विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 819 2711549 2695505 2026-09-23T11:41:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711549 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चळवळ चरित्र | नाव = _{स्वातंत्र्यवीर}<br>विनायक दामोदर सावरकर | चित्र = VD Savarkar.jpg | चित्र रुंदी = 200px | चित्र शीर्षक = सावरकरांचे छायाचित्र | जन्मदिनांक = २८ मे १८८३ | जन्मस्थान = [[भगूर]], [[नाशिक जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्युदिनांक = २६ फेब्रुवारी १९६६ | मृत्युस्थान = [[दादर]], [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | चळवळ = [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] | संघटना = [[अभिनव भारत]]<br />[[अखिल भारतीय हिंदू महासभा]] | ग्रंथलेखन = [[१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर]], [[Moplah Rebellion]], [[Indian War of Independence 1857]], [[Hindutva:Who is Hindu]] | पुरस्कार = | स्मारके = मुंबई, पुणे, बिहार, दिल्ली, अंदमान, नाशिक | धर्म = हिंदू (चित्पावन ब्राह्मण) | प्रभाव = [[छत्रपती शिवाजी महाराज]]{{संदर्भ हवा}}, [[जोसेफ मॅझिनी]], [[चापेकर बंधू]] | प्रभावित = [[अटल बिहारी वाजपेयी]], [[नरेंद्र मोदी]], [[अमित शाह]], [[देवेंद्र फडणवीस]], [[शरद पोंक्षे]], [[बाळासाहेब ठाकरे]], [[राज ठाकरे]], [[अनंत ओगले]], [[आकाश भडसावळे]] | वडील नाव = दामोदर विनायक सावरकर | आई नाव = राधाबाई दामोदर सावरकर <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=Nbu6DQAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT146&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&hl=en|title=Gandhi & Savarkar: गांधी और सावरकर|last=Arya|first=Rakesh Kumar|date=2016-12-16|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5261-670-1|language=hi}}</ref> | पती नाव = | पत्नी नाव = यमुनाबाई विनायक सावरकर (माई)<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=bIg4yzWIJZMC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA31&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88&hl=en|title=Kranti Kari Savarkar|last=Goyal|first=Shiv Kumar|publisher=Subodh Pocket Books|isbn=978-81-87961-18-5|language=hi}}</ref> | अपत्ये = प्रभाकर, प्रभा, शालिनी, विश्वास | स्वाक्षरी चित्र = | तळटिपा = }} '''स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर''' (जन्म : भगूर-नाशिक, २८ मे १८८३; - मुंबई, २६ फेब्रुवारी १९६६) ते भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, राजकारणी, [[समाजसुधारक]], [[मराठी भाषा|मराठी]] कवी व [[लेखक]] होते. तसेच ते [[हिंदू धर्म|हिंदू]] तत्त्वज्ञ, आणि [[मराठी भाषेचा इतिहास#भाषाशुद्धी चळवळ|भाषाशुद्धी]] व [[मराठी भाषेचा इतिहास#भाषाशुद्धी चळवळ|लिपिशुद्धी]] ह्या चळवळींचे प्रणेते होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/astro/festival/news/swatantryaveer-savarkar-jayanti-2022-story-of-swatantryaveer-savarkar-in-marathi/articleshow/91833143.cms|title=कवी, लेखक, प्रखर विज्ञानवादी, हिंदूसंघटक ते भाषाशुद्धीचे प्रणेते जाणून घ्या सावरकरांविषयी सर्वकाही|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=2022-05-28}}</ref> १९३८ च्या साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष होते. '[[हिंदुत्व: हिंदू कोण आहे?|हिंदुत्व]]' या संकल्पनेचे प्रणेते असून सर्वसमावेशक हिंदुत्व मांडणारे होते. सावरकरांच्या मतानुसार हिंदुत्वाची व्याख्या पुढीलप्रमाणे :- आसिंधु सिंधु पर्यन्ता, यस्य भारतभूमिका । पितृभू: पुण्यभूश्चैव स वै हिंदुरिति स्मृत: ॥ <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6F3pAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&q=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&hl=en|title=हिंदी विश्वकोश|date=1960|publisher=नागरीप्रचारिणी सभा|language=hi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/vinayak-damodar-savarkar-137th-birth-anniversary-bjp-arjun-ram-meghwal-6430311/|title=It’s time to revisit facets of Savarkar’s life and work which can guide us today|date=2020-05-28|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-26}}</ref> == चरित्र == सावरकरांचा जन्म [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[भगूर]] ह्या शहरात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/who-was-veer-savarkar-and-how-he-contributed-in-national-freedom-struggle-movement-1571390883-1|title=Who was Veer Savarkar and how he contributed in National Freedom Struggle Movement?|date=2020-02-24|website=Jagranjosh.com|access-date=2021-03-03}}</ref> त्यांचे वडील दामोदरपंत सावरकरांच्या तीन मुलांपैकी ते दुसरे होते. वि.दा. सावरकरांना [[गणेश दामोदर सावरकर|बाबाराव]] हे मोठे आणि नारायणराव सावरकर हे धाकटे भाऊ होते. सावरकरांची आई ते नऊ वर्षांचे असताना वारली. थोरल्या बंधूंच्या पत्‍नी येसूवहिनी यांनी त्यांचा सांभाळ केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/article-on-vinayak-damodar-savarkar-and-family/|title=लेख : सावरकर घराण्याचे क्रांतिकार्यातील योगदान|website=सामना|access-date=2021-03-03|archive-date=2021-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508195748/https://www.saamana.com/article-on-vinayak-damodar-savarkar-and-family/|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508195748/https://www.saamana.com/article-on-vinayak-damodar-savarkar-and-family/ |date=2021-05-08 }}</ref> सावरकरांचे वडील [[इ.स. १८९९]]च्या प्लेगला बळी पडले. सावरकरांचे प्राथमिक शिक्षण नाशिकच्या छत्रपती शिवाजी महाराज विद्यालयामध्ये झाले. ते लहानपणापासूनच अत्यंत बुद्धिमान होते. त्यांनी वयाच्या तेराव्या वर्षी स्वदेशीचा फटका, [[जयोऽस्तुते श्री महन्मंगले|स्वतंत्रतेचे स्तोत्र]] ह्या रचना केल्या. चाफेकर बंधूंना फाशी दिल्याचे वृत्त समजताच लहानग्या सावरकरांनी आपली [[कुलदेवता]] भगवती हिच्यापुढे "देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी सशस्त्र क्रांतीचा केतू उभारून मारिता मारिता मरेतो झुंजेन" अशी शपथ घेतली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=E46nDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=veer+savarkar+childhood&hl=en|title=Savarkar: Echoes from a Forgotten Past, 1883–1924|last=Sampath|first=Vikram|date=2019-08-16|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-5305-614-8|language=en}}</ref> [[चित्र:विनायक दामोदर सावरकर.jpg|इवलेसे|स्वातन्त्र्यवीर सावरकर]] ==विवाह== [[मार्च]], [[इ.स. १९०१]] मध्ये विनायकराव [[यमुनाबाई सावरकर|यमुनाबाई]] यांच्याशी विवाहबद्ध झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-read-about-vinayak-damodar-savarkar-wife-yamunabai-jagran-special-22196378.html|title=महिलाओं में स्वाभिमान जगाया क्रांतिकारी स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर की पत्नी यमुनाबाई ने|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2022-05-28}}</ref> ==शिक्षण आणि क्रांतिकार्य== लग्नानंतर [[इ.स. १९०२]] साली [[फर्ग्युसन महाविद्यालय|फर्ग्युसन महाविद्यालयात]] प्रवेश घेतला व [[इ.स. १९०६]] साली उच्च शिक्षणासाठी [[लंडन]]ला गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/international/story/19890331-plaques-of-gandhi-patel-tilak-and-savarkar-put-up-in-london-815913-1989-03-31|title=Plaques of Gandhi, Patel, Tilak and Savarkar put up in London|website=India Today|language=en|access-date=2021-03-03}}</ref> राष्ट्रभक्तसमूह ही गुप्त संघटना सावरकरांनी पागे आणि म्हसकर ह्या आपल्या साथीदारांच्या साहाय्याने स्थापन केली. मित्रमेळा ही संघटना ह्या गुप्त संस्थेची प्रकट शाखा होती. ह्याच संघटनेचे पुढे [[अभिनव भारत]] ह्या संघटनेत रूपांतर झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/26250/|title=अभिनव भारत|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|access-date=2021-03-03|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019053317/https://vishwakosh.marathi.gov.in/26250/|url-status=dead}}</ref> [[इटली|इटालियन]] क्रांतिकारक आणि विचारवंत [[जोसेफ मॅझिनी]] ह्याच्या यंग इटली ह्या संस्थेच्या धर्तीवर हे नाव दिले गेले होते. सावरकरांनी [[पुणे|पुण्यामध्ये]] इ.स. १९०५ साली विदेशी कापडाची होळी केली. [[श्यामजी कृष्ण वर्मा]] ह्यांनी ठेवलेली शिवाजी शिष्यवृत्ती मिळवून कायद्याच्या अभ्यासासाठी सावरकर [[लंडन]]<nowiki/>ला गेले. ही शिष्यवृत्ती त्यांना देण्यात यावी अशी सुचवण स्वतः [[लोकमान्य टिळक|लोकमान्य टिळकांनी]] केली होती. यांना लंडन मधे कायद्याचे शिक्षन घेण्यासाठी प्रतिष्ठित शिवाजी शिष्यवृत्ती प्राप्त झाली लंडनमधील इंडिया-हाऊसमध्ये राहात असताना सावरकरांनी जोसेफ मॅझिनीच्या आत्मचरित्राचे मराठी भाषांतर केले. ह्या भाषांतराला जोडलेल्या प्रस्तावनेत सावकरांनी सशस्त्र क्रांतीचे तत्त्वज्ञान विषद केले होते. त्या काळातील अनेक युवकांना ही प्रस्तावना मुखोद्गत होती. लंडनमध्ये ‘इंडिया हाउस’ मध्ये अभिनव भारताचे क्रांतिपर्व सुरू'' झाले. '''[[मदनलाल धिंग्रा]] हा सावरकरांचा पहिला हुतात्मा शिष्य!''' मदनलालने [[कर्झन वायली]] या ब्रिटिश अधिकाऱ्याचा वध करून, हसत-हसत फाशी स्वीकारली. त्याच काळात त्यांनी इतर देशांमधील क्रांतिकारक गटांशी संपर्क करून त्यांच्याकडून बॉम्ब तयार करण्याचे तंत्रज्ञान आत्मसात केले. ते तंत्रज्ञान व २२ ब्राऊनिंग पिस्तुले त्यांनी भारतात पाठवली. त्यापैकीच एका पिस्तुलाने नाशिकचा कलेक्टर जॅक्सन याचा वध अनंत कान्हेरे या १६ वर्षाच्या युवकाने केला. या प्रकरणात अनंत कान्हेरे, कृष्णाजी कर्वे व विनायक देशपांडे या अभिनव भारताच्या ३ सदस्यांना फाशी झाली. कलेक्टर जॅक्सनचे जनतेवरील अन्याय वाढत होते, तसेच तो [[गणेश दामोदर सावरकर|बाबाराव सावरकर]] (स्वातंत्र्यवीरांचे बंधू) यांच्या तुरुंगवासाला कारणीभूत ठरला होता, म्हणूनच क्रांतिकारकांनी जॅक्सनला यमसदनास पाठवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://m.dailyhunt.in/news/nepal/marathi/webduniya+marathi-epaper-marweb/svatantryavir+vinayak+damodar+savarakar-newsid-n167285364|title=स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर - Webduniya Marathi|website=Dailyhunt|language=en|access-date=2021-03-03}}</ref>'' [[चित्र:Veer Savarkar.jpg|इवलेसे|स्वातन्त्र्यवीर सावरकर]] इ.स. १८५७ मध्ये इंग्रजांविरुद्ध भारतात झालेल्या उठावाचा साधार इतिहास सावरकरांनी लिहिला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DtUyDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA11&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&hl=en|title=Veer Savarkar|last=Sankalit|date=2017-01-01|publisher=Suruchi Prakashan|isbn=978-93-84414-78-8|language=hi}}</ref> हा उठाव म्हणजे केवळ एक बंड होय हा [[इंग्रज]] इतिहासकारांचा निष्कर्ष सावरकरांनी साधार खोडून काढला. [[ब्रिटिश]] शासनाने हा ग्रंथ प्रकाशनापूर्वीच जप्त केला. पण सावरकरांचे साथीदार सिकंदर हयात खान यांनी तो इंग्लंडच्या बाहेरून प्रसिद्ध करण्यात यश मिळवले. ही ह्या ग्रंथाची इंग्रजी आवृत्ती होती. मूळ [[मराठी]] ग्रंथाचे हस्तलिखित सावरकरांचे मित्र कुटिन्हो ह्यांनी जपून ठेवले होते. ते भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर प्रसिद्ध झाले. राजद्रोहपर लिखाण प्रसिद्ध केल्याचा आरोप ठेवून सावरकरांचे थोरले बंधू [[गणेश दामोदर सावरकर|बाबाराव सावरकर]] यांना [[ब्रिटिश]] शासनाने जन्मठेपेची शिक्षा देऊन [[काळे पाणी|काळ्या पाण्यावर]] धाडले. ह्या घटनेचा बदला म्हणून लंडनमध्ये [[मदनलाल धिंग्रा]] ह्यांनी कर्झन वायलीला गोळ्या घातल्या तर नाशिक येथे [[अनंत कान्हेरे]] ह्यांनी नाशिकचा जिल्हाधिकारी जॅक्सन ह्याला गोळ्या घालून ठार केले. नाशिकच्या ह्या प्रकरणात वापरण्यात आलेली ब्राउनिंग जातीची पिस्तुले सावरकरांनी चतुर्भुज अमीन ह्याच्याकरवी धाडली होती. ब्रिटिश सरकारला याचा सुगावा लागताच त्यांनी सावरकरांना तात्काळ अटक केली. समुद्रमार्गाने त्यांना भारतात आणले जात असताना सावरकरांनी [[फ्रान्स]]च्या [[मॉर्सेलिस]] बेटाजवळ बोटीतून उडी मारली (इ.स. १९१०).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/article/-/articleshow/6140588.cms|title=ऐतिहासिक उडीची शताब्दी!|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=2021-03-09}}</ref> ब्रिटिशांच्या कैदेतून सुटून त्यांनी पोहत फ्रान्सचा समुद्रकिनारा गाठला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4Sdb6yhy-_QC&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&hl=en|title=Mera Ajivan Karavas|last=Saavarkar|first=Vinayak Damodar|date=2007-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-81-7315-648-9|language=hi}}</ref> पण किनाऱ्यावरील [[फ्रेंच]] रक्षकांना भाषेच्या समस्येमुळे सावरकरांचे म्हणणे कळले नाही, आणि ब्रिटिश सैनिकांनी त्यांना अटक करून भारतात आणले. त्यांच्यावर खटला भरण्यात आला. त्यांना दोन जन्मठेपांची- [[काळे पाणी|काळ्या पाण्याची-शिक्षा]] (सुमारे ५० वर्षे [[अंदमान आणि निकोबार बेटे|अंदमान]]च्या तुरुंगात) ठोठावण्यात आली (इ.स. १९११). मॉर्सेलिस येथे उडी मारताना सावरकरांनी सखोल विचार केला होता. दोन देशांतील कैदी हस्तांतरण किंवा अन्य तत्सम करारांचा मुद्दा त्यांच्या मनात होता. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना ब्रिटिश सरकारने अंदमानच्या काळकोठडीत ठेवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/desh/mahatma-gandhi-vinayak-sawarkar-great-duel-indian-history-353461|title=गांधी आणि सावरकर : विरोधी प्रवृत्तींचं चिरंतन द्वंद्व...|website=सकाळ|access-date=2021-02-26}}</ref> हरप्रकारे छळले. खड्या बेडीत टांगले. तेलाच्या घाण्याला जुंपले. नारळाचा काथ्या कुटण्याचे कष्टप्रत काम दिले. या मरणप्राय वेदना सहन करीत असतानाही त्यांच्या डोळ्यासमोर एकच ध्येय होते, मातृभूचे स्वातंत्र्य! तब्बल ११ वर्षे हा छळ सहन करत असतानाही सावरकरांचे सर्जनशील कवित्व आणि बंडखोर क्रांतिकारकत्व तसूभरही कमी झाले नव्हते. बाभळीच्या काट्यांनी त्यांनी तुरुंगाच्या भिंतीवर महाकाव्ये लिहिली. अंदमानच्या काळकोठडीत सावरकरांना हिंदुस्थानचे बदलते राजकारण दिसत होते.'''अंदमानमध्ये असताना सावरकरांनी Essentials of Hindutva हा ग्रंथ लिहिला.'''<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-44042878|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> ब्रिटिशांची बदललेली नीती, मुस्लिम लीगचा वाढता मुजोरपणा सावरकरांना अस्वस्थ करत होता. आज ब्रिटिश हे मुख्य शत्रू राहिलेले नाहीत. ते कधीतरी हा देश सोडून जाणारच आहेत. पण पुढे [[हिंदू]] संघटन करणे आवश्यक आहे हे सावरकरांनी ओळखले. [[विठ्ठलभाई पटेल]], [[रंगस्वामी अय्यंगार]] यांसारख्या नेत्यांच्या प्रयत्‍नांमुळे व खुद्द सावरकरांनी मुत्सद्दीपणाने ब्रिटिश सरकारची काही बंधने मान्य केली आणि ब्रिटिश सरकारची माफी मागितली. त्यामुळे त्यांची अंदमानातून सुटका झाली. (दिनांक ६ जानेवारी १९२४). ७ ऑक्टोबर १९०५ ला वीर सावरकरांनी लोकमान्य टिळकांना घेऊन पुण्याच्या fc रोड ला विदेशी कपड्यांची होळी पेटवली. ==सावरकरांचे जात्युच्छेदन== [[अंदमान (काळे पाणी)|अंदमाना]]<nowiki/>तून सुटल्यानंतर सावरकरांना ब्रिटिशांनी रत्‍नागिरीत स्थानबद्ध केले. (१९२४ जाने. ६)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.savarkarsmarak.com/chronology_m.php|title=:: Swatantra veer Savarakar Smarak ::|website=www.savarkarsmarak.com|access-date=2018-04-04|archive-date=2018-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180328155815/http://www.savarkarsmarak.com/chronology_m.php|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328155815/http://www.savarkarsmarak.com/chronology_m.php |date=2018-03-28 }}</ref> हिंदू समाज एकजीव आणि संघटित करण्यासाठी सावरकरांनी रत्‍नागिरीत राहून कार्य केले. हिंदू समाजाच्या अधःपतनाला जातिव्यवस्था, चातुर्वर्ण्य (१९३० नोव्हें.) जबाबदार आहे, हे सावरकरांनी लक्षात घेऊन त्या विरोधात काम केले. हिंदू धर्मात जातिव्यवस्थेचे, विषमतेचे समर्थन आहे. त्यामुळेच हिंदूसंघटन करण्यासाठी सावरकरांनी धर्मचिकित्सेची तलवार उपसली. आपल्या लेखनाने कोणी सनातनी दुखावेल याची चिंता न करता अंधश्रद्धा, जातिभेद यांवर त्यांनी कडाडून टीका केली.<ref>http://www.savarkar.org/mr/समाजसुधारणा/जात्युच्छेदक-निबंध {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180207000111/http://www.savarkar.org/mr/%E0%A4%B8%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A3%E0%A4%BE/%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%9B%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A4%95-%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%AC%E0%A4%82%E0%A4%A7 |date=2018-02-07 }} वेबसाईट दिनांक २६ जुलै २०१२ १४-३५ वाजता पाहिले</ref> स्वकीयांतील जातीयतेवरपण निर्भीड टीका केली. त्यांनी रत्‍नागिरीमधील वास्तव्यामध्ये अनेक समाजसुधारणा केल्या. जवळपास '''५०० मंदिरे अस्पृश्यांसाठी खुली केली'''. अनेक आंतरजातीय विवाह लावले. अनेक सहभोजने आयोजित केली. त्यांनंतर '''सर्वांसाठी 'पतित पावन मंदिर' सुरू केले व सर्वांसाठी सामाईक भोजनालयही सुरू केले'''.{{संदर्भ हवा}} जातिभेद तोडण्यासाठी सहभोजनाचा धडाका उडवून दिला''. [[रत्‍नागिरी]] येथे त्यांनी भागोजीशेठ कीर यांच्या सहकार्याने [[पतितपावन मंदिर]]'' स्थापन केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/varanasi-city-resolve-to-follow-the-ideals-of-veer-savarkar-20065605.html|title=वीर सावरकर के आदर्शों पर चलने का लिया गया संकल्प, पुण्यतिथि पर दी गई श्रद्धांजलि|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-03-03}}</ref> या मंदिरात सर्व जातींच्या लोकांना प्रवेश दिला.<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/national/10-interesting-facts-about-vd-savarkar-769628.html|title=10 Interesting facts about VD Savarkar|date=2019-10-19|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2021-02-26}}</ref> सुमारे १५ [[आंतरजातीय विवाह]]ही त्यांनी लावून दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/sampadakiya/prof-santosh-shelar-article-savarkar-socialism-265433|title=सावरकरांचे समाजकारण {{!}} eSakal|website=www.esakal.com|language=mr-IN|access-date=2021-03-17}}</ref> विठ्ठल रामजी शिंदे यांच्या २८ डायरीजमध्ये सावरकर आणि विठ्ठल रामजी शिंदे यांनी मिळून आयोजित केलेल्या सर्वजातीय भोजनांचे संदर्भ मिळतात. ही हस्तलिखिते राष्ट्रीय पांडुलिपी मिशनच्या संकेतस्थळावर तालिकीकरण केलेली आहेत. ==हिंदू महासभेचे कार्य== रत्‍नागिरीत सावरकर सुमारे १३ वर्षे स्थानबद्धतेत होते. इ.स. १९३७ पासून सुमारे सात वर्षे, सावरकरांनी हिंदू महासभेचे अध्यक्षपद भूषविले. झंझावाती दौरे, मोठ्यामोठ्या सभा, हिंदूंची सैन्यभरती, रॉयल क्लब्सची स्थापना अशा अनेक मार्गांनी त्यांनी हिंदू महासभेचे कार्य केले. त्यांनी आधुनिक विचारधारेप्रमाणे बुद्धिवाद व विज्ञाननिष्ठा यांची कास धरून हिंदू धर्मात सुधारणा करण्यासाठी लढा दिला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DtUyDwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA19&dq=%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%A8&hl=en|title=Veer Savarkar|last=Sankalit|date=2017-01-01|publisher=Suruchi Prakashan|isbn=978-93-84414-78-8|language=hi}}</ref> एक क्रांतिकारक, ज्वलंत साहित्यिक (महाकवी), समाजसुधारक, हिंदू संघटक या पैलूंसह स्वातंत्र्यवीर सावरकरांनी भारतीय समाज ढवळून काढला, स्वातंत्र्यलढ्यात अभूतपूर्व योगदान दिले. फाळणीला व तत्कालीन काँग्रेसच्या धोरणांना त्यांनी प्रखर विरोध केला. स्वातंत्र्यानंतरही त्यांनी सीमांची सुरक्षा, सैनिकांची संख्या वाढवणे, शस्त्रसज्जता अशा अनेक विषयांचा आग्रह त्यांनी धरला. सुमारे ६० वर्षे त्यांनी स्वातंत्र्य व सुराज्य यांसाठी अथक परिश्रम घेतले. इ.स. १९६६ मध्ये वयाच्या ८३ व्या वर्षी त्यांनी प्रायोपवेशनाचा निर्णय घेतला. १ फेब्रुवारी १९६६ रोजी त्यांनी अन्न, पाणी आणि औषधाचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला. '''अन्नत्याग केल्यानंतर २६ फेब्रुवारी १९६६ रोजी त्यांचे प्राण पंचतत्त्वात विलीन झाले.'''<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=eUhkEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT530&dq=%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%A8+%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B8&hl=en|title=Savarkar/सावरकर: Ek Vivadit Virasat 1924-1966/एक विवादित विरासत 1924-1966|last=सम्पत|first=Vikram Sampath/विक्रम|date=2022-03-15|publisher=Penguin Random House India Private Limited|isbn=978-93-5492-367-8|language=en}}</ref> ==सावरकर स्मारके== * पुण्यातील फर्ग्युसन महाविद्यालयाच्या वसतिगृह क्रमांक १ मधील १७व्या क्रमांकाच्या खोलीत सावरकरांचे इ.स. १९०२ ते १९०५ या काळात वास्तव्य होते. सावरकर जयंतीच्या दिवशी ही एरवी बंद असलेली खोली जनतेला पाहण्यासाठी खुली केली जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://dx.doi.org/10.1093/ref:odnb/47751|title=Savarkar, Vinayak Damodar (1883–1966), Hindu nationalist|last=Sarkar|first=Sumit|date=2004-09-23|publisher=Oxford University Press|series=Oxford Dictionary of National Biography}}</ref> * सावरकरांना अंदमानमधील तुरुंगातल्या ज्या कोठडीत ठेवले होते, ती खोली सावरकरांचे स्मारक म्हणून सांभाळली जाते. पोर्ट ब्लेयरमधील स्वातंत्र्यज्योती स्तंभावर सावरकरांची वचने कोरलेल्या धातूच्या पट्ट्या बसवल्या होत्या. ही वचने ताम्रपट्ट्यांवर कोरण्याचे काम मुंबईच्या गणेश एन्ग्रेव्हरने केले होते. तत्कालीन पेट्रोलमंत्री [[मणिशंकर अय्यर]] यांनी ९ ऑगस्ट २००४ रोजी ती वचने हटवली. २०१६ साली ती वचने पुन्हा प्रस्थापित करण्याचे काम चालू आहे. * पुण्यात कर्वे रोडवर एक, एस.एम जोशी पुलानजीक एक आणि शिवराम म्हात्रे रोडवर एक अशी सावरकरांची तीन स्मारके आहेत.{{संदर्भ हवा}} * गोसावीवाडा (भगूर) येथील स्मारक{{संदर्भ हवा}} * स्वातंत्र्यवीर सावरकर राष्ट्रीय स्मारक, शिवाजी पार्क (मुंबई) * स्वातंत्र्यवीर सावरकर सभागृह, शिवाजी पार्क (मुंबई){{संदर्भ हवा}} ===संस्था=== सावरकरांचे कार्य जनेतुपुढे आणणाऱ्या अनेक संस्था भारतात आहेत. त्यांतील काही संस्थांची ही नावे :- * स्वातंत्र्यवीर सावरकर स्मारक व अध्यासन केंद्र, डेक्कन कॉर्नर, कर्वे रस्ता, पुणे * नादब्रह्म (चिंचवड-पुणे) : डॉ.रवींद्र घांगुर्डे, डॉ. वंदना घांगुर्डे आणि सावनी रवींद्र - यांनी चालविलेली ही संस्था सावरकरांच्या वाङ्‌मयावर आधारित अनेक कार्यक्रम रंगमंचावर सादर करते. * वीर सावरकर फाउंडेशन (कलकता) * वीर सावरकर मित्र मंडळ () * वीर सावरकर स्मृती केंद्र (बडोदा) * समग्र सावरकर वाङ्मय प्रकाशन समिती * सावरकर दर्शन प्रतिष्ठान (मुंबई) * सावरकर रुग्ण सेवा मंडळ (लातूर) * स्वातंत्र्यवीर सावरकर गणेश मंडळ () * स्वातंत्र्यवीर सावरकर पुस्तकप्रेमी मंडळ (संस्थापक - शिवम सत्यवान मद्रेवार) * स्वातंत्र्यवीर सावरकर मंडळ (निगडी-पुणे जिल्हा) * स्वातंत्र्यवीर [[सावरकर साहित्य अभ्यास मंडळ]] (डोंबिवली-ठाणे जिल्हा) * स्वातंत्र्यवीर [[सावरकर साहित्य अभ्यास मंडळ]] (मुंबई). ही संस्था [[सावरकर साहित्य संमेलन|सावरकर साहित्य संमेलने]] भरविते.{{संदर्भ हवा}} == ग्रंथ आणि पुस्तके == वीर सावरकरांनी १०,००० पेक्षा जास्त पाने मराठी भाषेत तर १५००हून जास्त पाने इंग्लिश भाषेत लिहिली आहेत. फारच थोड्या मराठी लेखकांनी इतके मौलिक लिखाण केले असेल. त्यांच्या "सागरा प्राण तळमळला", "हे हिंदू नृसिंहा प्रभो शिवाजी राजा", "जयोस्तुते", "तानाजीचा पोवाडा" ह्या कविता प्रचंड लोकप्रिय आहेत.'