूंच्या खरेदीसाठी बाजारात गर्दी होत असल्याची नोंद आहे. यावरून उत्सवाशी संबंधित पारंपरिक वस्तूंची मागणी स्थानिक बाजारव्यवस्थेशी जोडलेली असल्याचे दिसते; मात्र या नोंदीवरून खाद्यपदार्थांच्या खरेदीतील व्यापक बदल निष्पन्न होत नाहीत.<ref name="सकाळ-देवगड-सूप-रोवळी-2025">“किंमती वधारल्या तरी सूप, रोवळी खरेदीसाठी गर्दी”. ''सकाळ'', 22 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d21866-txt-sindhudurg-today-20250822105827]</ref> === परंपरांचे जतन आणि नव्या पिढीचा सहभाग === आधुनिक बदलांनंतरही गणपती–गौरीशी संबंधित अनेक कौटुंबिक परंपरा विविध ठिकाणी पुढे चालू आहेत. ओवसा, गौरीपूजन, आरती आणि कुटुंबीयांचा सहभाग यांसारख्या प्रथा आजही आढळतात. सिंधुदुर्गातील म्हापण येथील वृत्तांतात नववधूंनी गौरी–गणपतीचे ओवसा पूजन केल्याची नोंद आहे. अशा स्थानिक उदाहरणांतून कौटुंबिक परंपरांचे सातत्य दिसून येते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> नव्या पिढीचा सहभाग उत्सवाच्या धार्मिक विधींबरोबरच सजावट, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्थानिक परंपरांशी संबंधित उपक्रमांमध्येही दिसतो. २०२५ मधील वृत्तविश्लेषणात उत्सवाच्या आयोजनात नवीन पिढीच्या सहभागाचा तसेच सामाजिक माध्यमांचा आणि आधुनिक साधनांचा वापर झाल्याचा उल्लेख आहे.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025"/> परंपरेच्या जतनाबरोबर उत्सवाच्या आयोजनात पर्यावरणविषयक उपाययोजनांचाही समावेश होत आहे. उदाहरणार्थ, चिपळूणमध्ये २०२५ मध्ये गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर कृत्रिम विसर्जन तलाव आणि निर्माल्य संकलनाची व्यवस्था करण्यात आली होती. अशा उपाययोजनांमधून धार्मिक उत्सवाच्या व्यवस्थापनात पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जात असल्याचे दिसते.<ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025">“पर्यावरणपूरक गणेशोत्सवासाठी पालिकेची जागृती”. ''सकाळ'', 27 ऑगस्ट 2025. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25d23276-txt-ratnagiri-today-20250827115559]</ref> अशा प्रकारे आधुनिक काळातील कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेत बदल आणि सातत्य हे दोन्ही घटक दिसून येतात. आधुनिक बाजारपेठ, तंत्रज्ञान आणि स्थलांतर यांमुळे उत्सवाच्या आयोजनाच्या काही पद्धती बदलल्या असल्या तरी ओवसा, गौरीपूजन, आरती, भजन आणि स्थानिक कलांशी संबंधित परंपरा विविध ठिकाणी सुरू आहेत. उपलब्ध स्थानिक नोंदींवरून या बदलांकडे पारंपरिक आचार आणि बदलती सामाजिक, आर्थिक व तांत्रिक परिस्थिती यांच्यातील परस्परसंबंध म्हणून पाहता येते.<ref name="सकाळ-बिगस्टोरी-2025" /><ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-चिपळूण-पर्यावरणपूरक-गणेशोत्सव-2025" /> == सांस्कृतिक महत्त्व == कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे महत्त्व केवळ धार्मिक पूजाविधीपुरते मर्यादित नाही. घरगुती देवपूजा, गौरीचे आगमन व पूजन, ओवसा, आरती, भजन, लोकनृत्य, कौटुंबिक भेटीगाठी आणि स्थानिक सामुदायिक कार्यक्रम यांच्या माध्यमातून हा उत्सव धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडला जातो. प्रदेश, समाज आणि कुटुंबानुसार उत्सवाच्या पद्धती बदलत असल्यामुळे त्याला एकसारखे स्वरूप नसून विविध स्थानिक रूपे आढळतात.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> === धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व === गणपती–गौरी उत्सवाचा केंद्रबिंदू गणपती आणि ज्येष्ठा गौरी यांचे पूजन हा आहे. गणपतीची स्थापना, पूजा, आरती आणि विसर्जन यांबरोबर गौरीचे आवाहन, पूजन, नैवेद्य आणि विसर्जन अशा स्वतंत्र धार्मिक प्रथा काही कोकणी कुटुंबांत पाळल्या जातात. गौरीव्रताच्या विविध पद्धतींमध्ये गोटे, स्थानिक वनस्पती, मुखवटे आणि इतर प्रतीकांचा वापर आढळतो. त्यामुळे धार्मिक विधींचे स्वरूप स्थानिक परंपरा आणि उपलब्ध वस्तूंशीही जोडलेले दिसते.<ref name="मराठीविश्वकोश-गौरी"/><ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-महाराष्ट्र"/> गणपती आणि गौरीच्या पूजेशी संबंधित आरती, नैवेद्य, धार्मिक गीते आणि कथनपरंपरा या उत्सवाच्या धार्मिक अनुभवाचा भाग आहेत. काही कुटुंबांत विशिष्ट पूजा किंवा आरती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असल्याच्या नोंदी आढळतात. त्यामुळे उत्सव धार्मिक आचारांच्या पुनरावृत्तीबरोबरच कौटुंबिक धार्मिक स्मृतीच्या सातत्याशीही संबंधित राहतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती"/> === कुटुंब आणि नातेसंबंध === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाचे एक महत्त्वाचे सामाजिक वैशिष्ट्य म्हणजे कुटुंबीयांचे एकत्र येणे. रोजगारासाठी शहरांत राहणारे अनेक कोकणवासी उत्सवाच्या काळात मूळ गावी परततात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या संदर्भात चाकरमानी गणपती–गौरीच्या निमित्ताने गावी येत असल्याची नोंद आहे. त्यामुळे उत्सवाच्या काळात काही बंद घरे पुन्हा उघडली जातात आणि कुटुंबीयांची गावातील उपस्थिती वाढते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="पुढारी-सिंधुदुर्ग-गणेशोत्सव-2025"/> उत्सवाच्या तयारीत घराची स्वच्छता, सजावट, पूजासाहित्याची व्यवस्था आणि नैवेद्याची तयारी यांसारख्या कामांत कुटुंबातील विविध सदस्य सहभागी होतात. काही कुटुंबांत विशिष्ट धार्मिक पद्धती अनेक पिढ्यांपासून चालत आल्याचेही आढळते. अशा परंपरांमधून उत्सव हा कौटुंबिक धार्मिक आचारांचे सातत्य राखण्याचा प्रसंग ठरतो.<ref name="सकाळ-साखरपा-चारपिढ्यांचीआरती" /> ओवसा आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने माहेर–सासर संबंधांनाही स्थान मिळते. काही कोकणी भागांत नववधूचा पहिला ओवसा ही महत्त्वाची कौटुंबिक प्रथा आहे. वाण देणे, गौरीपूजनात सहभागी होणे आणि स्त्रियांनी एकमेकींच्या घरी जाणे यांसारख्या प्रथा उत्सवाच्या सामाजिक व्यवहाराशी जोडलेल्या आहेत.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024"/> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग आढळतो. गौरीचे आवाहन, स्थापना, पूजन, नैवेद्य, ओवसा आणि काही ठिकाणी विसर्जन या विधींमध्ये स्त्रियांची भूमिका स्पष्टपणे नोंदली आहे. गौरीव्रताच्या काही पद्धतींमध्ये जलस्रोतावर जाऊन गौरीचे प्रतीक आणणे आणि त्याचे पूजन करणे या प्रक्रियेतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/> ओवसा ही स्त्रियांच्या परस्पर सामाजिक संबंधांशी जोडलेली परंपरा आहे. नववधूचा पहिला ओवसा, वाणाची देवाणघेवाण आणि गौरीपूजेच्या निमित्ताने स्त्रियांचे एकत्र येणे यांमधून स्त्रियांच्या कौटुंबिक आणि सामाजिक सहभागाला उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते.<ref name="सकाळ-म्हापण-ओवसापूजन-2024" /><ref name="सकाळ-मंडणगड-गौराई-2025"/> फुगडी, झिम्मा-पिंगा किंवा इतर स्त्रीप्रधान लोकप्रकार काही स्थानिक गौरी–गणपती कार्यक्रमांमध्ये सादर केले जातात. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीनुसार महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केली होती. अशा कार्यक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांच्या सांस्कृतिक सहभागालाही व्यासपीठ मिळते.<ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवातील घरगुती पूजा अनेक ठिकाणी ग्रामस्तरावरील सामूहिक कार्यक्रमांशी जोडली जाते. घराघरांत आरती, भजन, जाखडी किंवा इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरत्या आणि भजनांचे आयोजन होत असल्याचे आढळते.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> लोककलांच्या माध्यमातूनही ग्रामसमुदायाचा सहभाग व्यक्त होतो. जाखडीमध्ये गायन, नृत्य, वादन आणि दोन गटांमधील प्रश्नोत्तर किंवा कोडी यांचा समावेश होतो. काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024">“गावतळेत जाखडी नृत्याने गणरायांना निरोप”. ''सकाळ'', 12 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop24c16291-txt-ratnagiri-20240912124226]</ref> ग्रामसमुदायाच्या सहभागाचे स्वरूप मात्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरी उत्सव घरगुती स्वरूपाचा असल्याची नोंद आहे, तर कोकणातील काही गावांमध्ये सामुदायिक गणपतीच्या स्वतंत्र पद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवाचे सामाजिक एकत्रीकरण हे सर्व गावांत समान पद्धतीने घडते असे म्हणता येत नाही.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020">“‘एक गाव एक गणपती’ च्या 48 वर्ष परंपरेचं कोकणातील उर्सें गाव”. ''सकाळ'', 26 ऑगस्ट 2020. [https://www.esakal.com/kokan/kasa-villege-48-years-tradition-one-village-one-ganesh]</ref> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सवाशी जाखडी, भजन, फुगडी आणि गणेश–गौराई गीतांसारखे विविध लोककलाप्रकार जोडलेले आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक संदर्भग्रंथात कोकणातील आगरी–कुणबी समाजाच्या गौरी–गणपती नृत्याची नोंद आहे; या नृत्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/> भजनपरंपरेलाही कोकणातील गणेशोत्सवात स्थान आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणेशोत्सवाच्या काळात भजन आणि इतर धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> लोककलांच्या सादरीकरणामुळे धार्मिक उत्सवाच्या काळात पारंपरिक गायन, नृत्य, वादन आणि सामूहिक सहभागाला स्थान मिळते. जाखडीच्या विकसित स्वरूपात पारंपरिक वाद्यांसोबत आधुनिक वाद्यांचा वापर झाल्याच्या नोंदी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे उत्सवाशी जोडलेल्या लोककलांमध्ये परंपरेचे सातत्य आणि सादरीकरणातील बदल हे दोन्ही घटक दिसतात.<ref name="सकाळ-जाखडी-2024" /> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === गणपती–गौरी उत्सव कोकणातील धार्मिक आणि सामाजिक जीवनातील महत्त्वाच्या उत्सवपरंपरांपैकी एक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गौरी–गणपतीला प्रमुख सण म्हणून स्थान दिले आहे. या काळात चाकरमानी मूळ गावी परतणे, घरगुती पूजा, भजन, आरती आणि लोककलांचे कार्यक्रम यांमुळे उत्सवाला व्यापक सामाजिक संदर्भ प्राप्त होतो.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> उत्सवाच्या परंपरेत स्थानिक समाजांची सांस्कृतिक वैशिष्ट्येही प्रतिबिंबित होतात. आगरी–कुणबी समाजाशी संबंधित गौरी–गणपती नृत्य, सोनकोळी समाजातील गणपती–गौरीशी संबंधित विशिष्ट धार्मिक व खाद्यपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांची ‘गावूर’ परंपरा ही त्याची वेगवेगळी उदाहरणे आहेत.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Harad-Joglekar-2017"/><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024">सकाळ वृत्तसेवा. “पालघर, विक्रमगड, डहाणू, वाडा परिसरातील आदिवासी समाजाची ‘गावूर’ परंपरा”. ''सकाळ'', 9 सप्टेंबर 2024. [https://www.esakal.com/mumbai/todays-latest-marathi-news-mum24h87299-txt-palghar-today-20240909113520]</ref> त्यामुळे कोकणातील गणपती–गौरी परंपरेचे सांस्कृतिक महत्त्व तिच्या एकरूपतेत नसून स्थानिक विविधतेतही दिसून येते. धार्मिक विधी, कौटुंबिक संबंध, स्त्रियांचा सहभाग, ग्रामस्तरीय कार्यक्रम, लोककला, स्थानिक वस्तुसंस्कृती आणि स्थलांतरित कोकणवासीयांचे मूळ गावाशी असलेले संबंध या विविध घटकांना हा उत्सव एकत्र आणतो. उपलब्ध नोंदींच्या आधारे गणपती–गौरी उत्सवाकडे कोकणातील धार्मिक परंपरा आणि सामाजिक-सांस्कृतिक जीवन यांना जोडणारा बहुआयामी उत्सव म्हणून पाहता येते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> === स्त्रियांचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्थान === गौरीपूजा आणि ओवसा या परंपरांमध्ये स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग दिसून येतो. गौरीचे आवाहन, पूजेची तयारी, नैवेद्य, आरती, ओवसा भरणे आणि वाण देणे या विविध धार्मिक व सामाजिक कृतींमध्ये स्त्रिया सहभागी होतात. काही गौरीव्रताच्या पद्धतींमध्ये जलस्रोतावरून गौरीचे प्रतीक आणण्याच्या विधीतही स्त्रियांचा सहभाग असतो.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-विधी"/><ref name="एबीपी-गौरीआगमन-2017"/> ओवसा, गणेश–गौराईची गीते, फुगडी आणि इतर सामूहिक स्त्री-उपक्रमांमधून धार्मिक विधींबरोबर स्त्रियांचा सांस्कृतिक सहभागही व्यक्त होतो. कुंकेरीच्या १९६१ च्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळात स्त्रिया फुगड्या खेळत असल्याची नोंद आहे. सिंधुदुर्गातील भिरवंडे येथील नोंदीत महिलांनी गणेश–गौराई गीत, आरती, फुगडी आणि इतर सामूहिक सादरीकरणे केल्याचे नमूद आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961"/><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023"/> स्त्रियांच्या सहभागातून धार्मिक विधी, कौटुंबिक प्रथा आणि स्थानिक सांस्कृतिक सादरीकरण यांना उत्सवाच्या चौकटीत स्थान मिळते. गौरीव्रताशी संबंधित मौखिक कथनपरंपराही धार्मिक आचार आणि श्रद्धांचे स्पष्टीकरण करण्याचे माध्यम आहे. त्यामुळे स्त्रियांचा सहभाग हा उत्सवाच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक दोन्ही अंगांशी संबंधित असल्याचे उपलब्ध नोंदींवरून दिसते.<ref name="सहपेडिया-गौरीव्रत-कथनपरंपरा"/> === ग्रामसमुदायाचे एकत्रीकरण === गणपती–गौरी उत्सवाच्या काळात काही गावांमध्ये घराघरांत आरती, भजन किंवा इतर धार्मिक कार्यक्रमांसाठी लोक एकत्र येतात. रत्‍नागिरीतील वृत्तनोंदींमध्ये गणपतीच्या काळात घराघरांत सामूहिक आरती आणि भजनांचे कार्यक्रम होत असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /> काही ठिकाणी उत्सवाशी संबंधित लोककला आणि मिरवणुका सामूहिक सहभागातून पार पडतात. जाखडीच्या सादरीकरणात गायन, नृत्य आणि वादन यांचा समावेश असतो; काही ठिकाणी गणपतीच्या विसर्जनाच्या मिरवणुकीतही जाखडीचे सादरीकरण केले जाते.<ref name="मराठीविश्वकोश-नृत्यनोंद"/><ref name="सकाळ-गावतळे-जाखडी-2024"/> उत्सवाच्या काळात शहरातून मूळ गावी परतणाऱ्या चाकरमान्यांमुळे काही गावांमध्ये लोकवर्दळ वाढते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या नोंदींमध्ये गणपती–गौरीच्या निमित्ताने चाकरमानी गावी परतत असल्याचे नमूद केले आहे. या काळात कुटुंबीय, नातेवाईक आणि गावातील इतर लोकांच्या भेटीगाठींचे प्रमाण वाढते, असे स्थानिक वृत्तांतांवरून दिसते.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा"/> ग्रामसमुदायाचा सहभाग मात्र सर्व ठिकाणी एकसारखा नसतो. काही गावांमध्ये घरगुती गणपती–गौरीची परंपरा प्रमुख आहे, तर काही ठिकाणी सामुदायिक स्वरूपाच्या उत्सवपद्धती आढळतात. त्यामुळे उत्सवामुळे होणारे सामाजिक एकत्रीकरण स्थानिक रचना आणि परंपरेनुसार बदलते.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-उर्से-एकगावएकगणपती-2020"/> === लोककला आणि सांस्कृतिक वारसा === गणपती–गौरी उत्सव हा कोकणातील काही लोककलांच्या सादरीकरणाशी संबंधित आहे. आगरी–कुणबी समाजातील गौरी–गणपती नृत्य, ज्याला काही ठिकाणी जाखडी किंवा चेऊली नाच असेही संबोधले जाते, ही त्याची उल्लेखनीय उदाहरणे आहेत. या नृत्यपरंपरेत गायन, वादन, प्रश्नोत्तरात्मक सादरीकरण आणि नृत्य यांचा समावेश आढळतो.<ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर"/><ref name="मराठीविश्वकोश-लोकनृत्य"/> जाखडी, भजन, गणेश–गौराईची गीते आणि फुगडी यांसारख्या प्रकारांना उत्सवाच्या काळात सादरीकरणाचे व्यासपीठ मिळते. कुंकेरीच्या ग्रामसर्वेक्षणात गणपती–गौरीच्या काळातील फुगडीची नोंद आहे, तर भिरवंडे येथील वृत्तांतात महिलांनी गणेश–गौराई गीत आणि विविध फुगडीप्रकार सादर केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="कुंकेरी-ग्रामसर्वेक्षण-1961" /><ref name="सकाळ-भिरवंडे-गणेशगौराईगीत-2023" /> लोककलांच्या बाबतीतही प्रादेशिक विविधता महत्त्वाची आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक सांस्कृतिक अभ्यासात आगरी आणि कुणबी समाजांच्या गौरी–गणपती नृत्याचा कोकणातील वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनृत्य म्हणून उल्लेख केला आहे. त्यामुळे गणपती–गौरी उत्सव हा काही स्थानिक लोककलांच्या सादरीकरणासाठी आणि त्यांच्या सांस्कृतिक सातत्यासाठी महत्त्वाचा संदर्भ ठरतो.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती"/> === कोकणच्या सांस्कृतिक ओळखीतील स्थान === कोकणातील गणपती–गौरी उत्सवाच्या सांस्कृतिक संदर्भात धार्मिक परंपरा, कुटुंब, स्थलांतर, लोककला आणि स्त्रियांचा सहभाग हे विविध घटक एकत्र येतात. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांच्या सांस्कृतिक नोंदींमध्ये गणपती–गौरी हा प्रमुख सण म्हणून नोंदला असून चाकरमानींच्या मूळ गावी परतण्याशी त्याचा संबंधही स्पष्ट केला आहे.<ref name="Vishwakosh-Ratnagiri-District" /><ref name="मराठीविश्वकोश-सिंधुदुर्ग-जिल्हा" /> या उत्सवाच्या स्थानिक रूपांमध्ये प्रादेशिक आणि समाजनिहाय विविधता दिसते. रायगडातील आगरी–कुणबी लोकनृत्य, रत्‍नागिरीतील जाखडी व भजनपरंपरा, सिंधुदुर्गातील विशिष्ट कौटुंबिक गौरीपरंपरा आणि पालघर परिसरातील काही आदिवासी समुदायांतील ‘गावूर’ यांसारख्या उदाहरणांतून ही विविधता स्पष्ट होते.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="सकाळ-पालघर-गावूर-2024"/><ref name="महाराष्ट्रटाइम्स-सिंधुदुर्ग-गौरी-नैवेद्य-2023"/> गणपती–गौरी उत्सवाच्या माध्यमातून धार्मिक परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक जीवन यांचा परस्परसंबंध व्यक्त होतो. घरगुती पूजाविधींपासून सामुदायिक आरती, लोकनृत्य आणि विसर्जन मिरवणुकीपर्यंत विविध स्तरांवर व्यक्ती आणि समूहांचा सहभाग आढळतो. त्यामुळे उत्सव हा धार्मिक आचारांबरोबरच सामाजिक आणि लोकसांस्कृतिक सहभागाचा एक प्रसंग ठरतो.<ref name="Sakal-Ratnagiri-Aartya-2024" /><ref name="महाराष्ट्र-भूमीआणिलोक-प्रयोगकलागॅझेटिअर" /> मात्र कोकणची सांस्कृतिक ओळख केवळ गणपती–गौरी उत्सवाने निश्चित होत नाही. कोकणातील विविध समाज, त्यांच्या धार्मिक परंपरा, लोककला, समुद्राशी व शेतीशी असलेले संबंध आणि स्थानिक इतिहास यांच्या एकत्रित परिणामातून या प्रदेशाची सांस्कृतिक ओळख घडते. त्या व्यापक सांस्कृतिक पटातील गणपती–गौरी उत्सव हा एक महत्त्वाचा धार्मिक, कौटुंबिक आणि लोकसांस्कृतिक घटक आहे.<ref name="महाराष्ट्र-उपप्रादेशिक-संस्कृती" /><ref name="मराठीविश्वकोश-कोकण"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन.jpg|कोकणातील गणपती आणि गौरीपूजन File:कोकणातील गणेशोत्सव.jpg|कोकणातील गणेशोत्सव File:देखाव्यासह गणपती आणि गौरी.jpg|देखाव्यासह गणपती आणि गौरी File:Ganpati Festival.jpg|गणपती उत्सव File:Ganpati Bappa 2.jpg|गणपती बाप्पाची प्रतिमा File:Ganpati Murti at Home.jpeg|घरगुती गणपतीची मूर्ती File:Ganapati with Mooshak.jpg|मूषकासह गणपती File:गौरी (महालक्ष्मी ) (1).jpg|गौरी (महालक्ष्मी) </gallery> == हेही पहा == * [[गणेश चतुर्थी]] * [[गणेशोत्सव]] * [[गणपती]] * [[गौरीपूजन]] * [[ज्येष्ठा गौरी]] * [[कोकण]] * [[महाराष्ट्रातील लोककला]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] == बाह्यदुवे == * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ गणेशोत्सव — मराठी विश्वकोश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210829044744/https://vishwakosh.marathi.gov.in/21292/ |date=2021-08-29 }} * [https://vishwakosh.marathi.gov.in/22225/ गौरी — मराठी विश्वकोश]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र राज्य गॅझेटिअर्स विभाग] * [https://www.sahapedia.org/gauri-vrata-maharashtra Gauri Vrata in Maharashtra — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/gaur%C4%AB-vrata-introduction Gaurī Vrata: An Introduction — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/rituals-of-gaur%C4%AB-vrata Rituals of Gaurī Vrata — Sahapedia] * [https://www.sahapedia.org/narratives-of-gaur%C4%AB-vrata Narratives of Gaurī Vrata — Sahapedia] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:गणेशोत्सव]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोककला]] f0hmkhifmxek3ydwc4zfpg9172y2jtp 0 383753 2710700 2708699 2026-09-19T10:07:40Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2710700 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{बदल}} '''तुंगनाथ''' हे उत्तराखंडमधील रुद्रप्रयाग जिल्ह्यातील एक पवित्र मंदिर आहे. हे जगातील सर्वात उंच शिवमंदिर असून ते १,२०७३ फूट उंचीवर स्थित आहे.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/tungnath-temple-twelve-fascinating-facts/ उत्तराखंडमधील तुंगनाथ मंदिराविषयी]</ref> हे मंदिर 'पंचकेदार' या तीर्थक्षेत्रांच्या समूहाचा एक भाग आहे आणि 'तृतीय केदार' म्हणूनही ओळखले जाते; येथे भगवान शिवाच्या हातांची पूजा केली जाते.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/panch-kedar/ उत्तराखंडमध्ये पंच केदार यात्रा]</ref> या मंदिराचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे प्रसिद्ध 'चोपटा-तुंगनाथ ट्रेक'. हा ट्रेक चोपटा गावातून सुरू होतो आणि तुंगनाथ मंदिरापर्यंत जातो. चोपटा हे गाव आपल्या हिरव्यागार दऱ्या आणि अथांग नैसर्गिक सौंदर्यामुळे 'उत्तराखंडचे मिनी स्वित्झर्लंड' म्हणून ओळखले जाते.<ref>[https://www.manchalamushafir.com/chopta-uttarakhand/ उत्तराखंडचे 'मिनी स्वित्झर्लंड']</ref> चोपटा ते तुंगनाथ हे अंतर ३.५ किमी आहे. तसेच, मंदिरापासून १.५ किमीची एक छोटी चढाई केल्यावर १३,१२३ फूट (४,००० मीटर) उंचीवर असलेल्या चंद्रशिला शिखरावर पोहोचता येते. ky5nea2qkmwwx0kl00yu1jfmzdn14bn 0 384052 2710632 2709925 2026-09-18T23:59:15Z Xqbot 6858 Bot: Fixing double redirect from [[पेरूगेट चौक मित्र मंडळ , ट्रस्ट,पुणे]] to [[पेरूगेट चौक मित्र मंडळ ट्रस्ट,पुणे]] 2710632 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पेरूगेट चौक मित्र मंडळ ट्रस्ट,पुणे]] 206zveh6h3f7gbvelrspd3atf349znh 0 384228 2710547 2710487 2026-09-18T14:08:07Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2710547 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंडमधील क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 456xl2xe091uy5c0wsanhfrw1259ynm 2710548 2710547 2026-09-18T14:08:19Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2710548 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंडमधील क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 3du2d5lfq6jh2g7s0z87uoo0jktblmv 2710549 2710548 2026-09-18T14:09:11Z अभय नातू 206 /* यादी */ 2710549 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] oar7vhesdh5hu4yhpu72mmsql8plqbj 2710570 2710549 2026-09-18T16:21:42Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710570 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] dmxhxhmjbp1sicjmwra7c5bt4jkoj3q 2710571 2710570 2026-09-18T16:25:46Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710571 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] fisflitg366cz67stmdxjjt0827hxvi 2710572 2710571 2026-09-18T16:26:27Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710572 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 1uy95cz0c0acop4fnqb2o7il43gd54g 2710573 2710572 2026-09-18T16:28:27Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710573 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67128.html १९८] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रेल्वे युनियन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67137.html २०१] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] awqsq4a41zxza135yfco5rgvf3u5pe1 2710574 2710573 2026-09-18T16:29:08Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710574 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67128.html १९८] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रेल्वे युनियन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67137.html २०१] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] aajnoxpgib3g1iag8hwnympnkzunx6r 2710577 2710574 2026-09-18T16:32:11Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710577 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67128.html १९८] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रेल्वे युनियन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67137.html २०१] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67158.html २२९] || ५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SA}} || rowspan=3 | |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67085.html २३०] || ७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67139.html २३१] || ८ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] nnd8x49v5ofj0zphhi647eyjkxvdz0i 2710579 2710577 2026-09-18T16:36:51Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710579 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67128.html १९८] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रेल्वे युनियन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67137.html २०१] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67158.html २२९] || ५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SA}} || rowspan=3 | |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67085.html २३०] || ७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67139.html २३१] || ८ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66987.html २४७] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IRE}} || rowspan=5 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66982.html २५३] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67201.html २६३] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुडगांव|नेहरू स्टेडियम]], [[गुडगांव]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67205.html २६८] || २३ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|NZ}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] pkmc4zqali77jhsuvd2ghhfm0f9siey 2710581 2710579 2026-09-18T16:37:37Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710581 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67128.html १९८] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रेल्वे युनियन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67137.html २०१] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67158.html २२९] || ५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SA}} || rowspan=3 | |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67085.html २३०] || ७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67139.html २३१] || ८ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66987.html २४७] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IRE}} || rowspan=5 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66982.html २५३] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67201.html २६३] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[गुडगांव|नेहरू स्टेडियम]], [[गुडगांव]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67205.html २६८] || २३ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|NZ}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] n0vnmpj8tpce9cghlpxcic36e8hhlch 2710583 2710581 2026-09-18T16:38:12Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710583 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67128.html १९८] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रेल्वे युनियन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67137.html २०१] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67158.html २२९] || ५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SA}} || rowspan=3 | |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67085.html २३०] || ७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67139.html २३१] || ८ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66987.html २४७] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IRE}} || rowspan=5 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66982.html २५३] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67201.html २६३] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[गुडगांव|नेहरू स्टेडियम]], [[गुडगांव]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67205.html २६८] || २३ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|NZ}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67132.html २८०] || २४ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67133.html २८१] || २५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67217.html २८४] || २७ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|आंग्लेशिया रोड मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] qtv02w2v4zkrut63yze3o2815re7gzc 2710584 2710583 2026-09-18T16:41:47Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710584 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67128.html १९८] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रेल्वे युनियन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67137.html २०१] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67158.html २२९] || ५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SA}} || rowspan=3 | |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67085.html २३०] || ७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67139.html २३१] || ८ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66987.html २४७] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IRE}} || rowspan=5 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66982.html २५३] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67201.html २६३] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[गुडगांव|नेहरू स्टेडियम]], [[गुडगांव]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67205.html २६८] || २३ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|NZ}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67132.html २८०] || २४ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67133.html २८१] || २५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67217.html २८४] || २७ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|आंग्लेशिया रोड मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67162.html २९८] || २६ जून १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|कॅम्पबेल पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|मिल्टन केन्स]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67068.html ३०२] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67070.html ३०४] || २० जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] 27hi2rkecsfq5gwwszrmojsfjrnn0fd 2710585 2710584 2026-09-18T16:46:44Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2710585 wikitext text/x-wiki खालील यादी आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. आयर्लंडने २८ जून १९८७ रोजी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | आयर्लंडने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंं. एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67025.html ९२] || २८ जून १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[ओर्मियु क्रिकेट स्टेडियम]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|AUS}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67026.html ९३] || १ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67027.html ९४] || २ जुलै १९८७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67037.html १०१] || २९ नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|NZL}} || rowspan=9 | [[१९८८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९८८ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67038.html १०३] || ३० नोव्हेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[विलेटन स्पोर्ट्स क्लब क्र.२]], [[पर्थ]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67040.html १०५] || ४ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67041.html १०७] || ५ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67045.html ११०] || ९ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67050.html ११३] || ११ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67046.html ११४] || १३ डिसेंबर १९८८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67048.html ११८] || १६ डिसेंबर १९८८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरे ग्रामर विद्यालय ओव्हल क्र.१]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67056.html १२०] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67062.html १२२] || १९ जुलै १९८९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९८९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67064.html १२४] || २० जुलै १९८९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|NED}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67066.html १२६] || २१ जुलै १९८९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67076.html १३२] || १८ जुलै १९९० || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९० युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67079.html १३४] || १९ जुलै १९९० || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67077.html १३६] || २० जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इव्हानहो क्रिकेट क्लब मैदान|इव्हानहो स्टेडियम]], [[लीस्टरशायर|कर्बी मक्सलो]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67081.html १३७] || २२ जुलै १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेट ओक्ले क्रिकेट क्लब मैदान|ओक्ले स्टेडियम]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|ENG}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67082.html १३८] || १६ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=2 | |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67087.html १३९] || १७ ऑगस्ट १९९० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[ऑबजरवेट्री लेन मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66998.html १४४] || १६ जुलै १९९१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९१ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66999.html १४५] || १७ जुलै १९९१ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|DEN}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67001.html १४७] || १९ जुलै १९९१ || {{crw|NED}} || {{flagicon|NED}} [[स्पोर्टपार्क कोनिंकलिजेके एचएफसी]], [[नूर्द-हॉलंड|हार्लेम]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67102.html १६२] || २० जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|NZ}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९३ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67104.html १६४] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[क्राइस्टचर्च मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67112.html १६९] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सोनिंग लेन मैदान]], [[बर्कशायर|रीडींग]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67115.html १७१] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[बँक ऑफ इंग्लंड मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन कॉलेज मैदान|वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67121.html १८२] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[पाउंड लेन क्रिकेट मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|मार्लो]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67124.html १८६] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[डॉर्किंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सरे|डॉर्किंग]] || {{crw|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67128.html १९८] || १८ जुलै १९९५ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|रेल्वे युनियन स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} || rowspan=4 | [[१९९५ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67137.html २०१] || १९ जुलै १९९५ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67131.html २०२] || २० जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67083.html २०४] || २२ जुलै १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67084.html २१६] || १८ जुलै १९९६ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|NZL}} || rowspan=6 | |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67138.html २१७] || १९ जुलै १९९६ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|पेमब्रोक क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|NZL}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67152.html २१८] || २१ जुलै १९९६ || {{crw|NZL}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|कार्लिस्ले क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || अनिर्णित |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67158.html २२९] || ५ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{crw|SA}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67085.html २३०] || ७ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67139.html २३१] || ८ ऑगस्ट १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IRE}} [[सिडनी परेड]], [[डब्लिन]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66987.html २४७] || १२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IRE}} || rowspan=5 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९९७ आय.डब्ल्यू.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66982.html २५३] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66983.html २५७] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67201.html २६३] || १८ डिसेंबर १९९७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[गुडगांव|नेहरू स्टेडियम]], [[गुडगांव]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67205.html २६८] || २३ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|NZ}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67132.html २८०] || २४ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=4 | |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67133.html २८१] || २५ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[कॉलेज पार्क]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67217.html २८४] || २७ जुलै १९९८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IRE}} [[डब्लिन|आंग्लेशिया रोड मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|AUS}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67162.html २९८] || २६ जून १९९९ || {{crw|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|कॅम्पबेल पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|मिल्टन केन्स]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67068.html ३०२] || १९ जुलै १९९९ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} || rowspan=3 | [[१९९९ युरोप महिला क्रिकेट चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67070.html ३०४] || २० जुलै १९९९ || {{crw|NED}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|IRE}} |- style="background:#cfc;" | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67073.html ३०७] || २१ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|DEN}} [[नायकाबिंग मोर्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डेन्मार्क|नायकाबिंग मोर्स]] || {{crw|ENG}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट|महिला एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] lgs9wk8aqh0z4qzp1e99xya2xh5kfni 0 384237 2710551 2710525 2026-09-18T15:02:57Z AdvAnantGholam 172574 2710551 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. lebvbsiwvr4kxivnvc3fb4hv4gt8d7c 2710552 2710551 2026-09-18T15:06:43Z AdvAnantGholam 172574 2710552 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील संस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकपरंपरा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सामाजिक इतिहास]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक परंपरा]] orc5aufhk4iz65ma24kwv0xl82p4ozj 2710553 2710552 2026-09-18T15:06:45Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2710553 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील संस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकपरंपरा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सामाजिक इतिहास]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील धार्मिक परंपरा]] ceecej8968bhbj4akbgcvjcodg8xfqz 2710554 2710553 2026-09-18T15:13:46Z AdvAnantGholam 172574 2710554 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Major Castes and Tribes — Nhavi |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref>{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {कोकणातील लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] iln81gk0ulc7jpsb9v727v4rgevz7bd 2710555 2710554 2026-09-18T15:34:01Z AdvAnantGholam 172574 2710555 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Major Castes and Tribes — Nhavi |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref>{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 8jhtle1m3ipgia5jlk79s6n5zbh6c8p 2710556 2710555 2026-09-18T15:34:02Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2710556 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Major Castes and Tribes — Nhavi |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref>{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] sxd9pcm6b1a8a0k8utkefmx0h9604ad 2710557 2710556 2026-09-18T15:39:03Z AdvAnantGholam 172574 2710557 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 7lceu8b9athhem043pxr3ox7vzajcpx 2710558 2710557 2026-09-18T15:43:44Z AdvAnantGholam 172574 2710558 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] b9lmmnvg85mpk3xvng8q0t5wjkr2ai4 2710559 2710558 2026-09-18T15:54:23Z AdvAnantGholam 172574 2710559 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] i85kqz8pkogqnm7euwm976ev9tpcntm 2710560 2710559 2026-09-18T15:54:24Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2710560 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 4owd04oyob46rqv1wybeeqgldilt3wu 2710563 2710560 2026-09-18T16:03:32Z AdvAnantGholam 172574 2710563 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == २५. आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |work=Maharashtra: Land and Its People |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] qj3o9olmox2drg0gfm43xupjn43wmjp 2710564 2710563 2026-09-18T16:03:34Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2710564 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == २५. आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |work=Maharashtra: Land and Its People |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] q9w23favgcfzlvvm6z6c8khlbpitpnt 2710567 2710564 2026-09-18T16:08:09Z AdvAnantGholam 172574 2710567 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == २५. आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |work=Maharashtra: Land and Its People |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |work=Maharashtra: Land and Its People |access-date=18 September 2026}}</ref> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022">{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–303 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] p23twidj3o55x689qutblxprgpprj7t 2710575 2710567 2026-09-18T16:30:17Z AdvAnantGholam 172574 /* २५. आधुनिक काळातील मानपान */ 2710575 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="LoksahityaMU">{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |work=Maharashtra: Land and Its People |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |work=Maharashtra: Land and Its People |access-date=18 September 2026}}</ref> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022">{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–303 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] mizblzscxk88xbjbk6x0c3y1oa3ekoj 2710578 2710575 2026-09-18T16:34:47Z AdvAnantGholam 172574 2710578 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/htm Gutenberg].</ref> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतनव्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतनव्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref>“Watan System.” In BHIC-109: History of Medieval India, Indira Gandhi National Open University, Unit 14, pp. 14.7.5. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU].</ref> वतनव्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915"/> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008">{{cite journal |last=Hadap |first=Shilpa |author2=Joglekar, P. P. |title=A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography |journal=Bulletin of the Deccan College Research Institute |volume=68/69 |year=2008–2009 |pages=215–229 |url=https://www.jstor.org/stable/42931208}}</ref> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] kguyc8hrwlmh0iusrxcl9uj3q8x96m9 2710589 2710578 2026-09-18T16:59:27Z AdvAnantGholam 172574 2710589 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” ''Asian Ethnology'', Vol. 81, No. 1 & 2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतनव्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतनव्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref>“अलुते – बलुते.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] rhyvb57l7qfbqampti438sttbc1hd19 2710590 2710589 2026-09-18T17:03:42Z AdvAnantGholam 172574 /* वतन व्यवस्था आणि मानपान */ 2710590 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” ''Asian Ethnology'', Vol. 81, No. 1 & 2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील अग्रक्रम यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. काही वतनदार पदांना सामाजिक मानमरातब किंवा विशिष्ट समारंभातील मान प्राप्त झाला होता; परंतु प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. वतनव्यवस्थेच्या ऱ्हासानंतरही काही गावांमध्ये तिच्याशी संबंधित सामाजिक आणि धार्मिक परंपरांचे अवशेष किंवा रूपांतरित स्वरूप टिकून राहिले असण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना वतनव्यवस्थेचा ऐतिहासिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो; मात्र एखाद्या विशिष्ट गावातील मानपानाचा हक्क वतनातूनच निर्माण झाला होता, असे म्हणण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा आवश्यक आहे. === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] lz8k3v047nco2egz772h4scauin573g 2710591 2710590 2026-09-18T17:05:15Z AdvAnantGholam 172574 /* वतन व्यवस्था आणि मानपान */ 2710591 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” ''Asian Ethnology'', Vol. 81, No. 1 & 2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] k3484qaq4bvi4j3iz2weyc9b4apu9zv 2710592 2710591 2026-09-18T17:07:02Z AdvAnantGholam 172574 2710592 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्था यांचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपलब्ध शैक्षणिक अभ्यास ग्रामदैवतांच्या श्रद्धा, धार्मिक विधी, स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती आणि विशिष्ट धार्मिक भूमिकांवर प्रकाश टाकतात; मात्र त्यावरून संपूर्ण कोकणासाठी मानकरी व्यवस्थेचे एकच स्वरूप निश्चित करता येत नाही. म्हणून मानपानाच्या परंपरेचा पुढील अभ्यास करताना प्रत्येक धार्मिक उत्सव, देवस्थान आणि गावाच्या उपलब्ध पुराव्यांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे अधिक योग्य ठरते. === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 0e1wc61s7hf59w3sbp6f3b7x1vepo27 2710593 2710592 2026-09-18T17:15:24Z AdvAnantGholam 172574 /* ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था */ 2710593 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] iiyfzwd5zyo029ik269jan7voop3oaa 2710594 2710593 2026-09-18T17:24:50Z AdvAnantGholam 172574 /* लोककला आणि मानपान */ 2710594 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] p821v7tmtu41zf7puu534gfcu1ykqw9 2710599 2710594 2026-09-18T18:41:12Z AdvAnantGholam 172574 2710599 wikitext text/x-wiki कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] m2wxw8ueenhbrropiy0v080m6uougsa 2710600 2710599 2026-09-18T18:43:34Z AdvAnantGholam 172574 2710600 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 6190svjrdj5mcbql110q3pml9i0m2na 2710601 2710600 2026-09-18T18:43:36Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2710601 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार ‘मानपान’ या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> कोकणातील मानपानाची परंपरा सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] dpubq3ve7bv9yddeb23yfai0sf6xen3 2710602 2710601 2026-09-18T18:45:51Z AdvAnantGholam 172574 2710602 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार '''‘मानपान’''' या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> '''कोकणातील मानपानाची परंपरा''' सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 8wvmtrtl24d8p6rse3znkuo9ez4s44i 2710635 2710602 2026-09-19T01:29:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2710635 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार '''‘मानपान’''' या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> '''कोकणातील मानपानाची परंपरा''' सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga"/> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026"/> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 4i3wv3b7vzwh5fibqai8nex6arw2bsw 2710668 2710635 2026-09-19T06:32:19Z AdvAnantGholam 172574 2710668 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार '''‘मानपान’''' या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> '''कोकणातील मानपानाची परंपरा''' सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ व्यक्तीगत प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांच्या उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती.<ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासनिक कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासनिक अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गाव कामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” Bulletin of the Deccan College Research Institute, Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.<ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या 1915 मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” मराठी विश्वकोश, 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” Indian Antiquary, Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga"/> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026"/> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 9rlzba5ltorycfwx3d1x2tsaacwv1qy 2710671 2710668 2026-09-19T07:05:59Z AdvAnantGholam 172574 2710671 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार '''‘मानपान’''' या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> '''कोकणातील मानपानाची परंपरा''' सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ वैयक्तिक प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांची उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता, असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासकीय कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” ''Asian Ethnology'', Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. <ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या १९१५ मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार, गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” ''मराठी विश्वकोश'', 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार, पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार, शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga"/> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026"/> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] hv7btkd0bydyzz3scuj7runvemaldph 2710672 2710671 2026-09-19T07:06:00Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2710672 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार '''‘मानपान’''' या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> '''कोकणातील मानपानाची परंपरा''' सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ वैयक्तिक प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांची उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता, असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासकीय कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” ''Asian Ethnology'', Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. <ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या १९१५ मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार, गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” ''मराठी विश्वकोश'', 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार, पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार, शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga"/> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधीमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे.<ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासनिक हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधीतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधीतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता असे म्हणण्याऐवजी, उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026"/> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/></ref> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] evi6n2af5uwqucyn3gdls7xu6tq9v3x 2710674 2710672 2026-09-19T07:16:25Z AdvAnantGholam 172574 2710674 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार '''‘मानपान’''' या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> '''कोकणातील मानपानाची परंपरा''' सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ वैयक्तिक प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांची उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता, असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासकीय कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” ''Asian Ethnology'', Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. <ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या १९१५ मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार, गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” ''मराठी विश्वकोश'', 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार, पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार, शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga"/> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून, त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार, काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधींमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. <ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून, काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार, कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार, चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार, अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासकीय हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार, जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधींतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधींतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार, जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार, शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधींतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार, जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता, असे म्हणण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार, बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार, ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार, स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार, गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार, शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार, शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार, जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र, या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र, या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार, ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026"/> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] igkg37ixmhqakkmb90fslc1zzk75s98 2710675 2710674 2026-09-19T07:16:26Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2710675 wikitext text/x-wiki [[File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|thumb|right|300px|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी नाचवतानाचे दृश्य ... ता. लांजा, जि. रत्‍नागिरी]] कोकणातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनामध्ये धार्मिक श्रद्धा, ग्रामदैवतांची उपासना, ग्रामपरंपरा आणि उत्सव यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. या परंपरांच्या संदर्भात काही गावांमध्ये विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना परंपरेने काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान प्राप्त झालेले आढळतात. अशा पारंपरिक सन्मान, अधिकार आणि धार्मिक विधींमध्ये त्यांचे केले जाणारे पालन यांचा विचार '''‘मानपान’''' या व्यापक संकल्पनेत करता येतो. <ref name="HadapJoglekar2008">Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> कोकणातील स्थानिक देवता आणि धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना ग्रामसमाज, धार्मिक आचार-वर्तन आणि स्थानिक सामाजिक अर्थनिर्मिती यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. स्थानिक देवतांच्या धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना मानकरींच्या सहभागाचाही उल्लेख आढळतो. <ref name="Kale2022">Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> '''कोकणातील मानपानाची परंपरा''' सर्व गावांमध्ये एकसारखी होती किंवा आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. गाव, देवस्थान, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि त्यांचे पालन करण्याच्या पद्धती वेगवेगळ्या असू शकतात. === ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ : संकल्पना === कोकणातील पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात ‘मान’, ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संज्ञा परस्परांशी संबंधित आहेत; मात्र त्या एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. ‘मान’ या संकल्पनेत एखाद्या व्यक्तीला, कुटुंबाला किंवा समूहाला परंपरेने प्राप्त झालेला सन्मान, धार्मिक विधीतील विशिष्ट स्थान किंवा प्रथेनुसार मान्य असलेली भूमिका यांचा समावेश होऊ शकतो. ‘मानकरी’ ही संज्ञा अशा पारंपरिक मानाशी संबंधित व्यक्ती किंवा समूहासाठी वापरली जाते. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना मानकरींची भूमिका विशिष्ट विधी आणि देवतेच्या सार्वजनिक अभिव्यक्तीशी संबंधित असल्याचे आढळते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रअभ्यासात काही धार्मिक विधींमध्ये mānakarī हा देवतेच्या प्रतिनिधित्वाशी संबंधित विशिष्ट भूमिकेतील व्यक्ती असल्याचे नमूद केले आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–303. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> मानकरीची भूमिका सर्व ठिकाणी एकसारखी असते, असे मानता येत नाही. काळे यांच्या अभ्यासातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील अठरा उदाहरणांपैकी काही उदाहरणांत मानकरीची भूमिका विशिष्ट समुदायातील व्यक्तींमध्ये फिरती असल्याचे नमूद केले आहे. या अभ्यासातून मानकरी ही केवळ सामाजिक प्रतिष्ठेची संज्ञा नसून विशिष्ट स्थानिक धार्मिक परंपरा, विधी आणि समुदायाच्या सामाजिक रचनेशी जोडलेली भूमिका असू शकते, असे दिसून येते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांशी संबंधित प्रथा, श्रद्धा, आख्यायिका आणि उपासनेच्या पद्धती यांचा विचार करावा लागतो. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांच्या कोकणातील देवप्रतिमांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या स्वरूपांचा अभ्यास करण्यात आला आहे. त्यामुळे मानकरी आणि मानपान या संकल्पना समजून घेताना त्यांना ग्रामदैवतांच्या व्यापक धार्मिक-सांस्कृतिक संदर्भापासून वेगळे पाहता येत नाही. <ref name="HadapJoglekar2008"/> या संदर्भात ‘मानपान’ ही संज्ञा विशिष्ट मानांचे सामाजिक किंवा धार्मिक व्यवहारात केले जाणारे पालन, त्यानुसार दिला जाणारा सन्मान आणि परंपरेने निश्चित झालेल्या भूमिकांचा व्यवहारातील स्वीकार या व्यापक अर्थाने वापरता येते. मात्र ‘मानपान’ या संकल्पनेची एकच सार्वत्रिक व्याख्या संपूर्ण कोकणासाठी लागू होते, असे उपलब्ध स्रोतांवरून म्हणता येत नाही. विविध गावांमध्ये ग्रामदैवत, उत्सव, धार्मिक विधी, स्थानिक इतिहास आणि परंपरेनुसार मानांचे स्वरूप आणि मानकऱ्यांच्या भूमिका वेगवेगळ्या असू शकतात. त्यामुळे कोकणातील मानपानाचा अभ्यास करताना तो केवळ वैयक्तिक प्रतिष्ठेचा प्रश्न म्हणून न पाहता ग्रामदैवत, धार्मिक विधी, स्थानिक परंपरा आणि ग्रामसमाजातील पारंपरिक भूमिकांच्या परस्परसंबंधातून पाहणे आवश्यक ठरते. === मानपानाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी === कोकणातील मानपानाच्या परंपरेची सुरुवात नेमक्या कोणत्या काळात झाली, याबाबत संपूर्ण कोकणाला लागू होईल असा निश्चित कालखंड उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे सांगता येत नाही. मानपान ही एकच, एकसंध आणि एकाच काळात निर्माण झालेली व्यवस्था नसून स्थानिक ग्रामरचना, ग्रामदैवतांची उपासना, धार्मिक विधी, पारंपरिक अधिकार आणि सामाजिक संबंध यांच्या विकासाबरोबर वेगवेगळ्या ठिकाणी तिची विविध रूपे विकसित झालेली दिसतात. कोकणातील जुन्या लोकसांस्कृतिक नोंदींमध्ये गावाच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांना असलेले महत्त्व स्पष्टपणे दिसते. गावाची स्थापना झाल्यानंतर ग्रामदेवतेची स्थापना करून तिला गावाची रक्षणकर्ती देवता मानण्याची प्रथा असल्याचे वर्णन करण्यात आले आहे. ग्रामदेवतेच्या स्थापनेसाठी विशिष्ट धार्मिक विधी केले जात आणि काही ठिकाणी नव्या वस्तीच्या नावाशी देवतेचे नाव जोडले जात असे. या नोंदींमधून कोकणातील ग्रामरचना आणि धार्मिक परंपरा यांचा परस्परसंबंध जुना असल्याचे दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> या धार्मिक परंपरांमध्ये देवतेची पूजा, ग्रामउत्सव, स्थानिक पुजारी आणि विविध धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका यांना महत्त्व होते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील ग्रामदेवतेच्या मंदिरात विशिष्ट ऋतूंमध्ये ग्रामस्थ एकत्र येऊन पिकांचे संरक्षण, रोगराईपासून गावाचे रक्षण आणि पशुधनाच्या सुरक्षिततेसाठी धार्मिक राखण विधी करीत असल्याची ऐतिहासिक नोंद आढळते. त्यामुळे ग्रामदेवतेशी संबंधित धार्मिक विधी हे केवळ वैयक्तिक श्रद्धेचे स्वरूप नसून सामुदायिक जीवनाशी संबंधित होते, असे या नोंदींवरून दिसते. <ref name="JacksonEnthoven1915"/> कोकणातील धार्मिक व्यवस्थेच्या ऐतिहासिक विकासाचा विचार करताना पारंपरिक ग्रामसेवा आणि वतन व्यवस्थेचाही संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. दख्खनमध्ये वतन व्यवस्थेअंतर्गत गावातील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपात चालत आणि त्यांच्याशी विशिष्ट हक्क व सवलती जोडलेल्या असत. गावातील अशा पारंपरिक पदांमुळे सामाजिक भूमिका आणि अधिकार यांची एक निश्चित रचना निर्माण झाली होती. <ref name="IGNOUWatanSystem">Indira Gandhi National Open University, ''BHIC-109: History of India-V (c. 1550–1605)'', Unit 14: “Agrarian Economy and Agrarian Relations”, section 14.7.5 “Watan System”, p. 256. [https://www.egyankosh.ac.in/bitstream/123456789/77589/1/Unit-14.pdf IGNOU eGyanKosh].</ref> वतन व्यवस्था, ग्रामसेवा आणि धार्मिक परंपरा या सर्वांचा परस्परसंबंध प्रत्येक गावात समान होता, असे मानता येत नाही. तथापि, पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वंशपरंपरागत भूमिका, स्थानिक धार्मिक अधिकार आणि सामुदायिक विधी यांना महत्त्व असल्याने पुढील काळात काही धार्मिक किंवा सामाजिक मान विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांशी जोडले जाण्यास अनुकूल सामाजिक पार्श्वभूमी निर्माण झाली असावी. हा संबंध मात्र प्रत्येक गावासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुराव्याने तपासणे आवश्यक आहे. <ref name="Jackson1915">Jackson, A. M. T.; Enthoven, R. E. (comp.). ''Folk Lore Notes. Vol. II—Konkan''. British India Press, Mazgaon, Bombay, 1915. Reprinted from the ''Indian Antiquary''. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Project Gutenberg].</ref> कोकणातील मानकरी व्यवस्थेचा उपलब्ध आधुनिक शैक्षणिक अभ्यासही या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीला पुढील स्तर देतो. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवतांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास करताना मानकरींच्या धार्मिक भूमिकांचा संदर्भ दिला आहे. त्यांच्या अभ्यासातील उदाहरणांमध्ये मानकरी आणि स्थानिक देवता यांचा संबंध विशिष्ट धार्मिक विधी व स्थानिक सामाजिक परंपरांशी जोडलेला दिसतो. <ref name="Kale2022"/> अशा प्रकारे उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे कोकणातील मानपानाच्या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीकडे ग्रामदेवता, स्थानिक धार्मिक प्रथा, पारंपरिक ग्रामव्यवस्था, वंशपरंपरागत भूमिका आणि मानकरी व्यवस्था यांच्या परस्परसंबंधातून पाहता येते. मात्र या सर्व घटकांपासून ‘मानपान’ ही एकसंध व्यवस्था नेमक्या कोणत्या काळात निर्माण झाली, यासाठी स्वतंत्र आणि अधिक प्राचीन पुराव्यांची आवश्यकता आहे. त्यामुळे मानपानाच्या इतिहासाबाबत निश्चित प्रारंभकाल सांगण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांमधून त्याचा क्रमशः विकसित झालेला सामाजिक आणि धार्मिक संदर्भ मांडणे अधिक योग्य ठरते. === कोकणातील गावकी आणि मानपान === कोकणातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत गाव हे केवळ वस्तीचे ठिकाण नसून प्रशासन, शेती, धार्मिक आचार, परस्पर सेवा आणि सामाजिक संबंध यांची एकत्रित रचना असलेले स्थानिक एकक होते. या ग्रामव्यवस्थेत विविध पदे, सेवा आणि पारंपरिक अधिकार यांची निश्चित विभागणी आढळत होती. पाटील, कुलकर्णी आणि इतर वतनदार यांसारख्या व्यक्तींच्या भूमिका गावाच्या प्रशासनाशी आणि महसूलव्यवस्थेशी संबंधित होत्या. मराठा काळातील ग्रामव्यवस्थेच्या अभ्यासात पाटील हा गावचा प्रमुख अधिकारी, तर कुलकर्णी हा गावच्या नोंदी व लेखाव्यवहाराशी संबंधित अधिकारी असल्याचे नमूद केले आहे. <ref name="MumbaiUniversityMarathas">मुंबई विद्यापीठ, Department of History. “Social, Economic and Administrative History of the Marathas.” M.A. History, Paper IV. [https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2022/06/Paper-IV-Social-Economic-and-Administrative-History-of-the-Marathas-English-Version.pdf मुंबई विद्यापीठ].</ref> ग्रामव्यवस्थेतील काही पदे व सेवा वंशपरंपरागत स्वरूपाच्या होत्या आणि त्यांच्याशी जमीन, उत्पन्न किंवा इतर पारंपरिक हक्क व परतावे जोडलेले असत. वतनदारांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात काही हक्क व सवलती मिळत असत. गावपातळीवरील पाटील, कुलकर्णी, चव्हगुला आणि इतर पारंपरिक सेवक या व्यवस्थेचा भाग होते. <ref name="MumbaiUniversityMarathas"/> कोकणातील ग्रामरचनेचा विचार करताना या पारंपरिक व्यवस्थेचा सामाजिक परिणामही महत्त्वाचा ठरतो. गावातील प्रशासकीय कामे, महसूलव्यवस्था, नोंदवही, ग्रामसेवा आणि इतर पारंपरिक सेवा विशिष्ट व्यक्ती किंवा कुटुंबांशी जोडल्या गेल्यामुळे गावातील विविध घटकांच्या भूमिका आणि परस्पर संबंधांची एक सामाजिक चौकट तयार झाली होती. कोकणातील सामाजिक-आर्थिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या स्रोतांमध्ये ग्रामसमुदायाला ग्रामीण समाजाच्या मूलभूत घटकांपैकी एक मानले असून, गावातील वंशपरंपरागत अधिकारी आणि वतनदारांना विशिष्ट हक्क व परतावे मिळत असल्याचे वर्णन आढळते. <ref>“Socio-Economic Study of Konkan Coast.” In the study of the socio-economic history of the Konkan, section “Village Organisation”, pp. 231–233. [https://www.scribd.com/document/917936264/HistoryBookPrint-Ready-Finalver उपलब्ध प्रत].</ref> गावकीची ही पारंपरिक रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनापासून पूर्णपणे वेगळी नव्हती. ग्रामदैवत, ग्रामउत्सव आणि धार्मिक विधींमध्ये स्थानिक व्यक्ती किंवा कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिका असू शकत होत्या. कोकणातील स्थानिक देवतांच्या परंपरांचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांचा परस्परसंबंध दिसून येतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात स्थानिक देवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथांमध्ये मानकरींच्या भूमिकेचा उल्लेख आढळतो. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” Asian Ethnology, Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> यामुळे गावकीतील प्रत्येक पारंपरिक पद हे ‘मानपानाचे पद’ होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. प्रशासकीय अधिकार, वतनाशी संबंधित हक्क, ग्रामसेवा आणि धार्मिक मान या वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या भूमिका होत्या. मात्र काही ठिकाणी या भूमिका परस्परांशी संबंधित झाल्यामुळे विशिष्ट व्यक्ती, कुटुंबे किंवा समूहांना गावातील सामाजिक आणि धार्मिक जीवनात विशेष स्थान प्राप्त झाले असण्याची शक्यता दिसते. अशा स्थानिक परंपरांचा अभ्यास करताना संबंधित गावाचा इतिहास आणि उपलब्ध स्थानिक पुरावे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाची परंपरा त्यामुळे गावकीच्या व्यापक सामाजिक चौकटीत समजून घेता येते. गावातील पारंपरिक भूमिका, धार्मिक विधी, ग्रामदैवतांची उपासना आणि मानकरी व्यवस्था यांच्यातील संबंध काही गावांमध्ये मानपानाच्या स्वरूपाला आकार देत गेले असावेत; मात्र हा संबंध संपूर्ण कोकणासाठी समान होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध पुराव्यांवरून काढता येत नाही. === वतन व्यवस्था आणि मानपान === महाराष्ट्रातील पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेत वतन ही केवळ जमीन किंवा उपजीविकेची व्यवस्था नव्हती, तर विशिष्ट सेवा, अधिकार आणि वंशपरंपरागत ग्रामभूमिकांशी संबंधित संस्था होती. वतनसंस्थेचे एक प्रमुख स्वरूप गावकामगारांना ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट कामांसाठी मिळणाऱ्या वतनांचे होते. पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, महार आणि इतर पारंपरिक ग्रामसेवकांच्या भूमिका या व्यवस्थेशी संबंधित होत्या. बलुतेदारांना गावासाठी केलेल्या विशिष्ट सेवांच्या मोबदल्यात ठरावीक हिस्सा किंवा बलुते मिळत असे. <ref name="VatanSanstha">“वतनसंस्था.” मराठी विश्वकोश, महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ मराठी विश्वकोश].</ref> गावकीच्या पारंपरिक रचनेत वतनदारांचे स्थान त्यांच्या वंशपरंपरागत कामांशी आणि गावाशी असलेल्या संबंधांशी जोडलेले होते. ‘गांव-गाडा’ या सामाजिक रचनेच्या वर्णनात वतनदार ही संज्ञा गावाशी पिढ्यान्‌पिढ्या संबंधित असलेल्या विविध व्यक्ती आणि सेवा-भूमिकांसाठी वापरली जात असल्याचे नमूद केले आहे. त्याच संदर्भात ‘गांवकी’ किंवा ‘गांव-गाडा’ हा वतनदार आणि गावकऱ्यांच्या परस्पर व्यवहारांशी संबंधित व्यापक ग्रामजीवनाचा संदर्भ म्हणून स्पष्ट केला आहे. <ref>“गांव-गाडा/भरित.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/भरित विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेतील काही पदांना केवळ प्रशासकीय जबाबदाऱ्या नव्हत्या, तर सामाजिक मानमरातबही जोडलेला होता. मराठी विश्वकोशातील वतनसंस्थेच्या नोंदीनुसार पाटील हा प्राचीन ग्रामसंस्थेतील प्रमुख वतनदार अधिकारी मानला जात असे आणि विविध समारंभांच्या वेळी, त्यात शिमगा, दसरा आणि पोळा यांचा समावेश आहे, पाटलाचा मान पहिला असे. यावरून काही पारंपरिक ग्रामपदांशी सामाजिक सन्मान आणि समारंभातील अग्रस्थान यांचा संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="VatanSanstha"/> वतनदारांच्या हक्कांमध्ये सेवा आणि उपजीविकेशी संबंधित परंपरागत मोबदल्याबरोबरच काही सामाजिक मानांचाही समावेश होत असे. ‘गांव-गाडा’मधील वतन-वेतनाच्या विवेचनात पाटील, कुळकर्णी, महार आणि जागले यांसारख्या गावकामगार वतनदारांची कामे, त्यांना मिळणारे पारंपरिक हक्क आणि वतन व्यवस्थेतील त्यांचे स्थान यांचे वर्णन केले आहे. त्याच विवेचनात सण, यात्रा, उत्सव, विवाह इत्यादी प्रसंगी विविध पारंपरिक मानपान-हक्कांचा उल्लेख आढळतो. <ref>“गांव-गाडा/वतन-वेतन.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/वतन-वेतन विकिस्रोत].</ref> गावातील सर्व वतनदारांची भूमिका मात्र समान नव्हती. पाटील आणि कुळकर्णी यांची कामे प्रशासन व सरकारी व्यवहाराशी संबंधित होती, तर इतर वतनदार आणि बलुतेदार गावाच्या दैनंदिन व सामाजिक गरजांशी संबंधित सेवा करीत. ‘गांव-गाडा’मध्ये गावातील वतनदारांचे विविध प्रकार आणि त्यांच्या पारंपरिक कामांचे स्वतंत्र वर्णन आढळते. <ref>“गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी.” [https://mr.wikisource.org/wiki/गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी विकिस्रोत].</ref> वतन व्यवस्थेमुळे निर्माण झालेल्या पारंपरिक सामाजिक रचनेत धार्मिक सेवा आणि ग्रामदैवतांशी संबंधित भूमिकांनाही स्थान होते. बलुतेदार आणि अलुतेदारांच्या यादीत गुरव, जोशी, मुलाणा, वाजंत्री, गोंधळी, भाट, गोसावी यांसारख्या धार्मिक, सांस्कृतिक किंवा सेवाविषयक भूमिका असलेल्या समूहांचा समावेश विविध प्रदेशांमध्ये आढळतो; मात्र या सर्वांना ‘मानकरी’ किंवा त्यांच्या सेवांना ‘मानपान’ असे समानार्थी मानता येत नाही. <ref name="AluteBalute">“अलुते – बलुते.” ''मराठी विश्वकोश'', महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ. [https://vishwakosh.marathi.gov.in/26259/ मराठी विश्वकोश].</ref> त्यामुळे वतनव्यवस्था आणि मानपान यांचा संबंध थेट समानतेचा नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील विविध भूमिका, सेवा, हक्क, सामाजिक स्थान आणि समारंभातील मानमरातब यांच्या परस्परसंबंधातून समजून घेणे आवश्यक आहे. मराठी विश्वकोशातील ‘वतनसंस्था’ या नोंदीनुसार वतनामध्ये चाकरी, वृत्ती, अधिकार, हक्क आणि नेमणूक यांचा समावेश होत असे; तसेच काही वतनदारांना त्यांच्या पदानुसार मानमरातब प्राप्त होत असे. पाटील वतनदाराचा शिमगा, दसरा आणि पोळा यांसारख्या समारंभांत पहिला मान असल्याचाही उल्लेख त्यात आहे. मात्र प्रत्येक वतनदार हा मानकरी आणि प्रत्येक वतनाशी संबंधित हक्क हा मानपानाचा हक्क होता, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="WatanSansta">{{cite web |title=वतनसंस्था |url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/32248/ |publisher=महाराष्ट्र राज्य मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळ |access-date=18 September 2026}}</ref> वतनसंस्थेतील अनेक पारंपरिक हक्क आणि कर्तव्ये ग्रामव्यवस्थेतील विशिष्ट पदे व सेवांशी जोडलेली होती. मराठी विश्वकोशानुसार पाटील, कुळकर्णी, चौगुला, देशमुख, देशपांडे, महार, महाजन आणि इतर वतनदारांच्या हक्क व कर्तव्यांचे स्वरूप वेगवेगळे होते आणि प्रदेशानुसार त्यात फरकही आढळत होता. स्वातंत्र्योत्तर काळात वतनव्यवस्था संपुष्टात आली; त्यामुळे आधुनिक काळातील एखाद्या गावातील मानपानाची प्रथा वतनव्यवस्थेतील पूर्वीच्या हक्कांशी थेट जोडायची असल्यास त्या गावाशी संबंधित स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावा तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="WatanSansta"/> === ग्रामदेवता आणि मानकरी व्यवस्था === कोकणातील ग्रामदैवतांची उपासना ही स्थानिक धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी निगडित परंपरा आहे. ग्रामदैवतांशी संबंधित धार्मिक प्रथा, श्रद्धा आणि देवतांच्या प्रतिमांचे स्वरूप यांचा कोकणाच्या संदर्भात स्वतंत्र अभ्यास करण्यात आला आहे. शिल्पा हडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी कोकणातील देवप्रतिमांचा अभ्यास करताना परंपरा, धार्मिक श्रद्धा आणि प्रतिमाशास्त्र यांचा परस्परसंबंध तपासला आहे. <ref>Hadap, Shilpa; Joglekar, P. P. “A Study of Cult Images of Konkan: Traditions, Religious Beliefs and Iconography.” ''Bulletin of the Deccan College Research Institute'', Vol. 68/69, 2008–2009, pp. 215–229. [https://www.jstor.org/stable/42931208 JSTOR].</ref> ग्रामदैवताशी संबंधित धार्मिक विधींमध्ये देवतेची प्रतिष्ठापना, पूजा, उत्सव आणि सामुदायिक सहभाग यांना स्थान असते. कोकणातील स्थानिक धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करताना देवता ही केवळ मंदिरातील स्थिर प्रतिमा न राहता विशिष्ट धार्मिक विधींमध्ये सक्रियपणे सहभागी असलेली सांस्कृतिक संकल्पना म्हणूनही समोर येते. दुर्गा काळे यांनी पश्चिम किनारपट्टीवरील ‘तारंगा देवता’ या प्रथेचा अभ्यास करताना स्थानिक देवतांच्या चलनशील आणि संवादक्षम स्वरूपाचा तसेच त्या प्रथेतून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा अभ्यास केला आहे. <ref>Kale, Durga. “The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India.” ''Asian Ethnology'', Vol. 81, No. 1/2, 2022, pp. 279–304. [https://www.jstor.org/stable/48676485 JSTOR].</ref> काही स्थानिक धार्मिक विधींमध्ये देवतेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या व्यक्तींची विशिष्ट भूमिका असते. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासात ‘तारंगा’ ही स्थानिक धार्मिक प्रथा पश्चिम किनारपट्टीवर आढळत असल्याचे आणि स्थानिक देवतांच्या धार्मिक अनुभवाचे ते एक विशिष्ट रूप असल्याचे नमूद केले आहे. या प्रकारच्या धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होणाऱ्या व्यक्तींच्या भूमिका स्थानिक परंपरा आणि सामाजिक संदर्भानुसार निश्चित होत असल्याचे अभ्यासातून दिसते. <ref name="Kale2022"/> मानकरी व्यवस्थेचा विचार करताना मात्र सर्व ग्रामदैवतांच्या उत्सवांमध्ये एकच प्रकारची मानकरी व्यवस्था अस्तित्वात होती, असे गृहीत धरता येत नाही. मानकरींची भूमिका, त्यांना प्राप्त असलेला पारंपरिक मान आणि धार्मिक विधींमधील त्यांचा सहभाग हा संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक परंपरेनुसार वेगवेगळा असू शकतो. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील मानकरी व्यवस्था संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक व्यवस्था म्हणून मांडण्याऐवजी त्या गावाच्या स्वतंत्र ऐतिहासिक आणि धार्मिक पुराव्यांच्या आधारे तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. <ref name="Kale2022"/> ग्रामदैवत, धार्मिक विधी आणि मानकरी यांच्यातील संबंध हा केवळ धार्मिक आचारापुरता मर्यादित नसून स्थानिक समाजाच्या सामूहिक जीवनाशीही संबंधित असू शकतो. दुर्गा काळे यांच्या अभ्यासाचा केंद्रबिंदूच स्थानिक देवतांच्या धार्मिक प्रथांमधून निर्माण होणाऱ्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा आहे. त्यामुळे मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना धार्मिक विधी आणि त्यामधील सामाजिक संबंध यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> कोकणातील ग्रामदैवतांच्या परंपरा आणि मानकरी व्यवस्थेचा अभ्यास करताना स्थानिक धार्मिक परंपरांची विविधता लक्षात घेणे आवश्यक आहे. कोकणातील धार्मिक प्रतिमा, परंपरा आणि श्रद्धांचा अभ्यास करणाऱ्या Hadap आणि Joglekar यांच्या संशोधनातून या प्रदेशातील स्थानिक धार्मिक परंपरांचे विविध स्वरूप स्पष्ट होते. Durga Kale यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासात स्थानिक देवता, वार्षिक उत्सव, धार्मिक विधी आणि *mānakarī* म्हणून भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ स्पष्ट केला आहे. त्यामुळे मानपान किंवा मानकरी व्यवस्थेचे स्वरूप समजून घेताना संबंधित गाव, देवस्थान आणि धार्मिक परंपरेचा स्थानिक संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="HadapJoglekar2008"/><ref name="Kale2022"/> === पालखी आणि मानपान === कोकणातील ग्रामदैवतांच्या उत्सवपरंपरेत पालखीला धार्मिक आणि सामुदायिक महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा उत्सवात स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. या पालखी मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा समावेश असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> कोकणातील पालखीपरंपरेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे काही ठिकाणी ग्रामदेवतेची पालखी मंदिरातून बाहेर पडून गावातील विविध घरांपर्यंत नेली जाते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणाच्या लोकपरंपरांचे वर्णन करणाऱ्या ए. एम. टी. जॅक्सन यांच्या १९१५ मधील नोंदीत इब्राहिमपूर येथे देवतेची प्रतिमा पालखीतून होळीच्या ठिकाणी नेण्याचा उल्लेख आहे. त्यानंतर नारिंग्रे येथील वर्णनात होळीभोवती पालखी फिरवून ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असे आणि पुढील काही दिवस गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असल्याची नोंद आहे. त्या घरातील लोक पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” In Richard Carnac Temple, ed., ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://www.gutenberg.org/files/57520/57520-h/57520-h.htm Gutenberg].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत ‘मानकरी’च्या घराला पालखीच्या प्रवासातील प्रारंभीचे स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे नमूद झाले आहे. त्यामुळे विशिष्ट धार्मिक विधीच्या संदर्भात पालखीचा मार्ग आणि मानकरीचे स्थान यांचा परस्परसंबंध काही कोकणी गावांमध्ये अस्तित्वात होता, असे या विशिष्ट ऐतिहासिक उदाहरणावरून दिसते. मात्र ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांसाठी समान होती, असा निष्कर्ष या एका नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या माध्यमातून देवतेचा गावातील घरांशी प्रत्यक्ष धार्मिक संबंध प्रस्थापित होतो. शिमग्याच्या काळात ग्रामदेवतेची पालखी घरोघरी नेली जात असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनात नमूद आहे. त्यामुळे पालखी ही केवळ देवतेची मिरवणूक नसून ग्रामस्थांचा सामुदायिक धार्मिक सहभाग आणि स्थानिक उत्सवपरंपरा व्यक्त करणारे माध्यम म्हणूनही पाहता येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga">महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> पालखीच्या धार्मिक प्रवासात पूजा, नैवेद्य, नवस आणि इतर स्थानिक विधींचा समावेश होऊ शकतो. जॅक्सन यांच्या नोंदीतील नारिंग्रेच्या उदाहरणात पालखीत असलेल्या देवतेची घराघरांत पूजा केली जात असल्याचे आणि नारळ व इतर फळे अर्पण केली जात असल्याचे स्पष्टपणे नमूद आहे. यावरून पालखीच्या मार्गातील प्रत्येक थांबा हा केवळ मिरवणुकीचा भाग नसून धार्मिक विधीशी संबंधित असू शकतो, असे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> पालखीच्या मार्गातील क्रम, विशिष्ट घराला किंवा व्यक्तीला मिळणारा मान आणि धार्मिक विधींमध्ये सहभागी होण्याच्या भूमिका या स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. म्हणून एखाद्या गावातील पालखीचा मार्ग किंवा एखाद्या कुटुंबाला मिळणारा मान हा संपूर्ण कोकणातील सार्वत्रिक नियम मानण्याऐवजी संबंधित गावाच्या परंपरा आणि उपलब्ध ऐतिहासिक पुराव्यांच्या आधारेच मांडणे आवश्यक आहे. कोकणातील पालखीपरंपरेत धार्मिक श्रद्धा, ग्रामसमुदायाचा सहभाग आणि पारंपरिक मान यांचे परस्परसंबंध काही ठिकाणी स्पष्टपणे दिसतात. विशेषतः मानकरीच्या घराला पालखीच्या प्रवासात मिळणारे स्थान हे मानपानाच्या धार्मिक स्वरूपाचे एक ऐतिहासिक उदाहरण मानता येते; मात्र अशा प्रथांचे स्वरूप गावागावानुसार वेगवेगळे राहिलेले असू शकते. <ref name="Jackson1915"/> === शिमगा आणि होळीतील मानपान === कोकणात होळीचा उत्सव अनेक ठिकाणी ‘शिमगा’ किंवा ‘शिमगोत्सव’ या नावाने ओळखला जातो. या उत्सवामध्ये होळी, धार्मिक विधी, लोकपरंपरा, संगीत, नृत्य आणि ग्रामसमुदायाचा सहभाग यांचा समावेश होतो. महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक संदर्भातील ‘शिगमो’ या उत्सवाविषयीच्या नोंदीनुसार, गोवा आणि कोकणात होळीच्या काळात हा प्रमुख लोकोत्सव म्हणून साजरा केला जातो आणि महाराष्ट्राच्या कोकण भागात त्याला ‘शिमगा’ असेही म्हटले जाते. <ref>फळदेसाई, पांडुरंग. “शिगमो (Shigmo).” ''मराठी विश्वकोश'', 29 जुलै 2019. [https://marathivishwakosh.org/17758/ मराठी विश्वकोश].</ref> शिमग्याच्या धार्मिक परंपरेत ग्रामदेवतेशी संबंधित विधींना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमग्यामध्ये स्थानिक मंदिरांतील देवतांना सजवलेल्या पालखीतून गावातून नेण्याची परंपरा आहे. पालखीच्या मिरवणुकीसोबत ढोल, लोकसंगीत आणि नृत्य यांचा सहभाग असतो. <ref>महाराष्ट्र पर्यटन विभाग. “शिमगा.” महाराष्ट्र शासन. [https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ महाराष्ट्र पर्यटन विभाग].</ref> शिमगा आणि मानपान यांचा संबंध काही गावांतील विशिष्ट धार्मिक प्रथांमधून स्पष्ट होतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील नारिंग्रे येथील शिमगा परंपरेच्या ऐतिहासिक नोंदीत होळीचा अग्नी प्रज्वलित केल्यानंतर ग्रामदेवतेची पालखी होळीभोवती फिरवली जात असे आणि त्यानंतर ती प्रथम एका ‘मानकरी’च्या घरी नेली जात असल्याचे नमूद आहे. पुढील काही दिवस पालखी गावातील इतर घरांमध्ये नेली जात असे. संबंधित घरातील व्यक्ती पालखीत असलेल्या देवतेची पूजा करून नारळ व इतर फळे अर्पण करीत आणि नवस करीत असत. <ref>Jackson, A. M. T. “Folklore of the Konkan.” ''Indian Antiquary'', Vol. 44, 1915, pp. 21–29. [https://jainqq.org/pagetext/Indian_Antiquary_Vol_44/032536/420 Indian Antiquary].</ref> या ऐतिहासिक नोंदीत मानकरीच्या घराला पालखीच्या धार्मिक प्रवासात प्रथम स्थान दिल्याचे स्पष्टपणे दिसते. त्यामुळे विशिष्ट गावातील शिमगा परंपरेत मानकरीचा मान हा पालखीच्या धार्मिक क्रमाशी जोडलेला असल्याचे या उदाहरणावरून दिसून येते. मात्र नारिंग्रे येथील ही पद्धत संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांमध्ये समान होती, असा निष्कर्ष या एका ऐतिहासिक नोंदीवरून काढता येत नाही. <ref name="Jackson1915"/> शिमग्यातील पालखीची घरभेट ही केवळ मिरवणुकीपुरती मर्यादित नसून धार्मिक सहभागाचे स्वरूप धारण करते. नारिंग्रेच्या नोंदीनुसार, पालखी घराघरांत नेल्यानंतर त्या घरातील लोक देवतेची पूजा करीत आणि अर्पण व नवस करीत. त्यामुळे पालखीच्या माध्यमातून ग्रामदेवता आणि ग्रामस्थ यांच्यातील धार्मिक संबंध प्रत्यक्ष उत्सवाच्या काळात व्यक्त होत असल्याचे दिसते. <ref name="Jackson1915"/> कोकणातील शिमग्याच्या परंपरांमध्ये गावागावानुसार फरक आढळतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या वर्णनानुसार, शिमग्यामध्ये होळीका दहन, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक सहभाग अशा विविध प्रथा आढळतात. त्यामुळे शिमग्याचे स्वरूप एकसारखे नसून स्थानिक परंपरांनुसार त्यात विविधता दिसून येते. <ref name="MaharashtraTourismShimga"/> शिमगा आणि होळीतील मानपान समजून घेताना धार्मिक विधी, ग्रामदेवतेची पालखी, मानकरीचे स्थान आणि ग्रामस्थांचा सामुदायिक सहभाग हे घटक एकत्रितपणे विचारात घ्यावे लागतात. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींमध्ये मानकरीच्या घराला मिळालेला विशिष्ट क्रम हा अशा मानपानाचे एक ठोस उदाहरण आहे; परंतु प्रत्येक गावातील मान, पालखीचा मार्ग, घरभेटीचा क्रम किंवा धार्मिक अधिकार स्वतंत्र स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकतात. त्यामुळे शिमग्यातील मानपानाचा अभ्यास करताना विशिष्ट गावांच्या परंपरांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. === ‘बारा-पाच’ आणि पारंपरिक ग्रामव्यवस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही पारंपरिक ग्रामव्यवस्था आणि धार्मिक-सामाजिक रचनेशी संबंधित संज्ञा म्हणून आढळते. उपलब्ध स्रोतांमध्ये ‘बारा-पाच’चे स्वरूप सर्व ठिकाणी एकसारखे नसल्याचे दिसून येते. कुडाळदेशकर ब्राह्मणांच्या संदर्भातील मराठी बृहद्कोशातील नोंदीनुसार ‘बारा-पांच’ या संज्ञेचा एक अर्थ बारा नाईक आणि पाच देसाई अशा एकूण सतरा मानकऱ्यांशी संबंधित आहे. <ref>मराठी बृहद्कोश. “बारा पांच.” [https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%B2%E0%A4%BE मराठी बृहद्कोश].</ref> दक्षिण कोकणातील काही गावांच्या स्थानिक परंपरांच्या वर्णनांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा ग्रामव्यवस्था, देवस्थान आणि पारंपरिक मानकरी यांच्याशी जोडलेली आढळते. सिंधुदुर्गातील गाव-हाटीच्या वर्णनात बारा स्थळे, बारा बलुतेदार आणि पाच मानकरी यांचा उल्लेख करून या घटकांच्या एकत्रित व्यवस्थेला ‘बारा-पाच’ असे संबोधले असल्याचे नमूद केले आहे. मात्र हा तपशील विशिष्ट स्थानिक परंपरेचा असल्याने तो संपूर्ण कोकणातील सर्व गावांना लागू होतो, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref>“Heritage Sindhudurg.” भूमी पब्लिशिंग. [https://www.bhumipublishing.com/wp-content/uploads/2024/02/Heritage-Sindhudurg.pdf Heritage Sindhudurg].</ref> ‘बारा-पाच’ आणि मानकरी यांचा संबंध काही गावांच्या धार्मिक व्यवहारांतही दिसून येतो. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील चिंदर गावाच्या गावपळणीच्या संदर्भात ‘बारा-पाच मानकरी’ रवळनाथ मंदिरात एकत्र येऊन देवतेकडून कौल घेण्याची आणि त्यानंतर गावपळणीची तारीख निश्चित करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांतात नमूद आहे. यावरून त्या विशिष्ट गावातील धार्मिक-सामुदायिक निर्णयप्रक्रियेत ‘बारा-पाच मानकरी’ यांना भूमिका असल्याचे दिसते. <ref>“गावपळण: इशारा झाला अन्‌ चिंदर गाव फुटला.” eSakal, 2018. [https://www.esakal.com/kokan/gavpalan-tradition-village-konkan-158173 eSakal].</ref> आचरे गावाच्या गावपळणीच्या वर्णनातही गावपळणीचा कौल ‘बारा-पाच मानकरी’ मिळून लावत असल्याचे नमूद आहे. गावपळण संपल्यानंतर गाव पुन्हा भरण्याचा कौलही त्यांच्याकडून घेतला जात असल्याचे या स्थानिक परंपरेच्या वृत्तांतात नमूद आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये ‘बारा-पाच’ ही संज्ञा केवळ धार्मिक समूहासाठी नसून ग्रामपरंपरेतील विशिष्ट निर्णयप्रक्रियेशी संबंधित मानकरी समूहासाठीही वापरली जात असल्याचे दिसून येते. <ref>करंदीकर, वसुमती. “Article on gaavpalan an ancient ritual of village Achara.” Mumbai Tarun Bharat, 14 डिसेंबर 2019. [https://www.mahamtb.com/Encyc/2019/12/14/Article-on-gaavpalan-an-ancient-ritual-of-village-Achara.html मुंबई तरुण भारत].</ref> == विवाहातील मानपान == विवाहसमारंभ हा महाराष्ट्रातील विविध समाजघटकांमध्ये धार्मिक विधींबरोबरच नातेसंबंध, सामाजिक स्थान आणि सामुदायिक सहभाग व्यक्त करणारा प्रसंग राहिला आहे. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विवाहविषयक नोंदींनुसार विविध जाती, जमाती आणि कुटुंबांमध्ये विवाहाच्या प्रथा वेगवेगळ्या असल्या तरी हळद, देवक, कन्यादान, विवाहहोम, पाणिग्रहण, लाजाहोम, मंगळाष्टके, अक्षता आणि मंगलसूत्र यांसारखे काही विधी अनेक समाजांमध्ये आढळतात. त्यामुळे विवाहातील मानपानाचा विचार करताना तो एका एकसारख्या पद्धतीऐवजी स्थानिक समाजरचना आणि नातेसंबंधांनुसार बदलणाऱ्या प्रथांच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक ठरते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra: Land and Its People |chapter=Marriage, Family and Kinship |publisher=Directorate of Government Printing, Stationery and Publications, Government of Maharashtra |year=2006}}</ref> विवाहाच्या प्रसंगी मानपानाचे स्वरूप केवळ वधू-वरांपुरते मर्यादित नसून काही समाजांमध्ये पंच, ज्येष्ठ व्यक्ती, नात्यातील मानकरी किंवा धार्मिक विधींमध्ये भूमिका बजावणाऱ्या व्यक्तींनाही सन्मान देण्याच्या प्रथांशी जोडलेले होते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमधील एका नोंदीत विवाहकार्याच्या वेळी पंचमुख्य आणि पंचांना मानपान दिले जात असल्याचे नमूद केले आहे. विवाहानंतरच्या पान-सुपारीच्या कार्यक्रमात मानकऱ्यांना क्रमाने बोलावून मानाचे पान देण्याची पद्धतही त्या नोंदीत स्पष्टपणे वर्णिली आहे. या उदाहरणावरून विवाहातील मानपान हे काही समाजांमध्ये सामुदायिक नेतृत्व आणि पारंपरिक प्रतिष्ठेच्या मान्यतेचे एक माध्यम होते, असे त्या विशिष्ट उदाहरणापुरते म्हणता येते. <ref>{{cite book |last=Maharashtra |title=Maharashtra State Gazetteers: Satara District |chapter=Major Castes and Tribes |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |year=1963}}</ref> कोकणातील विवाहपरंपरांमध्येही समाजघटकानुसार विधी आणि सामाजिक प्रथांमध्ये भिन्नता दिसून येते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये कोकणातील न्हावी समाजाच्या संदर्भात विवाह आणि पुनर्विवाहाच्या काही विशिष्ट प्रथा नोंदविल्या आहेत. उदाहरणार्थ, कोकण न्हावी समाजातील विधवा-पुनर्विवाहाच्या प्रसंगी वधूला साडी, चोळी व अलंकार देणे, कासाराकडून बांगड्या भरणे, तसेच विधीमध्ये नातेवाईक व इतर सहभागी व्यक्तींचा सहभाग असणे अशा प्रथा नोंदविल्या आहेत. या नोंदीवरून कोकणातील विवाहसंस्कारांमध्ये भेटवस्तू, नातेसंबंध आणि विधीतील सहभागी व्यक्ती यांना स्थानिक प्रथेनुसार महत्त्व दिले जात असल्याचे दिसते; मात्र या सर्व प्रथांना ‘मानपान’ असे संबोधले होते, असा निष्कर्ष त्या स्रोतावरून काढता येत नाही. <ref name="MaharashtraLandPeopleNhavi">''Maharashtra: Land and Its People'', “Major Castes and Tribes — Nhavi.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20II/2%20Major%20Castes%20and%20Tribes.pdf PDF].</ref> म्हणून कोकणातील विवाहातील मानपान समजून घेताना ‘मानकरी’ आणि ‘मानपान’ या संकल्पनांचा स्थानिक संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो. एखाद्या समाजात पंच किंवा ज्येष्ठांना मानाचे पान देण्याची पद्धत असू शकते, तर दुसऱ्या समाजात विवाहविधीतील विशिष्ट नातलगांना भेटवस्तू किंवा सन्मान देण्याची प्रथा असू शकते. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमधील विविध समाजांच्या नोंदी विवाहसंस्कारांमध्ये प्रादेशिक, जातीय आणि कौटुंबिक भिन्नता असल्याचे दाखवतात. त्यामुळे कोकणातील सर्व समाजांमध्ये विवाहातील मानपानाची एकच पद्धत होती, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्याऐवजी प्रत्येक स्थानिक परंपरेचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. <ref name="MaharashtraLandPeopleMarriage">''Maharashtra: Land and Its People'', Chapter V — “Marriage, Family and Kinship.” Gazetteers Department, Government of Maharashtra. [https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20V/5%20Marriage,%20Family%20and%20Kinship.pdf PDF].</ref> == धार्मिक उत्सवांतील मानपान == कोकणातील ग्रामदेवता, स्थानिक देवता आणि त्यांच्या वार्षिक उत्सवांना ग्रामीण सामाजिक जीवनात महत्त्वाचे स्थान असल्याचे महाराष्ट्र शासनाच्या गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. कोकणातील विविध समाजघटकांच्या धार्मिक जीवनात ग्रामदेवतांची उपासना महत्त्वाची असून मारुती, काळिका, अंबा, वाघोबा, छेडोबा, म्हसोबा, बहिरोबा, गणेश, बहिरी, भूतनाथ, रावळनाथ आणि वाघजाई यांसारख्या देवतांचा उल्लेख आढळतो. ग्रामदेवतेच्या सन्मानार्थ दरवर्षी होणारा उत्सव हा ग्रामीण जीवनातील महत्त्वाचा प्रसंग मानला जात असून, त्यात धार्मिक उपासनेबरोबर लोककला आणि सामुदायिक सहभागालाही स्थान असते. <ref name="KonkanCulture">{{cite web |title=Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |work=Maharashtra State Gazetteers: Maharashtra—Land and People |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही ग्रामदेवता उत्सवांमध्ये देवतेची स्थिर मूर्ती किंवा स्थानिक देवस्थानातील रूप उत्सवाच्या काळात मिरवणुकीत सहभागी होणाऱ्या चल धार्मिक रूपाशी जोडले जाते. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील क्षेत्रीय अभ्यासात ‘तरंग देवता’ ही संकल्पना अशा स्थानिक धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात स्पष्ट केली आहे. वार्षिक ग्रामदेवता उत्सवाच्या वेळी देवतेचे हे चल रूप मिरवणुकीत नेले जाते आणि त्या धार्मिक विधीत ‘मानकरी’ची विशिष्ट भूमिका असते. <ref name="Kale2022"/> या परंपरेत मानकरीची भूमिका केवळ मिरवणुकीत सहभागी होण्यापुरती मर्यादित नसते. दुर्गा काळे यांच्या सिंधुदुर्गातील क्षेत्रीय अभ्यासानुसार, काही गावांमध्ये मानकरी हा विशिष्ट कुटुंबीय परंपरा आणि सामाजिक स्थानाशी संबंधित असतो. तरंग देवतेचे धार्मिक रूप धारण करून त्याला वाहून नेण्याची आणि देवतेशी संबंधित विधींमध्ये मध्यस्थाची भूमिका पार पाडण्याची जबाबदारी काही मानकऱ्यांकडे असते. त्यामुळे या विशिष्ट धार्मिक परंपरेत ‘मान’ हा देवतेशी संबंधित विधीतील भूमिका, कुटुंबाची परंपरा आणि गावातील सामाजिक स्थान यांच्याशी जोडलेला असल्याचे दिसते. <ref name="Kale2022"/> धार्मिक उत्सवातील मानपानाचे स्वरूप मात्र सर्व कोकणी गावांत एकसारखे असल्याचे मानता येत नाही. ग्रामदेवता, उत्सवाची पद्धत, धार्मिक विधी, मिरवणूक आणि मानकरी यांची भूमिका स्थानिक परंपरेनुसार बदलू शकते. कोकणातील धार्मिक जीवनाचा अभ्यास करणाऱ्या शिल्पा हाडप आणि पी. पी. जोगळेकर यांनी स्थानिक देवतांच्या प्रतिमा, धार्मिक श्रद्धा आणि उपासनेच्या परंपरांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केला आहे. त्यामुळे एखाद्या गावातील विशिष्ट मानकरी, पूजा किंवा उत्सवाची पद्धत संपूर्ण कोकणाची सार्वत्रिक प्रथा म्हणून मांडण्याऐवजी ती संबंधित गावाच्या किंवा प्रदेशाच्या संदर्भातच समजून घेणे आवश्यक आहे. <ref name="HadapJoglekar2008"/> अशा प्रकारे धार्मिक उत्सवांतील मानपान हे केवळ व्यक्तीला दिलेला सामाजिक सन्मान नसून, काही स्थानिक परंपरांमध्ये देवता, धार्मिक विधी, मानकरी कुटुंबे आणि ग्रामसमुदाय यांच्यातील संबंध व्यक्त करणारी प्रथा म्हणून दिसते. मात्र या संबंधांचे स्वरूप स्थानिक पुराव्यांवर आधारित असते आणि त्याला संपूर्ण कोकणासाठी एकसारखा नियम मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/><ref name="HadapJoglekar2008"/> == लोककला आणि मानपान == कोकणातील लोककला ही धार्मिक आणि उत्सवी जीवनाशी घनिष्ठपणे जोडलेली आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरनुसार, कोकणातील कलात्मक जीवनाचा विकास धार्मिक जीवनाच्या पायावर झाला असून कोळी नृत्य, गोविंदा नृत्य, वाघ्या नृत्य, गौरी-गणपती नृत्य, काटखेळ आणि नवरात्रातील धार्मिक नृत्य यांसारखे विविध लोककलाप्रकार या प्रदेशाच्या सांस्कृतिक जीवनाचा भाग आहेत. याच परंपरेत पुराणकथांवर आधारित ‘दशावतारी खेळ व नमन’ हा कोकणाच्या वैशिष्ट्यपूर्ण लोकनाट्यप्रकारांपैकी एक म्हणून नोंदविला आहे. <ref>{{cite web |title=Maharashtra: Land and People — Distinctive Features of Sub-regional Culture of Maharashtra |url=https://www.gazetteers.maharashtra.gov.in/cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/land_and_people/L%20%26%20P%20pdf/Chapter%20III/3%20Distinctive%20Features%20of%20Sub-regional%20Culture%20of%20Maharashtra.pdf |publisher=Gazetteers Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील लोककलांचा उत्सवांशी असलेला संबंध आजही अनेक ठिकाणी दिसून येतो. होळी आणि गणेशोत्सव हे कोकणातील महत्त्वाचे उत्सव असून या उत्सवांशी विविध पारंपरिक लोककलांचा संबंध असल्याचे नोंदविले आहे. दशावतार, नमन आणि इतर स्थानिक कलाप्रकार उत्सवी वातावरणात सादर केले जातात. त्यामुळे लोककला ही केवळ मनोरंजनाची साधने नसून धार्मिक व सामुदायिक उत्सवांच्या अभिव्यक्तीचा एक भाग राहिली आहे. <ref>{{cite web |title=कोकणातील पारंपारिक लोककला |url=https://www.esakal.com/image-story/traditional-folk-art-of-konkan-tmb01 |work=ई-सकाळ |date=7 January 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> ग्रामदेवतेशी संबंधित ‘खेळे’ या लोककलाप्रकाराचे उदाहरण लोककला आणि मानपान यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते. कोकणातील काही गावांमध्ये खेळे ग्रामदेवतेकडून कौल घेऊन बाहेर पडतात आणि ग्रामदेवतेच्या पालखीमागून गावात फिरतात. घरोघरी त्यांचे स्वागत केले जाते; ते रामायण आणि महाभारतातील प्रसंगांवर आधारित गीते व गोमू नाच सादर करतात आणि विविध सोंगे नाचवितात. सादरीकरणाच्या शेवटी आरती झाल्यानंतर यजमानांकडून खेळेकरांना दक्षिणा आणि मानपान दिले जाते. अशा प्रकारे या विशिष्ट परंपरेत लोककलावंतांच्या धार्मिक-सांस्कृतिक भूमिकेला घराघरातून दिल्या जाणाऱ्या मानपानाची जोड असल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककलावंतांची भूमिका काही ठिकाणी केवळ कलासादरीकरणापुरती मर्यादित नसून ती धार्मिक विधी आणि स्थानिक परंपरांशीही संबंधित असते. कोकणातील चित्रकथी परंपरेचे सादरकर्ते परशुराम विश्राम गंगावणे यांच्याविषयीच्या मराठी विश्वकोशातील नोंदीनुसार, चित्रकथी ही कोकणातील पारंपरिक लोककला असून गंगावणे हे तिचे सादरकर्ते आणि अभ्यासक होते. त्यांच्या कार्याला पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. यावरून पारंपरिक लोककलेच्या कलाकाराला मिळणारा सन्मान हा केवळ उत्सवातील स्थानिक मानपानापुरता मर्यादित न राहता व्यापक सांस्कृतिक गौरवाच्या स्वरूपातही व्यक्त होऊ शकतो. <ref>{{cite web |title=परशुराम विश्राम गंगावणे |url=https://marathivishwakosh.org/53768/ |work=मराठी विश्वकोश |date=22 July 2021 |access-date=18 September 2026}}</ref> लोककला आणि मानपान यांचा संबंध समजून घेताना मात्र सर्व लोककलावंतांना किंवा सर्व लोककलाप्रकारांना एकसारखा पारंपरिक ‘मान’ मिळत असे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. उपलब्ध कोकणी उदाहरणांमध्ये काही कलावंतांना घराघरांतून दक्षिणा व मानपान दिल्याचे दिसते, तर काही लोककलांना उत्सव, धार्मिक विधी किंवा सामुदायिक कार्यक्रमांमध्ये विशिष्ट भूमिका प्राप्त झालेली दिसते. त्यामुळे कोकणातील लोककला आणि मानपानाचा अभ्यास करताना संबंधित गाव, देवता, उत्सव आणि लोककलाप्रकार यांचा स्वतंत्र संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="KokanLokKala2023">{{cite web |title=कोकणच्या लोकसंस्कृतीतील लोककला |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop23a95236-txt-ratnagiri-today-20230809103404 |work=ई-सकाळ |date=9 August 2023 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपान आणि सामाजिक प्रतिष्ठा == ‘मानकरी’ या संज्ञेचा अर्थच विशिष्ट मान, सन्मान किंवा नजराणा घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीशी जोडलेला आहे. मराठी बृहद्कोशात अधिकार, नाते किंवा इतर कारणांमुळे दरबार, सभा, लग्न, उत्सव किंवा ग्रामसभा अशा प्रसंगी विशिष्ट मान घेण्याचा हक्क असलेल्या व्यक्तीला ‘मानकरी’ म्हटले आहे. त्यामुळे मानपान ही केवळ औपचारिक आदराची कृती नसून काही पारंपरिक सामाजिक संदर्भांत व्यक्तीच्या किंवा कुटुंबाच्या मान्यताप्राप्त स्थानाशी संबंधित प्रथा होती. <ref>{{cite web |title=मानकरी |url=https://bruhadkosh.org/words?shodh=%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80 |work=मराठी बृहद्कोश |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील काही धार्मिक परंपरांमध्ये मानकरीपद विशिष्ट कुटुंबांच्या पारंपरिक भूमिकेशी जोडलेले असल्याचे क्षेत्रीय अभ्यासातून दिसते. दुर्गा काळे यांच्या कोकणातील स्थानिक देवतांवरील अभ्यासात ‘तरंग’ या देवतेच्या उत्सवी परंपरेत मानकरी व्यक्तींच्या विशिष्ट धार्मिक भूमिकेचे वर्णन केले आहे. अशा प्रसंगी मानकरीपद हे केवळ व्यक्तीला दिलेले वैयक्तिक कौतुक नसून देवता, कुटुंबीय परंपरा आणि स्थानिक सामाजिक रचना यांच्याशी संबंधित असते. <ref>{{cite journal |last=Kale |first=Durga B. |title=The Floating Existence of Taraṅgas: Appraising Local Deities and Social Meaning-Making on the Western Coast of India |journal=Asian Ethnology |volume=81 |issue=1 & 2 |year=2022 |pages=279–304 |url=https://www.jstor.org/stable/48676485}}</ref> कोकणातील लोकपरंपरांमध्ये मानकरी आणि इतर ग्रामघटक यांचा सहभाग धार्मिक उत्सवांच्या सामुदायिक स्वरूपाशीही जोडलेला आढळतो. मुंबई विद्यापीठाच्या लोकसाहित्यविषयक अभ्याससामग्रीत शिमग्याच्या काळातील ‘नमन-खेळे’ परंपरेचे वर्णन करताना गावातील मानकरी, गावकरी, नमन-खेळे सादर करणारे कलावंत आणि बारा बलुतेदार हे ग्रामदेवतेच्या मंदिराजवळ एकत्र येतात आणि ग्रामदेवतेचा कौल घेतल्यानंतर खेळे गावात फिरण्यासाठी निघतात, असे नमूद केले आहे. या उदाहरणात मानकरीपद हे उत्सवातील सामुदायिक सहभागाच्या एका पारंपरिक भूमिकेशी संबंधित असल्याचे स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=लोकसाहित्य |url=https://mu.ac.in/wp-content/uploads/2025/03/PDF-Loksahitya.pdf |publisher=मुंबई विद्यापीठ |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाचा संबंध सामाजिक प्रतिष्ठेशी जोडला जात असला तरी त्याचे स्वरूप प्रत्येक गावात किंवा प्रत्येक समाजात समान होते, असे म्हणता येत नाही. महाराष्ट्रातील एका समाजाच्या सामाजिक-आर्थिक अभ्यासात धार्मिक किंवा देवकार्य तसेच विवाहप्रसंगी विशिष्ट कुळांना त्यांच्या सामाजिक दर्जानुसार मानपान देण्याची प्रथा नोंदवली आहे. त्याच नोंदीनुसार, अपेक्षित मानपान न मिळाल्यास संबंधित कुटुंबाला अपमान झाल्याची भावना निर्माण होऊ शकते आणि त्यातून तक्रार किंवा वादाची परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. हे उदाहरण मानपान, सामाजिक दर्जा आणि प्रतिष्ठेची भावना यांच्यातील संबंध स्पष्ट करते; मात्र ते विशिष्ट समाजाच्या अभ्यासावर आधारित असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नियम म्हणून वापरता येत नाही. <ref>{{cite web |title=मांग गारुडी समाजाचा सामाजिक-आर्थिक अभ्यास |url=https://test.barti.in/upload/pdf/Mang_Garudi_community_report.pdf |publisher=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन व प्रशिक्षण संस्था, पुणे |access-date=18 September 2026}}</ref> अशा प्रकारे मानपानातून व्यक्ती, कुटुंब किंवा समूहाला मिळणारा सन्मान हा अनेक ठिकाणी त्यांच्या पारंपरिक सामाजिक आणि धार्मिक भूमिकेची सार्वजनिक मान्यता दर्शवू शकतो. परंतु मानपानाचे स्वरूप आणि त्यातून निर्माण होणारे प्रतिष्ठेचे स्थान हे स्थानिक परंपरा, नातेसंबंध, धार्मिक भूमिका आणि सामाजिक रचना यांवर अवलंबून बदलत असल्याने त्याला संपूर्ण कोकणातील एकसारखी सामाजिक व्यवस्था मानणे योग्य ठरत नाही. <ref name="Kale2022"/> == मानपान आणि गटबाजी == मानपानाच्या प्रश्नामुळे गावातील समूहांमध्ये मतभेद किंवा स्वतंत्र गट निर्माण झाल्याची उदाहरणे कोकणातील वृत्तस्रोतांमध्ये आढळतात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू असल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने २०२२ मध्ये वृत्त दिले. त्या वर्षी ग्रामदेवतेच्या मंदिरात शिमगोत्सवासाठी दोन्ही गट एकत्र आल्यानंतर पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला आणि परिस्थिती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी प्रशासनाने जमावबंदीचा आदेश लागू केला. या वृत्तातून मानपानाशी संबंधित मतभेदांनी प्रत्यक्ष उत्सवाच्या आयोजनावर परिणाम झाल्याचे दिसते. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील कास गावातील श्री देवी माऊली आणि देव रवळनाथ देवस्थानाशी संबंधित वादातही मानपानाचा प्रश्न दोन गटांतील मतभेदांशी जोडलेला असल्याचे ई-सकाळच्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे. देवीची तरंगकाठी आणि कळस फिरविण्याच्या मानपानावरून पंडीत आणि भाईप या दोन गटांमध्ये काही वर्षांपासून वाद सुरू होता. २०१९ मध्ये दसरोत्सवाच्या काळात हा वाद पुन्हा समोर आला; तहसीलदारांनी शांतता व सुव्यवस्था राखण्यासाठी दोन्ही गटांना काही अटी घालून उत्सव साजरा करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणात मानपानाशी संबंधित धार्मिक अधिकारांचा प्रश्न प्रशासकीय हस्तक्षेपापर्यंत पोहोचल्याचे वृत्तातून स्पष्ट होते. <ref>{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> गुहागर तालुक्यातील खालचापाट-भंडारवाडा येथील श्री वराती देवी मंदिराच्या नवरात्रोत्सवाशी संबंधित प्रकरणातही दोन गटांमध्ये मानपानावरून वाद निर्माण झाल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले होते. श्री वराती देवी युवा मंडळ आणि गोयथळे मोरे मंडळी यांच्यात मंदिर समितीची नोंदणी, उत्सवाचे आयोजन आणि मानपान या मुद्द्यांवरून वाद सुरू असल्याचे नमूद करण्यात आले. २०२२ मध्ये नवरात्रोत्सवाच्या काळात संभाव्य तणावाच्या पार्श्वभूमीवर मंदिर परिसरात मनाई आदेश लागू करण्यात आला आणि दोन्ही पक्षांना पूजा व आरती करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला. <ref>{{cite web |title=नवरात्र उत्सव व मानपानाच्या वादामुळे गुहागर खालचापाट भंडारवाडा येथे कलम 144 लागू |url=https://konkantoday.com/2022/09/%E0%A4%A8%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0-%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A4%B5-%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%9A |work=कोकण टुडे |date=26 September 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मंदिरांबाबत २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तांतांमध्येही अंतर्गत मतभेद आणि मानपानाचे प्रश्न काही मंदिरांतील धार्मिक कार्यक्रम बंद पडण्याचे एक कारण म्हणून नमूद करण्यात आले आहेत. पुढारीच्या वृत्तानुसार, जिल्ह्यातील काही मंदिरांमध्ये मानकऱ्यांमधील समन्वयाचा अभाव आणि अंतर्गत वादांमुळे धार्मिक कार्यक्रम बंद होते; संवाद आणि समन्वयाच्या प्रयत्नांनंतर काही मंदिरे पुन्हा सुरू करण्यात आली. त्याच वृत्तात जिल्ह्यातील सुमारे १०० मंदिरांमध्ये अंतर्गत मानपानावरून वाद असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. हा आकडा वृत्तातील संबंधित संस्थेने दिलेला असल्याने तो स्वतंत्र शासकीय सांख्यिकी म्हणून नव्हे, तर त्या वृत्तातील दावा म्हणूनच नोंदविणे आवश्यक आहे. <ref>{{cite web |title=जिल्ह्यातील ५ मंदिरे पूर्ववत सुरू करण्यात यश |url=https://pudhari.news/maharashtra/kokan/sindhudurg/sindhudurg-five-temples-reopened-after-disputes-ss88 |work=पुढारी |date=21 April 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क, धार्मिक विधींतील क्रम किंवा उत्सवाच्या आयोजनाचा अधिकार यांवरून काही गावांमध्ये समूहांमध्ये मतभेद निर्माण झाल्याचे दिसते. मात्र उपलब्ध पुराव्यांच्या आधारे अशा प्रत्येक वादाला केवळ ‘मानपानामुळे निर्माण झालेली गटबाजी’ असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही. काही प्रकरणांमध्ये मंदिर समिती, धार्मिक विधी, उत्सवाचे व्यवस्थापन किंवा इतर हक्क हेही वादाचे घटक असल्याचे स्रोत दाखवतात. त्यामुळे मानपान हा काही वादांमधील एक घटक म्हणून नोंदविता येतो; परंतु तोच प्रत्येक प्रकरणातील एकमेव कारण होता, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Dongar2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref><ref name="Kas2019">{{cite web |title=सिंधुदुर्ग : कासमध्ये दसरोत्सवावरून वाद |url=https://www.esakal.com/kokan/controversy-over-dasara-festival-kas-sindhudurg-222339 |work=ई-सकाळ |date=9 October 2019 |access-date=18 September 2026}}</ref> == शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद == कोकणातील शिमगा–होळीच्या उत्सवामध्ये ग्रामदेवतेची पालखी, होळी, धार्मिक विधी आणि पारंपरिक मानकरी यांना महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, शिमग्यामध्ये ग्रामदेवतांच्या पालख्या गावातून मिरविल्या जातात. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वृत्तांतांमध्येही पालखी, मानकरी आणि ग्रामस्थ यांचा उत्सवातील सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे काही गावांमध्ये पालखीचा मार्ग, तिचे वहन, धार्मिक विधींतील क्रम किंवा पारंपरिक मान यांसंबंधी प्रश्न निर्माण झाल्यास त्याचा थेट संबंध उत्सवाच्या व्यवस्थेशी येतो. <ref>{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=रत्नागिरीः ग्रामदैवतांच्या पालखी मिरवणुका; शिमग्याला सुरुवात |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/goddess-procession-get-shimga-festival-started/articleshow/68485748.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावात शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये अनेक वर्षांपासून वाद असल्याचे पोलिसांच्या माहितीसह वृत्त प्रसिद्ध झाले आहे. २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाच्या वेळी दोन्ही गट ग्रामदेवतेच्या मंदिरात एकत्र आले असता पालखी नेण्यावरून वाद झाला आणि त्यातून मारामारी झाली. या प्रकरणात परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि अनेक व्यक्तींविरुद्ध गुन्हे दाखल करण्यात आले. परिस्थिती बिघडू नये म्हणून तहसीलदारांनी डोंगर गावातील संबंधित मंदिरांच्या परिसरात जमावबंदीचे आदेश लागू केले. वृत्तात या वादाच्या पार्श्वभूमीवर शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयात दावा प्रलंबित असल्याचेही नमूद केले आहे. <ref>{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> २०२५ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील केळवडे, तालुका राजापूर आणि नागावे, तालुका चिपळूण-अलोरे या दोन गावांमध्ये शिमगोत्सवापूर्वी मानपान आणि देवस्थान-पालखीशी संबंधित पारंपरिक वाद असल्याचे ‘सकाळ’ने वृत्त दिले. या दोन्ही गावांमध्ये तणाव टाळण्यासाठी जमावबंदीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. वृत्तानुसार, जिल्हा पोलिसांनी संबंधित गावांना भेटी देऊन बैठका घेतल्या; मात्र दोन्ही बाजूंकडून सकारात्मक प्रतिसाद न मिळाल्याने त्या वेळी तोडगा निघाला नव्हता. या उदाहरणातून काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न केवळ उत्सवातील औपचारिक सन्मानापुरता न राहता देवस्थान आणि पालखीच्या पारंपरिक अधिकारांशी संबंधित वादाचा भाग बनू शकतो, असे दिसते. <ref>{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> चिपळूण शहरातील पाग परिसरातील एका मंदिरात २०२२ मध्ये शिमगोत्सवाची बैठक सुरू असताना पालखीच्या वाटेवरून वाद झाला आणि त्यातून एका व्यक्तीवर हल्ला झाल्याचे महाराष्ट्र टाइम्सने वृत्त दिले. या घटनेत पोलिसांत गुन्हा दाखल झाल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या प्रकरणात वादाचा मुद्दा ‘पालखीची वाट’ असा स्पष्टपणे नोंदविला आहे; त्यामुळे त्याला मानपानाचा वाद म्हणून स्वतंत्रपणे वर्गीकृत करण्याऐवजी पालखीच्या पारंपरिक मार्गाशी संबंधित वाद म्हणून नोंदविणे अधिक अचूक ठरते. <ref>{{cite web |title=कोकणात धक्कादायक प्रकार, शिमगोत्सवाच्या बैठकीत असं काही घडलं की नागरिकांमध्ये भीती |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/stabbed-during-shimgotsava-meeting-in-chiplun-konkan/amp_articleshow/90163990.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=12 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिमगोत्सवातील वादांमध्ये पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्कांचा प्रश्न किती महत्त्वाचा असू शकतो, याचे आणखी एक उदाहरण २०२५ मधील रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वृत्तांतात दिसते. ‘सकाळ’च्या वृत्तानुसार, शिमगोत्सवापूर्वी जिल्ह्यातील २१ गावांमध्ये देवस्थान आणि पालखीवरून वाद असल्याची पोलिसांची माहिती होती. त्यापैकी १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आल्याचे, तर केळवडे आणि नागावे येथे वाद कायम राहिल्याने जमावबंदी लागू करण्यात आल्याचे त्याच वृत्तात नमूद आहे. येथे ‘२१ गावांतील वाद’ हा पोलिसांकडून दिलेला आकडा म्हणूनच नोंदविला आहे; तो स्वतंत्र शासकीय सर्वेक्षणाचा निष्कर्ष म्हणून मांडता येत नाही. <ref name="EsakalShimgavivad2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> वरील उदाहरणांवरून शिमगा–होळीतील मानपानाचे वाद एकाच स्वरूपाचे नसल्याचे दिसते. काही ठिकाणी मानपानाचा प्रश्न थेट नोंदविला आहे, तर काही ठिकाणी पालखी नेण्याचा मार्ग, देवस्थानाचा उत्सव साजरा करण्याचा अधिकार किंवा पारंपरिक धार्मिक हक्क हे वादाचे केंद्र असल्याचे स्रोत सांगतात. त्यामुळे प्रत्येक प्रकरणाला केवळ ‘मानपानाचा वाद’ असे संबोधण्याऐवजी उपलब्ध स्रोताने ज्या कारणाची स्पष्ट नोंद केली आहे, त्याच स्वरूपात त्या वादाचे वर्णन करणे अधिक अचूक ठरते. <ref name="EsakalShimgavivad2025"/><ref name="DongarShimga2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> == मानपानाचे न्यायालयीन स्वरूप == परंपरागत मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा देवस्थानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क हे काही प्रसंगी न्यायालयीन वादाचा विषय बनले आहेत. अशा वादांमध्ये धार्मिक विधींतील अधिकार, देवस्थानाचे व्यवस्थापन, मानकरी म्हणून असलेली भूमिका किंवा संबंधित परंपरेच्या आचरणाशी संबंधित प्रश्न उपस्थित होऊ शकतात. मात्र एखाद्या विशिष्ट न्यायालयीन प्रकरणात ‘मानपान’ किंवा मानकरी हक्काचा नेमका उल्लेख आहे की नाही, हे संबंधित न्यायालयीन नोंदीवरूनच निश्चित करणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 हे या संदर्भातील उपलब्ध न्यायालयीन उदाहरण आहे. या प्रकरणात धर्माजी गंगाराम घोलम व इतर विरुद्ध गणाजी तानू खडये व इतर असा पक्षकारांचा उल्लेख आहे. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी मुंबई उच्च न्यायालयासमोर झालेल्या सुनावणीत प्रकरण तडजोडीसाठी किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी २७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199717022025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=17 February 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> १० जून २०२५ रोजीच्या पुढील आदेशात वकिलांनी वाद सर्वंकषपणे सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे न्यायालयाला सांगितले. त्या आदेशात बहुतांश वादांबाबत तोडगा निघाल्याचे, मात्र काही किरकोळ मुद्दे शिल्लक असल्याचे नमूद करण्यात आले. त्यानंतर consent terms दाखल करण्यासाठी प्रकरण ७ जुलै २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. <ref name="FA92199710062025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=10 June 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशात संबंधित देवतेचे “Mankaris” म्हणून उल्लेख असलेल्या प्रतिवादींच्या वकिलांनी वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागितला. त्यानुसार प्रकरण १८ ऑगस्ट २०२५ रोजी ठेवण्यात आले. या आदेशात संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांचा या न्यायालयीन प्रक्रियेतील सहभाग स्पष्टपणे नोंदविला आहे. <ref name="FA92199722072025">{{cite web |title=Dharmaji Gangaram Gholam and others v. Ganaji Tanu Khadye and others, First Appeal No. 92 of 1997 |date=22 July 2025 |publisher=High Court of Judicature at Bombay |url=https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search |access-date=18 September 2026}}</ref> या उपलब्ध आदेशांवरून खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित वाद न्यायालयीन प्रक्रियेत आला आणि २०२५ मध्ये तोडगा काढण्यासाठी प्रयत्न झाले, एवढे स्पष्ट होते. मात्र उपलब्ध या तीन आदेशांमध्ये मूळ वादातील प्रत्येक मानपानाचा हक्क किंवा त्या हक्काबाबतचा अंतिम न्यायालयीन निर्णय सविस्तरपणे नमूद केलेला नाही. त्यामुळे या आदेशांच्या आधारे कोणत्या पक्षाचा मानपानाचा हक्क न्यायालयाने अंतिमतः मान्य किंवा अमान्य केला, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाशी संबंधित न्यायालयीन वादांचा अभ्यास करताना त्यामुळे संबंधित परंपरेचा सामाजिक व धार्मिक संदर्भ आणि न्यायालयासमोर मांडण्यात आलेला कायदेशीर वाद हे स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक ठरते. खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 मधील उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांमधून settlement आणि consent termsच्या माध्यमातून वाद सोडविण्याचे प्रयत्न झाल्याचे दिसते; मात्र या उपलब्ध आदेशांच्या आधारे त्या प्रकरणाचा अंतिम न्यायालयीन निकाल किंवा वादाचा पूर्ण शेवट झाला असल्याचे म्हणता येत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाच्या वादातील आर्थिक खर्च == मानपानाशी संबंधित पारंपरिक हक्क किंवा धार्मिक अधिकार यांचा आर्थिक पैलू केवळ प्रत्यक्ष रोख खर्चापुरता मर्यादित नसून पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील हक्क, मानपान आणि विविध प्रसंगी होणाऱ्या गावकीच्या खर्चाशीही संबंधित होता. त्रिंबक नारायण आत्रे यांच्या ''गांव-गाडा'' या ग्रंथातील वर्णनानुसार, जुन्या ग्रामव्यवस्थेत देवस्थाने, धर्मादाय, जत्रा, उत्सव, खेळ आणि इतर गावकीच्या बाबींवर खर्च होत असे; अशा खर्चाला ‘गावकीचा खर्च’ किंवा ‘देहखर्च’ म्हणून संबोधले जात असल्याचे त्यात नमूद आहे. <ref name="AtreGaonGada">{{cite web |title=गांव-गाडा/गांव-मुकादमानी |url=https://mr.wikisource.org/wiki/%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5-%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%80 |work=विकिस्रोत |author=त्रिंबक नारायण आत्रे |access-date=18 September 2026}}</ref> त्याच वर्णनात काही गावकीच्या खर्चासाठी गावकऱ्यांकडून आपसांत फाळा करून खर्च भागविला जात असल्याचा उल्लेख आहे. त्यामुळे पारंपरिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक कार्यक्रमांना आर्थिक बाजूही होती, असे त्या ऐतिहासिक वर्णनावरून दिसते. मात्र ही नोंद जुन्या ग्रामव्यवस्थेचे ऐतिहासिक चित्रण आहे; तिच्यावरून आजच्या कोकणातील मानपानाच्या खर्चाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. <ref name="AtreGaonGada"/> खडीकोळवणच्या First Appeal No. 92 of 1997 या न्यायालयीन प्रकरणात वाद दीर्घकाळ न्यायालयीन प्रक्रियेत राहिल्याचे उपलब्ध २०२५ सालच्या आदेशांवरून दिसते. मात्र १७ फेब्रुवारी, १० जून आणि २२ जुलै २०२५ रोजीच्या आदेशांमध्ये पक्षकारांनी वकिली फी, प्रवास, कागदपत्रे किंवा इतर न्यायालयीन खर्च म्हणून किती रक्कम खर्च केली, याची नोंद नाही. त्यामुळे या प्रकरणाच्या आधारे “लाखो रुपये खर्च झाले” किंवा कोणतीही विशिष्ट आर्थिक रक्कम खर्च झाली, असा दावा करणे उपलब्ध न्यायालयीन नोंदींवरून समर्थित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> मानपानाच्या वादांचा आर्थिक परिणाम मांडताना त्यामुळे ऐतिहासिक ग्रामव्यवस्थेतील धार्मिक व सामाजिक खर्च आणि विशिष्ट न्यायालयीन वादातील प्रत्यक्ष खर्च हे दोन स्वतंत्र विषय म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. उपलब्ध स्रोतांमध्ये एखाद्या विशिष्ट मानपानाच्या वादासाठी झालेल्या खर्चाची विश्वसनीय रक्कम उपलब्ध नसल्यास तो खर्च “लक्षणीय” किंवा “लाखो रुपयांचा” होता, असे म्हणण्याऐवजी उपलब्ध पुराव्यांपुरतेच निष्कर्ष मांडणे अधिक योग्य ठरते. खडीकोळवणच्या प्रकरणातील उपलब्ध आदेशांमधून न्यायालयीन प्रक्रिया आणि तोडग्याचे प्रयत्न दिसतात; मात्र त्यातून प्रत्यक्ष आर्थिक खर्चाची रक्कम निश्चित होत नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> == मानपानाचे वाद आणि ग्रामविकासाचा प्रश्न == गावातील पारंपरिक मानपान, धार्मिक अधिकार किंवा उत्सवातील हक्कांवरून मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा सामाजिक परिणाम संबंधित गावाच्या परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मात्र एखाद्या गावाचा विकास मानपानाच्या वादामुळेच थांबला, असा निष्कर्ष स्वतंत्र पुराव्याशिवाय काढता येत नाही. ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभा या ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य व्यवस्थेतील महत्त्वाच्या संस्था आहेत. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास व पंचायत राज विभागानुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात गावातील रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाण्याची व्यवस्था, पथदिवे, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण, शेती व पशुधन विकास तसेच बाजार, जत्रा आणि उत्सवांची व्यवस्था यांचा समावेश होतो. ग्रामसभेला विकासखर्चास मान्यता देणे आणि ग्रामविकासाशी संबंधित ठराव करण्याची भूमिका आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat">{{cite web |title=Grampanchayat |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/grampanchayat/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> कोकणातील ग्रामपंचायत सदस्यांच्या सहभागाचा अभ्यास करणाऱ्या P. A. Sawant, R. P. Mahadik आणि M. B. Nikam यांच्या २०१३ च्या अभ्यासात रत्‍नागिरी आणि रायगड जिल्ह्यांतील २० ग्रामपंचायतींमधील ५८ महिला सदस्यांचा अभ्यास करण्यात आला. अभ्यासानुसार, बहुसंख्य महिला सदस्यांनी ग्रामविकासाच्या कार्यक्रमांमध्ये सहभाग घेतला होता आणि त्यानंतर धार्मिक व सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही त्यांचा सहभाग आढळला. अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा विकास कार्यक्रमांमधील सहभाग आणि धार्मिक-सांस्कृतिक कार्यक्रमांमधील सहभाग या दोन्ही बाबींची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. <ref name="SawantMahadikNikam2013">{{cite journal |last=Sawant |first=P. A. |author2=Mahadik, R. P. |author3=Nikam, M. B. |title=Participation of Woman Gram Panchayat Members in Village Development |journal=Indian Journal of Extension Education and Rural Development |volume=21 |year=2013 |pages=48–54}}</ref> या अभ्यासात ग्रामपंचायत सदस्यांचा रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शाळा, पथदिवे आणि इतर ग्रामविकास कार्यक्रमांमधील सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. त्याच अभ्यासात धार्मिक समारंभ, यात्रा आणि इतर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्येही महिला सदस्यांचा सहभाग नोंदविला आहे. त्यामुळे ग्रामजीवनातील विकासविषयक आणि धार्मिक-सांस्कृतिक सहभाग हे व्यवहाराच्या पातळीवर एकमेकांपासून पूर्णपणे वेगळे नसल्याचे या विशिष्ट अभ्यासातून दिसते. <ref name="SawantMahadikNikam2013"/> ग्रामविकासासाठी उपलब्ध सामाजिक सहभागाचा उपयोग कोणत्या प्रकारे केला जातो, हा प्रश्न त्यामुळे महत्त्वाचा ठरतो. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास विभागाच्या माहितीनुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात मूलभूत सुविधा आणि सार्वजनिक सेवांशी संबंधित विविध कामांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामविकासाच्या प्रश्नांचा विचार करताना ग्रामपंचायत, ग्रामसभा आणि ग्रामस्थांचा सहभाग यांना स्वतंत्र महत्त्व प्राप्त होते. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> मात्र या संदर्भाचा अर्थ असा नाही की कोकणातील ग्रामविकासातील अडचणी मानपानाच्या वादांमुळे निर्माण झाल्या आहेत. उपलब्ध स्रोतांवरून मानपानाच्या वादांचा संपूर्ण कोकणातील ग्रामविकासावर थेट आणि समान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट गावात असा परिणाम झाला आहे का, हे ठरविण्यासाठी त्या गावातील वाद, त्याचा कालावधी, स्थानिक संस्थांचे कामकाज आणि विकासकामांवरील प्रत्यक्ष परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. == ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग == ग्रामविकासासाठी उपलब्ध आर्थिक साधने, लोकसहभाग आणि मनुष्यबळ यांचा नियोजनबद्ध वापर करणे महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ग्रामविकास आणि पंचायत राज विभागानुसार, ग्रामपंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात रस्ते, पिण्याचे पाणी, सांडपाणी व्यवस्था, दिवाबत्ती, सार्वजनिक स्वच्छता, आरोग्य, शिक्षण तसेच शेती आणि पशुधन विकासासारख्या बाबींचा समावेश होतो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक संसाधनांच्या वापराबाबत मूलभूत सार्वजनिक सुविधांना महत्त्वाचे स्थान आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक साधनांमध्ये स्थानिक उत्पन्नाबरोबरच शासनाकडून मिळणारे निधी आणि अनुदाने यांचा समावेश होतो. ग्रामपंचायतीच्या आर्थिक नियोजनात अंदाजपत्रक आणि ग्रामसभेची भूमिका असल्याने विकासासाठी उपलब्ध निधीचा वापर वैधानिक प्रक्रियेतून केला जातो. त्यामुळे गावाच्या सामूहिक आर्थिक संसाधनांचा वापर हा ग्रामपंचायत आणि ग्रामसभेच्या संस्थात्मक चौकटीशी संबंधित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> ग्रामीण विकासाच्या आधुनिक गरजांमध्ये डिजिटल सेवा आणि नागरिकांना सुलभ शासकीय सेवा उपलब्ध करून देण्यालाही स्थान मिळाले आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये ग्रामपंचायतीच्या संकेतस्थळावर माहिती प्रसिद्ध करणे, आपले सरकार सेवा केंद्रांमार्फत शासकीय सेवा उपलब्ध करून देणे आणि नागरिकांच्या तक्रारींचे निराकरण करणे यांचा समावेश आहे. या अभियानात आरोग्य, शिक्षण, उपजीविका, सामाजिक न्याय, पाणी, स्वच्छता आणि ग्रामपंचायत पातळीवरील संस्थात्मक सुविधा यांनाही महत्त्व देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025">{{cite web |title=Chief Minister Samruddha Panchayat Raj Campaign (2025–26) |url=https://rdd.maharashtra.gov.in/en/scheme/chief-minister-samruddha-panchayat-raj-abhiyan/ |publisher=Rural Development and Panchayat Raj Department, Government of Maharashtra |date=6 August 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> या अभियानात लोकसहभाग आणि स्वेच्छा श्रमदानालाही स्थान देण्यात आले आहे. अभियानाच्या घटकांमध्ये सार्वजनिक सहभागातून ग्रामपंचायतीच्या विकासाला चालना देणे आणि रस्ते दुरुस्तीसारख्या कामांसाठी श्रमदानाचा उपयोग करणे यांचा समावेश आहे. त्यामुळे ग्रामस्थांचे सामूहिक श्रम आणि सहभाग हे गावाच्या विकासासाठी वापरता येणारे सामाजिक संसाधन म्हणून अधिकृत ग्रामविकासाच्या चौकटीत मान्य केलेले दिसतात. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> मानपानाच्या परंपरेशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम यांचा विचार करताना मात्र एखादी परंपरा बंद करावी किंवा तिच्यासाठीचा खर्च विकासकामांकडे वळवावा, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. त्याऐवजी संबंधित गावातील परंपरा, ग्रामस्थांची स्वेच्छा, उपलब्ध आर्थिक साधने आणि ग्रामपंचायत–ग्रामसभा यांची वैधानिक प्रक्रिया यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध संसाधनांचा उपयोग कोणत्या सार्वजनिक गरजांसाठी करायचा, हा निर्णय संबंधित स्थानिक संस्थांच्या कायदेशीर आणि लोकशाही प्रक्रियेतून होणे अपेक्षित आहे. <ref name="MaharashtraGramPanchayat"/> अशा प्रकारे ग्रामस्थांच्या संसाधनांचा पर्यायी उपयोग हा केवळ आर्थिक खर्चाचा प्रश्न नसून लोकसहभाग, श्रमदान, सार्वजनिक सुविधा आणि स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या नियोजनाशी संबंधित विषय आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या २०२५–२६ च्या अभियानातही लोकसहभाग, श्रमदान, रस्ते, पाणी, स्वच्छता, शिक्षण, आरोग्य आणि उपजीविका या बाबींना एकत्रित ग्रामविकासाच्या चौकटीत स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> == युवक, महिला आणि स्थानिक विकास == ग्रामविकासामध्ये युवक आणि महिलांचा सहभाग हा कौशल्यविकास, रोजगार, उपजीविका आणि स्थानिक विकासाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगार, महिला बचत गटांचा सक्रिय सहभाग, महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणासाठी ‘लखपती दीदी’ संकल्पना आणि शेती गटांच्या माध्यमातून उत्पादकता वाढविणे यांना स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/> महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियानाच्या माहितीनुसार, ग्रामीण महिलांना स्वयं-सहाय्यता गटांमध्ये संघटित करून बचत, कौशल्यविकास, व्यवसायविकास आणि आर्थिक साक्षरतेशी संबंधित उपक्रम राबविले जातात. स्वयं-सहाय्यता गटांना व्यवसाय आणि उपजीविकेसाठी सामुदायिक गुंतवणूक निधी तसेच बँक कर्जाच्या माध्यमातून आर्थिक सहाय्य उपलब्ध करून देण्याची व्यवस्था आहे. <ref name="UMEDFAQ">{{cite web |title=Frequently Asked Questions — Maharashtra State Rural Livelihoods Mission |url=https://umed.in/faqs_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> ‘उमेद’ अभियानाच्या आर्थिक समावेशनविषयक माहितीनुसार, स्वयं-सहाय्यता गटांच्या माध्यमातून ग्रामीण महिलांच्या उपजीविका विकासासाठी फिरता निधी, सामुदायिक गुंतवणूक निधी आणि वैयक्तिक व्यवसायासाठी कर्जाच्या सुविधा उपलब्ध करून दिल्या जातात. त्यात कृषी आणि बिगरशेती व्यवसायांना प्रोत्साहन, उत्पादक गटांची निर्मिती आणि महिलांच्या उद्योगांना आर्थिक सहाय्य यांचा उल्लेख आहे. <ref name="UMEDFinancialInclusion">{{cite web |title=Financial Inclusion |url=https://www.umed.in/financial_inclusion_en.php |publisher=Maharashtra State Rural Livelihoods Mission, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> युवकांच्या बाबतीत कौशल्यविकास, रोजगार आणि क्रीडा या क्षेत्रांना स्थानिक विकासाशी जोडण्याचे प्रयत्नही दिसतात. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘मुख्यमंत्री समृद्ध पंचायत राज अभियान (२०२५–२६)’मध्ये युवकांसाठी कौशल्य प्रशिक्षण व रोजगाराचा उल्लेख आहे. क्रीडा सुविधांच्या विकासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या क्रीडा विभागाच्या योजनांमध्ये क्रीडांगणे आणि संबंधित क्रीडा सुविधांच्या निर्मिती, नूतनीकरण आणि वापराला स्थान देण्यात आले आहे. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="KheloIndiaMaharashtra">{{cite web |title=Khelo India – Creation, Renovation and Use of Sports Facilities |url=https://mahasports.maharashtra.gov.in/en/scheme/khelo-india-creation-renovation-and-use-of-sports-facilities-sports-schemes/ |publisher=Sports Department, Government of Maharashtra |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा आणि युवक-महिला विकासाचा संबंध विचारात घेताना स्थानिक परंपरा, ग्रामस्थांची संमती आणि ग्रामपंचायत व ग्रामसभेची वैधानिक प्रक्रिया यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते. उपलब्ध स्रोत युवक आणि महिलांच्या कौशल्यविकास, उपजीविका, रोजगार, स्वयं-सहाय्यता गट आणि क्रीडा यांसाठी विविध संस्थात्मक मार्ग उपलब्ध असल्याचे दाखवतात; मात्र मानपानाशी संबंधित खर्च किंवा सामुदायिक श्रम या संसाधनांना या विकास उपक्रमांकडे वळविल्याने प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. <ref name="SamruddhaPanchayatRaj2025"/><ref name="UMEDFAQ"/><ref name="UMEDFinancialInclusion"/> == सामाजिक एकोपा आणि गावाचे भविष्य == कोकणातील शिमगा हा धार्मिक विधींबरोबरच सामाजिक आणि सामुदायिक सहभागाशी जोडलेला उत्सव आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार, कोकणातील शिमगा हा केवळ धार्मिक सण नसून सामाजिक एकोपा आणि सामुदायिकतेला प्रोत्साहन देणारा उत्सव आहे. या काळात लोक एकत्र येतात, पारंपरिक विधी, लोकगीते, नृत्य, पालखी मिरवणुका आणि सामुदायिक कार्यक्रमांत सहभागी होतात. कुटुंबे आणि मित्र एकत्र येणे, परस्पर भेटीगाठी होणे आणि सामूहिक कार्यक्रमांत सहभाग घेणे यांनाही शिमग्याच्या परंपरेत स्थान असल्याचे महाराष्ट्र पर्यटन विभागाने नमूद केले आहे. <ref name="ShimgaTourism2026">{{cite web |title=शिमगा |url=https://maharashtratourism.gov.in/mr/festivals/%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%BE/ |publisher=महाराष्ट्र पर्यटन विभाग, महाराष्ट्र शासन |access-date=18 September 2026}}</ref> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील शिमगोत्सवावरील १२ मार्च २०२५ रोजीच्या वृत्तांतात शिमगा हा गावकऱ्यांची एकजूट, परंपरा आणि भक्तीभावाशी संबंधित उत्सव असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या वृत्तांतानुसार, गावाबाहेर नोकरी किंवा व्यवसायासाठी गेलेले लोक सणाच्या काळात गावाकडे परत येतात आणि शिमगोत्सवाच्या निमित्ताने गावातील सामाजिक व सांस्कृतिक सहभाग वाढतो. त्यामुळे शिमगा हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम न राहता गावाशी संबंधित सामाजिक आणि सांस्कृतिक संबंध व्यक्त करणारा प्रसंग म्हणूनही पाहता येतो. <ref name="RatnagiriCulturalUnity2025">{{cite web |title=रत्नागिरी ः धार्मिक परंपरेसह सांस्कृतिक एकोपा |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71739-txt-ratnagiri-today-20250312111957 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाची संकल्पना अशा धार्मिक आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांच्या संदर्भात आढळू शकते. रत्‍नागिरीतील ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ सालच्या शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणात मानकरी आणि इतर संबंधित घटकांचा सहभाग उत्सवाच्या आयोजनाशी जोडलेला दिसतो. मात्र, या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची एकसारखी व्यवस्था असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026">{{cite web |title=ग्रामदैवत श्री देव भैरी-जुगाईचा शिमगोत्सव उत्साहात |url=https://www.esakal.com/amp/kokan/todays-latest-marathi-news-kop26d83029-txt-ratnagiri-today-20260312104546 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2026 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित पारंपरिक अधिकारांवर मतभेद निर्माण झाल्यास त्यांचा परिणाम उत्सवाच्या आयोजनावर होऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील १२ मार्च २०२५ च्या वृत्तांतानुसार, शिमगोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील १९ गावांतील वाद सामंजस्याने मिटविण्यात आले होते; त्याच वेळी केळवडे आणि नागावे या दोन गावांमध्ये मानपानाशी संबंधित पारंपरिक वादाच्या पार्श्वभूमीवर जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आल्याचेही वृत्तात नमूद आहे. या घटनेत स्थानिक प्रशासन आणि पोलिसांच्या माध्यमातून वाद हाताळण्याचा प्रयत्न झाल्याचे दिसते. <ref name="ShimgaDisputes2025">{{cite web |title=१९ गावातील वाद सामंजस्याने मिटले |url=https://www.esakal.com/kokan/todays-latest-marathi-news-kop25c71858-txt-ratnagiri-20250312024507 |work=ई-सकाळ |date=12 March 2025 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाशी संबंधित वाद काही ठिकाणी अधिक तीव्र स्वरूप धारण करू शकतात, याचे उदाहरण रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील डोंगर गावाच्या २०२२ मधील शिमगोत्सवातील घटनेत आढळते. वृत्तानुसार, शिमगोत्सवातील मानपानावरून दोन गटांमध्ये मागील काही वर्षांपासून वाद होता आणि उत्सवाच्या वेळी पालखी नेण्यावरून पुन्हा वाद निर्माण झाला. त्यानंतर दोन्ही गटांकडून परस्परविरोधी तक्रारी दाखल झाल्या आणि गावातील कायदा व सुव्यवस्था राखण्यासाठी जमावबंदी आदेश लागू करण्यात आला. या वृत्तात शिमगोत्सवाच्या अधिकारांबाबत न्यायालयीन दावा दाखल झाल्याचाही उल्लेख आहे. <ref name="DongarShimgaDispute2022">{{cite web |title=राजापूर: शिमगोत्सवात दोन गटात वाद; डोंगर गावात जमावबंदी आदेश जारी |url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/ratnagiri/in-the-mountain-village-of-ratnagiri-after-a-dispute-between-two-groups-during-the-shimgotsava-a-curfew-was-imposed-in-the-village/amp_articleshow/90341231.cms |work=महाराष्ट्र टाइम्स |date=21 March 2022 |access-date=18 September 2026}}</ref> या उदाहरणांवरून मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक स्वरूप एकसंध नसल्याचे दिसते. एका बाजूला शिमग्यासारख्या उत्सवांमध्ये सामुदायिक सहभाग, गावकऱ्यांची एकजूट आणि सांस्कृतिक संबंध यांना महत्त्व मिळते; दुसऱ्या बाजूला पारंपरिक मानपान किंवा उत्सवातील अधिकारांवरून काही ठिकाणी वादही निर्माण झालेले आढळतात. त्यामुळे मानपानाला केवळ सामाजिक एकोप्याचे साधन किंवा केवळ संघर्षाचे कारण अशा एका चौकटीत पाहण्याऐवजी, स्थानिक परिस्थितीनुसार त्याचे वेगवेगळे सामाजिक परिणाम समजून घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="ShimgaTourism2026"/><ref name="RatnagiriCulturalUnity2025"/><ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="DongarShimgaDispute2022"/> गावाच्या भविष्यासंदर्भात या परंपरांचा विचार करताना सामाजिक संबंध, सांस्कृतिक सातत्य आणि स्थानिक मतभेद या तिन्ही बाबी लक्षात घेणे आवश्यक आहे. शिमग्यासारख्या उत्सवांमधून सामुदायिक सहभागाचे स्वरूप दिसते, तर मानपानाशी संबंधित काही प्रकरणांमध्ये मतभेद सोडविण्यासाठी सामंजस्याचे प्रयत्न झाल्याचेही उपलब्ध वृत्तांत दाखवतात. त्यामुळे परंपरेचे सांस्कृतिक स्वरूप जपत स्थानिक मतभेद संवाद आणि सामंजस्याच्या माध्यमातून हाताळणे, हा प्रश्न संबंधित गावाच्या परिस्थितीच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. उपलब्ध उदाहरणांवरून मात्र संपूर्ण कोकणातील गावांच्या भवितव्यावर मानपानाचा एकसमान परिणाम झाला आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="ShimgaDisputes2025"/><ref name="ShimgaTourism2026"/> == मानपान, स्थलांतर आणि ओस पडणारी गावे == कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत गेल्या काही दशकांत लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतरामुळे परिवर्तन झाले आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जिल्हा जनगणना पुस्तिकेतील आकडेवारीनुसार, जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १६,१५,०६९ होती. त्यापैकी १३,५१,३४६ व्यक्ती म्हणजे सुमारे ८३.७ टक्के लोकसंख्या ग्रामीण भागात, तर २,६३,७२३ व्यक्ती म्हणजे सुमारे १६.३ टक्के लोकसंख्या शहरी भागात होती. २००१ मध्ये ग्रामीण लोकसंख्या १५,०४,५६८ म्हणजे एकूण लोकसंख्येच्या सुमारे ८८.७ टक्के होती, तर शहरी लोकसंख्या १,९२,२०९ होती. २०११ पर्यंत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा ८३.७ टक्क्यांवर आला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा १६.३ टक्क्यांवर पोहोचला. <ref name="RatnagiriDCHB2011">{{cite web |title=District Census Handbook, Ratnagiri — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/824 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India; Directorate of Census Operations, Maharashtra |year=2014 |access-date=18 September 2026}}</ref> या आकडेवारीवरून २००१ ते २०११ या कालावधीत रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ग्रामीण लोकसंख्येचा एकूण संख्यात्मक आकडा आणि एकूण लोकसंख्येतील तिचा वाटा कमी झाल्याचे, तर शहरी लोकसंख्येत वाढ झाल्याचे दिसते. मात्र, या बदलाचा अर्थ ग्रामीण भागातील लोकसंख्या घटण्याचे एकमेव कारण स्थलांतर होते, असा निष्कर्ष केवळ ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येच्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही. लोकसंख्येतील बदल समजून घेण्यासाठी जन्म-मृत्यू, स्थलांतर, ग्रामीण-शहरी वर्गीकरण आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय घटकांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतराच्या स्वरूपाचा स्वतंत्र अभ्यास करण्यासाठी भारताच्या जनगणना २०११ मध्ये विविध स्थलांतरविषयक तक्ते प्रसिद्ध करण्यात आले आहेत. महाराष्ट्रासाठीच्या D-02 तक्त्यात स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, लिंग आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग हे स्वतंत्र जिल्हे म्हणून समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतराचा अभ्यास करताना ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदलाबरोबरच स्थलांतरितांच्या पूर्वीच्या वास्तव्याचे ठिकाण आणि वास्तव्याचा कालावधी यांचाही विचार करता येतो. <ref name="MigrationD02">{{cite web |title=D-02: Migrants classified by place of last residence, sex and duration of residence in place of enumeration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10764 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> स्थलांतराची कारणे समजून घेण्यासाठी D-05 हा स्वतंत्र जनगणना तक्ता उपलब्ध आहे. या तक्त्यात स्थलांतरितांचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वय, लिंग, स्थलांतराचे कारण आणि सध्याच्या ठिकाणी वास्तव्याचा कालावधी यांची माहिती दिली आहे. महाराष्ट्रातील या तक्त्यात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचाही स्वतंत्र समावेश आहे. त्यामुळे रोजगार, शिक्षण, विवाह, कुटुंबीय कारणे किंवा इतर कारणांशी संबंधित स्थलांतराचा अभ्यास करताना केवळ लोकसंख्येतील घट न पाहता स्थलांतराच्या कारणांची अधिकृत आकडेवारी तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="MigrationD05">{{cite web |title=D-05: Migrants by place of last residence, age, sex, reason for migration and duration of residence, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11051 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> एखादे गाव ‘ओस पडत आहे’ किंवा ‘ओस पडले आहे’ असे म्हणण्यासाठी जिल्हास्तरीय आकडेवारी पुरेशी ठरत नाही. भारताच्या जनगणना २०११ मधील Basic Population Figures मध्ये राज्य, जिल्हा, उपजिल्हा आणि गाव या स्तरांवरील लोकसंख्येची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील लोकसंख्या घटल्याचा दावा करायचा असल्यास त्या गावाची स्वतंत्र जनगणना आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. शक्य असल्यास दोन किंवा अधिक जनगणना कालखंडांतील गावनिहाय लोकसंख्येची तुलना केल्याने लोकसंख्येतील बदल अधिक स्पष्टपणे मांडता येतो. <ref name="VillagePopulation2011">{{cite web |title=Basic Population Figures of India/State/District/Sub-District/Village — 2011 |url=https://www.censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/42559 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मानपानाच्या परंपरेचा स्थलांतराशी किंवा गावांच्या लोकसंख्येतील घटेशी संबंध जोडताना विशेष सावधगिरी आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना तक्ते ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे स्वरूप अभ्यासण्यासाठी आधार देतात; परंतु मानपानाच्या परंपरेमुळे किंवा मानपानाशी संबंधित वादांमुळे लोकांनी गाव सोडले, असा निष्कर्ष या तक्त्यांमधून थेट निघत नाही. स्थलांतराच्या कारणांची स्वतंत्र वर्गवारी उपलब्ध असल्यामुळे अशा कारण-परिणामाच्या दाव्यासाठी संबंधित गाव किंवा प्रदेशाची स्वतंत्र पुराव्याधारित माहिती आवश्यक आहे. <ref name="MigrationD05"/> त्यामुळे कोकणातील मानपान आणि गावांचे भविष्य यांचा संबंध थेट कारण-परिणामाच्या स्वरूपात मांडण्याऐवजी सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरते. रत्‍नागिरी जिल्ह्यात २००१ ते २०११ या कालावधीत ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा कमी झाला आणि शहरी लोकसंख्येचा वाटा वाढला, ही बाब जनगणना आकडेवारीतून दिसते. त्याचबरोबर स्थलांतराचा अभ्यास करण्यासाठी जनगणनेत स्वतंत्र तक्ते आणि स्थलांतराच्या कारणांची वर्गवारी उपलब्ध आहे. मात्र, या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे मानपानाची परंपरा किंवा तिच्याशी संबंधित वाद हे ग्रामीण लोकसंख्या घटण्याचे कारण होते, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय, कालानुक्रमिक आणि कारणाधारित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD02"/><ref name="MigrationD05"/> == आधुनिक काळातील मानपान == शिक्षण, शहरीकरण, रोजगार आणि स्थलांतर यांसारख्या प्रक्रियांमुळे कोकणातील ग्रामीण समाजरचनेत बदल झाले आहेत. रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या २०११ च्या जनगणना आकडेवारीनुसार, ग्रामीण लोकसंख्येचा वाटा २००१ मधील ८८.७ टक्क्यांवरून २०११ मध्ये ८३.७ टक्क्यांवर आला, तर शहरी लोकसंख्येचा वाटा ११.३ टक्क्यांवरून १६.३ टक्क्यांवर वाढला. या आकडेवारीत ग्रामीण आणि शहरी लोकसंख्येतील बदल दिसून येतो; मात्र या बदलाचा मानपानाच्या विशिष्ट प्रथांवर झालेला परिणाम जनगणनेत स्वतंत्रपणे नोंदविलेला नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/> स्थलांतर हा ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा लोकसंख्याशास्त्रीय घटक आहे. जनगणना २०११ मध्ये महाराष्ट्रासाठी स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, स्थलांतराचे कारण, वय, लिंग आणि वास्तव्याचा कालावधी यांची स्वतंत्र माहिती उपलब्ध आहे. रोजगार किंवा कामासाठी झालेल्या स्थलांतरासाठीही स्वतंत्र तक्ते उपलब्ध आहेत. या तक्त्यांमध्ये रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग यांसारख्या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे. त्यामुळे कोकणातील ग्रामीण समाजातील बदलांचा अभ्यास करताना स्थलांतराची कारणे आणि त्याचे स्वरूप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. <ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07">{{cite web |title=D-07: Migrants by place of last residence with duration 0–9 years reporting work/employment as reason for migration by age, sex and educational level, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/11123 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> मुंबई आणि पुणे या शहरी समूहांचाही कोकणातील स्थलांतराच्या अभ्यासात स्वतंत्रपणे विचार करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-03 UA तक्त्यात Greater Mumbai Urban Agglomeration आणि Pune Urban Agglomeration यांचा समावेश असून, स्थलांतरित व्यक्तींचे शेवटचे वास्तव्याचे ठिकाण, वास्तव्याचा कालावधी आणि स्थलांतराची कारणे यांची माहिती दिली आहे. त्यामुळे कोकणातील स्थलांतरितांच्या मुंबई किंवा पुणे या शहरी समूहांशी असलेल्या स्थलांतरसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी अधिकृत जनगणना स्रोत उपलब्ध आहे. मात्र या तक्त्याच्या आधारे कोकणातील प्रत्येक गावातून मुख्यतः मुंबई किंवा पुण्याकडेच स्थलांतर झाले, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="MigrationD03UA">{{cite web |title=D-03 UA: Migrants from urban agglomerations by place of last residence, duration of residence and reasons for migration, Maharashtra — 2011 |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/10983 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |year=2011 |access-date=18 September 2026}}</ref> शिक्षण आणि रोजगाराच्या बदलत्या संधींच्या संदर्भातही स्थलांतराचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. जनगणना २०११ च्या D-07 तक्त्यात काम किंवा रोजगार हे स्थलांतराचे कारण सांगणाऱ्या स्थलांतरित व्यक्तींचे वय, लिंग आणि शैक्षणिक पातळी यांची माहिती उपलब्ध आहे. त्यामुळे रोजगाराशी संबंधित स्थलांतर आणि शैक्षणिक पातळी यांचा लोकसंख्याशास्त्रीय अभ्यास करता येतो. मात्र या जनगणना तक्त्यात मानपानाच्या प्रथा, पारंपरिक सामाजिक भूमिका किंवा उत्सवांतील सहभाग यांमध्ये झालेल्या बदलांची माहिती नोंदविलेली नाही. त्यामुळे अशा बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी स्वतंत्र स्थानिक किंवा क्षेत्रीय संशोधनाची आवश्यकता आहे. <ref name="MigrationD07"/> आधुनिक काळातील मानपानाचा अभ्यास करताना ग्रामीण समाजातील लोकसंख्यात्मक बदल आणि पारंपरिक सामाजिक-सांस्कृतिक प्रथा यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते. जनगणना २०११ मध्ये गावपातळीवर लोकसंख्या आणि इतर लोकसंख्याशास्त्रीय माहिती उपलब्ध असल्यामुळे विशिष्ट गावातील लोकसंख्येतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास करता येतो. त्याचप्रमाणे स्थलांतरविषयक तक्त्यांमधून स्थलांतराचे कारण, पूर्वीचे वास्तव्य, कालावधी, वय, लिंग आणि काही बाबतींत शैक्षणिक पातळी यांची माहिती मिळते. मात्र या आकडेवारीवरून विशिष्ट गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमका कोणता बदल झाला, हे थेट निश्चित करता येत नाही. <ref name="VillagePopulation2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="MigrationD07"/> कोकणातील काही गावांमध्ये पारंपरिक मानकरी व्यवस्था किंवा उत्सवांतील मान आजही आचरणात असल्याची स्थानिक वृत्ते उपलब्ध आहेत. रत्‍नागिरीतील श्री देव भैरी-जुगाईच्या २०२६ मधील शिमगोत्सवाच्या वृत्तांतात देवस्थानचे ट्रस्टी, मानकरी, गावकरी-ग्रामस्थ, गुरव मंडळी आणि उत्सव समिती यांच्या सहकार्याने उत्सव पारंपरिक पद्धतीने पार पडल्याचे नमूद आहे. या विशिष्ट उदाहरणावरून आधुनिक काळातही काही ठिकाणी मानकरी आणि पारंपरिक उत्सवपद्धतींचे आचरण सुरू असल्याचे दिसते; मात्र या एका उदाहरणावरून संपूर्ण कोकणातील मानपानाची स्थिती समान असल्याचा निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="Bhairi2026"/> त्यामुळे आधुनिक काळातील मानपान समजून घेताना परंपरा, लोकसंख्यात्मक बदल, स्थलांतर, शिक्षण, रोजगार आणि शहरीकरण या सर्व घटकांचा स्वतंत्र पुराव्यांच्या आधारे विचार करणे आवश्यक आहे. उपलब्ध जनगणना आकडेवारी ग्रामीण-शहरी लोकसंख्येतील बदल आणि स्थलांतराचे विविध पैलू स्पष्ट करते, तर स्थानिक वृत्तांतांमधून काही ठिकाणी पारंपरिक मानकरी व्यवस्था आणि उत्सवपद्धतींचे आचरण अद्याप दिसून येते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मानपानाची परंपरा संपली आहे किंवा तिचे स्वरूप सर्वत्र बदलले आहे, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. <ref name="RatnagiriDCHB2011"/><ref name="MigrationD05"/><ref name="Bhairi2026"/> == परंपरा आणि परिवर्तन == परंपरा ही बदलत्या सामाजिक परिस्थितीशी संबंधित राहणारी सांस्कृतिक प्रक्रिया आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या ‘महाराष्ट्र : भूमी आणि लोक’ या गॅझेटियरमध्ये स्वातंत्र्यानंतर लोकांच्या सामाजिक आणि राजकीय जाणीवेत झालेल्या बदलांमुळे पारंपरिक सांस्कृतिक श्रेष्ठत्वाच्या कल्पनांना आव्हान निर्माण झाल्याचे नमूद केले आहे. त्याच विवेचनात दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या आधुनिक संप्रेषण माध्यमांच्या वाढत्या वापरामुळे एका प्रदेशातील लोकांचा दुसऱ्या प्रदेशाशी असलेला संपर्क वाढत असून भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्याचबरोबर स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करून त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याचे प्रयत्न होत असल्याचेही गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणाच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीचा विचार करताना स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये आणि व्यापक महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक प्रवाहातील संबंध लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये महाराष्ट्रातील विविध उपप्रादेशिक संस्कृतींच्या परस्पर संबंधातून राज्याची व्यापक सांस्कृतिक रचना विकसित झाल्याचे नमूद केले आहे. तसेच स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे वैशिष्ट्य जपण्याबरोबरच त्यांना मुख्य प्रवाहातील सांस्कृतिक परंपरांशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख करण्यात आला आहे. त्यामुळे परंपरेचे जतन आणि सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तन या प्रक्रिया परस्परविरोधी असतीलच असे नाही. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या संदर्भात या बदलांचा विचार करताना स्थानिक परंपरा आणि बदलती सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक आहे. एखाद्या गावातील मानकरी, धार्मिक भूमिका किंवा उत्सवातील पारंपरिक मान यांचे स्वरूप कालानुसार बदलले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या गावाशी संबंधित ऐतिहासिक नोंदी किंवा क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. उपलब्ध गॅझेटियरमधून महाराष्ट्रातील उपप्रादेशिक सांस्कृतिक परंपरांच्या जतनाबरोबरच त्यांच्यात व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी संबंध निर्माण होत असल्याचे दिसते; मात्र त्यावरून कोकणातील प्रत्येक गावातील मानपानाच्या प्रथांमध्ये नेमके कोणते बदल झाले आहेत, हे निश्चित करता येत नाही. <ref name="KonkanCulture"/> आधुनिक संप्रेषण साधनांच्या वाढत्या वापरामुळे सामाजिक संपर्काचे स्वरूप बदलत असल्याचे महाराष्ट्र गॅझेटियरमध्ये नमूद आहे. दूरदर्शन, दूरध्वनी, संगणक आणि उपग्रह यांसारख्या माध्यमांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अंतरांपलीकडील संवाद वाढत असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्याच वेळी स्थानिक सांस्कृतिक वैशिष्ट्यांचे जतन करण्याचे प्रयत्नही सुरू असल्याचे गॅझेटियरमध्ये नमूद केले आहे. त्यामुळे आधुनिक संप्रेषण आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचा संबंध केवळ परंपरेच्या ऱ्हासाच्या स्वरूपात मांडता येत नाही; आधुनिक साधने सांस्कृतिक परंपरांच्या प्रसारासाठीही वापरली जाऊ शकतात, हा त्यातून निघणारा व्यापक संदर्भ आहे. <ref name="KonkanCulture"/> परंपरा आणि परिवर्तन यांचा संबंध स्थानिक परिस्थितीनुसार वेगवेगळा असू शकतो. मानपानाच्या एखाद्या प्रथेचे स्वरूप बदलले आहे, तिचे महत्त्व कमी किंवा वाढले आहे किंवा तिच्या आचरणात नवीन पद्धती आल्या आहेत, असे म्हणण्यासाठी संबंधित गावाचा स्वतंत्र पुरावा आवश्यक आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेबाबत एकच बदलाचा नमुना निश्चित करण्याऐवजी गावनिहाय ऐतिहासिक नोंदी, स्थानिक वृत्तांत, धार्मिक संस्थांच्या नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांच्या आधारे त्याचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते. अशा प्रकारे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचा आधुनिक संदर्भ समजून घेताना परंपरा आणि परिवर्तन यांना परस्परविरोधी घटक म्हणून पाहण्याऐवजी बदलत्या सामाजिक संपर्काच्या आणि सांस्कृतिक प्रक्रियेच्या संदर्भात त्यांचा अभ्यास करता येतो. महाराष्ट्राच्या अधिकृत गॅझेटियरमध्ये स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याबरोबरच त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याची प्रक्रिया नमूद केली आहे. त्यामुळे कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पुरावे आणि व्यापक सामाजिक परिवर्तन या दोन्हींचा विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> कोकणातील मानपान ही केवळ धार्मिक विधींमध्ये दिला जाणारा सन्मान नसून स्थानिक धार्मिक परंपरा, ग्रामजीवन आणि सांस्कृतिक व्यवहारांशी संबंधित विविध स्थानिक प्रथांचा भाग म्हणून पाहता येते. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये कोकणाची स्वतंत्र सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये नमूद केली असून, स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचा व्यापक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भात विचार करण्यात आला आहे. <ref name="KonkanCulture"/> पश्चिम किनारपट्टीवरील स्थानिक देवता आणि धार्मिक प्रथांचा अभ्यास करणाऱ्या Durga Kale यांच्या संशोधनात स्थानिक देवता, धार्मिक विधी आणि त्यांच्या सामाजिक अर्थनिर्मितीचा परस्परसंबंध स्पष्ट केला आहे. या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनारपट्टीवरील विशिष्ट धार्मिक परंपरेचे क्षेत्रीय उदाहरण घेऊन धार्मिक विधींच्या सामाजिक अभिव्यक्तीचा विचार करण्यात आला आहे. त्यामुळे कोकणातील धार्मिक परंपरांचा अभ्यास करताना श्रद्धेबरोबरच त्यांचा स्थानिक सामाजिक संदर्भही विचारात घेणे आवश्यक ठरते. <ref name="Kale2022"/> मानपानाच्या परंपरेचे स्वरूप संपूर्ण कोकणात एकसारखे असल्याचे उपलब्ध स्रोतांवरून सिद्ध होत नाही. मानकरी, धार्मिक भूमिका, उत्सवातील मान किंवा इतर पारंपरिक अधिकार यांचे स्वरूप संबंधित गाव, देवस्थान आणि स्थानिक इतिहासानुसार वेगवेगळे असू शकते. त्यामुळे एखाद्या गावातील प्रथा संपूर्ण कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे प्रतिनिधित्व करते, असा सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. मानपानाच्या परंपरेला सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भाबरोबरच वादांचा पैलूही आहे. काही ठिकाणी उत्सवातील मान, पालखी किंवा देवस्थानाशी संबंधित अधिकारांवरून मतभेद निर्माण झाल्याची वृत्ते उपलब्ध आहेत; काही वाद सामंजस्याने सोडविण्याचे प्रयत्न झाले आहेत, तर काही प्रकरणे न्यायालयीन प्रक्रियेपर्यंत पोहोचली आहेत. त्यामुळे मानपानाच्या परंपरेचा अभ्यास करताना तिच्या सामाजिक-सांस्कृतिक भूमिकेबरोबरच स्थानिक वादांचे स्वरूपही स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. खडीकोळवण येथील देवस्थानाशी संबंधित First Appeal No. 92 of 1997 या प्रकरणातील २०२५ सालच्या उपलब्ध उच्च न्यायालयीन आदेशांमधून वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न झाल्याचे दिसते. १७ फेब्रुवारी २०२५ रोजी प्रकरण settlement किंवा consent terms दाखल करण्यासाठी पुढे ठेवण्यात आले. १० जून २०२५ रोजी न्यायालयासमोर बहुतांश वाद सोडविण्यासाठी प्रयत्न सुरू असल्याचे आणि काही मुद्दे शिल्लक असल्याचे सांगण्यात आले. २२ जुलै २०२५ रोजी संबंधित देवतेच्या मानकऱ्यांच्या वतीने वादाचा काही भाग सोडविण्याची शक्यता तपासण्यासाठी वेळ मागण्यात आला. या उपलब्ध आदेशांमध्ये मात्र मानपानाच्या प्रत्येक हक्काबाबत अंतिम निर्णय दिलेला नाही. <ref name="FA92199717022025"/><ref name="FA92199710062025"/><ref name="FA92199722072025"/> आधुनिक काळात सामाजिक संपर्क, संप्रेषण, स्थलांतर आणि ग्रामीण-शहरी संबंधांमध्ये झालेले बदल या परंपरांच्या संदर्भासाठी महत्त्वाचे आहेत. महाराष्ट्राच्या गॅझेटियरमध्ये आधुनिक संप्रेषण साधनांमुळे विविध प्रदेशांमधील भौगोलिक अडथळे कमी होत असल्याचे आणि त्याच वेळी स्थानिक वैशिष्ट्यपूर्ण सांस्कृतिक परंपरांचे जतन करण्याचे प्रयत्न होत असल्याचे नमूद केले आहे. त्यामुळे परंपरा आणि सामाजिक परिवर्तन यांचा संबंध समजून घेताना सांस्कृतिक सातत्याबरोबर बदलत्या सामाजिक परिस्थितीचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/> मानपानाच्या परंपरेचे वर्तमान स्वरूप किंवा भवितव्य ठरविताना संपूर्ण कोकणासाठी एकच निष्कर्ष लागू करता येत नाही. कोणती परंपरा कोणत्या स्वरूपात टिकून आहे, तिच्यात कोणते बदल झाले आहेत किंवा तिच्याशी संबंधित वाद कसे हाताळले जातात, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित गाव, देवस्थान किंवा स्थानिक समाजाचा स्वतंत्र पुराव्याधारित अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्राच्या उपप्रादेशिक संस्कृतीवरील गॅझेटियरमध्ये स्थानिक सांस्कृतिक परंपरांचे जतन आणि त्यांना व्यापक सांस्कृतिक प्रवाहाशी जोडण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे. <ref name="KonkanCulture"/> अशा प्रकारे कोकणातील मानपान ही सर्व गावांना समान लागू होणारी एकसाची व्यवस्था आहे, असा निष्कर्ष उपलब्ध स्रोतांवरून काढता येत नाही. स्थानिक धार्मिक परंपरा, देवस्थान, मानकरी व्यवस्था आणि उत्सव यांच्या स्वरूपाचा अभ्यास संबंधित स्थानिक पुराव्यांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. कोकणातील मानपानाच्या परंपरेचे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप समजून घेण्यासाठी स्थानिक इतिहास, लोकपरंपरा, न्यायालयीन नोंदी आणि आधुनिक सामाजिक बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. <ref name="KonkanCulture"/><ref name="Kale2022"/> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी.jpg|ग्रामदैवताची सजवलेली पालखी File:शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी.jpg|शिडवणे गांगेश्वर देवाची पालखी File:कोकणातील शिमगा उत्सवाची देवतेची पालखी.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील देवतेची पालखी File:धार्मिक स्थानिक उत्सव फणसगाव.jpg|फणसगावातील धार्मिक स्थानिक उत्सव File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:Palakhinrutya - Dance of Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Kokan region (Maharashtra).jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील पालखी नृत्य File:Palanquin of Village Dities - Shimagotsav in Konkan 01.jpg|कोकणातील शिमगोत्सवातील ग्रामदेवतेची पालखी File:A scene from Dashavatara folk theatre in Konkan region.jpg|कोकणातील दशावतारी लोकनाट्य </gallery> == हेही पहा == * [[कोकण]] * [[ग्रामदेवता]] * [[शिमगा]] * [[होळी]] * [[पालखी]] * [[लोककला]] == बाह्यदुवे == * [https://gazetteers.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र शासन गॅझेटियर विभाग] * [https://censusindia.gov.in/ भारताची जनगणना] * [https://bombayhighcourt.gov.in/bhc/front/unified-search मुंबई उच्च न्यायालय – एकत्रित शोध] {{कोकण लोकजीवन}} == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:कोकण]] 7w9u97j0el4pgm8wqamiupuilbk7b9t 3 384239 2710541 2026-09-18T12:34:34Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710541 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Ckdab}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १८:०४, १८ सप्टेंबर २०२६ (IST) bcjrru6zhijpagcqwrf490l26xpevoc 0 384240 2710550 2026-09-18T14:19:16Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2710550 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[थरिंदु रथनायके]] tu1cdkgqixq8sz5fvug820przyixvhp 3 384241 2710566 2026-09-18T16:05:22Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710566 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Trupti thombre in}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:३५, १८ सप्टेंबर २०२६ (IST) 1d5buzjzu7ypz3qfkmog8oqp01ic43e 3 384242 2710582 2026-09-18T16:38:08Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710582 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Rathulal.Ramadas.Chavan}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २२:०८, १८ सप्टेंबर २०२६ (IST) 3jlllphwgllnnymuaug7su0fo4s76a8 0 384243 2710625 2026-09-18T22:48:05Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710625 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इक्वेडोर]] 2ghb8oemwjmqgwrpo8r54a60ay8ww6x 0 384244 2710626 2026-09-18T22:48:54Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710626 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[क्वांग्शी]] bkkow771yfch2qavsry4p1ora0kqfev 0 384245 2710630 2026-09-18T22:55:51Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710630 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[नेल्लीमर्ला विधानसभा मतदारसंघ]] 2abfrzy2hkbzkn6fkarrdzabbgfnlm3 3 384246 2710638 2026-09-19T02:11:12Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710638 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Exxogamer}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०७:४१, १९ सप्टेंबर २०२६ (IST) lvg6b3jsp8ve3gi58z59hwd7uyhta4a 3 384247 2710640 2026-09-19T02:26:47Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710640 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Vaibhavpithore}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ०७:५६, १९ सप्टेंबर २०२६ (IST) ciyftf38ntt1ki1cnyta87vx72en6xp 0 384248 2710646 2026-09-19T04:48:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710646 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चिपुरुपल्ली विधानसभा मतदारसंघ]] d7vdp7r9i0xx788trercxje3ojrea3s 0 384249 2710650 2026-09-19T04:56:54Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710650 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शृंगवरपुकोटा विधानसभा मतदारसंघ]] 3jfa40nu673e3g0tdw5k4sx8e4kl3iw 0 384250 2710651 2026-09-19T04:57:20Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710651 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[भीमीली विधानसभा मतदारसंघ]] 89a2ue2xnqm14o4abh3megbiwzgkjoc 0 384251 2710652 2026-09-19T04:57:43Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710652 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[गजुवाका विधानसभा मतदारसंघ]] hgd1tvxrmlazp746bfrk5fv2vlmj2er 0 384252 2710657 2026-09-19T05:17:32Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710657 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मदुगुला विधानसभा मतदारसंघ]] 2qm4zh7ugbsbj0xdmzytsmhp9cfolcl 0 384253 2710658 2026-09-19T05:17:55Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710658 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पेंदुर्ती विधानसभा मतदारसंघ]] hj7wnms3dv0vx2jm6j9u82v55zost45 0 384254 2710659 2026-09-19T05:18:20Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710659 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एलामांचिली विधानसभा मतदारसंघ]] 6uqv52q7a9qr6hr7qcp470ezdnsq6x3 0 384255 2710660 2026-09-19T05:18:41Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710660 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पायकरावपेट विधानसभा मतदारसंघ]] phi372afhe5juupgzslnq3surm8mx8r 0 384256 2710661 2026-09-19T05:19:08Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710661 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[नरसीपट्टणम विधानसभा मतदारसंघ]] 0i9o3iso7y8answ1zv6f2n61s81z8cl 0 384257 2710662 2026-09-19T05:19:48Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2710662 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चिंतकुंटा मुन्नुस्वामी रमेश]] 70386kz8htt10kh8n4k452e4a1ygnv0 0 384258 2710663 2026-09-19T05:20:23Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2710663 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मुत्तमसेट्टी श्रीनिवास राव]] 61nb5it9954op4utr7a4x49ospm8f1s 3 384259 2710667 2026-09-19T06:23:33Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710667 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Nagorao Suryawanshi}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ११:५३, १९ सप्टेंबर २०२६ (IST) 0w5hyys01f309ekik4khajdouwoo6ip 3 384260 2710670 2026-09-19T07:04:04Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710670 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Aniket LAKKAMWAD}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:३४, १९ सप्टेंबर २०२६ (IST) aohkly0tesl6dl4zg7893yk0rxjah7l 0 384261 2710676 2026-09-19T07:24:35Z संतोष गोरे 135680 [[:en:Gondhal|Gondhal]] पासून भाषांतरित 2710676 wikitext text/x-wiki '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत [[आयएफएफआई सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार]] जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[९९ वे अकादमी पुरस्कार|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] [[सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्मसाठी अकादमी पुरस्कार|'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म']] श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> ez0m5agswo4ab98al6dghgchb55zq7t 2710677 2710676 2026-09-19T07:26:58Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2710677 wikitext text/x-wiki '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत [[आयएफएफआई सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार]] जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] [[सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्मसाठी अकादमी पुरस्कार|'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म']] श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> ir072ydrtw76utl0erjmspnug4iig0o 2710678 2710677 2026-09-19T07:31:46Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2710678 wikitext text/x-wiki '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. qq780b19ks7iaj2io7ltxsvzam724r9 2710679 2710678 2026-09-19T07:34:02Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2710679 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. b5kkkvquu3u1sczdju2o7bo8eg0qdo4 2710680 2710679 2026-09-19T07:38:10Z संतोष गोरे 135680 /* कथानक */ 2710680 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * [[विठ्ठल काळे]] - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=[[Film Information]] |language=en}}</ref> ct3t4u8uzj4ef5ujw0cb1r2s0344iwm 2710681 2710680 2026-09-19T07:41:07Z संतोष गोरे 135680 /* कलाकार */ 2710681 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> sjcf9c84hs0w0yw1mflpep6t2vz4ptr 2710682 2710681 2026-09-19T07:43:55Z संतोष गोरे 135680 /* कलाकार */ 2710682 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> == प्रदर्शन == या चित्रपटाचा टीझर १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी निवडक चित्रपटगृहांमध्ये 'कांतारा: चॅप्टर १' सोबत प्रदर्शित करण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=‘कांतारा’सोबत थिएटर्समध्ये प्रदर्शित झाला या मराठी सिनेमाचा टिझर; बॉक्स ऑफिसवर घालणार का 'गोंधळ'? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/gondhal-marathi-movie-teaser-cast-kishor-kadam-ishita-deshmukh-yogesh-sohoni/articleshow/124449352.cms |access-date=2025-11-24 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> हा चित्रपट १४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताच्या महाराष्ट्रात चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{Cite web |title=Gondhal Marathi Movie: गोंधळ सिनेमाची जोरदार चर्चा, प्रेक्षकांचा कसा मिळतोय प्रतिसाद? दिग्दर्शक म्हणाले... |url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/gondhal-marathi-movie-released-on-box-office-star-cast-and-how-is-the-audience-responding-9637302 |access-date=2025-11-24 |website=[[NDTV|NDTV Marathi]]}}</ref> 9f06vlppuj0m7bke787zptu5745k2hb 2710683 2710682 2026-09-19T07:44:50Z संतोष गोरे 135680 2710683 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> == प्रदर्शन == या चित्रपटाचा टीझर १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी निवडक चित्रपटगृहांमध्ये 'कांतारा: चॅप्टर १' सोबत प्रदर्शित करण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=‘कांतारा’सोबत थिएटर्समध्ये प्रदर्शित झाला या मराठी सिनेमाचा टिझर; बॉक्स ऑफिसवर घालणार का 'गोंधळ'? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/gondhal-marathi-movie-teaser-cast-kishor-kadam-ishita-deshmukh-yogesh-sohoni/articleshow/124449352.cms |access-date=2025-11-24 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> हा चित्रपट १४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताच्या महाराष्ट्रात चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{Cite web |title=Gondhal Marathi Movie: गोंधळ सिनेमाची जोरदार चर्चा, प्रेक्षकांचा कसा मिळतोय प्रतिसाद? दिग्दर्शक म्हणाले... |url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/gondhal-marathi-movie-released-on-box-office-star-cast-and-how-is-the-audience-responding-9637302 |access-date=2025-11-24 |website=NDTV Marathi}}</ref> mctmzgd7x9t73ixgnc5inizqbg2jyg1 2710684 2710683 2026-09-19T07:48:02Z संतोष गोरे 135680 /* प्रदर्शन */ 2710684 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> == प्रदर्शन == या चित्रपटाचा टीझर १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी निवडक चित्रपटगृहांमध्ये 'कांतारा: चॅप्टर १' सोबत प्रदर्शित करण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=‘कांतारा’सोबत थिएटर्समध्ये प्रदर्शित झाला या मराठी सिनेमाचा टिझर; बॉक्स ऑफिसवर घालणार का 'गोंधळ'? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/gondhal-marathi-movie-teaser-cast-kishor-kadam-ishita-deshmukh-yogesh-sohoni/articleshow/124449352.cms |access-date=2025-11-24 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> हा चित्रपट १४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताच्या महाराष्ट्रात चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{Cite web |title=Gondhal Marathi Movie: गोंधळ सिनेमाची जोरदार चर्चा, प्रेक्षकांचा कसा मिळतोय प्रतिसाद? दिग्दर्शक म्हणाले... |url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/gondhal-marathi-movie-released-on-box-office-star-cast-and-how-is-the-audience-responding-9637302 |access-date=2025-11-24 |website=NDTV Marathi}}</ref> == प्रतिसाद == === समिक्षकांचा प्रतिसाद === '[[सकाळ (वृत्तपत्र)|दैनिक सकाळ]]'चे संतोष भिंगारडे यांनी ५ पैकी ४.५ गुण (तारे) देत याचे वर्णन आपल्या लोककलेचे एक उत्कृष्ट चित्रण असे केले आहे.<ref>{{Cite web |last=Bhingarde |first=Santosh |date=2025-11-15 |title=Movie Review : गोंधळ - लोककला आणि लोकसंस्कृती यांचा उत्तम जागर |url=https://www.esakal.com/premier/gondhal-movie-review-out-on-social-media-entertainment-news-kds07 |access-date=2025-11-24 |website=[[Sakal]] |language=mr}}</ref> '[[पुढारी (वृत्तपत्र)|दैनिक पुढारी]]'च्या अनुपमा गुंडे यांनी ५ पैकी ३ गुण (तारे) दिले आणि लिहिले, "हा चित्रपट अंधार, उजाडणारी पहाट आणि सत्याचा लख्ख प्रकाशात होणारा उदय यांचे प्रतीकात्मक मिश्रण करतो."<ref>{{Cite web |date=2025-11-16 |title=Gondhal Marathi Movie : प्रेम आणि सत्तेमध्ये गुरफटलेला गोंधळ |url=https://pudhari.news/soneri/gondhal-marathi-movie-love-power-struggle-ab96 |access-date=2025-11-24 |website=[[Pudhari]] |language=mr}}</ref> 'स्क्रीन इंटरनॅशनल'च्या एलिझाबेथ केर यांनी लिहिले, "जरी कथानकात काही सैल दुवे असले (ज्यातील एक जण कोणाशी संबंधित आहे यावरून अस्वस्थ करणारा आहे), तरीही ''गोंधळ'' हा खिळवून ठेवणारा आणि प्रबोधन करणारा आहे, तसेच तो मजेत मसाला भरलेला आणि मराठी सिनेसृष्टीसाठी एक फ्रेश हवेचा झोत आहे."<ref>{{Cite web |title=‘Gondhal’ review: An Indian wedding party turns sour in polished Marathi-language debut |url=https://www.screendaily.com/reviews/gondhal-review-an-indian-wedding-party-turns-sour-in-polished-marathi-language-debut/5211404.article |website=[[Screen International|Screen]] |access-date=2025-11-29 |language=en |first=Elizabeth |last=Kerr}}</ref> r2jgtklhuome6pmf8fncab626ql34ks 2710685 2710684 2026-09-19T07:50:10Z संतोष गोरे 135680 2710685 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> == प्रदर्शन == या चित्रपटाचा टीझर १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी निवडक चित्रपटगृहांमध्ये 'कांतारा: चॅप्टर १' सोबत प्रदर्शित करण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=‘कांतारा’सोबत थिएटर्समध्ये प्रदर्शित झाला या मराठी सिनेमाचा टिझर; बॉक्स ऑफिसवर घालणार का 'गोंधळ'? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/gondhal-marathi-movie-teaser-cast-kishor-kadam-ishita-deshmukh-yogesh-sohoni/articleshow/124449352.cms |access-date=2025-11-24 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> हा चित्रपट १४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताच्या महाराष्ट्रात चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{Cite web |title=Gondhal Marathi Movie: गोंधळ सिनेमाची जोरदार चर्चा, प्रेक्षकांचा कसा मिळतोय प्रतिसाद? दिग्दर्शक म्हणाले... |url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/gondhal-marathi-movie-released-on-box-office-star-cast-and-how-is-the-audience-responding-9637302 |access-date=2025-11-24 |website=NDTV Marathi}}</ref> == प्रतिसाद == === समिक्षकांचा प्रतिसाद === '[[सकाळ (वृत्तपत्र)|दैनिक सकाळ]]'चे संतोष भिंगारडे यांनी ५ पैकी ४.५ गुण (तारे) देत याचे वर्णन आपल्या लोककलेचे एक उत्कृष्ट चित्रण असे केले आहे.<ref>{{Cite web |last=Bhingarde |first=Santosh |date=2025-11-15 |title=Movie Review : गोंधळ - लोककला आणि लोकसंस्कृती यांचा उत्तम जागर |url=https://www.esakal.com/premier/gondhal-movie-review-out-on-social-media-entertainment-news-kds07 |access-date=2025-11-24 |website=[[Sakal]] |language=mr}}</ref> '[[पुढारी (वृत्तपत्र)|दैनिक पुढारी]]'च्या अनुपमा गुंडे यांनी ५ पैकी ३ गुण (तारे) दिले आणि लिहिले, "हा चित्रपट अंधार, उजाडणारी पहाट आणि सत्याचा लख्ख प्रकाशात होणारा उदय यांचे प्रतीकात्मक मिश्रण करतो."<ref>{{Cite web |date=2025-11-16 |title=Gondhal Marathi Movie : प्रेम आणि सत्तेमध्ये गुरफटलेला गोंधळ |url=https://pudhari.news/soneri/gondhal-marathi-movie-love-power-struggle-ab96 |access-date=2025-11-24 |website=[[Pudhari]] |language=mr}}</ref> 'स्क्रीन इंटरनॅशनल'च्या एलिझाबेथ केर यांनी लिहिले, "जरी कथानकात काही सैल दुवे असले (ज्यातील एक जण कोणाशी संबंधित आहे यावरून अस्वस्थ करणारा आहे), तरीही ''गोंधळ'' हा खिळवून ठेवणारा आणि प्रबोधन करणारा आहे, तसेच तो मजेत मसाला भरलेला आणि मराठी सिनेसृष्टीसाठी एक फ्रेश हवेचा झोत आहे."<ref>{{Cite web |title=‘Gondhal’ review: An Indian wedding party turns sour in polished Marathi-language debut |url=https://www.screendaily.com/reviews/gondhal-review-an-indian-wedding-party-turns-sour-in-polished-marathi-language-debut/5211404.article |website=[[Screen International|Screen]] |access-date=2025-11-29 |language=en |first=Elizabeth |last=Kerr}}</ref> === पुरस्कार === ५६ व्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२५), ''गोंधळ'' चित्रपटाने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठीचा 'सिल्वर पीकॉक' पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> तसेच १७ व्या बेंगळुरू आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) या चित्रपटाला 'फिप्रेसी (FIPRESCI) पुरस्कार' मिळाला.<ref>{{Cite web |title=BIFFes |url=https://biffes.org/awardWinner |access-date=2026-03-26 |website=biffes.org}}</ref> [[पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात]] (PIFF) (२०२६) याने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक आणि सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार हे दोन्ही पुरस्कार जिंकले आणि त्यानंतर २२ व्या थर्ड आय आशियाई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार पटकावला.<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=22nd Third Eye Asian Film Festival will be held from January 9 to January 15, 2026! |url=https://www.cinebuster.in/22nd-third-eye-asian-film-festival-will-be-held-from-january-9-to-january-15-2026/ |access-date=2026-03-26 |website=Cine Buster |language=en-US}}</ref> हा चित्रपट २०२६ मध्ये [[ऑस्कर]]साठी नामांकित झाला होता.<ref>{{cite web |url=https://www.thelallantop.com/amp/entertainment/post/marathi-film-gondhal-enters-oscar-race-beats-dhurandhar-and-hanuman-ansh |title=Gondhal film enters Oscar race - beats Dhurandhar and Hanuman Ansh |work=[[The Lallantop]] |date=18 September 2026 |access-date=19 September 2026}}</ref> a0isxqi3j8idmrrtoyxge7j98hobo7t 2710686 2710685 2026-09-19T07:54:08Z संतोष गोरे 135680 /* पुरस्कार */ 2710686 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> == प्रदर्शन == या चित्रपटाचा टीझर १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी निवडक चित्रपटगृहांमध्ये 'कांतारा: चॅप्टर १' सोबत प्रदर्शित करण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=‘कांतारा’सोबत थिएटर्समध्ये प्रदर्शित झाला या मराठी सिनेमाचा टिझर; बॉक्स ऑफिसवर घालणार का 'गोंधळ'? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/gondhal-marathi-movie-teaser-cast-kishor-kadam-ishita-deshmukh-yogesh-sohoni/articleshow/124449352.cms |access-date=2025-11-24 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> हा चित्रपट १४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताच्या महाराष्ट्रात चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{Cite web |title=Gondhal Marathi Movie: गोंधळ सिनेमाची जोरदार चर्चा, प्रेक्षकांचा कसा मिळतोय प्रतिसाद? दिग्दर्शक म्हणाले... |url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/gondhal-marathi-movie-released-on-box-office-star-cast-and-how-is-the-audience-responding-9637302 |access-date=2025-11-24 |website=NDTV Marathi}}</ref> == प्रतिसाद == === समिक्षकांचा प्रतिसाद === '[[सकाळ (वृत्तपत्र)|दैनिक सकाळ]]'चे संतोष भिंगारडे यांनी ५ पैकी ४.५ गुण (तारे) देत याचे वर्णन आपल्या लोककलेचे एक उत्कृष्ट चित्रण असे केले आहे.<ref>{{Cite web |last=Bhingarde |first=Santosh |date=2025-11-15 |title=Movie Review : गोंधळ - लोककला आणि लोकसंस्कृती यांचा उत्तम जागर |url=https://www.esakal.com/premier/gondhal-movie-review-out-on-social-media-entertainment-news-kds07 |access-date=2025-11-24 |website=[[Sakal]] |language=mr}}</ref> '[[पुढारी (वृत्तपत्र)|दैनिक पुढारी]]'च्या अनुपमा गुंडे यांनी ५ पैकी ३ गुण (तारे) दिले आणि लिहिले, "हा चित्रपट अंधार, उजाडणारी पहाट आणि सत्याचा लख्ख प्रकाशात होणारा उदय यांचे प्रतीकात्मक मिश्रण करतो."<ref>{{Cite web |date=2025-11-16 |title=Gondhal Marathi Movie : प्रेम आणि सत्तेमध्ये गुरफटलेला गोंधळ |url=https://pudhari.news/soneri/gondhal-marathi-movie-love-power-struggle-ab96 |access-date=2025-11-24 |website=[[Pudhari]] |language=mr}}</ref> 'स्क्रीन इंटरनॅशनल'च्या एलिझाबेथ केर यांनी लिहिले, "जरी कथानकात काही सैल दुवे असले (ज्यातील एक जण कोणाशी संबंधित आहे यावरून अस्वस्थ करणारा आहे), तरीही ''गोंधळ'' हा खिळवून ठेवणारा आणि प्रबोधन करणारा आहे, तसेच तो मजेत मसाला भरलेला आणि मराठी सिनेसृष्टीसाठी एक फ्रेश हवेचा झोत आहे."