सागरा प्राण तळमळला' या कवितेला २००९ साली १०० वर्षे पूर्ण झालेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/-/articleshow/5324987.cms|title='ने मजसी ने'ची शतकपूर्ती|website=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=2021-03-17}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mymahanagar.com/maharashtra/savarkars-contribution-on-occcation-of-marathi-language-day/164520/|title=वीर सावरकरांनी ‘हे’ शब्द मराठीला दिले|website=माय महानगर|access-date=2021-03-17}}</ref> स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या ४१ पुस्तकांचा संच बाजारात उपलब्ध आहे, त्यातील पुस्तके अशी : # अखंड सावधान असावे #१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर # अंदमानच्या अंधेरीतून # अंधश्रद्धा भाग १ # अंधश्रद्धा भाग २ # संगीत उत्तरक्रिया # संगीत उःशाप # ऐतिहासिक निवेदने # काळे पाणी # क्रांतिघोष # गरमा गरम चिवडा # गांधी आणि गोंधळ # जात्युच्छेदक निबंध # जोसेफ मॅझिनी # तेजस्वी तारे # नागरी लिपीशुद्धीचे आंदोलन # प्राचीन अर्वाचीन महिला # भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने # भाषा शुद्धी # महाकाव्य कमला # महाकाव्य गोमांतक # माझी जन्मठेप # माझ्या आठवणी - नाशिक # माझ्या आठवणी - पूर्वपीठिका # माझ्या आठवणी - भगूर{{संदर्भ हवा}} # मोपल्यांचे बंड # रणशिंग # लंडनची बातमीपत्रे # विविध भाषणे # विविध लेख # विज्ञाननिष्ठ निबंध # शत्रूच्या शिबिरात # संन्यस्त खड्ग आणि बोधिवृक्ष # सावरकरांची पत्रे # सावरकरांच्या कविता # स्फुट लेख # हिंदुत्व<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=4_VAEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%82%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AF%E0%A4%95++%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%A6%E0%A4%B0+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0&hl=en|title=Hindutva|last=Savarkar|first=Vinayak Damodar|date=2021-02-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-89982-03-9|language=hi}}</ref> # हिंदुत्वाचे पंचप्राण # हिंदुपदपादशाही # हिंदुराष्ट्र दर्शन # क्ष - किरणें === इतिहासविषयावरील पुस्तके === * [[१८५७ चे स्वातंत्र्यसमर]] या ग्रंथाद्वारे, ([[इ.स. १८५७]]च्या युद्धाचा 'पहिले स्वातंत्र्यसमर' असा उल्लेख करून तो लढा त्यांनी पहिल्यांदा [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यास]] जोडला) * [[भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने|'''भारतीय इतिहासातील सहा सोनेरी पाने''']] * [[हिंदुपदपादशाही]] === कथा === * [[सावरकरांच्या गोष्टी भाग - १]] * [[सावरकरांच्या गोष्टी भाग - २]] === कादंबऱ्या=== * [[काळेपाणी]] * मोपल्यांचे बंड अर्थात्‌ [[मला काय त्याचे]] -मल्हार प्रॉडक्शन्सने या कादंबरीची ऑडियो आवृत्ती काढली आहे. === आत्मचरित्रपर === * [[माझी जन्मठेप]] * शत्रूच्या शिबिरात * अथांग (आत्मचरित्र पूर्वपीठिका) === लेखसंग्रह=== * गरमागरम चिवडा * [[गांधी गोंधळ]] * जात्युच्छेदक निबंध * [[तेजस्वी तारे]] * मॅझिनीच्या आत्मचरित्राची प्रस्तावना - अनुवादित * [[लंडनची बातमीपत्रे]] * [[विज्ञाननिष्ठ निबंध]] * सावरकरांची राजकीय भाषणे * सावरकरांची सामाजिक भाषणे * स्फुट लेख === नाटके === * संगीत उत्तरक्रिया * संगीत उःशाप * बोधिवृक्ष (अपूर्ण) * संगीत संन्यस्तखड्‌ग *'''''रणदुंदुभी''''' ===महाकाव्ये=== * कमला * गोमांतक * विरहोच्छ्वास * सप्तर्षी ===स्फुट काव्य=== * [[सावरकरांच्या कविता]] === सावरकर साहित्य === स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांचे व्यक्तिमत्त्व त्यांच्या भाषाशैलीत प्रतिबिंबित झाले आहे. कवी, [[निबंधकार]], जीवनदर्शन घडविणारा [[नाटककार]], राजकीय व सामाजिक पार्श्वभूमीवर आधारित कादंबऱ्यांचा लेखक, [[ग्रंथकार]], [[इतिहासकार]], [[भाषाशास्त्रज्ञ]] ही साहित्यिक सावरकरांची अनेकविध रूपे आहेत. सावरकरांनी '१८५७ चा स्वातंत्र्यसमर' हा ग्रंथ लिहीला त्यात सावरकरांनी मांडले आहे की [[१८५७ चे स्वातंत्र्ययुद्ध|१८५७ चा उठाव]] हे बंड नसून हा एक स्वातंत्र्यसंग्राम होता.<ref name=":0" /> सावरकरांचे पहिले काव्य म्हणजे वयाच्या अकराव्या वर्षी लिहिलेला '''स्वदेशीचा [[फटका]].''' सावरकरांनी त्यांच्या कविता महाविद्यालयात, लंडनच्या वास्तव्यात, अंदमानच्या काळकोठडीत आणि रत्‍नागिरीत रचल्या. '''कोठडीच्या भिंतींवर काट्याकुट्यांनी महाकाव्य लिहिणारा हा जगातील एकमेव महाकवी'''. शब्दलालित्य, भावोत्कटता, विलक्षण मार्दव व माधुर्य ही त्यांच्या काव्याची वैशिष्ट्ये आहेत. सुस्पष्ट विचार, तर्कसंगत मांडणी आणि विचारांच्या अभिव्यक्तीचे सामर्थ्य ही त्यांच्या निबंधांची बलस्थाने आहेत. सावरकरांनी अंदमानच्या तुरुंगात असताना काही उर्दू गझला लिहिल्या होत्या; त्या जुलै २०१३मध्ये सापडल्या. नंतर त्या गझला [[अमिताभ बच्चन]] यांच्या आवाजात ध्वनिमुद्रित झाल्या. सावरकरांच्या गझला, काही हिंदी कविता आणि आणि मराठीतून हिंदीत भाषांतरित केलेल्या सावरकरांच्या काही रचना यांची एक सीडी निघाली आहे. सीडीतील कविता जावेद अली, जसविंदर नरुला, [[स्वप्नील बांदोडकर]], [[शंकर महादेवन]], [[सुरेश वाडकर]], [[साधना सरगम]] आणि [[वैशाली सामंत]] यांनी गायल्या आहेत. ==भाषा विषयक कार्य== भाषाशुद्धीचा आग्रह धरून '''सावरकरांनी मराठी भाषेला ४५ शब्द दिले आहेत'''.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3078207.cms|title=सावरकरांनी दिलेले ४५ मराठी शब्द|date=2008-05-28|work=महाराष्ट्र टाइम्स|access-date=2018-04-04|archive-date=2015-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150301162835/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3078207.cms|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150301162835/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3078207.cms |date=2015-03-01 }}</ref> सावरकरांनी विचारप्रवर्तनाबरोबरच भाषाशुद्धीचे प्रत्यक्ष कार्य केले. क्रमांक, चित्रपट, बोलपट, नेपथ्य, वेशभूषा, दिग्दर्शक, प्राचार्य, प्राध्यापक, मुख्याध्यापक, शस्त्रसंधी, कीलक राष्ट, टपाल, दूरध्वनी, नभोवाणी, ध्वनिक्षेपक, अर्थसंकल्प, विधिमंडळ, परीक्षक, तारण, संचलन, गतिमान नेतृत्व, क्रीडांगण, सेवानिवृत्तिवेतन, महापौर, हुतात्मा, उपस्थित असे शतावधी समर्पक शब्द सावरकरांनी सुचविलेले आहेत. वि.दा. सावरकर हे मुंबई येथे इ.स. १९३८ साली भरलेल्या [[साहित्य संमेलने|अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे]] अध्यक्ष होते.{{संदर्भ हवा}} ;चाफेकरांचा फटका: १८ एप्रिल १८९८ रोजी [[दामोदर चाफेकर]] फासावर गेले. त्यांच्या अंतिम इच्छेप्रमाणे त्यांची टिळकांशी भेट घडवून आणली गेली. टिळकांनी चाफेकरांना भगवद्‌गीतेची एक प्रत दिली, ती हातात धरूनच दामोदर फासावर गेले. त्या रात्री विनायक दामोदर सावरकर कितीतेरी वेळ रडत होते. त्यानंतर सावरकरांनी चाफेकरांचा फटका नावाची काव्यकृती रचली. त्यातील दोन ओळी अशा :- भक्ष्य रँड बहुमस्त देखता ‘सिंह’ धावले बग्गीकडे गोळी सुटली, गडबड मिटली, दुष्ट नराधम चीत पडे॥{{संदर्भ हवा}} ==पुरस्कार== स्वातंत्र्यवीर वि.दा. सावरकर यांच्या नावाने अनेक पुरस्कार दिले जातात. उदा० * ’निनाद’तर्फे दिला जाणारा स्वातंत्र्यवीर सावरकर ध्येयवादी पुरस्कार * दादर येथील स्वातंत्र्यवीर सावरकर राष्ट्रीय स्मारकाच्या वतीने दरवर्षी दिले जाणारे *स्वातंत्र्यवीर सावरकर राष्ट्रीय पुरस्कार, विज्ञान पुरस्कार, समाजसेवा पुरस्कार आणि शौर्य पुरस्कार * वीर सावरकर फाउंडेशनचा वीर सावरकर पुरस्कार * टिळकनगर (डोंबिवली) शिक्षण प्रसारक मंडळाच्या सावरकर अभ्यास मंडळाचे वीर सावरकर सेवा पुरस्कार{{संदर्भ हवा}} *स्वातंत्र्यवीर सावरकर स्मारक समिती, नागपूरच्या वतीने स्वा. सावरकर गौरव पुरस्कार, सामाजिक अभिसरण पुरस्कार, तेजस्विनी महिला गौरव पुरस्कार दरवर्षी प्रदान करण्यात येतो. == सावरकरांवर लिहिलेली पुस्तके == स्वातंत्र्यवीर सावरकरांवर लिहिलेली पुस्तके आणि त्याचे लेखक/प्रकाशक खालीलप्रमाणे: * [[शेषराव मोरे|मोरे शेषराव]]. १. गांधी हत्या आणि सावरकरांची बदनामी (राजहंस प्रकाशन),२. सावरकरांचा बुद्धिवाद आणि हिंदुत्ववाद (राजहंस प्रकाशन) ३. सावरकरांचे समाजकारण, ४.सावरकरांच्या समाजक्रांतीचे अंतरंग (राजहंस प्रकाशन), ५.'सावरकरांचे समाजकारण', 'सत्य आणि विपर्यास' * अत्रे, प्रभाकर १९८५. वसा वादळाचा | स्नेहल प्रकाशन, पुणे * सावरकर, विश्वास २००८. परिसस्पर्श- स्वातंत्र्यवीरांचा | स्नेहल प्रकाशन, पुणे * अंदूरकर, व्यं.गो. १९७०. शत्रूच्या गोटात सावरकर । सुरस ग्रंथमाला, सोलापूर * अधिकारी, गोपाळ गोविंद १९३७. बॅ. सावरकर यांचे चरित्र | महाराष्ट्र प्रकाशन संस्था, मुंबई * [[अनंत ओगले|ओगले, अनंत]] | पहिला हिंदुहृदयसम्राट * [[आचार्य अत्रे]], मालशे, स.गं.(संपादक) १९८३. क्रांतिकारकांचे कुलपुरुष सावरकर | परचुरे प्रकाशन मंदिर, मुंबई * आठवले, रा.म. १९३८. बॅ. विनायक दामोदर सावरकर * आफळे, गोविंदस्वामी (लेखक व प्रकाशक) १९६७. सावरकर गाथा * उत्पात, वा.ना., सावरकर - एक धगधगते यज्ञकुंड * उपाध्ये, संजय २००२. विनायक विजय . चंद्रकला प्रकाशन, पुणे * ओगले, अनंत शंकर : होय ! मी सावरकर बोलतोय (नाटक) * करंदीकर, डॉ. विद्याधर : कवी-नाटककार सावरकर * करंदीकर, शि.ल. १९६६. असे होते वीर सावरकर । सीताबाई करंदीकर, पुणे * करंदीकर, सीताबाई १९४३. सावरकर-चरित्र (कथन) | सीताबाई करंदीकर, पुणे * --?--१९४७. सावरकरांचे सहकारी | गं.पा. परचुरे प्रकाशन मंदिर, मुंबई * करंदीकर, विद्याधर (लेखक, जानेवारी, २०१६) : कवी, नाटककार सावरकर * कऱ्हाडे, शंकर १९८३. गोष्टीरूप सावरकर, विजय प्रकाशन, नागपूर * कानिटकर, सचिन. माझे सावरकर * किर्लोस्कर, मुकुंदराव (संपादक) १९८६. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या तेजस्वी जीवनावरील अलौकिक विशेषांक | सावरकर दर्शन प्रतिष्ठान, पुणे * कीर, धनंजय १९५०. सावरकर अँड हिज टाइम्स * कुळकर्णी, श्यामकांत २०००. गाथा थोर क्रांतिभास्कराची, विजय प्रकाशन, नागपूर * केळकर, भा.कृ. १९५२. सावरकर-दर्शन व्यक्तिनी विचार, गं.पा. परचुरे प्रकाशन मंदिर, मुंबई * खाडिलकर, नीळकंठ १९८६. स्वातंत्र्यवीर सावरकर आणि प्रॅक्टिकल सोशॅलिझम, दैनिक नवाकाळ प्रकाशन, मुंबई * खांबेटे, द.पां. (अनुवाद), १९७२. स्वातंत्र्यवीर सावरकर, पॉप्युलर प्रकाशन, मुंबई * गद्रे, अनुराधा अ. २००५. स्वातंत्र्यवीर सावरकर, मनोरमा प्रकाशन, मुंबई * गोखले, द.न. १९८९. स्वातंत्र्यवीर सावरकर : एक रहस्य, मौज प्रकाशन गृह, मुंबई * गोखले, मो.शी. १९४०. वीर सावरकर * गोखले, विद्याधर २००५. झंझावात, मनोरमा प्रकाशन, मुंबई * गोखले, श्री.पु. १९६९. अशी गर्जली वीरवाणी, लोकमान्य प्रकाशन, पुणे * --?--१९८३. सावरकरांशी सुखसंवाद, मॅजेस्टिक बुक स्टॉल, मुंबई * गोडसे, गोपाळ १९६९. जय मृत्युंजय (स्वातंत्र्यवीर सावरकर यांच्या जीवनावरील कविता), केसरी प्रकाशन, पुणे * गोडबोले, अ.मा. १९९७. क्रांतदर्शी सावरकर, साहित्यसेवा प्रकाशन, औरंगाबाद * गोविंदमित्र १९५७. स्वातंत्र्यवीर श्री. विनायक दामोदर सावरकर यांचे काव्यमय चरित्र | गं.वि.परचुरे, कल्याण * घाणेकर, ऋचा २००३. स्वातंत्र्यवीर सावरकर, महाजन ब्रदर्स, पुणे * चौगुले, सरोज : क्रान्तिवीर: सावरकर: अन्यरूपकाणिच : सावरकर, मदनलाल धिंग्रा वगैरे नावांच्या एकूण चार संस्कृत नाटिका * जोगळेकर, ज.द. १९८३. स्वातंत्र्यवीर सावरकर वादळी जीवन | उत्कर्ष प्रकाशन, पुणे * जोगळेकर, ज.द. १९८३. पुनरुत्थान | पंडित बखले, मुंबई * जोशी, विष्णू श्रीधर १९८५. क्रांतिकल्लोळ | मनोरमा प्रकाशन, मुंबई * --?--१९९२. अखेर उजाडलं, पण देश रक्तबंबाळ । मनोरमा प्रकाशन, मुंबई * --?--१९९२, झुंज सावरकरांची । मनोरमा प्रकाशन, मुंबई * ताटके, अरविंद १९७३. युगप्रवर्तक सावरकर । स्वातंत्र्यवीर सावरकर साहित्य अभ्यास मंडळ, मुंबई * दुगल, न.दि. १९८३. देशप्रेमा... तुझे नाव सावरकर । अजब पुस्तकालय, कोल्हापूर * देशपांडे, बालशंकर १९५८. क्रांतिकारकांचे मुकुटमणि स्वातंत्र्यवीर वि.दा. सावरकर * देशपांडे, भास्कर गंगाधर १९७४. क्रांतिसूर्य सावरकर, अजय प्रकाशन, औरंगाबाद * देसाई, हरिश्चंद्र त्र्यंबक १९८३. शतपैलू सावरकर । प्रबोधन, मुंबई * नातू, र.वि. १९९७. समग्र सावरकर खंड १० , पृष्ठे ६०००ची संदर्भसूची, वीर सावरकर प्रकाशन, मुंबई * पळसुले गजानन बाळकृष्ण-वैनायकम-(संस्कृत महाकाव्य)<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=-t5jAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&q=%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%9A%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0&hl=en|title=Vaināyakam: svātantryavīra Vināyaka-Dāmodara-Sāvarakara ityeteṣāṃ jīvanagāthā|last=Palsule|first=Gajanan Balkrishna|date=1998|publisher=Śāradā Gaurava Granthamālā|language=sa}}</ref> * परांजपे कृ.भा.. शत जन्म शोधिताना * पेठे, मंगला कृ. १९८४. सावरकर गौरव गान * फडके, य.दि. १९८४. शोध सावरकरांचा, श्रीविद्या प्रकाशन, पुणे * बखले पंडित (संपादक) १९६०. मृत्युंजय सावरकर * बर्वे, शंकर नारायण १९४७. स्वातंत्र्यवीर (बॅ.सावरकर यांच्या चरित्रातील काही पद्यमय प्रसंग), विष्णू सि. चितळे, पुणे * बोडस, आनंद ज. २००७. सावरकरांची तिसरी जन्मठेप, मनोरमा प्रकाशन, मुंबई * भट, रा.स. १९७२. सावरकरांचे जीवनदर्शन , वोरा अँड कंपनी पब्लिशर्स प्रा. लि., मुंबई * भागवत, अ.गो. (अनुवाद) १९४७. बॅरिस्टर सावरकर चरित्र अ.गो. भागवत, बडोदा * भालेराव, सुधाकर सोवनी १९८४. स्वातंत्र्यवीर सावरकर विचारमंथन , प्रमोद प्रकाशन, नागपूर * भावे, पु.भा. १९८२. सावरकर नावाची ज्योत, सन पब्लिकेशन्स, पुणे * भिडे, ग.र. १९४२. सावरकरांची सूत्रे, कोल्हापूर * भिडे, गोविंद १९७३. सागरा प्राण तळमळलाः स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे शब्दरूप * --?-- (वर्ष?). जीवनदर्शन । जोशी ब्रदर्स बुकसेलर्स अँड पब्लिशर्स, पुणे * भोपे, रघुनाथ गणेश १९३८. स्वातंत्र्यवीर बॅ.विनायक दामोदर सावरकर यांचे जीवनचरित्र । भोपे प्रकाशन, अहमदनगर * [[स.गं. मालशे|मालशे, सखाराम गंगाधर]]. सावरकरांच्या अप्रसिद्ध कविता * मेहरुणकर, प्रभाकर १९९३. तेजोनिधी सावरकर । मोरया प्रकाशन, डोंबिवली * मोडक, डॉ. अशोक २०१५. वीर सावरकर - विवेकानंदांचे वारसदार * मोने, प्रभाकर २००४. स्वातंत्र्यवीर सावरकर चित्रपट - एक शिवधनुष्य । परचुरे प्रकाशन * रानडे, सदाशिव राजाराम १९२४. स्वातंत्र्यवीर विनायकराव सावरकर ह्यांचे संक्षिप्त चरित्र । लोकमान्य छापखाना, मुंबई * रायकर, गजानन १९६६. महापुरुष स्वातंत्र्यवीर सावरकर चरित्र * वर्तक, श्रीधर रघुनाथ १९७०. क्रांतदर्शी सावरकर, संग्राहक काळ, प्रकाशन, पुणे * [[वसंत कृष्ण वऱ्हाडपांडे|वऱ्हाडपांडे, व.कृ.]] (संपादक), १९८३. गरुडझेप (सावरकर गौरवग्रंथ), विजय प्रकाशन, नागपूर * वाळिंबे, वि.स. १९६७. स्वातंत्र्यवीर सावरकर, केसरी प्रकाशन, पुणे * --?--१९८३. सावरकर , मॅजेस्टिक बुक स्टॉल, मुंबई * शिंदे, वि.म. १९९९. आठवणींची बकुळ फुले | नवचैतन्य प्रकाशन, मुंबई * शिदोरे, प्रभाकर गोविंद १९८४. स्वातंत्र्यवीर सावरकर | न.पा. साने, मुंबई * साटम, दौलत मुरारी १९७०. स्वातंत्र्यवीर विनायकराव सावरकर | साटम प्रकाशन, मुंबई * [[डॉ. शुभा साठे|साठे, डॉ. शुभा]]. त्या तिघी (कादंबरी) * [[बाळाराव सावरकर|सावरकर, बाळाराव]]. सावरकरांचे चारखंडी चरित्र, पुनःप्रकाशन - २६ फेब्रुवारी २०२०. खंडांची नावे १. २. हिंदू महासभा पर्व (१९३७ ते १९४०), ३. ४. * [[बाळाराव सावरकर|सावरकर, बाळाराव]] (संकलक) १९६९. वीर सावरकर आणि गांधीजी | वीर सावरकर प्रकाशन, मुंबई * --?--१९७२. हिंदुसमाज संरक्षक स्वातंत्र्यवीर वि.दा. सावरकर (रत्‍नागिरी पर्व) | वीर सावरकर प्रकाशन, मुंबई * --?--१९७५. स्वातंत्र्यवीर सावरकर हिंदू महासभापर्व भाग-१ (जून १९३७ ते डिसेंबर १९४०) । वीर सावरकर प्रकाशन, मुंबई * --?--१९७६. स्वातंत्र्यवीर सावरकर अखंड हिंदुस्थान लढा पर्व * --?--१९९७. योगी योद्धा वि.दा.सावरकर । वीर सावरकर प्रकाशन, मुंबई * --?--(जानेवारी १९४१ ते १५ ऑगस्ट १९४७) वीर सावरकर प्रकाशन, मुंबई * सावरकर, विश्वास विनायक १९८६. आठवणी अंगाराच्या (स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या आठवणी) । स्नेहल प्रकाशन, पुणे * सावरकर, शां.शि. १९९२. अथांग (श्री. वि.दा. सावरकर आत्मचरित्र प्रारंभ) | ?,मुंबई * सावरकरांची तिसरी जन्मठेप (डॉ. आनंद जयराम बोडस) * सोनपाटकी, मुकुंद १९८०. दर्यापार | पुरंदरे प्रकाशन, पुणे * सोवनी, म.वि. १९६७. मृत्युंजय सावरकरः चित्रमय चरित्र | चित्रसाधन प्रकाशन, पुणे * हर्षे, द.स. १९६६. सावरकर-दर्शन | द.स. हर्षे प्रकाशन, सातारा * क्षीरसागर, प्रकाश १९८९. तेजोमय दाहक ते । स्वातंत्र्यवीर वि.दा. सावरकर, * श्रीवास्तव, हरीन्द्र, खोत, अनुराधा (अनुवाद) १९९६. एक झंझावात-शत्रूच्या शिबिरात । सावरकर स्मृती केंद्र, बडोदे * --?--१९५७. आत्मवृत्त । व्हीनस प्रकाशन, पुणे * --?--१९५८. सावरकर विविध दर्शन । व्हीनस प्रकाशन, पुणे * १९६२, सावरकर यांच्या आठवणी । अधिकारी प्रकाशन, पुणे * १९६९, महायोगी वीर सावरकर, वीर सावरकर प्रकाशन, मुंबई * १९७३, सावरकर आत्मचरित्र (पूर्वपीठिका) ।, मॅजेस्टिक प्रकाशन, मुंबई * १९७२, सावरकर आत्मचरित्र (भगूर) | मॅजेस्टिक प्रकाशन, मुंबई * १९७८, स्वातंत्र्यवीर सावरकर विषयक वक्तेनी लेखक यांची सूची | स्वातंत्र्यवीर सावरकर साहित्य अभ्यास मंडळ, मुंबई * सावरकरांवरील मृ्त्युलेख ([[आचार्य अत्रे]]) * ज्वालामुखीचे अग्निनृत्य - वि.श्री. जोशी * शोध सावरकरांचा - य.दि. फडके * क्रांतिकारकांचे कुलपुरुष - आचार्य अत्रे * सावरकरांचे समाजकार्य सत्य आणि विपर्यास - शेषराव मोरे * सावरकरांचा बुद्धिवाद एक चिकित्सक अभ्यास - शेषराव मोरे * रत्‍नागिरी पर्व - आचार्य बाळाराव सावरकर * हिंदुसभा पर्व (खंड १ व २) - आचार्य बाळाराव सावरकर * * सांगता पर्व - आचार्य बाळाराव सावरकर * सावरकर चरित्र - [[धनंजय कीर]] * सावरकर नावाची ज्योत - पु.भा. भावे * सावरकर चरित्र - शि.ल. करंदीकर * दर्यापार - मुकुंद सोनपाटकी * गांधीहत्या आणि सावरकरांची बदनामी – शेषराव मोरे ==चित्रपट आणि नाटके== सावरकरांवरील मराठी चित्रपट, नाटके, व इतर कार्यक्रम खालीलप्रमाणे आहेत. ===नाटके=== * सागरा प्राण तळमळला (लेखक - कै. [[मधुसूदन कालेलकर]]) * होय मी सावरकर बोलतोय! (राजकीय नाटक, लेखक - [[अनंत ओगले|अनंत शंकर ओगले]] | दिग्दर्शन - कै. सुनिल रमेश जोशी) * अनादि मी अनंत मी (लेखक/दिग्दर्शक - माधव खाडिलकर) * मी विनायक दामोदर सावरकर (एकपात्री, सादरकर्ते : योगेश सोमण) * मैं सावरकर हूं (होय मी सावरकर बोलतोय नाटकाचा हिन्दी अनुवाद, अनुवादिका - डॉ. वसुधा सहस्रबुद्धे | निर्देशन - [[आकाश भडसावळे]]) * यशोयुतां वंदे (संकल्पन/दिग्दर्शन- सारंग कुलकर्णी) '''सांगीतिक कार्यक्रम''' # शतजन्म शोधिताना (सवतंत्र्यावीर सावरकर रचित कविता गायन, सादरकर्ते - स्वा. सावरकर राष्ट्रीय स्मारक, मुंबई) # स्वरसुगंध प्रस्तुत शब्द शब्द सावरकर.. महाकवी स्वा. सावरकरांनी रचलेल्या दुर्मिळ रचनांचा कार्यक्रम (संकल्पना गायिका संगीतकार सौ. कीर्ती देसाई, पुणे) ===चित्रपट=== * व्हॉट अबाऊट सावरकर? (चित्रपट, दिग्दर्शक - रूपेश केतकर आणि नितीन गावडे, २०१५) * स्वातंत्र्यवीर सावरकर (चित्रपट, निर्माते [[सुधीर फडके]]) * [[वीर सावरकर (चित्रपट)|वीर सावरकर]] (२००१ चा हिंदी चित्रपट) * [[स्वातंत्र्य वीर सावरकर]] (२०२४ चा हिंदी चित्रपट) ==हे सुद्धा पहा== * [[वीर सावरकर (चित्रपट)]] * [[स्वातंत्र्यवीर सावरकर विश्व संमेलन]] * [[सावरकर साहित्य संमेलन]] * [[सावरकर साहित्य अभ्यास मंडळ]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.savarkar.org/ सावरकर.ऑर्ग] * [http://www.kamat.com/kalranga/itihas/vds.htm कामत.कॉम - सावरकरांचे चरित्र] * [http://in.rediff.com/news/2004/aug/23spec1.htm हू वॉज वीर सावरकर?] - रेडिफ संकेतस्थळावरील लेख (प्रश्नोत्तर स्वरूपात) * [http://www.outlookindia.com/full.asp?fodname=20040906&fname=Cover+Story&sid=2 द मास्टरमाइंड?] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[आउटलुक]] या साप्ताहिकाचा लेख. या लेखात गांधीहत्येच्या कटाचे * [http://www.savarkarsmarak.com Official Website of Savarkar National Memorial] * [http://www.savarkar.org A website dedicated to Savarkar] * [http://satyashodh.com/SavarkarFacts.htm Satyashodh.com facts] * [http://www.harappa.com/wall/savarkar.html Newsreel on Savarkar] * [http://www.savarkarsmarak.com सावरकरांचे समग्र मराठी साहित्य] {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{मराठी संगीत रंगभूमी}} {{मराठी कवी}} {{DEFAULTSORT:सावरकर,विनायक दामोदर}} [[वर्ग:इ.स. १८८३ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९६६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यलढा]] [[वर्ग:मराठी कवी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:विनायक दामोदर सावरकर| ]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:इतिहासकार]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:भारतीय क्रांतिकारक]] fvr7vmmqrvwi8v8ql1ddep9sj7eqe8h 0 1372 2711528 2642718 2026-09-23T09:30:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711528 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट गायक | नाव = लता मंगेशकर | चित्र = Lata Mangeshkar - still 29065 crop.jpg | चित्रशीर्षक = लता मंगेशकर | उपाख्य = | टोपणनावे = लतादीदी | जन्म_दिनांक = [[सप्टेंबर २८]], [[इ.स. १९२९]] | जन्म_स्थान = [[इंदूर]], [[मध्यप्रदेश|मध्य प्रदेश]], [[ब्रिटिश भारत]] | मृत्यू_दिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|2022|02|06|1929|09|28}} | मृत्यू_स्थान = मुंबई, महाराष्ट्र | मृत्यू_कारण = | धर्म = [[हिंदू]] | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = भारतीय | मूळ_गाव = [[मंगेशी]], [[गोवा]] | देश = भारत | भाषा = [[मराठी]] | आई = शुद्धमती मंगेशकर ([[माई मंगेशकर]]) | वडील = [[दीनानाथ मंगेशकर|मास्टर दीनानाथ मंगेशकर]] | जोडीदार = | अपत्ये = | नातेवाईक = [[आशा भोसले]] <br /> [[उषा मंगेशकर]] <br /> [[हृदयनाथ मंगेशकर]] <br /> [[मीना खडीकर]] | शिक्षण = | प्रशिक्षण संस्था = | गुरू = [[दीनानाथ मंगेशकर]] | संगीत प्रकार = कंठसंगीत गायन | घराणे = | कार्य = [[पार्श्वगायन]], [[सुगम संगीत]] | पेशा = [[पार्श्वगायन]] | कार्य संस्था = | विशेष कार्य = | कार्यकाळ = इ.स. १९४२ पासून | विशेष उपाधी = गानकोकिळा | गौरव = | पुरस्कार = [[भारतरत्‍न|भारतरत्न]](२००१) | संकीर्ण = | तळटिप = | स्वाक्षरी = LataMangeshkar.jpg | संकेतस्थळ = }} '''लता मंगेशकर''' (हेमा मंगेशकर म्हणून जन्म; २८ सप्टेंबर १९२९ - ६ फेब्रुवारी २०२२) या एक भारतीय गायिका आणि संगीतकार होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vishwakosh.marathi.gov.in/28279/|title=मंगेशकर, लता|date=2019-07-04|website=मराठी विश्वकोश प्रथमावृत्ती|language=mr-IN|access-date=2022-02-06|archive-date=2022-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206061926/https://vishwakosh.marathi.gov.in/28279/|url-status=dead}}</ref> भारतातील सर्वात महान आणि प्रभावशाली गायकांपैकी एक म्हणून त्यांना मोठ्या प्रमाणावर गणले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|title=द हिंदू : Life Bangalore : Music show to celebrate birthday of melody queen|date=2004-11-03|website=web.archive.org|access-date=2022-02-06|archive-date=2004-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20041103120451/http://www.hindu.com/lf/2004/09/21/stories/2004092114010200.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/lata-mangeshkar/articleshow/30899862.cms|title=Lata Mangeshkar - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Dec 10|last2=2002|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-02-06|last3=Ist|first3=23:57}}</ref> भारतीय संगीत क्षेत्रामध्ये सात दशकांच्या कारकिर्दीतील योगदानासाठी त्यांना भारतीय गानकोकिळा (Nightingale of India) आणि क्वीन ऑफ मेलडी सारख्या सन्माननीय पदव्या मिळाल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/singer-lata-mangeshkar-death-news-latest-update-in-mumbai-breach-candy-hospital-1031021|title=गानकोकिळा लता मंगेशकर यांचे निधन, वयाच्या 93व्या वर्षी घेतला अखेरचा श्वास|last=team|first=abp majha web|website=ABP Marathi|language=mr|access-date=2022-02-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/veteran-bollywood-singer-lata-mangeshkar-passed-away-latest-news-in-marathi-breach-candy-hospital-mumbai-631762.html|title=Lata Mangeshkar Nidhan {{!}} दीदी गेल्या, गानकोकिळा लता मंगेशकर यांचे निधन, देशावर शोककळा|date=2022-02-06|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2022-02-06}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/inspiring-lives/lata-mangeshkar-the-queen-of-melody/story-TBN6Pq9c9wktF7ptW0gBmN.html|title=Lata Mangeshkar: The Queen of Melody|date=2019-10-14|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-02-06}}</ref> लतादीदींनी तब्बल ३६ पेक्षा जास्त भारतीय भाषांमध्ये आणि काही परदेशी भाषांमध्ये गाणी ध्वनिमुद्रित केली होती. त्या प्रामुख्याने हिंदी आणि मराठीत गात होत्या.<ref name=":0" /> त्यांना त्यांच्या संपूर्ण कारकिर्दीत अनेक पुरस्कार आणि सन्मान मिळाले. १९८७ मध्ये त्यांना भारत सरकारने [[दादासाहेब फाळके पुरस्कार]] प्रदान केला. देशासाठी त्यांच्या योगदानाबद्दल २००१ मध्ये [[भारतरत्न]] हा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/lata-mangeshkar-death-at-the-age-of-92/articleshow/89364904.cms|title=दैवी स्वरांचे स्वर्गारोहण! गानसम्राज्ञी लता मंगेशकर यांचं निधन, भारताने 'रत्न' गमावले!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-02-06}}</ref> हा सन्मान मिळविणाऱ्या [[एम.एस. सुब्बुलक्ष्मी]] नंतर त्या दुसऱ्या गायिका आहेत. २००७ मध्ये फ्रान्स सरकारने त्यांना [[फ्रान्स|फ्रान्सचा]] सर्वोच्च नागरी पुरस्कार, "''द लीजन ऑफ ऑनर"''ने सन्मानित केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/happy-birthday-lata-mangeshkar-5-songs-by-the-eternal-songstress-one-must-listen-to-2326051.html|title=Happy Birthday Lata Mangeshkar: 5 Timeless Classics By the Singing Legend|date=2019-09-28|website=News18|language=en|access-date=2022-02-06}}</ref> त्यांना तीन [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]], १५ बंगाल फिल्म जर्नालिस्ट असोसिएशन पुरस्कार, चार [[फिल्मफेअर पुरस्कार|फिल्मफेअर]] सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायिका पुरस्कार, दोन फिल्मफेअर विशेष पुरस्कार, फिल्मफेअर जीवनगौरव पुरस्कार आणि बरेच इतर पुरस्कार मिळाले. १९७४ मध्ये, [[लंडन|लंडनच्या]] रॉयल अल्बर्ट हॉलमध्ये सादरीकरण करणाऱ्या त्या पहिल्या भारतीय होत्या. [[चित्र:Lata_Mangeshkar_family.jpg|इवलेसे|लता मंगेशकर यांचे कुटुंब (१९३० च्या दशकातील छायाचित्र)]] त्यांना चार भावंडे होती: [[मीना खडीकर]], [[आशा भोसले]], [[उषा मंगेशकर]] आणि [[हृदयनाथ मंगेशकर]] – ज्यात त्या सगळ्यात मोठ्या होत्या. लता मंगेशकर यांना [[कोविड-१९]]ची लागण झाल्यामुळे त्यांचे अनेक अवयव निकामी झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-60094193|title=Lata Mangeshkar: India singing legend dies at 92|date=2022-02-06|language=en-GB}}</ref> २८ दिवस उपचार घेतल्यानंतर [[मुंबई|मुंबईतील]] ब्रीच कँडी हॉस्पिटल येथे ६ फेब्रुवारी २०२२ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/lata-mangeshkar-passes-away-live-updates-in-marathi-legendary-singer-dies-at-92/articleshow/89378333.cms|title=Lata Mangeshkar live Updates: लतादीदींच्या अंत्यदर्शनासाठी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी मुंबईमध्ये येणार|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-02-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/entertainment/lata-mangeshkar-passed-away-health-condition-news-live-update-in-marathi-bollywood-singer-was-admitted-to-breach-candy-hospital-mumbai-631734.html|title=Lata Mangeshkar Passed Away : युग संपले, भारतरत्न गानसम्राज्ञी लता मंगेशकर यांचं निधन, 2 दिवसांचा राष्ट्रीय दुखवटा जाहीर|date=2022-02-06|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2022-02-06}}</ref> == बालपण == [[चित्र:LataMangeshkar14.jpg|इवलेसे|लहानपणीचे छायाचित्र (१९३० चे दशक)]] [[चित्र:Lata-Meena.jpg|इवलेसे|गुरुकुल नाटकादरम्यान बहीण मीना मंगेशकर-खडीकर (सुदामा म्हणून) सोबत लता मंगेशकर (भगवान कृष्ण म्हणून), तारीख: १९३९]] लता मंगेशकरांचा जन्म [[मध्यप्रदेश|मध्य प्रदेश]] (ब्रिटिश काळात सेंट्रल इंडिया एजन्सी)च्या [[इंदूर]] शहरात झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Arondekar|first=A.|date=2014-12-01|title=In the Absence of Reliable Ghosts: Sexuality, Historiography, South Asia|दुवा=https://read.dukeupress.edu/differences/article-abstract/25/3/98/8080/In-the-Absence-of-Reliable-Ghosts-Sexuality|journal=differences|language=इंग्रजी|volume=25|issue=3|pages=98–122|doi=10.1215/10407391-2847964|issn=1040-7391}}</ref> त्यांचे पाळण्यातले नाव हृदया. त्यांचे वडील पंडित [[दीनानाथ मंगेशकर]] हे शास्त्रीय गायक तसेच नाट्यकलावंत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/lata-mangeshkar-passes-away-lata-mangeshkar-special-relation-with-thalner-village-in-dhule-district-1031103|title=मंगेशकर कुटुंब आणि इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपणारं थाळनेर गाव, लता मंगेशकर यांचं खास नातं|last=माझा|first=धनंजय दिक्षित, एबीपी|date=2022-02-06|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2022-02-07}}</ref> लता ही आपल्या [[आई]]-[[वडिल]]ांचे सर्वात ज्येष्ठ अपत्य. आशा, उषा, मीना आणि हृदयनाथ ही त्यांची लहान भावंडे आहेत. [[चित्र:Lata_Mangeshkar_black-and-white.jpg|इवलेसे|तरुणपणीच्या लता मंगेशकर]] लताला पहिले संगीताचे धडे आपल्या वडिलांकडूनच मिळाले. वयाच्या पाचव्या वर्षी त्यांनी वडिलांच्या संगीत नाटकांमध्ये बाल-कलाकार म्हणून कामाची सुरुवात केली. संगीत क्षेत्रातील अलौकिक स्वरांनी त्यांनी जगाला मोहिनी घातली. त्यांच्या आवाजाने अनेक गाणी अजरामर झाली. त्यांचे बालपण सांगलीत गेले. नाटककार, गायक, संगीतकार दीनानाथ मंगेशकर यांच्या घरी लतादीदींचा जन्म झाला. मंगेशकर कुटुंबिय मूळचे गोव्याचे. त्यांचे मूळ आडनाव नवाथे. सांगली येथे [[दीनानाथ मंगेशकर]] यांना मास्टर ही पदवी प्राप्त झाली. लतादिदी सांगलीतील सध्याच्या मारुती चौकातील दांडेकर मॉलच्या जवळील ११ नंबरच्या सरकारी शाळेत आपल्या लहान भावंडांसह शाळेत शिकायला जात असत. एक दिवस लहानगी आशा रडू लागली. तेव्हा एका शिक्षकांनी छोट्या लताला खूप रागावले. तेव्हापासून लतादिदींचे शाळेत जाणे बंद झाले. तेव्हा एक शिक्षक घरी येऊन त्यांना शिकवत असे. नंतर काही काळाने मंगेशकर कुटुंबाने सांगली शहर सोडले. लता मंगेशकर यांची हरिपूर रस्त्यावरील बागेतील गणपतीवर फार श्रद्धा होती. त्यामुळे त्या कोल्हापूरला जात असताना नेहमी या गणपतीचे दर्शन घ्यायच्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/what-sangli-connection-gansamradni-lata-mangeshkar-why-i-had-leave-school-351898 | विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20201022042455/https://www.esakal.com/paschim-maharashtra/what-sangli-connection-gansamradni-lata-mangeshkar-why-i-had-leave-school-351898 | title=गानसम्राज्ञी लता मंगेशकर यांचे सांगली कनेक्‍शन काय? का सोडावी लागली होती शाळा ! | विदा दिनांक=2020-10-22 | access-date=2022-02-06 | url-status=live }}</ref> =='' चित्रपटसृष्टीत कारकीर्द ''== [[चित्र:Lata_Mangeshkar,_Asha_Bhosle_and_Noor_Jehan.png|इवलेसे|लता मंगेशकर, आशा भोसले आणि नूरजहाँ]] इ.स. १९४२ मध्ये लता अवघ्या १३ वर्षांची होती, तेव्हा वडील हृदयविकाराने निवर्तले. तेव्हा मंगेशकरांचे एक आप्त तसेच नवयुग चित्रपट कंपनीचे मालक - [[विनायक दामोदर कर्नाटकी|मास्टर विनायक]] ह्यांनी लताच्या परिवाराची काळजी घेतली. त्यांनी लताबाईंना गायिका आणि अभिनेत्री म्हणून कामाचा प्रारंभ करून दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ahmednagarlive24.com/lata-mangeshkar-biography-in-marathi/|title=Lata Mangeshkar biography in marathi : लता मंगेशकर यांचा जीवन परिचय|last=लाईव्ह 24|first=अहमदनगर|website=Ahmednagar Live24|access-date=2022-02-07}}{{मृत दुवा|date=July 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> लताने ''नाचू या गडे, खेळू सारी मनी हौस भारी'' हे सदाशिवराव नेवरेकरांनी बसवलेले गाणे वसंत जोगळेकरांच्या ''किती हंसाल'' (इ.स. १९४२) ह्या मराठी चित्रपटासाठी गायले, पण हे गाणे चित्रपटातून वगळले गेले. मास्टर विनायकांनी लताबाईंना नवयुगच्या ''पहिली मंगळागौर'' (इ.स. १९४२) ह्या मराठी चित्रपटात एक छोटी भूमिका दिली. ह्या चित्रपटात त्यांनी ''नटली चैत्राची नवलाई'' हे दादा चांदेकरांनी स्वरबद्ध केलेले गीत गायले. इ.स. १९४५ मध्ये जेव्हा मास्टर विनायकांच्या कंपनी-कार्यालयाचे स्थानांतर मुंबईस झाले, तेव्हा लताबाई मुंबईला आल्या. त्या उस्ताद [[अमानत अली खाँ (भेंडीबाजारवाले)]] ह्यांच्याकडून हिंदुस्तानी शास्त्रोक्त संगीत शिकू लागल्या. त्यांनी वसंत जोगळेकरांच्या ''आपकी सेवामें'' (इ.स. १९४६) ह्या हिंदी चित्रपटासाठी ''पा लागूं कर जोरी'' हे गाणे गायले ([[दत्तात्रेय शंकर डावजेकर|दत्ता डावजेकर]] हे त्या गाण्याचे संगीतकार होते). लता आणि आशा (बहीण) यांनी मास्टर विनायकांच्या पहिल्या हिंदी चित्रपटात (''बडी माँ'' - इ.स. १९४५) नूरजहाँ सोबत छोट्या भूमिका केल्या. त्या चित्रपटात लताने ''माता तेरे चरणोंमें'' हे भजन गायले. मास्टर विनायकांच्या दुसऱ्या हिंदी चित्रपटाच्या (''सुभद्रा'' - इ.स. १९४६) ध्वनिमुद्रणाच्या वेळेस लताबाईंची ओळख संगीतकार [[वसंत देसाई]] यांच्याशी झाली.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १९४७ मध्ये भारताच्या फाळणीनंतर उस्ताद अमानत अलीखाँ भेंडीबाजारवाले यांनी नवनिर्मित पाकिस्तानला देशांतर केले, तेव्हा लतादीदी [[अमानत खाँ (देवासवाले)]] यांच्याकडे शास्त्रोक्त संगीत शिकायला लागल्या. उस्ताद [[बडे गुलाम अली खान]] साहेबांचे शिष्य पंडित ''तुलसीदास शर्मांकडून''ही लताबाईंना तालीम मिळाली.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १९४८ मध्ये मास्टर विनायकांच्या मृत्यूनंतर संगीतकार [[गुलाम हैदर|गुलाम हैदरांनी]] लताबाईंनार्गदर्शन केले. त्या काळात हिंदी चित्रपटांमध्ये [[नूरजहाँ]], [[शमशाद बेगम]] आणि [[जोहराबाई (अंबालेवाली)]], ह्यांसारख्या अनुनासिक आणि जड आवाज असलेल्या गायिका जास्त लोकप्रिय होत्या.{{संदर्भ हवा}} ग़ुलाम हैदरांनी लताजींची ओळख तेव्हा ''शहीद'' (इ.स. १९४८) ह्या हिंदी चित्रपटावर काम करीत असलेले निर्माते शशिधर मुखर्जींशी केली, पण मुखर्जींनी लताचा आवाज "अतिशय बारीक" म्हणून नाकारला. तेव्हा हैदरांचे थोड्या रागात उत्तर होते - येणाऱ्या काळात निर्माते आणि दिग्दर्शक लताचे पाय धरतील आणि आपल्या चित्रपटांसाठी गाण्याची याचना करतील. हैदरांनी लतादीदींना ''मजबूर'' (इ.स. १९४८) ह्या चित्रपटात ''दिल मेरा तोडा'' हे गाणे म्हणण्याची मोठी संधी दिली.{{संदर्भ हवा}} सुरुवातीला लता आपल्या गाण्यात तेव्हाच्या लोकप्रिय असलेल्या नूरजहाँचे अनुकरण करीत असे, पण नंतर लताने स्वतःच्या गाण्याची एक आगळी शैली बनवली. त्या काळात हिंदी चित्रपटांतल्या गाण्यांचे गीतकार प्रामुख्याने मुस्लिम कवी असत, त्यामुळे गाण्यांच्या भावकाव्यात भरपूर उर्दू शब्द असत. एकदा सुप्रसिद्ध [[अभिनेता]] [[दिलीपकुमार]] यांनी लताच्या हिंदी/हिंदुस्तानी गाण्यातील "[[मराठी]]" उच्चारांसाठी तुच्छतादर्शक शेरा मारला, तेव्हा लताने शफ़ी नावाच्या मौलवींकडून उर्दू उच्चारांचे धडे घेतले.{{संदर्भ हवा}} लोकप्रिय चित्रपट ''महल''(इ.स. १९४९)चे ''आयेगा आनेवाला'' हे गाणे लताच्या कारकिर्दीला एक महत्त्वाचे वळण देणारे ठरले. (गाण्याचे [[संगीतकार]] [[खेमचंद प्रकाश]] होते, तर चित्रपटात गाणे [[अभिनेत्री]] [[मधुबाला]]ने म्हणले होते.){{संदर्भ हवा}} =='' १९५० च्या दशकात उत्कर्ष ''== १९५० च्या दशकात लताने ज्या संगीत दिग्दर्शकांनी स्वरबद्ध केलेली गाणी गायिली, अशा नामांकित संगीतकरांची नावे - [[अनिल विश्वास]], [[शंकर-जयकिशन]], [[नौशाद]], [[सचिनदेव बर्मन]], [[सी. रामचंद्र]], [[हेमंत कुमार]], [[सलिल चौधरी]], [[खय्याम]], [[रवी]], [[सज्जाद हुसेन]], [[रोशन]], [[मदन मोहन]], [[कल्याणजी आनंदजी]], मास्टर कृष्णराव, [[वसंत देसाई]], [[सुधीर फडके]], [[हंसराज बहल]] आणि [[उषा खन्ना]]. (सुप्रसिद्ध संगीतकार [[ओ.पी. नय्यर|ओ.पी. नय्यर]] हे असे एकमेव अपवाद होते ज्यांनी आपल्या रचनांसाठी लताऐवजी [[आशा भोसले]] यांना प्राधान्य दिले.){{संदर्भ हवा}} संगीतकार नौशाद यांच्या दिग्दर्शनाखाली ''बैजू बावरा'' (इ.स. १९५२), ''मुग़ल-ए-आज़म'' (इ.स. १९६०) आणि ''कोहिनूर'' (इ.स. १९६०) ह्या चित्रपटांसाठी लताने शास्त्रोक्त संगीतावर आधारित काही गाणी गायिली. लताने नौशादांसाठी गायिलेले पहिले गाणे हे जी.एम.दुर्राणींसोबतचे द्वंद्वगीत ''छोरेकी जात बडी बेवफ़ा'' आहे. सुप्रसिद्ध संगीतकार जोडी [[शंकर-जयकिशन]] यांनी तर आपल्या जवळजवळ सर्व चित्रपटांच्या(विशेषतः [[राज कपूर]]निर्मित) गाण्यांच्या गायिका म्हणून लताचीच निवड केली. अशा चित्रपटांमध्ये ''आग'', ''आह'', (इ.स. १९५३), ''श्री ४२०'' (इ.स. १९५५) आणि ''चोरी चोरी'' (इ.स. १९५६) यांचा समावेश आहे. इ.स. १९५७ पर्यंत [[सचिन देव बर्मन]] आपल्या बहुतेक चित्रपटगीतांच्या प्रमुख गायिका म्हणून लताची निवड करीत, उदा. ''सज़ा'' (इ.स. १९५१), ''हाउस नं. ४४'', (इ.स. १९५५) आणि ''देवदास'' (इ.स. १९५५). पण इ.स. १९५७ ते इ.स. १९६२ च्या काळात बर्मनदादांनी लतादीदी ऐवजी गीता दत्त आणि आशा भोसले ह्या गायिकांना घेऊन आपली सर्व गाणी बसवली.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १९५० च्या दशकात लताबरोबर अतिशय लोकप्रिय गाणी बनवणाऱ्यांपैकी एक सलिल चौधरी होते. लतादीदीला "सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायिका" म्हणून सर्वप्रथम फ़िल्मफ़ेअर पारितोषिक सलिल चौधरींनी स्वरबद्ध केलेल्या ''आजा रे परदेसी'' ह्या ''मधुमती'' (इ.स. १९५८) मधील गीतासाठी मिळाले.{{संदर्भ हवा}} =='' इ.स. १९६० चे दशक ''== १९६० च्या दशकात लता मंगेशकर निर्विवादपणे हिंदी चित्रपटसृष्टीतील प्रथम श्रेणीच्या पार्श्वगायिका ठरल्या. ह्या काळात लताने जवळजवळ सर्व संगीतकारांबरोबर गाणी ध्वनिमुद्रित केली. त्यांपैकी असंख्य गाणी अजरामर झाली. १९६० मध्ये ''प्यार किया तो डरना क्या'' हे ''मुग़ल-ए-आज़म'' (इ.स. १९६०)चे नौशादने संगीतबद्ध केलेले आणि मधुबालावर चित्रित गाणे तुफान लोकप्रिय झाले. हवाई-धरतीचे ''अजीब दास्ताँ है ये'' हे [[शंकर-जयकिशन]] दिग्दर्शित आणि ''दिल अपना प्रीत पराई'' (इ.स. १९६०) मध्ये [[मीना कुमारी]] वर चित्रित गाणेही अतिशय प्रसिद्ध झाले.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १९६१ मध्ये लताने [[सचिनदेव बर्मन|सचिनदेव बर्मन यांचे]] साहाय्यक जयदेव यांसाठी ''अल्ला तेरो नाम'' हे भजन गाण्याचे पाऊल उचलून [[सचिन देव बर्मन|बर्मनदादांसोबत]] पुन्हा वाटचाल सुरू केली. इ.स. १९६२ मध्ये लताने ''बीस साल बाद'' चित्रपटातील ''कहीं दीप जले कहीं दिल'' ह्या [[हेमंत कुमार]] यांचे संगीत दिग्दर्शन असलेल्या गाण्यासाठी दुसरा [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] पटकावला.{{संदर्भ हवा}} २७ जून, इ.स. १९६३ ला, भारत-चीन युद्धानंतर एका कार्यक्रमात लताबाईंनी [[कवी प्रदीप]] यांनी लिहिलेले आणि [[सी. रामचंद्र]] यांनी संगीतबद्ध केलेले ''[[ऐ मेरे वतन के लोगों]]'' हे देशभक्तिपर गीत [[भारत|भारता]]चे [[पंतप्रधान]] [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]] यांच्या उपस्थितीत गायले. तेव्हा लताच्या सुमधुर कंठातून युद्धात देशासाठी प्राण देणाऱ्या जवानांना श्रद्धांजली वाहणारे ते गीत ऐकून पंडितजींच्या डोळ्यात अश्रू उभे झाले.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १९६३ मध्ये [[सचिन देव बर्मन]] यांच्यासाठी पुन्हा गाणे सुरू केल्यानंतर लताने ''गाईड'' (इ.स. १९६५) मधील ''आज फिर जीनेकी तमन्ना है'', ''पिया तोसे नैना लागे रे'', ''गाता रहे मेरा दिल'' हे ([[किशोर कुमार]] सोबतचे द्वंद्वगीत) तसेच ''ज्युवेल थीफ़'' (इ.स. १९६७) मधील ''होटोंपे ऐसी बात'' यांसारखी [[सचिन देव बर्मन|बर्मनदादांची]] अनेक लोकप्रिय गाणी म्हटली.{{संदर्भ हवा}} इ.स. १९६० च्या दशकात लतादीदीने मदनमोहन ह्या आपल्या आवडत्या संगीतकाराची अनेक गाणी म्हटली. अशा गाण्यांमध्ये ''अनपढ'' (इ.स. १९६२)चे ''आपकी नज़रोंने समझा'', ''वो कौन थी'' (इ.स. १९६४)ची ''लग जा गले, नैना बरसे'' तसेच ''मेरा साया'' (इ.स. १९६६)चे ''तू जहां जहां चलेगा'' ह्या सुरेल गाण्यांचा विशेष उल्लेख होतो.{{संदर्भ हवा}} १९६० च्याच दशकात [[लक्ष्मीकांत प्यारेलाल]] ह्या नवोदित संगीतकार-जोडीची जवळ-जवळ सर्व गाणी लतानेच म्हटली. लता मंगेशकरच्या गाण्यांमुळेच ही जोडी हिंदी चित्रपटसंगीतक्षेत्रात अजरामर झाली. ''पारसमणी'' (इ.स. १९६३) ह्या [[लक्ष्मीकांत प्यारेलाल]] जोडीच्या पहिल्या-वहिल्या चित्रपटातली लताची गाणी अतिशय लोकप्रिय ठरली. लतादीदीने मराठी सिनेमांसाठी अनेकानेक गाणी गायिली. त्यांनी ज्या नामांकित संगीतकारांबरोबर काम केले, त्यांमध्ये हृदयनाथ मंगेशकर, वसंत प्रभू, श्रीनिवास खळे आणि सुधीर फडकेंचा विशेष उल्लेख करायला हवा. लतादीदीने स्वतः 'आनंदघन' ह्या टोपणनावाने मराठी गाणी स्वरबद्ध करून गायिलेली आहेत. १९६० आणि १९७० च्या दशकांमध्ये लताने संगीतकार [[सलिल चौधरी]] आणि [[हेमंत कुमार मुखोपाध्याय|हेमंतकुमारांची]] [[बंगाली]] भाषेतली गाणीही म्हटली आहेत.{{संदर्भ हवा}} लता मंगेशकरने ([[मुकेश]], [[मन्ना डे]], [[महेंद्र कपूर]], [[मोहम्मद रफी]] आणि [[किशोर कुमार]] यांसारख्या त्या काळातील सर्व प्रसिद्ध गायकांबरोबर युगलगीते गायिली आहेत.{{संदर्भ हवा}} अभिजात संगीतातलेउस्ताद अमीरखाँ आणि उस्ताद बडे गुलामअली हे त्यांचे आवडते गायक आहेत.{{संदर्भ हवा}} 1970चे दशक 1972 मध्ये मीना कुमारीचा शेवटचा चित्रपट 'पाकीजा' रिलीज झाला होता. त्यात लता मंगेशकर यांनी गायलेली आणि गुलाम मोहम्मद यांनी संगीतबद्ध केलेली "चलते चलते" आणि "इंही लोगों ने" या लोकप्रिय गाण्यांचा समावेश होता. तिने एसडी बर्मनच्या शेवटच्या चित्रपटांसाठी अनेक लोकप्रिय गाणी रेकॉर्ड केली, ज्यात प्रेम पुजारी (1970) मधील "रंगीला रे", शर्मिली (1971) मधील "खिलते हैं गुल यहाँ" आणि अभिमान (1973) मधील "पिया बिना" आणि मदन मोहनच्या शेवटच्या चित्रपटांसाठी दस्तक (1970), हीर रांझा (1970), दिल की रहें (1973), हिंदुस्तान की कसम (1973), हंस्ते जख्म (1973), मौसम (1975) आणि लैला मजनू (1976) सह चित्रपट. 1970च्या दशकात लता मंगेशकर यांची अनेक उल्लेखनीय गाणी लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल आणि राहुल देव बर्मन यांनी संगीतबद्ध केली होती. 1970च्या दशकात लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल यांनी संगीतबद्ध केलेली तिची अनेक गाणी गीतकार आनंद बक्षी यांनी लिहिली होती. तिने राहुल देव बर्मनसोबत अमर प्रेम (1972), कारवां (1971), कटी पतंग (1971), आणि आंधी (1975) या चित्रपटांमध्ये अनेक हिट गाणी रेकॉर्ड केली. हे दोघे गीतकार मजरूह सुलतानपुरी, आनंद बक्षी आणि गुलजार यांच्यासोबतच्या गाण्यांसाठी प्रसिद्ध आहेत. 1973 मध्ये, आर.डी. बर्मन यांनी संगीतबद्ध केलेल्या आणि गुलजार यांनी लिहिलेल्या परिचय चित्रपटातील "बीतीना बिताई" या गाण्यासाठी लता दिदीना सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिकेचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. 1974 मध्ये, तिने सलील चौधरी यांनी संगीतबद्ध केलेले आणि वायलार रामवर्मा यांनी लिहिलेले नेल्लू चित्रपटासाठी तिचे एकमेव मल्याळम गाणे "कदली चेंकडाली" गायले. 1975 मध्ये, कल्याणजी आनंदजी यांनी संगीतबद्ध केलेल्या कोरा कागज चित्रपटातील "रुथे रुथे पिया" या गाण्यासाठी त्यांना पुन्हा राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाला. 1970 पासून, लता मंगेशकर यांनी भारत आणि परदेशात अनेक मैफिली आयोजित केल्या आहेत ज्यात अनेक धर्मादाय मैफिलींचा समावेश आहे. परदेशात त्यांची पहिली मैफल 1974 मध्ये रॉयल अल्बर्ट हॉल, लंडन येथे झाली आणि ती करणारी ती पहिली भारतीय होती. लतादिदीने हृदयनाथ मंगेशकरान सोबत संगीतबद्ध केलेला मीराबाईच्या भजनांचा "चला वही देस" हा अल्बमही रिलीज केला. अल्बममधील काही भजनांमध्ये "सांवरे रंग रांची" आणि "उड जा रे कागा" यांचा समावेश आहे. 1970च्या दशकाच्या सुरुवातीस, त्यांनी इतर गैर-फिल्मी अल्बम रिलीज केले, जसे की त्यांचा गालिब गझलांचा संग्रह, मराठी लोकगीतांचा अल्बम (कोळी-गीते), गणेश आरतींचा अल्बम (सर्व त्यांचा भाऊ हृदयनाथ यांनी रचलेले) आणि एक अल्बम श्रीनिवास खळे यांनी रचलेले संत तुकारामांचे "अभंग". 1978 मध्ये राज कपूर-दिग्दर्शित सत्यम शिवम सुंदरम, लता मंगेशकर यांनी वर्षातील चार्ट-टॉपर्समध्ये "सत्यम शिवम सुंदरम" हे मुख्य थीम गाणे गायले. चित्रपटाची कथा लता मंगेशकर यांच्यापासून प्रेरित आहे, हे कपूर यांची मुलगी रितू नंदा यांनी त्यांच्या ताज्या पुस्तकात उघड केले आहे. पुस्तकात कपूर यांचे म्हणणे उद्धृत केले आहे की, "मी एका सामान्य चेहऱ्याच्या पण सोनेरी आवाजाच्या स्त्रीला बळी पडलेल्या पुरुषाची कथा पाहिली आणि मला लता मंगेशकर यांना भूमिकेत टाकायचे होते. 1970च्या उत्तरार्धात आणि 1980च्या दशकाच्या सुरुवातीस, त्यांनी यापूर्वी काम केलेल्या संगीतकारांच्या मुलांसोबत काम केले. यापैकी काही संगीतकारांमध्ये सचिन देव बर्मन यांचा मुलगा राहुल देव बर्मन, रोशनचा मुलगा राजेश रोशन, सरदार मलिकचा मुलगा अनु मलिक आणि चित्रगुप्ताचा मुलगा आनंद-मिलिंद यांचा समावेश होता. त्यांनी आसामी भाषेतही अनेक गाणी गायली आणि आसामी संगीतकार भूपेन हजारिका यांच्याशी खूप चांगले संबंध निर्माण केले. त्यांच्या दिग्दर्शनाखाली लतादिदीनी अनेक गाणी गायली; रुदाली (1993) मधील "दिल हम हूम करे" या गाण्याने त्या वर्षी सर्वाधिक विक्रमी विक्री केली. 1980चे दशक 1980 पासून, लता मंगेशकर यांनी सिलसिला (1981), फासले (1985), विजय (1988), आणि चांदनी (1989) आणि उस्तादी उस्ताद से (1981) मध्ये राम लक्ष्मण (1981), बेजुबान (1981) मधील शिव-हरी या संगीत दिग्दर्शकांसोबत काम केले. 1982), वो जो हसीना (1983), ये केसा फर्ज (1985), और मैने प्यार किया (1989). तिने कर्ज (1980), एक दुजे के लिए (1981), सिलसिला (1981), प्रेम रोग (1982), हीरो (1983), प्यार झुकता नहीं (1985), राम तेरी गंगा मैली (1985) यांसारख्या इतर चित्रपटांमध्ये गाणी गायली. नगीना (1986), आणि राम लखन (1989). संजोग (1985) मधील तिचे "झु झू यशोदा" हे गाणे चार्टबस्टर ठरले. 1980च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, मंगेशकर यांनी अनुक्रमे आनंद (1987) आणि सत्य (1988) या चित्रपटांसाठी संगीतकार इलैयाराजा यांच्या "आरारो आरारो" आणि "वलाई ओसाई" या गाण्यांच्या दोन पाठांतराने तामिळ चित्रपटांमध्ये पुनरागमन केले. 1980च्या दशकात, लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल या संगीतकार जोडीने लतादीदींना त्यांचे सर्वात मोठे हिट गाणे गायले होते- आशा (1980) मधील "शीशा हो या दिल हो", कर्ज (1980) मधील "तू कितने बरस का", दोस्ताना (1980) मधील "कितना आसन है" 1980), आस पास (1980) मधील "हम को भी गम", नसीब (1980) मधील "मेरे नसीब में", क्रांती (1981) मधील "जिंदगी कीना टूटे", एक दुजे के लिए (1981) मधील "सोलह बरस की" 1981), प्रेम रोग (1982) मधील "ये गलियां ये चौबारा", अर्पण (1983) मधील "लिखनेवाले ने लिख डाले", अवतार (1983) मधील "दिन माहीने साल", "प्यार करनावाले" आणि "निंदिया से जगी" मधील हिरो (1983), संजोग (1985) मधील "झु जू जु यशोदा", मेरी जंग (1985) मधील "जिंदगी हर कदम", यादों की कसम (1985) मधील "बैठ मेरे पास", राम अवतारमधील "उंगली में अंघोटी" (1988) आणि राम लखन (1989) मधील "ओ रामजी तेरे लखन ने". या वर्षांत लतादीदींसाठी राहुल देव बर्मनच्या काही रचनांमध्ये अलीबाबा और ४० चोर (१९८०), फिर वही रात (१९८१) मधील "बिंदिया तरसे", सितारा (१९८१) मधील "थोडी सी जमीन" यांचा समावेश आहे. , रॉकी (1981) मधील "क्या यही प्यार है", लव्ह स्टोरी मधील "देखो मैं देखा" (1981), कुदरत (1981) मधील "तुने ओ रंगीले", शक्ती (1982) मधील "जाने कैसे कब", "जब हम" झटपट लोकप्रिय झालेला बेताब (1983) मधील जवान होंगे, आगर तुमना होते (1983) मधील "हमें और जीने", मासूम (1983) मधील "तुझसे नाराज़ नहीं", "कहींना जा" आणि "जीवन के दिन" बडे दिल वाला (1983), सनी (1984) मधील "जाने क्या बात", अर्जुन (1985) मधील "भूरी भूरी आँखों", सागर (1985) मधील "सागर किनारे", "दिन प्यार के आएंगे" मधील सावेरे वाली गाडी. (1986). लिबास (1988) मधील "क्या भला है क्या", "खामोश सा अफसाना" आणि "सीली हवा छू". राजेश रोशनच्या लूटमार आणि मन पासंदमध्ये देव आनंद यांच्या सहकार्यामुळे अनुक्रमे "पास हो तुम मगर करीब" आणि "सुमनसुधा रजनी चंदा" सारखी गाणी झाली. स्वयंवर (1980) मधील "मुझे छू राही हैं", जॉनी आय लव्ह यू (1982) मधील "कभी कभी बेजुबान", कामचोर (1982) मधील "तुझ संग प्रीत", "अंग्रेजी में खेते है" यांसारखी लताने रफीसोबत द्वंद्वगीते केली होती. खुद-दार (1982), निशान (1983) मधील "आंखियो ही आंखियो में", आख़िर क्यों मधील "दुष्मनना करे"? (1985) आणि दिल तुझको दिया (1987) मधील "वादाना तोड", नंतर 2004च्या इटरनल सनशाइन ऑफ द स्पॉटलेस माइंड या चित्रपटाच्या साउंडट्रॅकमध्ये प्रदर्शित केले गेले.