<ref>{{Cite web |title=‘Gondhal’ review: An Indian wedding party turns sour in polished Marathi-language debut |url=https://www.screendaily.com/reviews/gondhal-review-an-indian-wedding-party-turns-sour-in-polished-marathi-language-debut/5211404.article |website=[[Screen International|Screen]] |access-date=2025-11-29 |language=en |first=Elizabeth |last=Kerr}}</ref> === पुरस्कार === ५६ व्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२५), ''गोंधळ'' चित्रपटाने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठीचा 'सिल्वर पीकॉक' पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> तसेच १७ व्या बेंगळुरू आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) या चित्रपटाला 'फिप्रेसी (FIPRESCI) पुरस्कार' मिळाला.<ref>{{Cite web |title=BIFFes |url=https://biffes.org/awardWinner |access-date=2026-03-26 |website=biffes.org}}</ref> [[पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात]] (PIFF) (२०२६) याने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक आणि सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार हे दोन्ही पुरस्कार जिंकले आणि त्यानंतर २२ व्या थर्ड आय आशियाई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार पटकावला.<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=22nd Third Eye Asian Film Festival will be held from January 9 to January 15, 2026! |url=https://www.cinebuster.in/22nd-third-eye-asian-film-festival-will-be-held-from-january-9-to-january-15-2026/ |access-date=2026-03-26 |website=Cine Buster |language=en-US}}</ref> हा चित्रपट २०२६ मध्ये [[ऑस्कर]]साठी नामांकित झाला होता.<ref>{{cite web |url=https://www.thelallantop.com/amp/entertainment/post/marathi-film-gondhal-enters-oscar-race-beats-dhurandhar-and-hanuman-ansh |title=Gondhal film enters Oscar race - beats Dhurandhar and Hanuman Ansh |work=[[The Lallantop]] |date=18 September 2026 |access-date=19 September 2026}}</ref> ==ध्वनी मुद्रण == {{Track listing | headline = Track listing | extra_column = Singer(s) | all_music = [[इळैयराजा]] | title1 = चांदणं | length1 = ५:०८ | extra1 = [[अजय-अतुल|अजय गोगावले]], [[आर्या आंबेकर]] | title2 = मल्हारी | length2 = २:२२ | extra2 = अभिजीत कोसंबी | title3 = नमन | length3 = १:३५ | extra3 = हरिलाल घुगे}} rkphxitxhtbgs78en4fjqna96axdxbj 2710687 2710686 2026-09-19T07:55:30Z संतोष गोरे 135680 /* ध्वनी मुद्रण */ 2710687 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> == प्रदर्शन == या चित्रपटाचा टीझर १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी निवडक चित्रपटगृहांमध्ये 'कांतारा: चॅप्टर १' सोबत प्रदर्शित करण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=‘कांतारा’सोबत थिएटर्समध्ये प्रदर्शित झाला या मराठी सिनेमाचा टिझर; बॉक्स ऑफिसवर घालणार का 'गोंधळ'? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/gondhal-marathi-movie-teaser-cast-kishor-kadam-ishita-deshmukh-yogesh-sohoni/articleshow/124449352.cms |access-date=2025-11-24 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> हा चित्रपट १४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताच्या महाराष्ट्रात चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{Cite web |title=Gondhal Marathi Movie: गोंधळ सिनेमाची जोरदार चर्चा, प्रेक्षकांचा कसा मिळतोय प्रतिसाद? दिग्दर्शक म्हणाले... |url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/gondhal-marathi-movie-released-on-box-office-star-cast-and-how-is-the-audience-responding-9637302 |access-date=2025-11-24 |website=NDTV Marathi}}</ref> == प्रतिसाद == === समिक्षकांचा प्रतिसाद === '[[सकाळ (वृत्तपत्र)|दैनिक सकाळ]]'चे संतोष भिंगारडे यांनी ५ पैकी ४.५ गुण (तारे) देत याचे वर्णन आपल्या लोककलेचे एक उत्कृष्ट चित्रण असे केले आहे.<ref>{{Cite web |last=Bhingarde |first=Santosh |date=2025-11-15 |title=Movie Review : गोंधळ - लोककला आणि लोकसंस्कृती यांचा उत्तम जागर |url=https://www.esakal.com/premier/gondhal-movie-review-out-on-social-media-entertainment-news-kds07 |access-date=2025-11-24 |website=[[Sakal]] |language=mr}}</ref> '[[पुढारी (वृत्तपत्र)|दैनिक पुढारी]]'च्या अनुपमा गुंडे यांनी ५ पैकी ३ गुण (तारे) दिले आणि लिहिले, "हा चित्रपट अंधार, उजाडणारी पहाट आणि सत्याचा लख्ख प्रकाशात होणारा उदय यांचे प्रतीकात्मक मिश्रण करतो."<ref>{{Cite web |date=2025-11-16 |title=Gondhal Marathi Movie : प्रेम आणि सत्तेमध्ये गुरफटलेला गोंधळ |url=https://pudhari.news/soneri/gondhal-marathi-movie-love-power-struggle-ab96 |access-date=2025-11-24 |website=[[Pudhari]] |language=mr}}</ref> 'स्क्रीन इंटरनॅशनल'च्या एलिझाबेथ केर यांनी लिहिले, "जरी कथानकात काही सैल दुवे असले (ज्यातील एक जण कोणाशी संबंधित आहे यावरून अस्वस्थ करणारा आहे), तरीही ''गोंधळ'' हा खिळवून ठेवणारा आणि प्रबोधन करणारा आहे, तसेच तो मजेत मसाला भरलेला आणि मराठी सिनेसृष्टीसाठी एक फ्रेश हवेचा झोत आहे."<ref>{{Cite web |title=‘Gondhal’ review: An Indian wedding party turns sour in polished Marathi-language debut |url=https://www.screendaily.com/reviews/gondhal-review-an-indian-wedding-party-turns-sour-in-polished-marathi-language-debut/5211404.article |website=[[Screen International|Screen]] |access-date=2025-11-29 |language=en |first=Elizabeth |last=Kerr}}</ref> === पुरस्कार === ५६ व्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२५), ''गोंधळ'' चित्रपटाने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठीचा 'सिल्वर पीकॉक' पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> तसेच १७ व्या बेंगळुरू आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) या चित्रपटाला 'फिप्रेसी (FIPRESCI) पुरस्कार' मिळाला.<ref>{{Cite web |title=BIFFes |url=https://biffes.org/awardWinner |access-date=2026-03-26 |website=biffes.org}}</ref> [[पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात]] (PIFF) (२०२६) याने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक आणि सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार हे दोन्ही पुरस्कार जिंकले आणि त्यानंतर २२ व्या थर्ड आय आशियाई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार पटकावला.<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=22nd Third Eye Asian Film Festival will be held from January 9 to January 15, 2026! |url=https://www.cinebuster.in/22nd-third-eye-asian-film-festival-will-be-held-from-january-9-to-january-15-2026/ |access-date=2026-03-26 |website=Cine Buster |language=en-US}}</ref> हा चित्रपट २०२६ मध्ये [[ऑस्कर]]साठी नामांकित झाला होता.<ref>{{cite web |url=https://www.thelallantop.com/amp/entertainment/post/marathi-film-gondhal-enters-oscar-race-beats-dhurandhar-and-hanuman-ansh |title=Gondhal film enters Oscar race - beats Dhurandhar and Hanuman Ansh |work=[[The Lallantop]] |date=18 September 2026 |access-date=19 September 2026}}</ref> ==ध्वनी मुद्रण == {{Track listing | headline = Track listing | extra_column = Singer(s) | all_music = [[इळैयराजा]] | title1 = चांदणं | length1 = ५:०८ | extra1 = [[अजय-अतुल|अजय गोगावले]], [[आर्या आंबेकर]] | title2 = मल्हारी | length2 = २:२२ | extra2 = अभिजीत कोसंबी | title3 = नमन | length3 = १:३५ | extra3 = हरिलाल घुगे}} ==बाह्य दुवे == *{{आयएमडीबी शीर्षक|id=38651971}} i25x7yrm3mx7nccqo9gyes1k05i6oby 2710688 2710687 2026-09-19T07:55:48Z संतोष गोरे 135680 2710688 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> == प्रदर्शन == या चित्रपटाचा टीझर १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी निवडक चित्रपटगृहांमध्ये 'कांतारा: चॅप्टर १' सोबत प्रदर्शित करण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=‘कांतारा’सोबत थिएटर्समध्ये प्रदर्शित झाला या मराठी सिनेमाचा टिझर; बॉक्स ऑफिसवर घालणार का 'गोंधळ'? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/gondhal-marathi-movie-teaser-cast-kishor-kadam-ishita-deshmukh-yogesh-sohoni/articleshow/124449352.cms |access-date=2025-11-24 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> हा चित्रपट १४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताच्या महाराष्ट्रात चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{Cite web |title=Gondhal Marathi Movie: गोंधळ सिनेमाची जोरदार चर्चा, प्रेक्षकांचा कसा मिळतोय प्रतिसाद? दिग्दर्शक म्हणाले... |url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/gondhal-marathi-movie-released-on-box-office-star-cast-and-how-is-the-audience-responding-9637302 |access-date=2025-11-24 |website=NDTV Marathi}}</ref> == प्रतिसाद == === समिक्षकांचा प्रतिसाद === '[[सकाळ (वृत्तपत्र)|दैनिक सकाळ]]'चे संतोष भिंगारडे यांनी ५ पैकी ४.५ गुण (तारे) देत याचे वर्णन आपल्या लोककलेचे एक उत्कृष्ट चित्रण असे केले आहे.<ref>{{Cite web |last=Bhingarde |first=Santosh |date=2025-11-15 |title=Movie Review : गोंधळ - लोककला आणि लोकसंस्कृती यांचा उत्तम जागर |url=https://www.esakal.com/premier/gondhal-movie-review-out-on-social-media-entertainment-news-kds07 |access-date=2025-11-24 |website=[[Sakal]] |language=mr}}</ref> '[[पुढारी (वृत्तपत्र)|दैनिक पुढारी]]'च्या अनुपमा गुंडे यांनी ५ पैकी ३ गुण (तारे) दिले आणि लिहिले, "हा चित्रपट अंधार, उजाडणारी पहाट आणि सत्याचा लख्ख प्रकाशात होणारा उदय यांचे प्रतीकात्मक मिश्रण करतो."<ref>{{Cite web |date=2025-11-16 |title=Gondhal Marathi Movie : प्रेम आणि सत्तेमध्ये गुरफटलेला गोंधळ |url=https://pudhari.news/soneri/gondhal-marathi-movie-love-power-struggle-ab96 |access-date=2025-11-24 |website=[[Pudhari]] |language=mr}}</ref> 'स्क्रीन इंटरनॅशनल'च्या एलिझाबेथ केर यांनी लिहिले, "जरी कथानकात काही सैल दुवे असले (ज्यातील एक जण कोणाशी संबंधित आहे यावरून अस्वस्थ करणारा आहे), तरीही ''गोंधळ'' हा खिळवून ठेवणारा आणि प्रबोधन करणारा आहे, तसेच तो मजेत मसाला भरलेला आणि मराठी सिनेसृष्टीसाठी एक फ्रेश हवेचा झोत आहे."<ref>{{Cite web |title=‘Gondhal’ review: An Indian wedding party turns sour in polished Marathi-language debut |url=https://www.screendaily.com/reviews/gondhal-review-an-indian-wedding-party-turns-sour-in-polished-marathi-language-debut/5211404.article |website=[[Screen International|Screen]] |access-date=2025-11-29 |language=en |first=Elizabeth |last=Kerr}}</ref> === पुरस्कार === ५६ व्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२५), ''गोंधळ'' चित्रपटाने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठीचा 'सिल्वर पीकॉक' पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> तसेच १७ व्या बेंगळुरू आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) या चित्रपटाला 'फिप्रेसी (FIPRESCI) पुरस्कार' मिळाला.<ref>{{Cite web |title=BIFFes |url=https://biffes.org/awardWinner |access-date=2026-03-26 |website=biffes.org}}</ref> [[पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात]] (PIFF) (२०२६) याने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक आणि सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार हे दोन्ही पुरस्कार जिंकले आणि त्यानंतर २२ व्या थर्ड आय आशियाई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार पटकावला.<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=22nd Third Eye Asian Film Festival will be held from January 9 to January 15, 2026! |url=https://www.cinebuster.in/22nd-third-eye-asian-film-festival-will-be-held-from-january-9-to-january-15-2026/ |access-date=2026-03-26 |website=Cine Buster |language=en-US}}</ref> हा चित्रपट २०२६ मध्ये [[ऑस्कर]]साठी नामांकित झाला होता.<ref>{{cite web |url=https://www.thelallantop.com/amp/entertainment/post/marathi-film-gondhal-enters-oscar-race-beats-dhurandhar-and-hanuman-ansh |title=Gondhal film enters Oscar race - beats Dhurandhar and Hanuman Ansh |work=[[The Lallantop]] |date=18 September 2026 |access-date=19 September 2026}}</ref> ==ध्वनी मुद्रण == {{Track listing | headline = Track listing | extra_column = Singer(s) | all_music = [[इळैयराजा]] | title1 = चांदणं | length1 = ५:०८ | extra1 = [[अजय-अतुल|अजय गोगावले]], [[आर्या आंबेकर]] | title2 = मल्हारी | length2 = २:२२ | extra2 = अभिजीत कोसंबी | title3 = नमन | length3 = १:३५ | extra3 = हरिलाल घुगे}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == *{{आयएमडीबी शीर्षक|id=38651971}} a7da3h2z9enzopr32w8nm8p00ytn56s 2710690 2710688 2026-09-19T07:56:30Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2710690 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''गोंधळ''' हा संतोष डावखर लिखित आणि दिग्दर्शित २०२५ चा [[मराठी चलचित्रपट|मराठी चित्रपट]] आहे.<ref>{{Cite web |title=Gondhal |url=https://cbfcindia.gov.in/cbfcAdmin/search-result.php?recid=Q0EwMTI3MTAyMDI1MDAwNzU= |access-date=2025-11-24 |website=Central Board of Film Certification}}</ref><ref>{{Cite web |title=Gondhal {{!}} Release Date, Reviews, Cast, and Where to Watch |url=https://www.timesnownews.com/zoom/movies/gondhal-movie-153110526 |access-date=2025-11-24 |website=Times Now |language=en}}</ref> या चित्रपटात इशिता देशमुख, योगेश सोहोनी, [[किशोर कदम]], [[सुरेश विश्वकर्मा]], निषाद भोईर, अनुज प्रभू, [[विठ्ठल काळे]] यांनी मुख्य भूमिका साकारल्या आहेत.<ref>{{Cite web |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date=2025-11-24 |website=दैनिक लोकमत|language=mr}}</ref> अहवालानुसार, सलग २५ मिनिटांचे एकच टेक (कंटीन्यूअस वन-टेक सीन) असणारा हा पहिला भारतीय चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web |last= |date=2025-11-18 |title=तब्बल २५ मिनिटांचा वनटेक सीन! 'गोंधळ' निमित्ताने भारतीय सिनेसृष्टीत पहिल्यांदाच झाला 'असा' प्रयोग |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/gondhal-marathi-movie-25-minute-one-take-scene-directed-by-santosh-davkhar-a-a998/ |access-date= |website=दैनिक लोकमत |language=mr}}</ref><ref>{{Cite web |date=2026-02-01 |title=Child labourer-turned-award-winning filmmaker Santosh Davakhar’s films carry lessons he has learnt from life |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/santosh-davakhar-ismaharashtrian-folk-tradition-to-international-stage-10507239/ |access-date= |website=द इंडियन एक्स्प्रेस |language=en}}</ref> ''गोंधळ'' या चित्रपटाला [[भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव |५६ वे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवामध्ये]] (IFFI) 'गोल्डन पीकॉक पुरस्कारा'साठी नामांकित करण्यात आले होते,<ref>{{Cite web |date=2025-11-08 |title=५६ व्या इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिवल ऑफ इंडियाच्या ‘या’ श्रेणीमध्ये ‘गोंधळ’ची अधिकृत निवड |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-at-56th-international-film-festival-of-india-hrc-97-5495398/ |access-date=2025-11-24 |website=लोकसत्ता |language=mr}}</ref> तसेच संतोष डावकहर यांनी 'सिल्वर पीकॉक' श्रेणीत सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |url=https://www.newsonair.gov.in/56th-iffi-concludes-in-goa-vietnamese-film-wins-golden-peacock/ |title=56th IFFI Concludes in Goa, Vietnamese Film Wins Golden Peacock |access-date=2025-11-28 |website=[[All India Radio|News On Air]]}}</ref><ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> याशिवाय, [[ॲकॅडमी ऑफ मोशन पिक्चर आर्ट्स अँड सायन्सेस|९९ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] 'सर्वोत्कृष्ट आंतरराष्ट्रीय फिचर फिल्म' श्रेणीसाठी भारताकडून अधिकृत प्रविष्टी म्हणून देखील या चित्रपटाची निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite web |date=18 September 2026 |title=Oscars 2027: मराठी चित्रपटसृष्टीच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ‘गोंधळ’ची ९९व्या अकादमी पुरस्कारांसाठी भारताकडून अधिकृत निवड |url=https://www.lokmat.com/filmy/marathi-cinema/marathi-movie-gondhal-chosen-for-indias-official-entry-for-oscars-2027-by-film-federation-a-a991/ |url-status=live |access-date=18 September 2026 |website=[[दैनिक लोकमत]]}}</ref> == कथानक == भिवाबा ([[किशोर कदम]]), एक प्रतिष्ठित आणि आर्थिकदृष्ट्या संपन्न [[गोंधळी]], पाटील कुटुंबाच्या घरी पारंपरिक गोंधळ सादर करण्यासाठी निघतात. त्यांच्यासोबत त्यांचा नातू विष्णू (ध्रुव ठोके) आणि त्यांचे सहकारी कलाकार असतात. हातात कंदील घेऊन अंधाऱ्या गावातून चालत असताना ते भिवाबाच्या मुलाच्या बेपत्ता होण्याविषयी चर्चा करतात, ज्याचा तपास पोलीस करत आहेत. हा बेपत्ता होण्याचा प्रकार पाटील कुटुंबाच्या दुसऱ्या शाखेतील एक सदस्य सर्जेराव (निषाद भोईर) आणि त्याचे वडील, मोठे पाटील आबासाहेब ([[सुरेश विश्वकर्मा]]) यांच्याशी जोडलेला आहे. हे बाप-लेक गावावर आपले नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि आपली सत्ता दाखवण्यासाठी धाकदपट आणि हिंसेचा वापर करतात. ज्या पाटील कुटुंबाच्या घरी भिवाबा गोंधळ घालण्यासाठी जात आहेत, तिथे सुमनचा (इशिता देशमुख) नुकताच आनंदासोबत (योगेश सोहोनी) विवाह झाला आहे. सर्जेराव सुमनच्या प्रेमात वेडा असतो, तर सुमनला पाटलीनबाई बनण्याचे स्वप्न असल्याने ती त्याच्याकडे आकर्षित होते. आनंदाशी लग्न झाले तरी ती सर्जेरावच्या भावनांना प्रतिसाद देणे सुरूच ठेवते. गोंधळ सुरू असतानाच, साहेबराव (अनुज प्रभू) हा गावात येतो, ज्याच्यावर सुमनचे खरे प्रेम असते. त्याच्या येण्यामुळे सुमन, सर्जेराव आणि आनंदा यांच्यातील नाते अधिक गुंतागुंतीचे होते. सुमनला आनंदाला सोडायचे असते आणि साहेबरावसोबत नवीन आयुष्य सुरू करायचे असते. हे साध्य करण्यासाठी, सुमन सर्जेरावचे प्रेम आणि मत्सर यांचा फायदा घेते आणि आनंदाची हत्या करण्यासाठी त्याला पटवते. ती असा कट रचते की या गुन्ह्याचा दोष सर्जेराववर येऊन त्याला तुरुंगात जावे लागेल, त्यानंतर तिची साहेबरावसोबत पळून जाण्याची योजना असते. रात्रीच्या अंधारात जसा गोंधळ सुरू राहतो, तसेच लपलेले संबंध आणि हत्येचा कट यामुळे अनेक हिंसक घटना घडतात. आनंदाला त्याच्याविरुद्धच्या या कटाबद्दल समजते आणि तो साहेबराव व सर्जेरावचा सामना करतो. या घडामोडींमध्ये, आनंदा साहेबराव आणि सर्जेराव या दोघांनाही मारून टाकतो. चित्रपटाच्या शेवटी आनंदा त्या रात्रीतून जिवंत बचावतो, तर साहेबराव आणि सर्जेराव मारले जातात. रात्री घडलेली हिंसा, धोका आणि सत्तेचा संघर्ष यांच्या बरोबर विरोधाभास दर्शवत, पहाटे गोंधळ विधीची सांगता होते. == कलाकार == * [[किशोर कदम]] - भिवाबाच्या भूमिकेत * इशिता देशमुख - सुमनच्या भूमिकेत * योगेश सोहोनी - आनंदा "आंद्या" च्या भूमिकेत * निषाद भोईर - सर्जेरावच्या भूमिकेत * अनुज प्रभू - साहेबराव (मुराळी) च्या भूमिकेत * [[सुरेश विश्वकर्मा]] - पाटील (सर्जेरावचे वडील) यांच्या भूमिकेत * माधवी जुवेकर - आनंदाच्या आईच्या भूमिकेत * ऐश्वर्या शिंदे - आनंदाच्या बहिणीच्या भूमिकेत * कैलास वाघमारे - मोरक्याच्या भूमिकेत * पूनम पाटील - सुमनच्या आईच्या भूमिकेत * प्रशांत देशपांडे - आनंदाच्या वडिलांच्या भूमिकेत * शरद जाधव - सुमनच्या वडिलांच्या भूमिकेत * विठ्ठल काळे - मोहनच्या भूमिकेत * प्रवीण दाळींबकर - विलासच्या भूमिकेत * ध्रुव ठोके - विष्णू (भिवाबाचा नातू) यांच्या भूमिकेत * प्रभाकर मठपती - आनंदाच्या पाहुण्याच्या (भाच्याच्या/सावत्र नातेवाईकाच्या) भूमिकेत<ref>{{Cite web |date=2025-11-14 |title=‘GONDHAL’ (MARATHI) REVIEW {{!}} 14 November, 2025 |url=https://filminformation.com/reviews/gondhal-marathi-review-14-november-2025/ |access-date=2025-11-24 |website=Film Information |language=en}}</ref> == प्रदर्शन == या चित्रपटाचा टीझर १० ऑक्टोबर २०२५ रोजी निवडक चित्रपटगृहांमध्ये 'कांतारा: चॅप्टर १' सोबत प्रदर्शित करण्यात आला होता.<ref>{{Cite web |title=‘कांतारा’सोबत थिएटर्समध्ये प्रदर्शित झाला या मराठी सिनेमाचा टिझर; बॉक्स ऑफिसवर घालणार का 'गोंधळ'? |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/gondhal-marathi-movie-teaser-cast-kishor-kadam-ishita-deshmukh-yogesh-sohoni/articleshow/124449352.cms |access-date=2025-11-24 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr}}</ref> हा चित्रपट १४ नोव्हेंबर २०२५ रोजी भारताच्या महाराष्ट्रात चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला.<ref>{{Cite web |title=Gondhal Marathi Movie: गोंधळ सिनेमाची जोरदार चर्चा, प्रेक्षकांचा कसा मिळतोय प्रतिसाद? दिग्दर्शक म्हणाले... |url=https://marathi.ndtv.com/entertainment/gondhal-marathi-movie-released-on-box-office-star-cast-and-how-is-the-audience-responding-9637302 |access-date=2025-11-24 |website=NDTV Marathi}}</ref> == प्रतिसाद == === समिक्षकांचा प्रतिसाद === '[[सकाळ (वृत्तपत्र)|दैनिक सकाळ]]'चे संतोष भिंगारडे यांनी ५ पैकी ४.५ गुण (तारे) देत याचे वर्णन आपल्या लोककलेचे एक उत्कृष्ट चित्रण असे केले आहे.<ref>{{Cite web |last=Bhingarde |first=Santosh |date=2025-11-15 |title=Movie Review : गोंधळ - लोककला आणि लोकसंस्कृती यांचा उत्तम जागर |url=https://www.esakal.com/premier/gondhal-movie-review-out-on-social-media-entertainment-news-kds07 |access-date=2025-11-24 |website=[[Sakal]] |language=mr}}</ref> '[[पुढारी (वृत्तपत्र)|दैनिक पुढारी]]'च्या अनुपमा गुंडे यांनी ५ पैकी ३ गुण (तारे) दिले आणि लिहिले, "हा चित्रपट अंधार, उजाडणारी पहाट आणि सत्याचा लख्ख प्रकाशात होणारा उदय यांचे प्रतीकात्मक मिश्रण करतो."<ref>{{Cite web |date=2025-11-16 |title=Gondhal Marathi Movie : प्रेम आणि सत्तेमध्ये गुरफटलेला गोंधळ |url=https://pudhari.news/soneri/gondhal-marathi-movie-love-power-struggle-ab96 |access-date=2025-11-24 |website=[[Pudhari]] |language=mr}}</ref> 'स्क्रीन इंटरनॅशनल'च्या एलिझाबेथ केर यांनी लिहिले, "जरी कथानकात काही सैल दुवे असले (ज्यातील एक जण कोणाशी संबंधित आहे यावरून अस्वस्थ करणारा आहे), तरीही ''गोंधळ'' हा खिळवून ठेवणारा आणि प्रबोधन करणारा आहे, तसेच तो मजेत मसाला भरलेला आणि मराठी सिनेसृष्टीसाठी एक फ्रेश हवेचा झोत आहे."<ref>{{Cite web |title=‘Gondhal’ review: An Indian wedding party turns sour in polished Marathi-language debut |url=https://www.screendaily.com/reviews/gondhal-review-an-indian-wedding-party-turns-sour-in-polished-marathi-language-debut/5211404.article |website=[[Screen International|Screen]] |access-date=2025-11-29 |language=en |first=Elizabeth |last=Kerr}}</ref> === पुरस्कार === ५६ व्या आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२५), ''गोंधळ'' चित्रपटाने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासाठीचा 'सिल्वर पीकॉक' पुरस्कार जिंकला.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्राच्या शिरपेचात मानाचा तुरा! ५६ वर्षांत पहिल्यांदाच मराठी दिग्दर्शकाने IFFI मध्ये पटकावला पुरस्कार |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-film-gondhal-director-santosh-davakhar-wins-best-director-award-at-iffi-hrc-97-5539878/ |website=Loksatta |date=2025-11-29 |access-date=2025-11-29 |language=mr}}</ref> तसेच १७ व्या बेंगळुरू आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) या चित्रपटाला 'फिप्रेसी (FIPRESCI) पुरस्कार' मिळाला.<ref>{{Cite web |title=BIFFes |url=https://biffes.org/awardWinner |access-date=2026-03-26 |website=biffes.org}}</ref> [[पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव|पुणे आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात]] (PIFF) (२०२६) याने सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शक आणि सर्वोत्कृष्ट छायाचित्रकार हे दोन्ही पुरस्कार जिंकले आणि त्यानंतर २२ व्या थर्ड आय आशियाई आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवात (२०२६) सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचा पुरस्कार पटकावला.<ref>{{Cite web |date=2025-12-22 |title=22nd Third Eye Asian Film Festival will be held from January 9 to January 15, 2026! |url=https://www.cinebuster.in/22nd-third-eye-asian-film-festival-will-be-held-from-january-9-to-january-15-2026/ |access-date=2026-03-26 |website=Cine Buster |language=en-US}}</ref> हा चित्रपट २०२६ मध्ये [[ऑस्कर]]साठी नामांकित झाला होता.<ref>{{cite web |url=https://www.thelallantop.com/amp/entertainment/post/marathi-film-gondhal-enters-oscar-race-beats-dhurandhar-and-hanuman-ansh |title=Gondhal film enters Oscar race - beats Dhurandhar and Hanuman Ansh |work=[[The Lallantop]] |date=18 September 2026 |access-date=19 September 2026}}</ref> ==ध्वनी मुद्रण == {{Track listing | headline = Track listing | extra_column = Singer(s) | all_music = [[इळैयराजा]] | title1 = चांदणं | length1 = ५:०८ | extra1 = [[अजय-अतुल|अजय गोगावले]], [[आर्या आंबेकर]] | title2 = मल्हारी | length2 = २:२२ | extra2 = अभिजीत कोसंबी | title3 = नमन | length3 = १:३५ | extra3 = हरिलाल घुगे}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे == *{{आयएमडीबी शीर्षक|id=38651971}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मराठी चित्रपट]] md4jv0le4q2170wxbuo2ip2uvchph0s 3 384262 2710696 2026-09-19T09:36:19Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710696 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=संतोष धडेकर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १५:०६, १९ सप्टेंबर २०२६ (IST) e7o4x7okdrsmgoka8opw2vxnotfy6wg 3 384263 2710719 2026-09-19T11:41:47Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2710719 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Vijaybahiram}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:११, १९ सप्टेंबर २०२६ (IST) kux93ckycah6zls70tan89srn7yfafz