[ बप्पी लाहिरी यांनी लतादीदींसाठी काही गाणी रचली, जसे की सबूत (1980) मधील "दूरियाँ सब मिता दो", पतिता (1980) मधील "बैठे बैठे आज आयी", करार (1980) मधील "जाने क्यूं मुझे", "थोडा रेशम लगता है" "ज्योती (1981), प्यास (1982) मधील "दर्द की रागिनी" आणि हिम्मतवाला (1983) मधील "नैनो में सपना" (किशोर कुमार सोबत युगलगीत). मोहम्मद जहूर खय्याम यांनी 80च्या दशकात लता मंगेशकर यांच्यासोबत काम करणे सुरू ठेवले आणि थोडिसी बेवफाई (1980) मधील "हजार रहें मुड" (किशोर कुमार यांच्यासोबत युगल), चंबल की कसम (1980) मधील "सिम्ती हुई", "ना जाने" यासारखी गाणी रचली. दर्द (1981) मधील क्या हुआ", दिल-ए-नादान (1982) मधील "चांदनी रात में", बाजार (1982) मधला "दिखाई दिए", दिल-ए-नादान (1982) मधील "चांद के पास", " लोरी (1984) मधील भर लेने तुम्हे" आणि "आजा निंदिया आजा" आणि एक नया रिश्ता (1988) मधील "किरण किरण में शोखियां". 80च्या दशकात, लतादीदींनी रवींद्र जैनसाठी राम तेरी गंगा मैली (1985) मधील "सुन साहिबा सुन", शमा (1981) मधील "चांद अपना सफर", सौतेनमधील "शायद मेरी शादी" आणि "जिंदगी प्यार का" सारखी हिट गाणी गायली. (1983),उषा खन्ना साठी सौतेन की बेटी (1989) मधील "हम भूल गये रे". हृदयनाथ मंगेशकर यांनी चक्र (1981) मधील "काले काले घेरे से", "ये आँखें देख कर", आणि धनवान (1981) मधील "कुछ लोग मोहब्बत को", मशाल (1984) मधील "मुझे तुम याद करना", आसामी गाणे होते. डॉ. भूपेन हजारिका यांच्या संगीत आणि गीतांसह जोनाकोरे राती (1986), अमर-उत्पलसाठी शहेनशाह (1989) मधले "जाने दो मुझे", गंगा जमुना सरस्वती (1988) मधील "साजन मेरा उस पर" आणि "मेरे प्यार की उमर" " वारिस (1989) मध्ये उत्तम जगदीशसाठी. जून 1985 मध्ये, युनायटेड वे ऑफ ग्रेटर टोरंटोने लता मंगेशकरांना मॅपल लीफ गार्डन्समध्ये परफॉर्म करण्यासाठी आमंत्रित केले. ॲन मरेच्या विनंतीवरून लतादीदींनी तिचं ‘यू नीड मी’ हे गाणं गायलं. 12,000 मैफिलीत सहभागी झाले, ज्याने धर्मादाय संस्थेसाठी $150,000 जमा केले. 1990चे दशक 1990च्या दशकात, त्यांनी आनंद-मिलिंद, नदीम-श्रवण, जतीन-ललित, दिलीप सेन-समीर सेन, उत्तम सिंग, अनु मलिक, आदेश श्रीवास्तव आणि ए.आर. रहमान या संगीत दिग्दर्शकांसोबत रेकॉर्ड केले. लतादिदीनी जगजीत सिंग यांच्यासोबत गझलांसह काही गैर-फिल्मी गाणी रेकॉर्ड केली. लतादिदीनी कुमार सानू, अमित कुमार, एस.पी. बालसुब्रह्मण्यम, उदित नारायण, हरिहरन, सुरेश वाडकर, मोहम्मद अजीज, अभिजीत भट्टाचार्य, रूप कुमार राठोड, विनोद राठोड, गुरदास मान आणि सोनू निगम यांच्यासोबतही गाणी गायली आहेत. 1990 मध्ये, मंगेशकर यांनी हिंदी चित्रपटांसाठी स्वतःचे प्रोडक्शन हाऊस सुरू केले ज्याने गुलजार-दिग्दर्शित 'लेकिन' चित्रपटाची निर्मिती केली.... चित्रपटातील "यारा सिली सिली" या गाण्याच्या सादरीकरणासाठी त्यांना सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिकेचा तिसरा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार मिळाला. , जो त्यांचा भाऊ हृदयनाथ याने संगीतबद्ध केला होता. चांदनी (1989), लम्हे (1991), डर (1993), ये दिल्लगी (1994), दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे (1993) यासह मंगेशकरने यश चोप्राच्या यशराज फिल्म्सच्या निर्मितीगृहातील जवळपास सर्व यश चोप्रा चित्रपट आणि चित्रपटांसाठी गाणी गायली आहेत. 1995), दिल तो पागल है (1997) आणि नंतर मोहब्बतें (2000), मुझे दोस्ती करोगे! (2002) आणि वीर-झारा (2004). 1990 दरम्यान, लतादिदीनी पत्थर के फूल (1991), 100 दिवस (1991), मेहबूब मेरे मेहबूब (1992), सातवान आसमान (1992), आय लव्ह यू (1992), दिल की बाजी (1993), अंतीम न्याय या चित्रपटांमध्ये रामलक्ष्मणसोबत रेकॉर्ड केले. (1993), द मेलडी ऑफ लव्ह (1993), द लॉ (1994), हम आपके है कौन..! (1994), मेघा (1996), लव कुश (1997), मंचला (1999), आणि दुल्हन बनू में तेरी (1999). एआर रहमानने या काळात मंगेशकरसोबत काही गाणी रेकॉर्ड केली, ज्यात दिल से.. मधील "जिया जले", वन 2 का 4 मधील "खामोशियां गुनगुनाने लगीन", पुकारमधील "एक तू ही भरोसा", झुबेदामधील "प्यारा सा गाव" यांचा समावेश आहे. , झुबेदा मधील "सो गए हैं", रंग दे बसंती मधील "लुक्का छुपी", लगानमधील "ओ पालनहारे" आणि रौनकमधील लाडली. पुकार चित्रपटात तिने "एक तू ही भरोसा" गाताना ऑन-स्क्रीन भूमिका साकारली. 1994 मध्ये, लता मंगेशकर यांनी श्रद्धांजली - माय ट्रिब्यूट टू द इमॉर्टल्स रिलीज केली. अल्बमचे वैशिष्ट्य म्हणजे लतादीदींनी त्या काळातील अजरामर गायकांना त्यांची काही गाणी स्वतःच्या आवाजात सादर करून आदरांजली अर्पण केली. के.एल. सैगल, किशोर कुमार, मोहम्मद रफी, हेमंत कुमार, मुकेश, पंकज मल्लिक, गीता दत्त, जोहराबाई, अमीरबाई, पारुल घोष आणि कानन देवी यांची गाणी आहेत. मंगेशकर यांनी राहुल देव बर्मन यांची पहिली आणि शेवटची दोन्ही गाणी गायली. 1994 मध्ये, तिने 1942 मध्ये राहुल देव बर्मनसाठी "कुछना कहो" गायले: एक प्रेम कथा. 1999 मध्ये, लता इओ डी परफ्यूम, तिच्या नावावर असलेला परफ्यूम ब्रँड लाँच करण्यात आला. त्यांना त्याच वर्षी जीवनगौरवसाठी झी सिने पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. 1999 मध्ये, मंगेशकर यांना राज्यसभेचे सदस्य म्हणून नामांकन देण्यात आले.तथापि, उपसभापती नजमा हेपतुल्ला, प्रणव मुखर्जी आणि शबाना आझमी यांच्यासह सभागृहातील अनेक सदस्यांकडून टीकेला आमंत्रण देऊन, ती राज्यसभेच्या सत्रांना नियमितपणे उपस्थित राहू शकल्या नाही. त्यांनी अनुपस्थितीचे कारण आजारी असल्याचे सांगितले; संसद सदस्य म्हणून तिने दिल्लीत पगार, भत्ता किंवा घरही घेतले नसल्याचेही वृत्त आहे. 2000चे दशक 2001 मध्ये, लता मंगेशकर यांना भारतरत्न हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात आला.त्याच वर्षी, त्यांनी लता मंगेशकर मेडिकल फाउंडेशन (ऑक्टोबर 1989 मध्ये मंगेशकर कुटुंबाने स्थापन केलेले) द्वारे व्यवस्थापित केलेले, पुण्यात मास्टर दीनानाथ मंगेशकर हॉस्पिटलची स्थापना केली. 2005 मध्ये, त्यांनी स्वरांजली नावाच्या दागिन्यांचे कलेक्शन डिझाईन केले, जे Adora या भारतीय हिरे निर्यात कंपनीने तयार केले होते. संग्रहातील पाच तुकड्यांनी क्रिस्टीच्या लिलावात £105,000 जमा केले आणि पैशाचा एक भाग 2005 काश्मीर भूकंप मदतीसाठी दान करण्यात आला. तसेच 2001 मध्ये, त्यांनी लज्जा चित्रपटासाठी संगीतकार इलैयाराजासोबत तिचे पहिले हिंदी गाणे रेकॉर्ड केले; तिने यापूर्वी इलैयाराजा यांनी संगीतबद्ध केलेली तमिळ आणि तेलुगू गाणी रेकॉर्ड केली होती. लता मंगेशकर यांचे "वादाना तोड" हे गाणे इटरनल सनशाईन ऑफ द स्पॉटलेस माइंड (2004) या चित्रपटात आणि त्याच्या साउंडट्रॅकमध्ये समाविष्ट करण्यात आले होते. 21 जून 2007 रोजी, त्यांनी जावेद अख्तर यांनी लिहिलेल्या आणि मयुरेश पै यांनी संगीतबद्ध केलेल्या आठ गझल-सदृश गाण्यांचा सादगी अल्बम रिलीज केला. 2010चे दशक 12 एप्रिल 2011 रोजी, लतादिदीनी सरहदीन: म्युझिक बियॉन्ड बाऊंडरीज हा अल्बम रिलीज केला, ज्यात मंगेशकर आणि मेहदी हसन (पाकिस्तानच्या फरहाद शहजाद यांनी लिहिलेले) "तेरा मिलना बहुत अच्छे लगे" हे युगल गीत आहे. अल्बममध्ये उषा मंगेशकर, सुरेश वाडकर, हरिहरन, सोनू निगम, रेखा भारद्वाज आणि आणखी एक पाकिस्तानी गायक, गुलाम अली, मयुरेश पै आणि इतरांच्या रचना आहेत. 14 वर्षांनंतर लतादिदीनी संगीतकार नदीम-श्रवणसाठी गाणे रेकॉर्ड केले; बेवफा (2005) साठी "कैसे पिया से". पेज 3 (2005) साठी "कितने अजीब रिश्ते हैं यहाँ पर" आणि जेल (2009) साठी "दाता सुन ले" नंतर, शमीर टंडनने पुन्हा एकदा लता मंगेशकरांसोबत गाणे रेकॉर्ड केले; सतरंगी पॅराशूट (2011) चित्रपटासाठी "तेरे हसने साई मुझेको". एका विरामानंतर, लतादिदी पार्श्वगायनात परत आल्या आणि त्यांनी त्यांच्या स्वतःच्या स्टुडिओमध्ये दुन्नो Y2... लाइफ इज ए मोमेंट (2015) साठी "जीना क्या है, जाना मैं" हे गाणे रेकॉर्ड केले, जो कपिल शर्माच्या विचित्र प्रेमकथेचा सिक्वेल होता. ...ना जाने क्यूं. 28 नोव्हेंबर 2012 रोजी, लतादिदीनी मयुरेश पै यांनी संगीतबद्ध केलेल्या स्वामी समर्थ महामंत्र या भजनांचा अल्बम, एलएम म्युझिक, स्वतःचे संगीत लेबल लाँच केले. त्यांनी त्यांची धाकटी बहीण उषासोबत अल्बममध्ये गाणे गायले. 2014 मध्ये, त्यांनी एक बंगाली अल्बम, शूरोध्वानी रेकॉर्ड केला, ज्यामध्ये सलील चौधरी यांच्या कवितांचा समावेश होता, ज्यात पै यांनी संगीत दिले होते. 30 मार्च 2019 रोजी, लतादिदीनी भारतीय सैन्य आणि राष्ट्राला श्रद्धांजली म्हणून मयुरेश पै यांनी संगीतबद्ध केलेले "सौगंध मुझे इस माती की" हे गाणे रिलीज केले. 1940 ते 1970 पर्यंत, लता दिदीनी आशा भोसले, सुरैया, शमशाद बेगम, उषा मंगेशकर, किशोर कुमार, मोहम्मद रफी, मुकेश, तलत महमूद, मन्ना डे, हेमंत कुमार, जीएम दुर्रानी, ​​महेंद्र कपूर यांच्यासोबत युगल गीत गायले. 1964 मध्‍ये त्यांनी पी.बी. श्रीनिवाससोबत 'मैं भी लड़की हूं' मधील "चंदा से होगा" गायले. 1976 मध्ये मुकेश यांचे निधन झाले. 1980 मध्ये मोहम्मद रफी आणि किशोर कुमार यांचा मृत्यू झाला. त्यांच्या निधनानंतर, तिने शैलेंद्र सिंग, शब्बीर कुमार, नितीन मुकेश (मुकेशचा मुलगा), मनहर उधास, अमित कुमार (किशोर कुमारचा मुलगा), मोहम्मद अझीझ, सुरेश वाडकर, एस.पी. बालसुब्रह्मण्यम, विनोद राठोड यांच्यासोबत गाणे चालू ठेवले. 1990च्या दशकात, लता दिदीनी रूप कुमार राठोड, हरिहरन, पंकज उधास, अभिजीत, उदित नारायण, कुमार सानू यांच्यासोबत युगल गीत गाण्यास सुरुवात केली. "मेरे ख्वाबों में जो आये", "हो गया है तुझको तो प्यार सजना", "तुझे देखा तो ये जाना सनम", आणि "मेहंदी लगा के रखना" यांसारखी गाणी दिलवाले दुल्हनिया ले जायेंगे हे तिचे ९० च्या दशकातील सर्वात उल्लेखनीय काम होते. 2000च्या दशकात, लतादिदीनी युगल गीत प्रामुख्याने उदित नारायण आणि सोनू निगम यांच्यासोबत होते. 2005-06 हे तिच्या शेवटच्या सुप्रसिद्ध गाण्यांचे वर्ष होते: बेवफा मधील "कैसे पिया से" आणि "लकी:नो टाइम फॉर लव्ह" मधील "शायद येही तो प्यार है", अदनान सामी आणि रंग दे बसंती मधील "लुक्का छुपी" ( 2006 चित्रपट) ए आर रहमानसोबत. तिने पुकारमधील "एक तू ही भरोसा" हे गाणे गायले. उदित नारायण, सोनू निगम, जगजीत सिंग, रूप कुमार राठोड आणि गुरदास मान यांच्यासोबत गायलेली वीर-झारा या दशकातील इतर उल्लेखनीय गाणी होती. डन्नो वाय2 (2014) मधील "जीना है क्या" हे तिच्या नवीनतम गाण्यांपैकी एक आहे. गायनाशिवाय कारकीर्द संगीत दिग्दर्शन लता मंगेशकर यांनी १९५५ मध्ये ‘राम राम पावणे’ या मराठी चित्रपटासाठी पहिल्यांदा संगीत दिले. नंतर 1960च्या दशकात, तिने आनंद घन या टोपणनावाने मराठी चित्रपटांसाठी संगीत दिले. * 1960 - राम राम पावना * 1963 - मराठा तितुका मेळवावा * 1963 - मोहित्यांची मंजुळा * 1965 - साधी मानसे * १९६९ - तांबडी माती साधी माणसे या चित्रपटासाठी तिला महाराष्ट्र राज्य सरकारचा सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक पुरस्कार मिळाला. याच चित्रपटातील "ऐरनिच्या देवा तुला" या गाण्याला सर्वोत्कृष्ट गाण्याचा पुरस्कार मिळाला. उत्पादन लता मंगेशकर यांनी चार चित्रपटांची निर्मिती केली आहे. * १९५३ - वादळ (मराठी) * १९५३ - झांझर (हिंदी), सी. रामचंद्र यांच्यासोबत सहनिर्मिती * १९५५ - कांचन गंगा (हिंदी) * १९९० - लेकीन... (हिंदी) == भारत सरकारचे पुरस्कार == * १९६९ - [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] * १९८९ - [[दादासाहेब फाळके पुरस्कार|दादासाहेब फाळके]] पुरस्कार * १९९९ - [[पद्मविभूषण पुरस्कार|पद्मविभूषण]] * 2001 - [[भारतरत्‍न|भारतरत्न]] * 2008 - भारताच्या स्वातंत्र्याच्या 60 व्या वर्धापन दिनानिमित्त "वन टाइम अवॉर्ड फॉर लाइफटाइम अचिव्हमेंट" सन्मान . ==महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार == * 1966 - साधी माणसंसाठी सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायक * 1966 - 'आनंदघन' नावाने साधी माणसं (मराठी) साठी सर्वोत्कृष्ट संगीत दिग्दर्शक * 1977 - जैत रे जैतसाठी सर्वोत्कृष्ट पार्श्वगायक * 1997 - महाराष्ट्र भूषण पुरस्कार[4] 2001 - महाराष्ट्र रत्न (प्रथम प्राप्तकर्ता). == राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार == या पुरस्काराचे वयाच्या ६१ व्या वर्षी सर्वात वयस्कर विजेते होण्याचा विक्रम मंगेशकर यांच्या नावावर आहे. त्यांना या श्रेणीतील अलीकडचा पुरस्कार लेकीन चित्रपटातील गाण्यांसाठी मिळाला आहे.... ज्युरींनी तिला हा पुरस्कार "दुर्मिळ आणि शुद्ध शैलींसह उत्कृष्ट अभिव्यक्तीसह गाण्यासाठी" प्रदान केला आहे. * 1972 - परिचय चित्रपटातील गाण्यांसाठी सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिकेचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार * 1974 - कोरा कागज चित्रपटातील गाण्यांसाठी सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायकाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार * 1990 - लेकीन चित्रपटातील गाण्यांसाठी सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिकेचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार... पार्श्वगायनासाठी फिल्मफेर पुरस्कार पहिल्यांदा 1959 मध्ये सुरू झाले. 1956 मध्ये शंकर जयकिशन यांच्या चोरी चोरी चित्रपटातील 'रसिक बलमा' या गाण्याला सर्वोत्कृष्ट गाण्याचा फिल्मफेर पुरस्कार मिळाला. पार्श्वगायिका श्रेणी नसल्याच्या निषेधार्थ लतादीदींनी ते थेट गाण्यास नकार दिला. शेवटी 1959 मध्ये ही श्रेणी सुरू करण्यात आली. तथापि, पुरुष आणि महिला गायकांसाठी वेगळे पुरस्कार नंतर सुरू करण्यात आले. लता मंगेशकर यांनी 1959 ते 1967 पर्यंत सर्वोत्कृष्ट महिला पार्श्वगायिका पुरस्काराची मक्तेदारी केली. 1970 मध्ये, लतादीदींनी नवीन प्रतिभेला प्रोत्साहन देण्यासाठी फिल्मफेर पुरस्कार सोडण्याची घोषणा केली . * १९५९ - मधुमती मधील "आजा रे परदेसी". * 1963 - बीस साल बाद मधील "कही दीप जले कही दिल" * 1966 - "तुम्ही मेरे मंदिर तुम्ही मेरी पूजा" खंडन मधील * 1970 - जीने की राह मधील "आप मुझे अच्छे लगने लगे" * 1993 - फिल्मफेर जीवनगौरव पुरस्कार * 1994 - हम आपके है कौन मधील "दीदी तेरा देवर दिवाना" साठी फिल्मफेर विशेष पुरस्कार..! * 2004 - फिल्मफेर विशेष पुरस्कार ज्यामध्ये 50 वर्षे पूर्ण झालेल्या फिल्मफेर पुरस्कारांच्या निमित्ताने सुवर्ण ट्रॉफी प्रदान करण्यात आली =='' सन्मान ''== * २०१२ मध्ये झालेल्या आऊटलुक इंडियाच्या ‘[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]’ या आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणामध्ये मंगेशकर दहाव्या क्रमांकावर होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-06-06 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead}}</ref> [[चित्र:The_Vice_President_Shri_Bhairon_Singh_Shekhawat_releasing_an_audio_CDcassette_of_poems_sung_by_noted_singer_Lata_Mangeshkar_in_New_Delhi_on_March_30,_2004.jpg|इवलेसे|भारताचे उपराष्ट्रपती श्री भैरोंसिंग शेखावत नवी दिल्ली येथे लता मंगेशकर यांनी गायलेल्या कवितांची ऑडिओ सीडी कॅसेट जारी करताना, दिनांक. ३० मार्च २००४]] [[चित्र:Narendra_Modi_marks_51_years_of_'Ae_Mere_Vatan_Ke_Logon'_at_Mumbai.jpg|इवलेसे|"ऐ मेरे वतन के लोगो" या ऐतिहासिक गाण्याला ५१ वर्षे पूर्ण झाल्यावर लता मंगेशकर यांचा सत्कार मुंबई येथे करताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी]] == ''लेखन ''== * लता मंगेशकर यांनी लिहिलेल्या लेखांचा संग्रह ग्रंथाली प्रकाशनाने सन १९९५ च्या आसपासच्या वर्षी प्रसिद्ध केला होता. त्याचे संपादन [[मधुवंती सप्रे]] यांनी केले होते. पुढे हे पुस्तक मिळणे कठीण झाले. [[जयश्री देसाई]] यांच्या पाठपुराव्यामुळे ’मैत्रेय प्रकाशन’ने ’फुले वेचिता’ या नावाने ते पुस्तक पुनर्मुद्रित केले आहे.{{संदर्भ हवा}} =='' लता मंगेशकर यांंच्या जीवनावर आणि कार्यावर लिहिलेली पुस्तके ''== * लता ([[इसाक मुजावर]])<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=v08FAQAAIAAJ&q=inauthor:%22Isak+Mujawar%22&dq=inauthor:%22Isak+Mujawar%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiOkNW9ua7gAhUBblAKHT1rDQ0Q6AEIOzAD|title=Nūrajahām̐ te Latā|last=Mujawar|first=Isak|date=1993|publisher=Vasudhā Prakāśana|language=mr}}</ref> * लता : संगीत क्षेत्रातील चंद्रमा (सांज शकुन प्रकाशन) * लता मंगेशकर यांचे व्यक्तिचित्रण करणारे ’स्वरयोगिनी’ नावाचे पुस्तक [[मधुवंती सप्रे]] यांनी लिहिले आहे. त्या पुस्तकाच्या परिशिष्टात लता मंगेशकरांनी गायिलेल्या चित्रपटगीतांची यादी आहे. * The Voice of a Nation (मूळ लेखिका [[पद्मा सचदेव]]; मराठी अनुवाद : 'अक्षय गाणे' [[जयश्री देसाई]]) * ऐसा कहाँ से लाऊँ (हिंदी- [[पद्मा सचदेव]]) * लतादीदी आणि माझ्या कविता (सुचित्रा कातरकर) * लतादीदी : अजीब दर्शन हैं यह (मूळ लेखक : हरीश भिमाणी-हिंदी); (मराठी अनुवाद : 'लतादीदी' [[अशोक जैन]].) * In search of Lata Mangeshkar. (इंग्रजी - [[हरीश भिमाणी]]) * Lata in her own voice (नसरीन मुन्नी कबीर) * लता मंगेशकर (चरित्र)- राजू भारतन * लता मंगेशकर गंधार स्वरयात्रा (१९४५- १९८९) - संपादन : विश्वास नेरूरकर * गाये लता, गाये लता- डॉ.मंगेश बिच्छू. प्रकाशक- पल्लवी प्रकाशन * हे रत्‍न भारताचे - लता मंगेशकर (लेखक : रेखा चवरे) * मोगरा फुलला (संपादक : रेखा चवरे) * संगीतक्षेत्रातील चंद्रमा (प्रसाद महाडकर, विवेक वैद्य) * सप्तसुरांच्या पलीकडे : लता मंगेशकर ([[हरीश भिमाणी]]) * लता मंगेशकर - संगीत लेणे (मोरया प्रकाशन){{संदर्भ हवा}} == हे सुद्धा पहा == * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतरत्न}} {{DEFAULTSORT:मंगेशकर, लता}} [[वर्ग:मराठी गायक]] [[वर्ग:मराठी संगीतकार]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी पार्श्वगायक]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:महाराष्ट्र भूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म]] [[वर्ग:कोविड-१९ महामारीमुळे मृत्यू]] 7ri3kmaoqxhufi5nwn3niksiuywq3za 0 1519 2711284 2673689 2026-09-22T14:03:24Z अभय नातू 206 संदर्भ 2711284 wikitext text/x-wiki {{फेब्रुवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|फेब्रुवारी|६|३७|३७}} == ठळक घटना == === चौथे शतक === * [[इ.स. ३३७|३३७]] - [[पोप ज्युलियस पहिला|ज्युलियस पहिला]] [[पोप]]पदी रुजू झाला.<ref>{{cite web | title = पोप ज्युलियस पहिला - कॅथोलिक ज्ञानकोश | url = https://www.newadvent.org/cathen/08562a.htm | publisher = न्यू ॲडव्हेंट}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८८|१७८८]] - [[मॅसेच्युसेट्स]]ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] संविधान मान्य केले.<ref>{{cite web | title = मॅसेच्युसेट्स संविधान मंजुरी | url = https://www.archives.gov/milestone-documents/constitution | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१९|१८१९]] - सर [[थॉमस स्टॅमफर्ड रॅफल्स]]ने [[सिंगापुर]]ची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सिंगापूरचा इतिहास आणि स्थापना | url = https://www.nlb.gov.sg/main/home | publisher = नॅशनल लायब्ररी बोर्ड सिंगापूर}}</ref> * [[इ.स. १८४०|१८४०]] - [[वैतंगीचा तह]]. [[न्यू झीलंड]] राष्ट्र म्हणून अस्तित्वात आले.<ref>{{cite web | title = वैतंगीचा तह | url = https://nzhistory.govt.nz/politics/treaty-of-waitangi | publisher = न्यू झीलंड इतिहास विभाग}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - ३० वर्षे वयावरील ब्रिटिश महिलांना मतदानाचा अधिकार मिळाला.<ref>{{cite web | title = ब्रिटनमधील महिला मतदानाचा इतिहास | url = https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/womenvote/ | publisher = यूके पार्लमेंट}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - अकिल रॅट्टी [[पोप पायस अकरावा]] झाला.<ref>{{cite web | title = पोप पायस अकरावा | url = https://www.vatican.va/content/pius-xi/en.html | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[कोलकाता]] विद्यापीठाच्या पदवीदान समारंभात [[वीणा दास]] या विद्यार्थिनीने बंगालचे राज्यपाल स्टॅन्ले जॅक्सन यांच्यावर गोळ्या झाडल्या.<ref>{{cite web | title = क्रांतीकारक वीणा दास यांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[अयोध्येचा राजा (चित्रपट)]] हा पहिला मराठी बोलपट प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web | title = पहिला मराठी बोलपट: अयोध्येचा राजा | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[जर्मनी]]त [[गार्मिश-पार्टेनकर्केन]] येथे [[चौथे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ]] सुरू झाले.<ref>{{cite web | title = १९३६ हिवाळी ऑलिंपिक | url = https://olympics.com/en/olympic-games/garmisch-partenkirchen-1936 | publisher = आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[न्यू जर्सी]]त [[वूडब्रिज टाउनशिप]] येथे रेल्वे अपघातात ८५ जण ठार तर ५०० जखमी झाले.<ref>{{cite web | title = वूडब्रिज रेल्वे दुर्घटना इतिहास | url = https://www.nytimes.com/ | publisher = द न्यू यॉर्क टाइम्स}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[जॉर्ज सहावा, इंग्लंड|जॉर्ज सहावा इंग्लंडचा राजा]] याचा अंत होऊन [[एलिझाबेथ दुसरी]] राणी झाली.<ref>{{cite web | title = राणी एलिझाबेथ दुसरी राज्यारोहण | url = https://www.royal.uk/her-majesty-the-queen | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[टेक्सास इन्स्ट्‌रुमेन्ट्स]]च्या [[जॅक किल्बी]]ने [[इंटिग्रेटेड सर्किट]]साठी पहिला पेटंट घेतला.<ref>{{cite web | title = जॅक किल्बी आणि आयसी चिपचा शोध | url = https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/kilby/biographical/ | publisher = नोबेल फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[फ्रान्स]]मध्ये [[ग्रेनोबल]] येथे [[दहावे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ]] सुरू झाले.<ref>{{cite web | title = १९६८ हिवाळी ऑलिंपिक | url = https://olympics.com/en/olympic-games/grenoble-1968 | publisher = आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती}}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[टर्किश एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७५७]] जातीचे विमान [[डॉमिनिकन प्रजासत्ताक]] जवळ [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक समुद्रात]] कोसळून १८९ जण ठार झाले.<ref>{{cite web | title = विमान दुर्घटना अहवाल १९९६ | url = https://aviation-safety.net/ | publisher = एव्हिएशन सेफ्टी नेटवर्क}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००१|२००१]] - भारतात सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपान करण्यास आणि तंबाखू उत्पादनांच्या जाहिरातींवर बंदी लागू झाली.<ref>{{cite web | title = सार्वजनिक धूम्रपान बंदी निर्णय | url = https://main.mohfw.gov.in/ | publisher = आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> * २००१ - [[पश्चिम रेल्वे]]चे मुख्यालय असलेल्या [[चर्चगेट]]च्या इमारतीला शंभर वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल टपाल तिकीट प्रसिद्ध करण्यात आले.<ref>{{cite web | title = चर्चगेट मुख्यालयाची १०० वर्षे | url = https://www.indiapost.gov.in/ | publisher = भारतीय टपाल विभाग}}</ref> * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[संत तुकाराम]] महाराज यांचे चित्र असलेल्या विशेष नाण्याचे नवनिवडणूक प्रकाशन नवी दिल्ली येथे [[पंतप्रधान]] [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांच्या हस्ते झाले.<ref>{{cite web | title = संत तुकाराम स्मारक नाणे | url = https://rbi.org.in/ | publisher = भारतीय रिझर्व्ह बँक}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - चेचेन अतिरेक्यांनी [[रशिया]]त [[मॉस्को]]तील रेल्वेत बॉम्बस्फोट घडवून आणला, ज्यात ४० जण ठार झाले.<ref>{{cite web | title = मॉस्को मेट्रो स्फोट बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> * [[इ.स. २०२३|२०२३]] - [[२०२३ तुर्कस्तान आणि सिरीया भूकंप|तुर्कस्तान आणि सिरीयामध्ये झालेल्या भूकंपात]] ५७,६५८ व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.<ref>{{Cite web|author=National Earthquake Information Center|title=M 7.8 - 26 km E of Nurdağı, Turkey|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive|date=6 February 2023|publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref><ref>{{Cite web|author=National Earthquake Information Center|title=M 7.5 - 4 km SSE of Ekinözü, Turkey|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jlqa/executive|date=6 February 2023|publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १६११|१६११]] - [[चोंग्झेन]], [[:वर्ग:चिनी सम्राट|चिनी सम्राट]].<ref>{{cite web | title = चोंग्झेन सम्राट चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[मुस्तफा दुसरा, ऑट्टोमन सम्राट]].<ref>{{cite web | title = ऑट्टोमन सम्राट मुस्तफा दुसरा | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६६५|१६६५]] - [[ॲन, इंग्लंड|ॲन]], इंग्लंडची राणी.<ref>{{cite web | title = राणी ॲन चरित्र | url = https://www.royal.uk/queen-anne | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १६९५|१६९५]] - [[निकोलस बर्नोली]], स्विस [[:वर्ग:गणितज्ञ|गणितज्ञ]].<ref>{{cite web | title = निकोलस बर्नोली गणिती कार्य | url = https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/ | publisher = मॅकट्यूटर गणित इतिहास संग्रहालय}}</ref> * [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[सेलर यंग]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: सेलर यंग | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[गॉर्डन व्हाइट]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: गॉर्डन व्हाइट | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[एलियास हेन्ड्रेन]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: एलियास हेन्ड्रेन | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[जॉर्ज हर्मन रुथ, जुनियर]], [[:वर्ग:अमेरिकन बेसबॉल खेळाडू|अमेरिकन बेसबॉल खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = बेब रुथ चरित्र | url = https://m.mlb.com/ | publisher = मेजर लीग बेसबॉल}}</ref> * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[रोनाल्ड रेगन]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web | title = रोनाल रेगन चरित्र | url = https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/ronald-reagan/ | publisher = व्हाईट हाऊस}}</ref> * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[ॲव्हा ब्राउन]], [[ॲडॉल्फ हिटलर|ॲडॉल्फ हिटलर]]ची सोबतीण.<ref>{{cite web | title = इव्हा ब्राऊन चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[कवी प्रदीप|कवी प्रदीप]], हिंदी कवी.<ref>{{cite web | title = कवी प्रदीप आणि त्यांची गीते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[ब्रायन लकहर्स्ट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: ब्रायन लकहर्स्ट | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[बॉब मार्ली]], [[जमैका|जमैकन]] संगीतकार.<ref>{{cite web | title = बॉब मार्ली संगीत कारकीर्द | url = https://www.bobmarley.com/ | publisher = बॉब मार्ली अधिकृत संकेतस्थळ}}</ref> * [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[डॅरेन लेहमान]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: डॅरेन लेहमान | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[टोनी सुजी]], [[:वर्ग:केन्याचे क्रिकेट खेळाडू|केन्याचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: टोनी सुजी | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[ब्रॅन्डन टेलर]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: ब्रॅन्डन टेलर | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[आर्थर ॲश]], अमेरिकन टेनिस खेळाडू.<ref>{{cite web | title = आर्थर ॲश जीवनपट | url = https://www.atptour.com/ | publisher = एटीपी टूर}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १५९३|१५९३]] - [[ओगिमाची]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref>{{cite web | title = सम्राट ओगिमाची | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६८५|१६८५]] - [[चार्ल्स दुसरा, इंग्लंड|चार्ल्स दुसरा]], इंग्लंडचा राजा.<ref>{{cite web | title = राजा चार्ल्स दुसरा | url = https://www.royal.uk/king-charles-ii | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १७४०|१७४०]] - [[पोप क्लेमेंट बारावा]].<ref>{{cite web | title = पोप क्लेमेंट बारावा | url = https://www.vatican.va/ | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[लिओ फोन कॅप्रिव्ही]], [[:वर्ग:जर्मनीचे चान्सेलर|जर्मनीचा चॅन्सेलर]].<ref>{{cite web | title = लिओ फोन कॅप्रिव्ही चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[गुस्टाफ क्लिम्ट]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रियन चित्रकार|ऑस्ट्रियन चित्रकार]].<ref>{{cite web | title = गुस्टाफ क्लिम्ट कलाकृती | url = https://www.klimt.com/ | publisher = क्लिम्ट फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[मोतीलाल नेहरू]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web | title = पंडित मोतीलाल नेहरू जीवन चरित्र | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[सयाजीराव गायकवाड]], [[वडोदरा|बडोद्याचे]] महाराज.<ref>{{cite web | title = महाराजा सयाजीराव गायकवाड कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[जॉर्ज सहावा, इंग्लंड|जॉर्ज सहावा]], इंग्लंडचा राजा.<ref>{{cite web | title = राजा जॉर्ज सहावा | url = https://www.royal.uk/king-george-vi | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[एमिलियो अग्विनाल्दो]], [[:वर्ग:फिलिपिन्सचे राष्ट्राध्यक्ष|फिलिपाईन्सचा पहिला राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web | title = एमिलियो अग्विनाल्दो चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[ऋत्विक घटक]], चित्रपट निर्माते.<ref>{{cite web | title = चित्रपट दिग्दर्शक ऋत्विक घटक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[चार्ल्स गुफ्फ्रोय]], बर्लिनची भिंत ओलांडताना मृत्यू पत्करणारा शेवटचा माणूस.<ref>{{cite web | title = बर्लिनच्या भिंतीचा इतिहास | url = https://www.berlin.de/en/ | publisher = बर्लिन अधिकृत पोर्टल}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[आर्थर ॲश]], अमेरिकन टेनिस खेळाडू.<ref>{{cite web | title = टेनिसपटू आर्थर ॲश | url = https://www.atptour.com/ | publisher = एटीपी टूर}}</ref> * [[इ.स. २००१|२००१]] - बॅ. [[विठ्ठलराव गाडगीळ]], काँग्रेसचे नेते व माजी केंद्रीय मंत्री.<ref>{{cite web | title = विठ्ठलराव गाडगीळ कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[लता मंगेशकर]], भारतीय पार्श्वगायिका.<ref>{{cite web | title = गानकोकिळा लता मंगेशकर यांचे निधन | url = https://www.maharashtra.gov.in/ | publisher = महाराष्ट्र शासन माहिती व जनसंपर्क विभाग}}</ref> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - [[द्वारकानाथ संझगिरी]], क्रीडा समीक्षक व सिनेनिवेदक.<ref>{{cite web | title = द्वारकानाथ संझगिरी यांचे निधन | url = https://lokmat.com/ | publisher = लोकमत}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * [[वैतंगी दिन]] - [[न्यू झीलंड]].<ref>{{cite web | title = वैतंगी दिन साजरा | url = https://nzhistory.govt.nz/ | publisher = न्यू झीलंड इतिहास विभाग}}</ref> * बॉब मार्ली दिन - [[जमैका]], [[इथियोपिया]].<ref>{{cite web | title = बॉब मार्ली सांस्कृतिक दिन | url = https://www.visitjamaica.com/ | publisher = जमैका पर्यटन मंडळ}}</ref> * जम्मू-काश्मीर दिन == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||february/6}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- [[फेब्रुवारी ४]] - [[फेब्रुवारी ५]] - '''फेब्रुवारी ६''' - [[फेब्रुवारी ७]] - [[फेब्रुवारी ८]] - [[फेब्रुवारी ९]] - ([[फेब्रुवारी महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] babyw0thgvgl99l2efjfc99hmbv6p1u 2711285 2711284 2026-09-22T14:03:47Z अभय नातू 206 /* चौथे शतक */ 2711285 wikitext text/x-wiki {{फेब्रुवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|फेब्रुवारी|६|३७|३७}} == ठळक घटना == === चौथे शतक === * [[इ.स. ३३७|३३७]] - [[पोप ज्युलियस पहिला|ज्युलियस पहिल्याची]] [[पोप]]पदी निवड.<ref>{{cite web | title = पोप ज्युलियस पहिला - कॅथोलिक ज्ञानकोश | url = https://www.newadvent.org/cathen/08562a.htm | publisher = न्यू ॲडव्हेंट}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८८|१७८८]] - [[मॅसेच्युसेट्स]]ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] संविधान मान्य केले.<ref>{{cite web | title = मॅसेच्युसेट्स संविधान मंजुरी | url = https://www.archives.gov/milestone-documents/constitution | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१९|१८१९]] - सर [[थॉमस स्टॅमफर्ड रॅफल्स]]ने [[सिंगापुर]]ची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सिंगापूरचा इतिहास आणि स्थापना | url = https://www.nlb.gov.sg/main/home | publisher = नॅशनल लायब्ररी बोर्ड सिंगापूर}}</ref> * [[इ.स. १८४०|१८४०]] - [[वैतंगीचा तह]]. [[न्यू झीलंड]] राष्ट्र म्हणून अस्तित्वात आले.<ref>{{cite web | title = वैतंगीचा तह | url = https://nzhistory.govt.nz/politics/treaty-of-waitangi | publisher = न्यू झीलंड इतिहास विभाग}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - ३० वर्षे वयावरील ब्रिटिश महिलांना मतदानाचा अधिकार मिळाला.<ref>{{cite web | title = ब्रिटनमधील महिला मतदानाचा इतिहास | url = https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/womenvote/ | publisher = यूके पार्लमेंट}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - अकिल रॅट्टी [[पोप पायस अकरावा]] झाला.<ref>{{cite web | title = पोप पायस अकरावा | url = https://www.vatican.va/content/pius-xi/en.html | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[कोलकाता]] विद्यापीठाच्या पदवीदान समारंभात [[वीणा दास]] या विद्यार्थिनीने बंगालचे राज्यपाल स्टॅन्ले जॅक्सन यांच्यावर गोळ्या झाडल्या.<ref>{{cite web | title = क्रांतीकारक वीणा दास यांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[अयोध्येचा राजा (चित्रपट)]] हा पहिला मराठी बोलपट प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web | title = पहिला मराठी बोलपट: अयोध्येचा राजा | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[जर्मनी]]त [[गार्मिश-पार्टेनकर्केन]] येथे [[चौथे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ]] सुरू झाले.<ref>{{cite web | title = १९३६ हिवाळी ऑलिंपिक | url = https://olympics.com/en/olympic-games/garmisch-partenkirchen-1936 | publisher = आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[न्यू जर्सी]]त [[वूडब्रिज टाउनशिप]] येथे रेल्वे अपघातात ८५ जण ठार तर ५०० जखमी झाले.<ref>{{cite web | title = वूडब्रिज रेल्वे दुर्घटना इतिहास | url = https://www.nytimes.com/ | publisher = द न्यू यॉर्क टाइम्स}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[जॉर्ज सहावा, इंग्लंड|जॉर्ज सहावा इंग्लंडचा राजा]] याचा अंत होऊन [[एलिझाबेथ दुसरी]] राणी झाली.<ref>{{cite web | title = राणी एलिझाबेथ दुसरी राज्यारोहण | url = https://www.royal.uk/her-majesty-the-queen | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[टेक्सास इन्स्ट्‌रुमेन्ट्स]]च्या [[जॅक किल्बी]]ने [[इंटिग्रेटेड सर्किट]]साठी पहिला पेटंट घेतला.<ref>{{cite web | title = जॅक किल्बी आणि आयसी चिपचा शोध | url = https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/kilby/biographical/ | publisher = नोबेल फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[फ्रान्स]]मध्ये [[ग्रेनोबल]] येथे [[दहावे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ]] सुरू झाले.<ref>{{cite web | title = १९६८ हिवाळी ऑलिंपिक | url = https://olympics.com/en/olympic-games/grenoble-1968 | publisher = आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती}}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[टर्किश एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७५७]] जातीचे विमान [[डॉमिनिकन प्रजासत्ताक]] जवळ [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक समुद्रात]] कोसळून १८९ जण ठार झाले.<ref>{{cite web | title = विमान दुर्घटना अहवाल १९९६ | url = https://aviation-safety.net/ | publisher = एव्हिएशन सेफ्टी नेटवर्क}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००१|२००१]] - भारतात सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपान करण्यास आणि तंबाखू उत्पादनांच्या जाहिरातींवर बंदी लागू झाली.<ref>{{cite web | title = सार्वजनिक धूम्रपान बंदी निर्णय | url = https://main.mohfw.gov.in/ | publisher = आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> * २००१ - [[पश्चिम रेल्वे]]चे मुख्यालय असलेल्या [[चर्चगेट]]च्या इमारतीला शंभर वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल टपाल तिकीट प्रसिद्ध करण्यात आले.<ref>{{cite web | title = चर्चगेट मुख्यालयाची १०० वर्षे | url = https://www.indiapost.gov.in/ | publisher = भारतीय टपाल विभाग}}</ref> * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[संत तुकाराम]] महाराज यांचे चित्र असलेल्या विशेष नाण्याचे नवनिवडणूक प्रकाशन नवी दिल्ली येथे [[पंतप्रधान]] [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांच्या हस्ते झाले.<ref>{{cite web | title = संत तुकाराम स्मारक नाणे | url = https://rbi.org.in/ | publisher = भारतीय रिझर्व्ह बँक}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - चेचेन अतिरेक्यांनी [[रशिया]]त [[मॉस्को]]तील रेल्वेत बॉम्बस्फोट घडवून आणला, ज्यात ४० जण ठार झाले.<ref>{{cite web | title = मॉस्को मेट्रो स्फोट बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> * [[इ.स. २०२३|२०२३]] - [[२०२३ तुर्कस्तान आणि सिरीया भूकंप|तुर्कस्तान आणि सिरीयामध्ये झालेल्या भूकंपात]] ५७,६५८ व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.<ref>{{Cite web|author=National Earthquake Information Center|title=M 7.8 - 26 km E of Nurdağı, Turkey|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive|date=6 February 2023|publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref><ref>{{Cite web|author=National Earthquake Information Center|title=M 7.5 - 4 km SSE of Ekinözü, Turkey|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jlqa/executive|date=6 February 2023|publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १६११|१६११]] - [[चोंग्झेन]], [[:वर्ग:चिनी सम्राट|चिनी सम्राट]].<ref>{{cite web | title = चोंग्झेन सम्राट चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[मुस्तफा दुसरा, ऑट्टोमन सम्राट]].<ref>{{cite web | title = ऑट्टोमन सम्राट मुस्तफा दुसरा | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६६५|१६६५]] - [[ॲन, इंग्लंड|ॲन]], इंग्लंडची राणी.<ref>{{cite web | title = राणी ॲन चरित्र | url = https://www.royal.uk/queen-anne | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १६९५|१६९५]] - [[निकोलस बर्नोली]], स्विस [[:वर्ग:गणितज्ञ|गणितज्ञ]].<ref>{{cite web | title = निकोलस बर्नोली गणिती कार्य | url = https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/ | publisher = मॅकट्यूटर गणित इतिहास संग्रहालय}}</ref> * [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[सेलर यंग]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: सेलर यंग | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[गॉर्डन व्हाइट]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: गॉर्डन व्हाइट | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[एलियास हेन्ड्रेन]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: एलियास हेन्ड्रेन | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[जॉर्ज हर्मन रुथ, जुनियर]], [[:वर्ग:अमेरिकन बेसबॉल खेळाडू|अमेरिकन बेसबॉल खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = बेब रुथ चरित्र | url = https://m.mlb.com/ | publisher = मेजर लीग बेसबॉल}}</ref> * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[रोनाल्ड रेगन]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web | title = रोनाल रेगन चरित्र | url = https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/ronald-reagan/ | publisher = व्हाईट हाऊस}}</ref> * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[ॲव्हा ब्राउन]], [[ॲडॉल्फ हिटलर|ॲडॉल्फ हिटलर]]ची सोबतीण.<ref>{{cite web | title = इव्हा ब्राऊन चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[कवी प्रदीप|कवी प्रदीप]], हिंदी कवी.<ref>{{cite web | title = कवी प्रदीप आणि त्यांची गीते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[ब्रायन लकहर्स्ट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: ब्रायन लकहर्स्ट | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[बॉब मार्ली]], [[जमैका|जमैकन]] संगीतकार.<ref>{{cite web | title = बॉब मार्ली संगीत कारकीर्द | url = https://www.bobmarley.com/ | publisher = बॉब मार्ली अधिकृत संकेतस्थळ}}</ref> * [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[डॅरेन लेहमान]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: डॅरेन लेहमान | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[टोनी सुजी]], [[:वर्ग:केन्याचे क्रिकेट खेळाडू|केन्याचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: टोनी सुजी | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[ब्रॅन्डन टेलर]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: ब्रॅन्डन टेलर | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[आर्थर ॲश]], अमेरिकन टेनिस खेळाडू.<ref>{{cite web | title = आर्थर ॲश जीवनपट | url = https://www.atptour.com/ | publisher = एटीपी टूर}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १५९३|१५९३]] - [[ओगिमाची]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref>{{cite web | title = सम्राट ओगिमाची | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६८५|१६८५]] - [[चार्ल्स दुसरा, इंग्लंड|चार्ल्स दुसरा]], इंग्लंडचा राजा.<ref>{{cite web | title = राजा चार्ल्स दुसरा | url = https://www.royal.uk/king-charles-ii | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १७४०|१७४०]] - [[पोप क्लेमेंट बारावा]].<ref>{{cite web | title = पोप क्लेमेंट बारावा | url = https://www.vatican.va/ | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[लिओ फोन कॅप्रिव्ही]], [[:वर्ग:जर्मनीचे चान्सेलर|जर्मनीचा चॅन्सेलर]].<ref>{{cite web | title = लिओ फोन कॅप्रिव्ही चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[गुस्टाफ क्लिम्ट]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रियन चित्रकार|ऑस्ट्रियन चित्रकार]].<ref>{{cite web | title = गुस्टाफ क्लिम्ट कलाकृती | url = https://www.klimt.com/ | publisher = क्लिम्ट फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[मोतीलाल नेहरू]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web | title = पंडित मोतीलाल नेहरू जीवन चरित्र | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[सयाजीराव गायकवाड]], [[वडोदरा|बडोद्याचे]] महाराज.<ref>{{cite web | title = महाराजा सयाजीराव गायकवाड कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[जॉर्ज सहावा, इंग्लंड|जॉर्ज सहावा]], इंग्लंडचा राजा.<ref>{{cite web | title = राजा जॉर्ज सहावा | url = https://www.royal.uk/king-george-vi | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[एमिलियो अग्विनाल्दो]], [[:वर्ग:फिलिपिन्सचे राष्ट्राध्यक्ष|फिलिपाईन्सचा पहिला राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web | title = एमिलियो अग्विनाल्दो चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[ऋत्विक घटक]], चित्रपट निर्माते.<ref>{{cite web | title = चित्रपट दिग्दर्शक ऋत्विक घटक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[चार्ल्स गुफ्फ्रोय]], बर्लिनची भिंत ओलांडताना मृत्यू पत्करणारा शेवटचा माणूस.<ref>{{cite web | title = बर्लिनच्या भिंतीचा इतिहास | url = https://www.berlin.de/en/ | publisher = बर्लिन अधिकृत पोर्टल}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[आर्थर ॲश]], अमेरिकन टेनिस खेळाडू.<ref>{{cite web | title = टेनिसपटू आर्थर ॲश | url = https://www.atptour.com/ | publisher = एटीपी टूर}}</ref> * [[इ.स. २००१|२००१]] - बॅ. [[विठ्ठलराव गाडगीळ]], काँग्रेसचे नेते व माजी केंद्रीय मंत्री.<ref>{{cite web | title = विठ्ठलराव गाडगीळ कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[लता मंगेशकर]], भारतीय पार्श्वगायिका.<ref>{{cite web | title = गानकोकिळा लता मंगेशकर यांचे निधन | url = https://www.maharashtra.gov.in/ | publisher = महाराष्ट्र शासन माहिती व जनसंपर्क विभाग}}</ref> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - [[द्वारकानाथ संझगिरी]], क्रीडा समीक्षक व सिनेनिवेदक.<ref>{{cite web | title = द्वारकानाथ संझगिरी यांचे निधन | url = https://lokmat.com/ | publisher = लोकमत}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * [[वैतंगी दिन]] - [[न्यू झीलंड]].<ref>{{cite web | title = वैतंगी दिन साजरा | url = https://nzhistory.govt.nz/ | publisher = न्यू झीलंड इतिहास विभाग}}</ref> * बॉब मार्ली दिन - [[जमैका]], [[इथियोपिया]].<ref>{{cite web | title = बॉब मार्ली सांस्कृतिक दिन | url = https://www.visitjamaica.com/ | publisher = जमैका पर्यटन मंडळ}}</ref> * जम्मू-काश्मीर दिन == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||february/6}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- [[फेब्रुवारी ४]] - [[फेब्रुवारी ५]] - '''फेब्रुवारी ६''' - [[फेब्रुवारी ७]] - [[फेब्रुवारी ८]] - [[फेब्रुवारी ९]] - ([[फेब्रुवारी महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] ra5c2vzjiygk4nwo7y34qgmfvj2phze 2711344 2711285 2026-09-22T21:59:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711344 wikitext text/x-wiki {{फेब्रुवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|फेब्रुवारी|६|३७|३७}} == ठळक घटना == === चौथे शतक === * [[इ.स. ३३७|३३७]] - [[पोप ज्युलियस पहिला|ज्युलियस पहिल्याची]] [[पोप]]पदी निवड.<ref>{{cite web | title = पोप ज्युलियस पहिला - कॅथोलिक ज्ञानकोश | url = https://www.newadvent.org/cathen/08562a.htm | publisher = न्यू ॲडव्हेंट}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८८|१७८८]] - [[मॅसेच्युसेट्स]]ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] संविधान मान्य केले.<ref>{{cite web | title = मॅसेच्युसेट्स संविधान मंजुरी | url = https://www.archives.gov/milestone-documents/constitution | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१९|१८१९]] - सर [[थॉमस स्टॅमफर्ड रॅफल्स]]ने [[सिंगापुर]]ची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सिंगापूरचा इतिहास आणि स्थापना | url = https://www.nlb.gov.sg/main/home | publisher = नॅशनल लायब्ररी बोर्ड सिंगापूर}}</ref> * [[इ.स. १८४०|१८४०]] - [[वैतंगीचा तह]]. [[न्यू झीलंड]] राष्ट्र म्हणून अस्तित्वात आले.<ref>{{cite web | title = वैतंगीचा तह | url = https://nzhistory.govt.nz/politics/treaty-of-waitangi | publisher = न्यू झीलंड इतिहास विभाग}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - ३० वर्षे वयावरील ब्रिटिश महिलांना मतदानाचा अधिकार मिळाला.<ref>{{cite web | title = ब्रिटनमधील महिला मतदानाचा इतिहास | url = https://www.parliament.uk/about/living-heritage/transformingsociety/electionsvoting/womenvote/ | publisher = यूके पार्लमेंट}}</ref> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - अकिल रॅट्टी [[पोप पायस अकरावा]] झाला.<ref>{{cite web | title = पोप पायस अकरावा | url = https://www.vatican.va/content/pius-xi/en.html | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[कोलकाता]] विद्यापीठाच्या पदवीदान समारंभात [[वीणा दास]] या विद्यार्थिनीने बंगालचे राज्यपाल स्टॅन्ले जॅक्सन यांच्यावर गोळ्या झाडल्या.<ref>{{cite web | title = क्रांतीकारक वीणा दास यांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[अयोध्येचा राजा (चित्रपट)]] हा पहिला मराठी बोलपट प्रदर्शित झाला.<ref>{{cite web | title = पहिला मराठी बोलपट: अयोध्येचा राजा | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[जर्मनी]]त [[गार्मिश-पार्टेनकर्केन]] येथे [[चौथे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ]] सुरू झाले.<ref>{{cite web | title = १९३६ हिवाळी ऑलिंपिक | url = https://olympics.com/en/olympic-games/garmisch-partenkirchen-1936 | publisher = आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[न्यू जर्सी]]त [[वूडब्रिज टाउनशिप]] येथे रेल्वे अपघातात ८५ जण ठार तर ५०० जखमी झाले.<ref>{{cite web | title = वूडब्रिज रेल्वे दुर्घटना इतिहास | url = https://www.nytimes.com/ | publisher = द न्यू यॉर्क टाइम्स}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[जॉर्ज सहावा, इंग्लंड|जॉर्ज सहावा इंग्लंडचा राजा]] याचा अंत होऊन [[एलिझाबेथ दुसरी]] राणी झाली.<ref>{{cite web | title = राणी एलिझाबेथ दुसरी राज्यारोहण | url = https://www.royal.uk/her-majesty-the-queen | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १९५९|१९५९]] - [[टेक्सास इन्स्ट्‌रुमेन्ट्स]]च्या [[जॅक किल्बी]]ने [[इंटिग्रेटेड सर्किट]]साठी पहिला पेटंट घेतला.<ref>{{cite web | title = जॅक किल्बी आणि आयसी चिपचा शोध | url = https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2000/kilby/biographical/ | publisher = नोबेल फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[फ्रान्स]]मध्ये [[ग्रेनोबल]] येथे [[दहावे हिवाळी ऑलिंपिक खेळ]] सुरू झाले.<ref>{{cite web | title = १९६८ हिवाळी ऑलिंपिक | url = https://olympics.com/en/olympic-games/grenoble-1968 | publisher = आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती}}</ref> * [[इ.स. १९९६|१९९६]] - [[टर्किश एरलाइन्स]]चे [[बोईंग ७५७]] जातीचे विमान [[डॉमिनिकन प्रजासत्ताक]] जवळ [[अटलांटिक महासागर|अटलांटिक समुद्रात]] कोसळून १८९ जण ठार झाले.<ref>{{cite web | title = विमान दुर्घटना अहवाल १९९६ | url = https://aviation-safety.net/ | publisher = एव्हिएशन सेफ्टी नेटवर्क}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००१|२००१]] - भारतात सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपान करण्यास आणि तंबाखू उत्पादनांच्या जाहिरातींवर बंदी लागू झाली.<ref>{{cite web | title = सार्वजनिक धूम्रपान बंदी निर्णय | url = https://main.mohfw.gov.in/ | publisher = आरोग्य व कुटुंब कल्याण मंत्रालय, भारत सरकार}}</ref> * २००१ - [[पश्चिम रेल्वे]]चे मुख्यालय असलेल्या [[चर्चगेट]]च्या इमारतीला शंभर वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल टपाल तिकीट प्रसिद्ध करण्यात आले.<ref>{{cite web | title = चर्चगेट मुख्यालयाची १०० वर्षे | url = https://www.indiapost.gov.in/ | publisher = भारतीय टपाल विभाग}}</ref> * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[संत तुकाराम]] महाराज यांचे चित्र असलेल्या विशेष नाण्याचे नवनिवडणूक प्रकाशन नवी दिल्ली येथे [[पंतप्रधान]] [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांच्या हस्ते झाले.<ref>{{cite web | title = संत तुकाराम स्मारक नाणे | url = https://rbi.org.in/ | publisher = भारतीय रिझर्व्ह बँक}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - चेचेन अतिरेक्यांनी [[रशिया]]त [[मॉस्को]]तील रेल्वेत बॉम्बस्फोट घडवून आणला, ज्यात ४० जण ठार झाले.<ref>{{cite web | title = मॉस्को मेट्रो स्फोट बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> * [[इ.स. २०२३|२०२३]] - [[२०२३ तुर्कस्तान आणि सिरीया भूकंप|तुर्कस्तान आणि सिरीयामध्ये झालेल्या भूकंपात]] ५७,६५८ व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.<ref>{{Cite web|author=National Earthquake Information Center|title=M 7.8 - 26 km E of Nurdağı, Turkey|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jllz/executive|date=6 February 2023|publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref><ref>{{Cite web|author=National Earthquake Information Center|title=M 7.5 - 4 km SSE of Ekinözü, Turkey|url=https://earthquake.usgs.gov/earthquakes/eventpage/us6000jlqa/executive|date=6 February 2023|publisher=[[United States Geological Survey]]}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १६११|१६११]] - [[चोंग्झेन]], [[:वर्ग:चिनी सम्राट|चिनी सम्राट]].<ref>{{cite web | title = चोंग्झेन सम्राट चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[मुस्तफा दुसरा, ऑट्टोमन सम्राट]].<ref>{{cite web | title = ऑट्टोमन सम्राट मुस्तफा दुसरा | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६६५|१६६५]] - [[ॲन, इंग्लंड|ॲन]], इंग्लंडची राणी.<ref>{{cite web | title = राणी ॲन चरित्र | url = https://www.royal.uk/queen-anne | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १६९५|१६९५]] - [[निकोलस बर्नोली]], स्विस [[:वर्ग:गणितज्ञ|गणितज्ञ]].<ref>{{cite web | title = निकोलस बर्नोली गणिती कार्य | url = https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/ | publisher = मॅकट्यूटर गणित इतिहास संग्रहालय}}</ref> * [[इ.स. १८७६|१८७६]] - [[सेलर यंग]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: सेलर यंग | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८८२|१८८२]] - [[गॉर्डन व्हाइट]], [[:वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू|दक्षिण आफ्रिकेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: गॉर्डन व्हाइट | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८८९|१८८९]] - [[एलियास हेन्ड्रेन]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: एलियास हेन्ड्रेन | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १८९५|१८९५]] - [[जॉर्ज हर्मन रुथ, जुनियर]], [[:वर्ग:अमेरिकन बेसबॉल खेळाडू|अमेरिकन बेसबॉल खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = बेब रुथ चरित्र | url = https://m.mlb.com/ | publisher = मेजर लीग बेसबॉल}}</ref> * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[रोनाल्ड रेगन]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web | title = रोनाल रेगन चरित्र | url = https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/ronald-reagan/ | publisher = व्हाईट हाऊस | access-date = 2026-09-22 | archive-date = 2021-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20211008131410/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/presidents/ronald-reagan/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[ॲव्हा ब्राउन]], [[ॲडॉल्फ हिटलर|ॲडॉल्फ हिटलर]]ची सोबतीण.<ref>{{cite web | title = इव्हा ब्राऊन चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[कवी प्रदीप|कवी प्रदीप]], हिंदी कवी.<ref>{{cite web | title = कवी प्रदीप आणि त्यांची गीते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[ब्रायन लकहर्स्ट]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: ब्रायन लकहर्स्ट | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[बॉब मार्ली]], [[जमैका|जमैकन]] संगीतकार.<ref>{{cite web | title = बॉब मार्ली संगीत कारकीर्द | url = https://www.bobmarley.com/ | publisher = बॉब मार्ली अधिकृत संकेतस्थळ}}</ref> * [[इ.स. १९७०|१९७०]] - [[डॅरेन लेहमान]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: डॅरेन लेहमान | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[टोनी सुजी]], [[:वर्ग:केन्याचे क्रिकेट खेळाडू|केन्याचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: टोनी सुजी | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[ब्रॅन्डन टेलर]], [[:वर्ग:झिम्बाब्वेचे क्रिकेट खेळाडू|झिम्बाब्वेचा क्रिकेट खेळाडू]].<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: ब्रॅन्डन टेलर | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[आर्थर ॲश]], अमेरिकन टेनिस खेळाडू.<ref>{{cite web | title = आर्थर ॲश जीवनपट | url = https://www.atptour.com/ | publisher = एटीपी टूर}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. १५९३|१५९३]] - [[ओगिमाची]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]].<ref>{{cite web | title = सम्राट ओगिमाची | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १६८५|१६८५]] - [[चार्ल्स दुसरा, इंग्लंड|चार्ल्स दुसरा]], इंग्लंडचा राजा.<ref>{{cite web | title = राजा चार्ल्स दुसरा | url = https://www.royal.uk/king-charles-ii | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १७४०|१७४०]] - [[पोप क्लेमेंट बारावा]].<ref>{{cite web | title = पोप क्लेमेंट बारावा | url = https://www.vatican.va/ | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १८९९|१८९९]] - [[लिओ फोन कॅप्रिव्ही]], [[:वर्ग:जर्मनीचे चान्सेलर|जर्मनीचा चॅन्सेलर]].<ref>{{cite web | title = लिओ फोन कॅप्रिव्ही चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[गुस्टाफ क्लिम्ट]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रियन चित्रकार|ऑस्ट्रियन चित्रकार]].<ref>{{cite web | title = गुस्टाफ क्लिम्ट कलाकृती | url = https://www.klimt.com/ | publisher = क्लिम्ट फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[मोतीलाल नेहरू]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक.<ref>{{cite web | title = पंडित मोतीलाल नेहरू जीवन चरित्र | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[सयाजीराव गायकवाड]], [[वडोदरा|बडोद्याचे]] महाराज.<ref>{{cite web | title = महाराजा सयाजीराव गायकवाड कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - [[जॉर्ज सहावा, इंग्लंड|जॉर्ज सहावा]], इंग्लंडचा राजा.<ref>{{cite web | title = राजा जॉर्ज सहावा | url = https://www.royal.uk/king-george-vi | publisher = ब्रिटिश राजपरिवार}}</ref> * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[एमिलियो अग्विनाल्दो]], [[:वर्ग:फिलिपिन्सचे राष्ट्राध्यक्ष|फिलिपाईन्सचा पहिला राष्ट्राध्यक्ष]].<ref>{{cite web | title = एमिलियो अग्विनाल्दो चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[ऋत्विक घटक]], चित्रपट निर्माते.<ref>{{cite web | title = चित्रपट दिग्दर्शक ऋत्विक घटक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[चार्ल्स गुफ्फ्रोय]], बर्लिनची भिंत ओलांडताना मृत्यू पत्करणारा शेवटचा माणूस.<ref>{{cite web | title = बर्लिनच्या भिंतीचा इतिहास | url = https://www.berlin.de/en/ | publisher = बर्लिन अधिकृत पोर्टल}}</ref> * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[आर्थर ॲश]], अमेरिकन टेनिस खेळाडू.<ref>{{cite web | title = टेनिसपटू आर्थर ॲश | url = https://www.atptour.com/ | publisher = एटीपी टूर}}</ref> * [[इ.स. २००१|२००१]] - बॅ. [[विठ्ठलराव गाडगीळ]], काँग्रेसचे नेते व माजी केंद्रीय मंत्री.<ref>{{cite web | title = विठ्ठलराव गाडगीळ कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-22 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[लता मंगेशकर]], भारतीय पार्श्वगायिका.<ref>{{cite web | title = गानकोकिळा लता मंगेशकर यांचे निधन | url = https://www.maharashtra.gov.in/ | publisher = महाराष्ट्र शासन माहिती व जनसंपर्क विभाग}}</ref> * [[इ.स. २०२५|२०२५]] - [[द्वारकानाथ संझगिरी]], क्रीडा समीक्षक व सिनेनिवेदक.<ref>{{cite web | title = द्वारकानाथ संझगिरी यांचे निधन | url = https://lokmat.com/ | publisher = लोकमत}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * [[वैतंगी दिन]] - [[न्यू झीलंड]].<ref>{{cite web | title = वैतंगी दिन साजरा | url = https://nzhistory.govt.nz/ | publisher = न्यू झीलंड इतिहास विभाग}}</ref> * बॉब मार्ली दिन - [[जमैका]], [[इथियोपिया]].<ref>{{cite web | title = बॉब मार्ली सांस्कृतिक दिन | url = https://www.visitjamaica.com/ | publisher = जमैका पर्यटन मंडळ}}</ref> * जम्मू-काश्मीर दिन == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||february/6}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- [[फेब्रुवारी ४]] - [[फेब्रुवारी ५]] - '''फेब्रुवारी ६''' - [[फेब्रुवारी ७]] - [[फेब्रुवारी ८]] - [[फेब्रुवारी ९]] - ([[फेब्रुवारी महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 9kxqznt860ebxxgxq2ibk8tg8ic04xr 0 1692 2711320 2701905 2026-09-22T20:26:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711320 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{For|the magazine about archaeology|Archaeology (magazine)}} {{pp-move-indef}} [[File:archaeology.rome.arp.jpg|thumb|right|सुमारे २००० वर्षे जुने [[प्राचीन रोम]]मधील [[अवशेष|अवशेषांचे]] उत्खनन करताना [[पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ|पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांचा]] एक चमू.]] '''पुरातत्त्वशास्त्र''' म्हणजे प्राचीन [[मानव|मानवी]] [[समाज|समाजाचे]] अध्ययन आहे. ते करण्यासाठी प्राचीन लोकांनी मागे सोडलेल्या अवशेषांचा शोध घेऊन व त्यांचे सखोल निरीक्षण करावे लागते. निरीक्षणातून मिळालेल्या माहितीचे विश्लेषण करतात. त्यासाठी त्या जुन्या कालखंडातील हवामान, भौगोलिक परिस्थिती, ज्ञात इतिहास आणि एकूणच तत्कालीन पर्यावरण विचारात घेतात. यांत अनेक गोष्टींचा अंतर्भाव असल्यामुळे, हे शास्त्र [[विज्ञान]] व [[मानवशास्त्र]] अशा दोन्ही विभागांत समजले जाऊ शकते. प्राचीन भारतीय इतिहासाची पुरावे हे पुरातत्त्व अभ्यासाच्या आधारे मिळालेले आहेत ज्या प्रमाणे सिंधू संस्कृती हडप्पाकालीन स्थळे या सर्व घटकांचा अभ्यास पुरातत्त्व शास्त्राच्या माध्यमातून केला गेलेला आहे पुरातत्त्वशास्त्र हे मानव जातीचा इतिहास शोधते. सुमारे २.५ लाख वर्षांपूर्वी [[आफ्रिका|आफ्रिकेत]] मानवाने प्रथमतः तयार केलेल्या [[दगडी हत्यार|दगडी हत्यारापासून]] ते नजीकच्या काही दशकांपर्यंतच्या काळाचा अभ्यास या विषयात येतो..<ref>Wainright, Martin. "Archaeologists dig into Greenham peace camp" in [http://www.guardian.co.uk/science/2008/dec/08/archaeologists-greenham-science-politics ''The Guardian'']</ref>.त्याकाळचा अभास करण्यास [[इतिहासकार|इतिहासकारांना]] काहीच साधन लिखित स्वरूपात उपलब्ध नसते. हा काळ म्हणजे [[मानवी इतिहास|मानवी इतिहासाच्या]] एकूण काळापैकी सुमारे ९९ % काळ आहे. म्हणज्र प्रागैतिहासिक ते साक्षरतेचा प्रसार होईपर्यंतचा काळ.<ref name="Renfrew_Bahn1991"/> पुरातत्त्वशास्त्राचा उद्देश [[मानवी उत्क्रांती]]पासून ते [[सांस्कृतिक उत्क्रांती]]पर्यंतचा [[सांस्कृतिक इतिहास]] जाणून घेणे हा आहे.<ref name="thinking_from_things">{{स्रोत पुस्तक | last1 = Wylie | first1 = Alison | title = Thinking from things: essays in the philosophy of archaeology | year = 2002 | url = https://archive.org/details/thinkingfromthin0000wyli | वर्ष = 2002 | प्रकाशक = University of California Press | स्थान = Berkeley | आयएसबीएन = 0-520-22361-6 | पृष्ठ = [https://archive.org/details/thinkingfromthin0000wyli/page/31 31] }}</ref> पुरातत्त्वशास्त्रात खालील गोष्टींचा अंतर्भाव होतो. निरीक्षण व सर्वेक्षण, [[उत्खनन]] आणि मिळालेल्या माहितीच्या आधारे उत्खननानंतरचे विश्लेषण. यानंतर पुरातन काळाची अधिक माहिती मिळू शकते. व्यापक अर्थाने, पुरातत्त्वशास्त्र हे परस्परावलंबी शाखांतील शोधांवर अवलंबून आहे. त्या शाखा म्हणजे [[इतिहास]], [[कलेचा इतिहास]], [[वैज्ञानिक शास्त्रे]], [[भूगर्भशास्त्र]],<ref name=Gladfelter1977>Gladfelter (1977)</ref><ref name=Watters1992>Watters (1992)</ref><ref name=Watters2000>Watters (2000)</ref> तसेच [[भाषाशास्त्र]], [[भौतिकशास्त्र]], [[माहिती विज्ञान]], [[रसायन शास्त्र]], [[संख्याशास्त्र]], [[जीवशास्त्र|जीवशास्त्राच्या]] इतर शाखा [[पुरापर्यावरणशास्त्र]](paleoecology), [[paleontology]], [[पुराप्राणिशास्त्र]](paleozoology), [[paleoethnobotany]], व [[पुराजीव शास्त्र]](paleobotany) [[१९वे शतक|१९व्या शतकात]] [[युरोप]]मध्ये [[पुरातनधर्म]] म्हणून या शाखेचा उदय झाला. त्यानंतर संपूर्ण जगात ही एक विद्याशाखा म्हणून मान्यता पावली. शास्त्राच्या विस्तारादरम्यान अनेक विद्याशाखांचा विकास झाला. पुरातत्त्वशास्त्रास साहाय्यभूत ठरणारी अनेक वेगवेगळी वैज्ञानिक तंत्रे विकसित करण्यात आली. या शास्त्रास नकली पुरातत्त्वशास्त्र यापासून ते मानवी अवशेषांच्या उत्खननास विरोध अशा अनेक गोष्टींचा सामना करावा लागला आहे. == पुरातत्त्वशास्त्राचा इतिहास == {{main|History of archaeology}} १९व्या शतकाचे मध्यात आधुनिक पुरातत्त्वशास्त्राचे मूळ [[युरोप]] मध्ये रुजले. [[भूगर्भशास्त्र|भूगर्भशास्त्राच्या]] वैज्ञानिक प्रगतीनंतर त्याचा विकास झाला. त्यामुळे पृथ्वीचे वय केवळ हजारो वर्षे नसून कोट्यवधी वर्षे आहे हे सिद्ध झाले. यानंतर सन १८५९ मध्ये, [[चार्ल्स डार्विन]]चे 'ओरिजिन ऑफ स्पीशीज्' हे पुस्तक प्रकाशित झाले व त्याने [[उत्क्रांती]]चा सिद्धान्त अधोरेखित झाला. ,[[मानवजात]] ही खरोखरच लाखो वर्षे जुनी आहे यावर वैज्ञानिकांना विश्वास ठेवावयाला लागला. त्यामुळे भूगर्भशास्त्र चळवळीस प्रोत्साहन मिळाले. त्यामुळे अधिकाधिक लोक या शास्त्राच्या अभ्यासात रस दाखवू लागले. दरम्यान, सन १८४८ मध्ये, [[डॅनिश]] [[इतिहासकार]] [[क्रिस्चियन जर्गेनेसेन थॉमसेन]]ने 'ए गाईड टु नॉर्दर्न अ‍ॅन्टिक्विटीज' हे पुस्तक प्रकाशित केले. त्यात त्याने एक कल्पना मांडली. ती अशी की, युरोपमधील प्रागैतिहासिक काळ हा त्या काळच्या मानवांनी वापरलेल्या सामग्रीनुसार, तीन कालखंडांत विभागला जाऊ शकतो. [[अश्म युग]], [[ताम्र युग]] व [[लोह युग]]. मानवाची पौराणिकता, उत्क्रांती व हा तीन-युग-सिद्धान्त या तीन तत्त्वांवर आधुनिक पुरातत्त्वशास्त्राचे बांधकाम झाले आहे.<ref name=Renfrew_Bahn1991#2>Renfrew and Bahn (2004 [1991]:26)</ref> त्यानंतर, पूर्वीच्या पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी जगातील विविध स्थळांवरती संशोधन सुरू केले. [[हेन्‍रिच श्लिमान]] याने [[ट्रॉय]] येथे [[ईजियन संस्कृती]], तसेच [[ऑर्थर ईव्हान्स]] याने [[क्रीट]] तर [[जॉन लॉईड स्टिफेन्स]] हा [[मायासंस्कृती]]बद्दल पुनःसंशोधन करण्यात प्रमुख होता. या संशोधकांनी अवलंबिलेली पद्धत आजच्या मानकांच्या दृष्टिकोनातून बघितले असता दोषपूर्ण होती. त्यांची विचारसरणी ही अगदी युरोपधार्जिणी व पूर्वग्रहित होती. {{भाषांतर}} प्राचीन काळातील पुरातन पुरातत्त्वशास्त्र्यांनी ट्रॉय येथील हेनरिक स्लीमॅनॅन आणि क्रेट येथील आर्थर इव्हान्स यांच्या उत्खननात प्राचीन एजियन संस्कृतीचा अभ्यास करून जगभरातील विविध क्षेत्रांचे अन्वेषण करण्यास सुरुवात केली, तर जॉन लॉईड स्टीफन्स पुन्हा शोधात एक महत्त्वाची व्यक्ती होती. माया सभ्यता संपूर्ण मध्य अमेरिका. तथापि, या पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी नियोजित केलेली पद्धती आजच्या मानदंडांद्वारे अत्यंत खराब झाली आणि बहुतेक युरोपियन पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी अनेकदा ॲडवर्ड टायलर आणि लुईस हेन्री मॉर्गन यांच्यासारख्या मानववंशीय आणि नृवंशविज्ञानविषयक खात्यांवर विश्वास ठेवला ज्यायोगे समकालीन "क्रूर" "अशा मूलतत्त्वांमध्ये युरोपच्या ऐतिहासिक लोक असलेल्या मूळ अमेरिकन लोकांसारखे लोक. [8] लवकरच पुरातत्त्वशास्त्राचा नवीन विषय उत्तर अमेरिकेत पसरला, जिथे तो सॅम्युअल हेवन आणि विलियम हेन्री होम्स सारख्या आकृत्यांनी घेतला गेला, ज्याने प्राचीनांना खोदले होते. मूळ अमेरिकन स्मारक. [9] पुरातात्वशास्त्राचा खरा विकास १९व्या शतकाच्या शेवटी होऊ लागला. त्यावेळी [[ऑगस्टस पीट रिव्हर्स]] याने [[दक्षिण इंग्लंड]] मध्ये [[क्रानबोर्न चेज]] येथे पद्धतशीररीत्या उत्खनन करून हे दर्शविले की, तेथील उत्खननातील सौंदर्य व मूल्य हेच महत्त्वाचे नाहीत तर सापडणारी प्रत्येक वस्तू ही अमूल्य आहे. या विद्याशाखेत नंतर काही संशोधकांनी १९व्या शतकाच्या अखेरीस व २०व्या शतकाच्या सुरुवातीला झळाळी आणली. [[इजिप्त]] व [[पॅलेस्टाइन]] येथे [[सर विल्यम फ्लिंडर्स पेट्री]] यांनी उत्खनन केले तर [[भारत|भारतात]] [[सर मोरटाइमर व्हीलर]] यांनी.<ref name=Renfrew_Bahn1991#5>Renfrew and Bahn (2004 [1991]:33-35)</ref> ==सिद्धान्त== {{main|Archaeological theory}} [[पुरातत्त्वशास्त्रीय सिद्धान्त]] ===उद्देश=== [[File:Australopithecus africanus - Cast of taung child.jpg|thumb|[[दक्षिण आफ्रिका]] येथे शोधलेली टॉंग मुलाची कवटी. पुरातत्त्वशास्त्राशिवाय आपण [[मानवाची उत्क्रांती]] कशी झाली हे समजूच शकत नाही.]] प्रागैतिहासिक काळाबद्दल जाणून घ्यायचे असल्यास पुरातत्त्वशास्त्र हा एकच मार्ग उपलब्ध आहे.[[मानवाची उत्क्रांती]] ही याच प्रागैतिहासिक काळात घडली. पुरातत्त्वशास्त्र हे मानवाच्या अनेक तांत्रिकदृष्ट्या झालेल्या विकासावर प्रकाश टाकते. उदा० [[अग्नी (क्षेपणास्त्र)]]चा वापर करण्याची कल्पना, दगडांच्या हत्यारांचा विकास, [[धातुशास्त्र|धातुशास्त्राचा]] शोध, [[धर्म|धर्माची]] सुरुवात व [[शेती|शेतीची]] सुरुवात इत्यादी. जुन्या काळातील या मानवजातीत घडलेल्या उत्क्रांतीबद्दल व तांत्रिकदृष्ट्या झालेल्या बदलाबद्दल पुरातत्त्वशास्त्राच्या मदतीशिवाय आपण काहीच जाणू शकणार नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro |title=Kevin Greene - ''Archaeology: an Introduction'' |access-date=2010-05-15 |archive-date=2013-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130123100909/http://www.staff.ncl.ac.uk/kevin.greene/wintro/ |url-status=dead }}</ref> {{भाषांतर}} तथापि, केवळ प्रागैतिहासिक, पूर्व-साक्षर संस्कृतीच नव्हे तर ऐतिहासिक पुरातत्त्वशास्त्राच्या उप-अनुशासनाद्वारे पुरातत्त्व वापरून, ऐतिहासिक, साक्षर संस्कृतींचा अभ्यास केला जाऊ शकतो. प्राचीन ग्रीस आणि मेसोपोटेमिया सारख्या बऱ्याच साक्षर संस्कृतींसाठी, त्यांचे उर्वरित रेकॉर्ड नेहमी अपूर्ण आणि नेहमीच हळूहळू पक्षपाती होते. बऱ्याच समाजात, साक्षरता अभिजात वर्गांसारखीच होती, जसे की पाळक किंवा न्यायालय किंवा मंदिराची नोकरशाही. कुटूंबातील साक्षरतेला कधीकधी कर्जाच्या आणि करारावर मर्यादित केले गेले आहे. कुटूंबांची आवड आणि जागतिक दृष्टी बहुतेकदा लोकांच्या जीवनातील आणि लोकांच्या आवडींकडे वेगळे असते. सामान्य जनतेच्या अधिक प्रतिनिधींनी उत्पादित केलेल्या लेखनांना ग्रंथालयेमध्ये आपले मार्ग शोधण्याची शक्यता नव्हती आणि वंशावळीसाठी ते जतन केले जाऊ शकत होते. अशा प्रकारे, लिखित नोंदी पूर्वाग्रह, मान्यते, सांस्कृतिक मूल्ये आणि संभवत: मोठ्या प्रमाणात लोकसंख्येचा एक लहान भाग असलेल्या व्यक्तींच्या मर्यादित श्रेणीची फसवणूक दर्शवितात. म्हणून, लिखित रेकॉर्ड एकमेव स्रोतावर विश्वास ठेवू शकत नाही. भौतिक अभिलेख समाजाच्या वाजवी प्रतिरूपाच्या अगदी जवळ आहे, जरी त्याचे स्वतःच्या अकार्यक्षमतेच्या अधीन आहे, जसे सैम्पलिंग पूर्वाग्रह आणि विभेदक संरक्षण ===विविध मार्ग=== सर्व पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांची एखाद्या पुरातत्त्वशास्त्रीय सिद्धान्तास चिकटून राहण्यास एकवाक्यता नाही. १९व्या शतकात जेव्हा या शास्त्राचा विकास होत होता त्यावेळेस [[सांस्कृतिक इतिहास पुरातत्त्वशास्त्र]] हा सिद्धान्त प्रथम प्रतिपादला गेला. त्याचे ध्येय, [[संस्कृती]] का व कशी बदलली यावरील विवेचन आणि त्यांनी केलेल्या कामांचे उदात्तीकरण एवढाच होता.<ref name="autogenerated1">Trigger (1989)</ref> २०व्या शतकाच्या सुरुवातीस ज्या संशोधकांनी पूर्वीच्या समाजाचा अभ्यास केला, त्यांनी ते दुवे सरळ सध्या अस्तित्वात असलेल्या समाजाशी जोडले.(जसे अमेरिकेतील रहिवासी, सायबेरियातील लोक, मेसोपोटेमियातील लोक इत्यादी). त्यांनी पूर्वीच्या संस्कृतीची व सध्याच्या संस्कृतीची तुलनाच केली.<ref name="autogenerated1" /> १९६०व्या दशकात ल्युविस बिनफोर्ड, केंट फ्लॉनेरी सारख्या अमेरिकेन संशोधकांनी सुरू केलेल्या एका मोहिमेत याविरुद्ध एकप्रकारचा लढाच पुकारला.<ref name=Binford1962>Binford (1962)</ref><ref name=Flannery1967>Flannery (1967)</ref> त्यांनी "नवीन पुरातत्त्वशास्त्र" प्रस्तावित केले. हे नवे शास्त्र "वैज्ञानिकदृष्ट्या" सक्षम व [[वैज्ञानिक पद्धती]]वरच अवलंबून असून, परीक्षण करून [[कारणमीमांसा]] देणारे होते. त्यापैकी एक भाग [[processual archaeology]] म्हणून ओळखला जाऊ लागला.<ref name="autogenerated1" /> सन १९८०मध्ये जी [[अत्याधुनिक]] मोहीम सुरू झाली तिचा प्रमुख ब्रिटिश पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ 'मायकल शांक्स' होता. <ref name=Shanks_Tilley1987>Shanks and Tilley (1987)</ref><ref name=Shanks_Tilley1988>Shanks and Tilley (1988)</ref><ref name=Shanks1991>Shanks (1991)</ref><ref name=Shanks1993>Shanks (1993)</ref> [[Christopher Tilley]],<ref name=Tilley1993>Tilley (1993)</ref> [[Daniel Miller (anthropologist)|Daniel Miller]],<ref name=Miller_Tilley1984>Miller and Tilley1984</ref><ref name=Miller_etal1989>Miller et al. (1989)</ref> and [[Ian Hodder]],<ref name=Hodder1982>Hodder (1982)</ref><ref name=Hodder1985>Hodder (1985)</ref><ref name=Hodder1987>Hodder (1987)</ref><ref name=Hodder1990>Hodder (1990)</ref><ref name=Hodder1991>Hodder (1991)</ref><ref name=Hodder1992>Hodder (1992)</ref> ती मोहीम पुढे [[post-processual archaeology]] म्हणून ओळखली जाऊ लागली. त्यांनी जुन्या पद्धतीवर प्रश्नचिन्ह लावले व स्वयं-सिद्धान्त प्रतिक्रियेचे महत्त्व विशद केले.{{Citation needed|date=October 2007}} यामुळे विवाद उत्पन झाला व तो अजूनही सुरूच आहे. मध्यंतरी, एक वेगळाच सिद्धान्त समोर आला. <ref name=Pauketat2001>Pauketat (2001)</ref> पुरातत्त्वशास्त्रीय सिद्धान्त हे सध्या अनेक प्रभावांखाली आहेत. उदा० [[डार्विनचा उत्क्रांतिवादाचा सिद्धान्त]], Archaeological theory now borrows from a wide range of influences, including [[evolution|neo-Darwinian evolutionary thought]], [[Phenomenology (philosophy)|phenomenology]], [[postmodernism]], [[Structure and agency|agency theory]], [[Cognitive archaeology|cognitive science]], [[Functionalism (sociology)|Functionalism]], [[Gender archaeology|gender-based]] and [[Feminist archaeology]], and [[Systems theory in archaeology|Systems theory]]. == प्रकार == पुरातत्त्वशास्त्रीय संशोधन हे बहुधा अनेक टप्प्यांचे बनलेले असते. त्यापैकी प्रत्येक टप्पा वेगवेगळी पद्धती अवलंबतो. कोणतेही प्रत्यक्ष काम सुरू करण्याआधी, पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना स्पष्टपणे कोणते ध्येय गाठावयाचे आहे यावर एकमत व्हावयास हवे. हे केल्यावर त्याने त्या व सभोवतालच्या क्षेत्राची जास्तीत जास्त माहिती होऊ शकेल अशा रीतीने त्या जागेचे सर्वेक्षण व्हावयास हवे. दुसरे, पुरातत्त्वशास्त्रीय घटकांना जमिनीतून काढण्यासाठी उत्खनन करावे लागू शकते. तिसरे, त्यातून प्राप्त माहिती ही अभ्यासून व तिचे मूल्य निश्चित करून मूळ संशोधनाचे उद्दिष्ट समोर ठेवून तपासली जावयास हवी. प्राप्त माहितीचे प्रकाशन करणे हे चांगले समजले जाते. असे केल्यानंतर ही माहिती पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना व इतिहासकारांना उपल्ब्ध होऊ शकेल. पण सर्वसाधारणपणे अशीप् रसिद्धी टाळलीजाते.<ref>Renfrew and Bahn (2004 [1991]:75)</ref> === सर्वेक्षण === {{main|Archaeological survey}} [[File:Monte Albán archeological site, Oaxaca.jpg|thumb|[[मॉंट अल्बान]]चे पुरातत्त्वशास्त्रिय क्षेत्र]] आधुनिक पुरातत्त्वशास्त्रीय प्रकल्प हा सर्वेक्षणाने सुरू होतो. क्षेत्रीय सर्वेक्षण हे त्या क्षेत्रात असलेल्या, पूर्वी न कळलेल्या जागा पद्धतशीरपणे जाणून घेण्याचा एक प्रयास आहे. त्यामुळे त्या जागेत असलेली घरे व इतर बाबी जाणून घेता येतात. पुरातत्त्वशास्त्राच्या प्राथमिक दिवसांत सर्वेक्षण केले जात नसे. सांस्कृतिक इतिहासकार व आधीचे संशोधक हे त्या जागेतील ठळकपणे दिसणाऱ्या गोष्टीच उत्खनन करून काढीत असत. [[गॉर्डन विली]] या संशोधकाने सन १९४९ मध्ये सर्वेक्षणाचे तंत्र [[पेरू]] देशातील विरू खोऱ्यात उत्खनन करतांना विकसित केले. <ref name=Willey1953>Willey (1953)</ref><ref name=Willey1968>Willey (1968)</ref> व त्यानुसार प्रत्येक पातळीचे सर्वेक्षण ठळकपणे पुरातत्त्वशास्त्रात समोर आले.<ref name=Billmand_Feinman1999>Billman and Feinman (1999)</ref> प्राथमिक काम म्हणून सर्वेक्षणाचे अनेक फायदे आहेत.त्यास त्यामानाने कमी पैसा व वेळ लागतो, कारण त्यात अवशेष शोधण्यास मोठ्या प्रमाणात मातीची उलाढाल व प्रक्रिया करावी लागत नाही. जास्त मोठ्या जागेचे सर्वेक्षण हे खर्चिक असू शकते म्हणून काही संशोधक सॅंपल सर्व्हे करतात.<ref name=Redman1974>Redman (1974)</ref> दिवंगत लोकांच्या समाध्या वा कबरींच्या बाबतीत स्थळाचा नाश वाचविण्यासाठी, तोडफोड करून सर्वेक्षण करण्यात येत नाही. गैर-विनाशकारी पुरातत्त्वविज्ञानच्या इतर प्रकारांप्रमाणे, सर्वेक्षणाने उत्खनन माध्यमातून साइट नष्ट करण्यासंबंधी नैतिक समस्या (वंशांवरील विशिष्ट चिंता संबंधित) टाळतात. काही प्रकारचे माहिती गोळा करण्याचा एकमात्र मार्ग आहे जसे की सेटलमेंट पॅटर्न आणि सेटलमेंट स्ट्रक्चर. सर्वे डेटा सामान्यत: नकाशेमध्ये एकत्र केला जातो, जो पृष्ठ वैशिष्ट्ये आणि / किंवा आर्टिफॅक्ट वितरण दर्शवू शकते. यात सर्वांत सोपा मार्ग म्हणजे पृष्ठभागाचे सर्वेक्षण. यात क्षेत्राचे पायी वा वाहनांच्या साहाय्याने विंचरण करणे येते. असे केल्यावर पृष्ठभागावर काही वस्तु वा अवशेष सापडू शकतात. पृष्ठभागाचे सर्वेक्षण हे जमिनीत पूर्णपणे गाडल्या गेलेल्या किंवा जेथे वनस्पतींची वाढ झाली असेल तेथील अवशेष शोधू शकत नाही. मर्यादित स्वरूपात खोदकाम करणाऱ्या उपकरणांच्या साहाय्याने वा परीक्षण खड्ड्यांचे साहाय्याने ते करता येऊ शकते. त्यात काही सापडले नाही तर ते क्षेत्र [[निःशेष]] समजले जाते. [[हवाई सर्वेक्षण]] हे विमानांना वा बलूनला कॅमेरे लावून तर पुष्कळ वेळेस [[पतंगांना]] कॅमेरा लावूनही केले जाते. याद्वारे केलेले चित्रण हे मोठ्या क्षेत्राचे वा किचकट जागांचे त्वरित काढण्यास मदत करते. जमिनीत पुरल्या गेलेल्या मानवनिर्मित बांधकामांवर [[वनस्पतींची]] वाढ हळूहळू होते. त्यामानाने इतर ठिकाणी ती लवकर होते. गाडल्या गेलेल्या बांधकामावर उगवलेल्या धान्याच्या वनस्पती ह्या पिकल्यावर सापेक्षतेने लवकर रंग बदलतात असे दृष्टिपथात आले आहे. असे आढळल्यास ती बांधकामे जास्त अचूकतेने शोधण्यास मदत होते. दिवसाच्या वेगवेगळ्या वेळेस काढली गेलेली छायाचित्रे, सावलीच्या बदलामुळे, बांधकामांची बाह्यरेषा दाखवून कामात मदत करतात. हवाई सर्वेक्षणात [[अतिरक्त]] जमीन भेदून खाली जाण्याची क्षमता असलेली [[रडार]] [[तरंगलांबी]], [[उष्माछायांकन]] इत्यादी तंत्रे वापरली जाऊ शकतात. [[भूभौतिक सर्वेक्षण]] हे जमिनीखालील वस्तू बघण्याचे सर्वांत परिणामकारक तंत्र आहे.[[मॅग्नेटोमीटर]] हे जमिनीखालील [[लोखंड|लोखंडाच्या]] [[पुरावस्तू]], [[भट्टी|भट्ट्या]], काही प्रकारचे दगडी बांधकाम, खड्डे व उंचवटे यामुळे होणारे [[पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्रा]]मधील होणारे सूक्ष्म बदलही नोंदविते. जमिनीची [[विद्युत अवरोधकता]] मोजणारे उपकरणही मुक्तपणे वापरण्यात येते. ज्यांची विद्युत अवरोधकता सभोवतालच्या जमिनीच्या अवरोधकतेपेक्षा विपर्यस्त असते अशा पुरातत्त्वशास्त्रीय बाबी शोधल्या जातात व नकाशावर त्याची नोंद केली जाते. दगडी वस्तु वा विटा असल्या काही पुरातत्त्वशास्त्रीय गोष्टींची विद्युत अवरोधकता साधारण जमिनीपेक्षा जास्त असते. या उलट, जैविक लेपन वा न भाजलेली माती यांची विद्युत अवरोधकता कमी असते. जरी काही पुरातत्त्वशास्त्रज्ञ [[धातु शोधक यंत्राचा]] वापर खजिन्याच्या शोधासाठी ग्राह्य धरतात?????तर काही त्यास सर्वांत परिणामकारक अवजार समजतात.काही पुरातन पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांनी [[मेटल डिटेक्टर]]चा वापर खजिना शिकार करण्याच्या बाबतीत असल्याचे मानले असले तरी इतरांना पुरातत्त्व सर्वेक्षणांमध्ये प्रभावी साधन मानले जाते. {{भाषांतर}} मेटल डिटेक्टरच्या औपचारिक पुरातत्त्विक वापराच्या उदाहरणांमध्ये [[इंग्रजी गृहयुद्ध]] रणांगणांवर मस्ककेटबॉल वितरण विश्लेषण, 1 9व्या शतकाच्या जहाज अपघातात उत्खननापूर्वी मेटल वितरण विश्लेषण आणि मूल्यांकन दरम्यान सेवा केबल स्थान समाविष्ट आहे. मेटल डिटेक्टरिस्ट्सने [[पुरातत्त्व अभिलेख]] मध्ये योगदान दिले आहे जिथे त्यांनी त्यांच्या परीणामांचे तपशीलवार रेकॉर्ड केले आहेत आणि त्यांच्या पुरातत्त्व संदर्भातील कलाकृतींचा संग्रह करण्यापासून परावृत्त केले आहे. यूके मध्ये, [[पोर्टेबल ॲंटीकविटीज स्कीम]] मध्ये भाग घेण्यासाठी मेटल डिटेक्टरिस्ट्सची विनंती केली गेली आहे. [[अंडरवॉटर पुरातत्त्व]] मधील प्रादेशिक सर्वेक्षण जियोफिजिकल किंवा रिमोट सेंसिंग डिव्हाइसेस जसे की समुद्री मॅग्नेटोमीटर, [[साइड-स्कॅन सोनार]], किंवा उप-तळाशी सोनार वापरते. === उत्खनन === {{main|Excavation (archaeology)}} [[File:Iowa archaeology edgewater.JPG|thumb|left|250px|३८०० वर्षांपूर्वीच्या एजवॉटर पार्क,[[आयोवा]] येथे सुरू असलेले उत्खनन.]] [[File:Vill excavation.jpg|thumb|एक पुरातत्त्वशास्त्रिय उत्खनन ज्याने [[विल]]([[इंसब्रुक]]) [[ऑस्ट्रेलिया]]येथील गुहा प्र्काशात आणल्या.]] [[File:Sifting for POW remains, Wake Island.jpg|thumb|right|आयलंड येथील एक उत्खनन]] [[Excavation (archaeology)|हे क्षेत्र अद्यापही अभ्यागतांचे क्षेत्र होते तेव्हा पुरातत्त्विक उत्खनन अस्तित्वात होते आणि बहुतेक फील्ड प्रोजेक्ट्समध्ये पुनर्प्राप्त केलेल्या बहुसंख्य डेटाचा स्रोत अजूनही अस्तित्वात आहे. हे बऱ्याच प्रकारची माहिती कदाचित सर्वेक्षणात प्रवेश करण्यायोग्य नसू शकते, जसे की स्ट्रेटिग्राफी, त्रि-आयामी संरचना आणि सत्यदृष्ट्या प्राथमिक संदर्भ. आधुनिक उत्खनन तंत्रास आवश्यक आहे की वस्तू आणि वैशिष्ट्यांची नेमकी ठिकाणे, ज्याचे उद्भव किंवा प्रबोधन म्हणून ओळखले जाते, रेकॉर्ड केले पाहिजे. यामध्ये नेहमी त्यांच्या क्षैतिज स्थानांचा आणि कधीकधी उभ्या स्थितीचा (तसेच पुरातत्त्वाच्या प्राथमिक कायदे देखील पहायचा) समावेश करण्याचा समावेश असतो. त्याचप्रमाणे, त्यांच्या सहयोगाने किंवा जवळील वस्तू आणि वैशिष्ट्यांसह नातेसंबंध, नंतरच्या विश्लेषणासाठी रेकॉर्ड करणे आवश्यक आहे. यामुळे पुरातत्त्वशास्त्रज्ञाने कोणत्या कलाकृती आणि वैशिष्ट्ये एकत्रितपणे वापरल्या जाव्यात आणि ते क्रियाकलापांच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांतून होऊ शकतात हे ठरविण्याची परवानगी देते. उदाहरणार्थ, एखाद्या साइटच्या उत्खननाने त्याचे स्तरीय रचना उघड केली आहे; एखाद्या विशिष्ट संस्कृतीच्या उत्तराधिकाराने साइट व्यापली असेल तर, अलीकडील संस्कृतींकडील वस्तू अधिक प्राचीन संस्कृतींकडे आढळतील. उत्खननात पुरातन दृष्टीने पुरातत्त्व संशोधनाचा सर्वात महाग अवधी आहे. तसेच, विनाशकारी प्रक्रियेच्या रूपात, नैतिक समस्या देखील असतात. परिणामी, त्यांच्यापैकी काही साइट्स खुपच खोदल्या जातात. पुन्हा खोदलेल्या साइटची टक्केवारी देशावर आणि "पद्धती विधाना" जारी केल्यावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. 9 0% खुणेमध्ये खुप सामान्य आहे. सर्वेक्षणापेक्षा उत्खननामध्ये नमूना घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे. खोदकामांमध्ये (विशेषतः टॉपसिल (ओव्हरबर्डन) काढून टाकण्यासाठी मोठ्या यांत्रिक उपकरणे, जसे की बॅकहेरोज (जेसीबी), वापरणे सामान्य आहे, परंतु या पद्धतीचा मोठ्या प्रमाणात सावधगिरीने उपयोग केला जात आहे. या नाट्यमय पाऊलानंतर, सर्व वैशिष्ट्ये स्पष्ट असल्याचे सुनिश्चित करण्यासाठी उघड केलेला क्षेत्र सहसा ट्रॉल्स किंवा होजसह हाताने साफ केला जातो. पुढील कार्य साइट प्लॅन तयार करणे आणि नंतर खोदण्याच्या प्रक्रियेस मदत करण्यासाठी त्याचा वापर करणे आहे. रेकॉर्डिंगसाठी दृश्यमान पुरातात्त्विक विभाग तयार करण्यासाठी सामान्यतः नैसर्गिक उपसागरात खोदलेली वैशिष्ट्ये सामान्यतः भागांमध्ये खोदलेली असतात. एक वैशिष्ट्य म्हणजे, खड्डा किंवा खड्डा, यात दोन भाग असतात: कट आणि भर. कट वैशिष्ट्य वैशिष्ट्याच्या किनारी वर्णन करते, जेथे वैशिष्ट्य नैसर्गिक मातीशी जुळते. हे वैशिष्ट्य सीमा आहे. भरणे, समजणे, वैशिष्ट्य काय भरले आहे आणि नैसर्गिक मातीपासून बऱ्याचदा वेगळे दिसतील. रेकॉर्डिंग उद्देशांसाठी कट आणि भरणे सतत संख्या दिले जातात. स्केल केलेले प्लॅन आणि वैयक्तिक वैशिष्ट्यांचा विभाग सर्व साइटवर, काळा आणि पांढऱ्या रंगांवर आणि त्यातील रंगीत छायाचित्रे घेण्यात आल्या आहेत आणि रेकॉर्डिंग शीट्स प्रत्येकाच्या संदर्भात वर्णन केल्या जातात. ही सर्व माहिती आता नष्ट झालेले पुरातत्त्वशास्त्र कायमस्वरूपी रेकॉर्ड म्हणून कार्य करते आणि साइटचे वर्णन आणि दुभाषी करण्यासाठी वापरली जाते. === विश्लेषण === {{main|Post excavation}} आर्टिफिटेक्ट्स आणि स्ट्रक्चर्स शोधल्या गेल्यानंतर किंवा पृष्ठभागाच्या सर्वेक्षणांमधून गोळा केल्यावर, शक्य तेवढे डेटा मिळविण्यासाठी त्यांना योग्यरित्या अभ्यास करणे आवश्यक आहे. ही प्रक्रिया उत्खनन उत्खनन म्हणून ओळखली जाते आणि सामान्यतः पुरातत्त्विक तपासणीचा सर्वात जास्त वेळ घेणारा भाग असतो. मोठ्या साइट्सवर प्रकाशित केल्या जाणा-या काही वर्षांच्या अंतिम खुणा अहवालांसाठी असामान्य नाही. त्याच्या सर्वात मूलभूत आढळले वस्तू, साफ केल्या जातात cataloged आणि तुलनेत प्रकाशित संग्रह typologically त्यांना वर्गीकरण करण्यासाठी आणि तत्सम मानवनिर्मित वस्तू assemblages असलेल्या अन्य साइट ओळखण्यासाठी करण्यासाठी. तथापि, विश्लेषणात्मक तंत्र जास्त व्यापक श्रेणी कृत्रिमता दिनांक जाऊ शकते आणि त्यांच्या रचना चौकशी, म्हणजे पुरातत्त्व विज्ञानाच्या माध्यमातून उपलब्ध आहेत. हाडे, वनस्पती आणि एक साइट गोळा परागकण कोणत्याही मजकुराचा सहसा deciphered जाऊ शकतात सर्व, विश्लेषण केले जाऊ शकत (zooarchaeology, paleoethnobotany, आणि palynology तंत्र वापरून). ही तंत्रे वारंवार माहिती प्रदान करतात जी अन्यथा ज्ञात नसतात आणि त्यामुळे साइटच्या समजुतीस मोठ्या प्रमाणात योगदान देतात. === Virtual archaeology === Some time around 1995 archaeologists started using [[computer graphics]] to build virtual [[3D modeling|3D models]] of sites such as the throne roome of an ancient Assyrian palace or ancient Rome.<ref name = virt>Michael Bawaya, "Virtual Archaeologists Recreate Parts of Ancient Worlds", ''Science'', 8 January 2010, vol. 327, p. 140.</ref> This is done by collecting normal photographs and using computer graphics to build the virtual 3D model.<ref name=virt/> More generally, [[computer]]s can be used to recreate the environment and conditions of the past, such as objects, buildings, landscapes and even ancient battles.<ref name=virt/> [[Computer simulation]] can be used to simulate the living conditions of an ancient community and to see how it would have reacted to various scenarios (such as how much food to grow, how many animals to slaughter, etc.)<ref name=virt/> Computer-built [[topography|topographical]] models have been combined with [[astronomy|astronomical]] calculations to verify whether or not certain structures (such as pillars) were aligned with astronomical events such as the sun's position at a [[solstice]].<ref name=virt/> == Academic उपशाखा == {{Main|Archaeological sub-disciplines}} As with most [[academia|academic]] disciplines, there are a very large number of [[archaeological sub-disciplines]] characterised by a specific method or type of material (e.g. [[lithic analysis]], [[music (archaeology)|music]], [[archaeobotany]]), geographical or chronological focus (e.g. [[Near Eastern archaeology]], [[Medieval archaeology]]), other thematic concern (e.g. [[maritime archaeology]], [[landscape archaeology]], [[battlefield archaeology]]), or a specific [[archaeological culture]] or [[civilisation]] (e.g. Egyptology, [[Indology]], [[Sinology]]). ===Historical archaeology=== Historical archaeology is the study of cultures with some form of writing. In [[इंग्लंड]], archaeologists have uncovered the long-lost layouts of medieval villages abandoned after the crises of the 14th century and the equally lost layouts of 17th century parterre gardens swept away by a change in fashion.{{Citation needed|date=October 2007}} In downtown [[New York City]] archaeologists have exhumed the 18th century remains of the [[African Burial Ground National Monument|African burial ground]]. ===Ethnoarchaeology=== [[Ethnoarchaeology]] is the archaeological study of living people.<ref name =Gould1971a>Gould (1971a)</ref><ref name=Gould1971b>Gould (1971b)</ref><ref name=Yellen1972>Yellen (1972)</ref><ref name=Yellen1977>Yellen (1977)</ref><ref name=Gould_Yellen1987>Gould and Yellen 1987</ref><ref name=Yellen1991>Yellen (1991)</ref> The approach gained notoriety during the emphasis on middle range theory that was a feature of the processual movement of the 1960s. Early ethnoarchaeological research focused on hunting and gathering or foraging societies. Ethnoarchaeology continues to be a vibrant component of post-processual and other current archaeological approaches.<ref name=Sillet_et_al2006>Sillet et al. (2006)</ref><ref name=Schott_Sillitoe2005>Schott and Sillitoe (2005)</ref><ref name=Ogundele2005>Ogundele (2005)</ref><ref name=kuznar2001>Kuznar (2001)</ref> Ethnoarchaeology is the use of ethnography to increase and improve analogs, which are then used as analogies to interpret the archaeological record. In short, ethnoarchaeology is the application of ethnography to archaeology.<ref>Ashcer (1961) as cited in Wylie (1985)</ref> ===Experimental archaeology=== {{Main|Experimental archaeology}} [[Experimental archaeology]] represents the application of the experimental method to develop more highly controlled observations of processes that create and impact the archaeological record.<ref name=Ascher1961>Ascher (1961)</ref><ref name=Saraydar_Shimada1971>Saraydar and Shimada (1971)</ref><ref name=Saraydar_Shimada1973>Saraydar and Shimada (1973)</ref><ref name=Gifford-Gonzalez_et_al1985>Gifford-Gonzalez (1985)</ref><ref name=Frison1989>Frison (1989)</ref> In the context of the logical positivism of processualism with its goals of improving the scientific rigor of archaeological [[epistemological|epistemologies]] the experimental method gained importance. Experimental techniques remain a crucial component to improving the inferential frameworks for interpreting the archaeological record. ===Archaeometry=== [[Archaeometry]] is a field of study that aims to systematize archaeological measurement. It emphasizes the application of analytical techniques from physics, chemistry, and engineering. It is a lively field of research that frequently focuses on the definition of the chemical composition of archaeological remains for source analysis.<ref name=Glasscock_et_al1994>Glascock et al. 1994</ref> A relatively nascent subfield is that of archaeological materials, designed to enhance understanding of prehistoric and non-industrial culture through scientific analysis of the structure and properties of materials associated with human activity.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://web.mit.edu/cmrae/cmrae_mission.htm/ |title=MIT Archaeological Materials and CMRAE Mission Statement<!-- Bot generated शीर्षक --> |access-date=2010-05-15 |archive-date=2008-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725154143/http://web.mit.edu/cmrae/cmrae_mission.htm/ |url-status=dead }}</ref> ===Cultural resources management=== {{Original research|section|date=September 2007}} While archaeology can be done as a pure science, it can also be an applied science, namely the study of archaeological sites that are threatened by development. In such cases, archaeology is a subsidiary activity within [[Cultural resources management]] (CRM), also called heritage management in the United Kingdom.<ref>{{Citation |url=http://www.sogaer.ex.ac.uk/archaeology/modules/arc3600.shtml |title=The University of Exeter - SoGAER - Department of Archaeology |publisher=Sogaer.ex.ac.uk |date=2008-10-28 |accessdate=2009-05-05 |archive-date=2008-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621032501/http://www.sogaer.ex.ac.uk/archaeology/modules/arc3600.shtml |url-status=dead }}</ref> Today, CRM accounts for most of the archaeological research done in the United States and much of that in [[western Europe]] as well. In the US, CRM archaeology has been a growing concern since the passage of the [[National Historic Preservation Act]] (NHPA) of 1966, and most taxpayers, scholars, and politicians believe that CRM has helped preserve much of that nation's history and prehistory that would have otherwise been lost in the expansion of cities, dams, and highways. Along with other statutes, the NHPA mandates that projects on federal land or involving federal funds or permits consider the effects of the project on each [[archaeological site]]. The application of CRM in the United Kingdom is not limited to government-funded projects. Since 1990 [[PPG 16]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.communities.gov.uk/publications/planningandbuilding/planningpolicyguidance9 |title=Planning Policy Guidance 16: Archaeology and planning - Planning, building and the environment - Communities and Local Government |प्रकाशक=Web.archive.org |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-25 |archive-date=2008-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212011420/http://www.communities.gov.uk/publications/planningandbuilding/planningpolicyguidance9 |url-status=dead }}</ref> has required planners to consider archaeology as a [[material consideration]] in determining applications for new development. As a result, numerous archaeological organisations undertake mitigation work in advance of (or during) construction work in archaeologically sensitive areas, at the [[polluter pays principle|developer's expense]]. In England, ultimate responsibility of care for the historic environment rests with the [[Department for Culture, Media and Sport]]<ref>{{Citation|url=http://www.culture.gov.uk/what_we_do/Historic_environment/ |title=Department for Culture Media and Sport - historic environment |publisher=Culture.gov.uk |date=2009-04-28 |accessdate=2009-05-05}}</ref> in association with [[English Heritage]].<ref>{{Citation|url=http://www.english-heritage.org.uk |title=English Heritage - Stonehenge & the History of England: English Heritage |publisher=English Heritage<! |date= |accessdate=2009-05-05}}</ref> In [[Scotland]], [[Wales]] and [[Northern Ireland]], the same responsibilities lie with [[Historic Scotland]],<ref>{{Citation |url=http://www.historic-scotland.gov.uk/ |title=Bot generated शीर्षक -> |publisher=Historic Scotland<! |date= |accessdate=2009-05-05 |archive-date=2009-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426014641/http://www.historic-scotland.gov.uk/ |url-status=dead }}</ref> [[Cadw]]<ref>{{Citation |url=http://www.cadw.wales.gov.uk/default.asp |title=Cadw |publisher=Cadw.wales.gov.uk |date= |accessdate=2009-05-05 |archive-date=2009-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429155411/http://www.cadw.wales.gov.uk/default.asp |url-status=dead }}</ref> and the [[Northern Ireland Environment Agency]]<ref>{{Citation|url=http://www.ehsni.gov.uk/built.htm|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071225132821/http://www.ehsni.gov.uk/built.htm|archivedate=2007-12-25|title=Built Environment|publisher=Ehsni.gov.uk|date=|accessdate=2009-05-05|url-status=dead}}</ref> respectively. Among the goals of CRM are the identification, preservation, and maintenance of [[cultural]] sites on public and private lands, and the removal of culturally valuable materials from areas where they would otherwise be destroyed by human activity, such as proposed construction. This study involves at least a cursory examination to determine whether or not any significant archaeological sites are present in the area affected by the proposed construction. If these do exist, time and money must be allotted for their excavation. If initial survey and/or test excavation indicates the presence of an extraordinarily valuable site, the construction may be prohibited entirely. CRM is a thriving entity, especially in the United States and Europe where archaeologists from private companies and all levels of government engage in the practice of their discipline. Cultural resources management has, however, been criticized. CRM is conducted by private companies that bid for projects by submitting proposals outlining the work to be done and an expected budget. It is not unheard-of for the agency responsible for the construction to simply choose the proposal that asks for the least funding. CRM archaeologists face considerable time pressure, often being forced to complete their work in a fraction of the time that might be allotted for a purely scholarly endeavour. Compounding the time pressure is the vetting process of site reports which are required (in the US) to be submitted by CRM firms to the appropriate [[State Historic Preservation Office]] (SHPO). From the SHPO's perspective there is to be no difference between a report submitted by a CRM firm operating under a deadline, and a multi-year academic project. The end result is that for a Cultural Resource Management archaeologist to be successful, they must be able to produce academic quality documents at a corporate world pace. The annual ratio of open academic archaeology positions (inclusive of [[postdoctoral|Post-Doc]], temporary, and non tenure track appointments) to the annual number of archaeology MA/MSc and PhD students is grossly disproportionate. This dearth of academic positions causes a predictable excess of well educated individuals who join the ranks of the following year's crop of non-academically employed archaeologists. Cultural Resource Management, once considered an intellectual backwater for individuals with "strong backs and weak minds"<ref name=Flannery1982>Flannery (1982)</ref> has reaped the benefit of this massive pool of well educated professionals. This results in CRM offices increasingly staffed by advance degreed individuals with a track record of producing scholarly articles but who have the notches on their trowels to show they have been in the trenches as a [[shovelbum]]. == Popular views of archaeology == [[File:Beit shean1.jpg|thumb|right|Extensive excavations at [[Bet She'an]], [[Israel]]]] Early archaeology was largely an attempt to uncover spectacular artifacts and features, or to explore vast and mysterious abandoned cities. Such pursuits continue to fascinate the public. Books, films, and video games, such as ''[[The City of Brass]]'', ''[[King Solomon's Mines]]'', ''[[Indiana Jones]]'', ''[[Tomb Raider]]'', [[The Mummy (1999 movie)|''The Mummy'']] and ''[[Relic Hunter]]'' all testify to the public's interest in the discovery aspect of archaeology. Much thorough and productive research has indeed been conducted in dramatic locales such as [[Copán]] and the [[Valley of the Kings]], but the bulk of activities and finds of modern archaeology are not so sensational. Archaeological adventure stories tend to ignore the painstaking work involved in carrying out modern survey, [[Excavation (archaeology)|excavation]], and [[archaeological data processing|data processing]]. Some archaeologists refer to such portrayals as "[[pseudoarchaeology]]". Archaeology has been portrayed in the mainstream media in sensational ways. This has its advantages and disadvantages. Many practitioners point to the childhood excitement of Indiana Jones films and [[Tomb Raider (series)|Tomb Raider]] video games as the inspiration for them to enter the field.{{Citation needed|date=October 2007}} Archaeologists are also very much reliant on public support, the question of exactly who they are doing their work for is often discussed.<ref name =Denning2004>[http://intarch.ac.uk/journal/issue15/denning_index.html Denning 2004, Internet Archaeology 15]</ref> ==सध्याचे मुद्दे व विवाद == === Public archaeology === Motivated by a desire to halt looting, curb [[#Pseudoarchaeology|pseudoarchaeology]], and to help preserve archaeological sites through education and fostering public appreciation for the importance of archaeological heritage, archaeologists are mounting public-outreach campaigns.<ref>{{Citation |url=http://www.sonoma.edu/asc/roadshow.html |title=Anthropological Studies Center (ASC) |publisher=Sonoma.edu |date= |accessdate=2009-05-05 |archive-date=2009-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090328003841/http://www.sonoma.edu/asc/roadshow.html |url-status=dead }}</ref> They seek to stop looting by combatting people who illegally take artifacts from protected sites, and by alerting people who live near archaeological sites of the threat of looting. Common methods of public outreach include press releases, and the encouragement of school field trips to sites under excavation by professional archaeologists.{{Citation needed|date=October 2007}} Public appreciation of the significance of archaeology and archaeological sites often leads to improved protection from encroaching development or other threats. One audience for archaeologists' work is the public. They increasingly realize that their work can benefit non-academic and non-archaeological audiences, and that they have a responsibility to educate and inform the public about archaeology. Local heritage awareness is aimed at increasing civic and individual pride through projects such as community excavation projects, and better public presentations of archaeological sites and knowledge.{{Citation needed|date=October 2007}} The U.S.Dept. of Agriculture, [[US Forest Service|Forest Service]](USFS) operates a volunteer archaeology and historic preservation program called the Passport in Time (PIT). Volunteers work with professional USFS archaeologists and historians on national forests throughout the U.S. Volunteers are involved in all aspects of professional archaeology under expert supervision.<ref>[http://www.rapidcityjournal.com/news/local/article_3654c4d7-e241-5b5a-a624-46628d7c1f4f.html ^ ''Rapid City Journal'' Published Online: 14 Nov 2008 ]</ref> In the UK, popular archaeology programs such as ''[[Time Team]]'' and ''[[Meet the Ancestors]]'' have resulted in a huge upsurge in public interest.{{Citation needed|date=October 2007}} Where possible, archaeologists now make more provisions for public involvement and outreach in larger projects than they once did, and many local archaeological organizations operate within the [[Community archaeology]] framework to expand public involvement in smaller-scale, more local projects. Archaeological excavation, however, is best undertaken by well-trained staff that can work quickly and accurately. Often this requires observing the necessary [[health and safety]] and indemnity insurance issues involved in working on a modern [[construction|building site]] with tight deadlines. Certain charities and [[local government]] bodies sometimes offer places on research projects either as part of academic work or as a defined community project.{{Citation needed|date=October 2007}} There is also a flourishing industry selling places on commercial [[training excavations]] and archaeological holiday tours.{{Citation needed|date=October 2007}} Archaeologists prize local knowledge and often liaise with local historical and archaeological societies, which is one reason why [[Community archaeology]] projects are starting to become more common. Often archaeologists are assisted by the public in the locating of archaeological sites, which professional archaeologists have neither the funding, nor the time to do. === Pseudoarchaeology === {{Main|Pseudoarchaeology}} [[Pseudoarchaeology]] is an umbrella term for all activities that claim to be archaeological but in fact violate commonly accepted and scientific archaeological practices. It includes much fictional archaeological work (discussed above), as well as some actual activity. Many non-fiction authors have ignored the scientific methods of processual archaeology, or the specific critiques of it contained in [[Post-processual archaeology|post-processualism]]. An example of this type is the writing of [[Erich von Däniken]]. His 1968 book, ''[[Chariots of the Gods?]]'', together with many subsequent lesser-known works, expounds a theory of ancient contacts between human civilisation on Earth and more technologically advanced extraterrestrial civilisations. This theory, known as [[palaeocontact theory]], or [[Ancient astronaut theory]], is not exclusively Däniken's, nor did the idea originate with him. Works of this nature are usually marked by the renunciation of well-established theories on the basis of limited evidence and the interpretation of evidence with a preconceived theory in mind. === लूट === [[File:Adad-Nirari stela.jpg|thumb|right|[[Stela]] of a king named [[Adad-Nirari]]. Object stolen from the Iraq National Museum in the looting in connection with the [[Iraq war]] of 2003.]] Looting of archaeological sites is an ancient problem. For instance, many of the tombs of the Egyptian [[pharaoh]]s were looted during [[Classical antiquity|antiquity]].<ref>Time Life Lost Civilizations series: Ramses II: Magnificence on the Nile (1993)</ref> Archaeology stimulates interest in ancient objects, and people in search of artifacts or treasure cause damage to archaeological sites. The commercial and academic demand for artifacts unfortunately contributes directly to the [[illicit antiquities]] trade. Smuggling of antiquities abroad to private collectors has caused great cultural and economic damage in many countries whose governments lack the resources and or the will to deter it. Looters damage and destroy archaeological sites, denying future generations information about their ethnic and cultural heritage. Indigenous peoples especially lose access to and control over their 'cultural resources', ultimately denying them the opportunity to know their past.<ref name="autogenerated2">Sheets (1973)</ref> Popular consciousness often associates looting with poor [[Third World]] countries,{{Citation needed|date=October 2007}} but this is a false assumption.<ref name="autogenerated2" /> A lack of financial resources and political will are chronic worldwide problems inhibiting more effective protection of archaeological sites. Many Native American Indians today, such as [[Vine Deloria, Jr.]], consider any removal of cultural artifacts from a Native American Indian site to be theft, and much of professional archaeology as academic looting. In 1937 W. F. Hodge the Director of the [[Southwest Museum]] in [[Los Angeles]] CA, released a statement that the museum would no longer purchase or accept collections from looted contexts.<ref name=Hodge1937>Hodge (1937)</ref> The first conviction of the transport of artifacts illegally removed from private property under the [http://www.nps.gov/history/local-law/FHPL_ArchRsrcsProt.pdf Archaeological Resources Protection Act (ARPA; Public Law 96-95; 93 Statute 721; 16 U.S.C. 470aamm)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525072909/http://www.nps.gov/history/local-law/fhpl_ArchRsrcsProt.pdf |date=2010-05-25 }} was in 1992 in the State of Indiana.<ref name=Munson_et_al1995>Munson et al. (1995)</ref> === मृत मानव === In the United States, examples such as the case of [[Kennewick Man]] have illustrated the tensions between [[Native Americans in the United States|Native Americans]] and archaeologists which can be summarized as a conflict between a need to remain respectful towards burials sacred sites and the academic benefit from studying them. For years, American archaeologists dug on Indian burial grounds and other places considered sacred, removing artifacts and human remains to storage facilities for further study. In some cases human remains were not even thoroughly studied but instead archived rather than reburied. Furthermore, Western archaeologists' views of the past often differ from those of tribal peoples. The West views time as linear; for many natives, it is cyclic. From a Western perspective, the past is long-gone; from a native perspective, disturbing the past can have dire consequences in the present. As a consequence of this, American Indians attempted to prevent archaeological excavation of sites inhabited by their ancestors, while American archaeologists believed that the advancement of scientific knowledge was a valid reason to continue their studies. This contradictory situation was addressed by the [[Native American Graves Protection and Repatriation Act]] (NAGPRA, 1990), which sought to reach a compromise by limiting the right of research institutions to possess human remains. Due in part to the spirit of [[postprocessualism]], some archaeologists have begun to actively enlist the assistance of [[indigenous peoples]] likely to be descended from those under study. Archaeologists have also been obliged to re-examine what constitutes an archaeological site in view of what native peoples believe to constitute sacred space. To many native peoples, natural features such as lakes, mountains or even individual trees have cultural significance. Australian archaeologists especially have explored this issue and attempted to survey these sites in order to give them some protection from being developed. Such work requires close links and trust between archaeologists and the people they are trying to help and at the same time study. While this cooperation presents a new set of challenges and hurdles to fieldwork, it has benefits for all parties involved. Tribal elders cooperating with archaeologists can prevent the excavation of areas of sites that they consider sacred, while the archaeologists gain the elders' aid in interpreting their finds. There have also been active efforts to recruit aboriginal peoples directly into the archaeological profession. ==== Repatriation ==== :''See [[Repatriation and reburial of human remains]]'' A new trend in the heated controversy between [[First Nations]] groups and scientists is the [[repatriation]] of native [[Artifact (archaeology)|artifacts]] to the original descendants. An example of this occurred June 21, 2005, when community members and elders from a number of the 10 [[Algonquian]] nations in the [[Ottawa]] area convened on the Kitigan Zibi reservation near [[Maniwaki, Quebec]], to inter ancestral human remains and burial goods — some dating back 6,000 years. It was not determined, however, if the remains were directly related to the Algonquin people who now inhabit the region. The remains may be of Iroquoian ancestry, since Iroquoian people inhabited the area before the Algonquin. Alternatively, the oldest of these remains might have no relation at all to the Algonquin or Iroquois, and belong to an earlier culture who previously inhabited the area. The remains and artifacts, including [[jewelry]], [[tool]]s and [[weapons]], were originally excavated from various sites in the [[Ottawa Valley]], including [[Morrison Island|Morrison]] and the [[Allumette Island]]s. They had been part of the [[Canadian Museum of Civilization]]’s research collection for decades, some since the late 1800s. Elders from various Algonquin communities conferred on an appropriate reburial, eventually deciding on traditional [[Juniperus virginiana|redcedar]] and [[birchbark]] boxes lined with redcedar chips, [[muskrat]] and [[Beaver#Commercial uses|beaver pelts]]. Now, an inconspicuous rock mound marks the reburial site where close to 90 boxes of various sizes are buried, no further scientific study is possible. Although negotiations were at times tense between the Kitigan Zibi community and museum, they were able to reach agreement.<ref>{{Citation | url=http://www.canadiangeographic.ca/magazine/SO05/indepth/archaeology.asp | title= Canadian Geographic Online }}</ref> Kennewick Man is another repatriation candidate that has been the source of heated debate. == हे सुद्धा पहा == ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय सर्वेक्षण विभाग]] *[[पुरातत्त्वीय उत्खनन]] *[[भारतीय पुरातत्‍व सर्वेक्षण]] *[[ननाणेशास्त्र]] *[[शिवराई]] *[[होन]] *[[डॉ. मधुकर ढवळीकर]] *[[हसमुख धीरजलाल सांकलिया]] *[[भारतीय नाणेशास्त्र शोधसंस्था, अंजनेरी, नाशिक]] {{main|Outline of archaeology}} * [[List of archaeological periods]] * [[List of archaeological sites sorted by country]] * [[List of archaeologists]] * [[List of prominent paleoethnobotanists]] * [[Archaeoacoustics]] * [[Archaeoastronomy]] * [[Archaeobiology]] * [[Area of archaeological potential]] * [[Biblical archaeology]] * [[Dating methodology (archaeology)]] * [[Dump digging]] * [[GIS in archaeology]] * [[Grave robbing]] * [[Harris matrix]] * [[Historical Digging]] * [[Intellectual property issues in cultural heritage (IPinCH)]] * [[Lost cities]] * [[Virtual artifact]] * [[Xenoarchaeology]] == नॉंदी == {{संदर्भयादी|colwidth=30em}} == संदर्भ == {{Refbegin}} * {{Citation | editor=Aldenderfer, M. S. & Maschner, H. D. G. | year=1996 | title=Anthropology, Space, and Geographic Information Systems | place=New York | publisher=Oxford University Press }} * {{Citation | author=Ascher, R. | year=1961 | title=Analogy in archaeological interpretation | periodical=Southwestern Journal of Anthropology | volume=17 | issue= | pages=317–325 | url=http://www.jstor.org/stable/3628943 }} * {{Citation | author=Ascher, R. | year=1961 | title=Experimental Archeology | periodical=American Anthropologist | volume=63 | issue= | pages=793–816 | doi=10.1525/aa.1961.63.4.02a00070 }} * {{Citation | author=Billman, B. R. & Feinman, G. | year=1999 | title=Settlement Pattern Studies in the Americas—Fifty Years Since Virú | place=Washington DC | publisher=Smithsonian Institution Press }} * {{Citation | author=Binford, L. | year=1962 | title=Archaeology as Anthropology | periodical=American Antiquity | volume=28 | issue=4 | pages=217–225 | doi=10.2307/278380 }} * {{Citation | author=Denning, K. | year=2004 | title=The Storm of Progress' and Archaeology for an Online Public | periodical=Internet Archaeology | volume=15 | issue= | pages= }} * {{Citation | author=Ebrey, Patricia Buckley | year=1999 | title=The Cambridge Illustrated History of China | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521435196 | oclc=223427870 33047244 59615754 }} * {{Citation | author=Flannery, K. V. | year=1967 | title=Culture History v. Culture Process: A Debate in American archaeology | periodical=Scientific American | volume=217 | issue= | pages=119–122 }} * {{Citation | author=Flannery, K. V. | year=1982 | title=The Golden Marshalltown: A Parable for the Archaeology of the 1980s | periodical=American Anthropologist | volume=84 | issue= | pages=265–278 | doi=10.1525/aa.1982.84.2.02a00010 }} * {{Citation | author=Fraser, Julius Thomas and Francis C. Haber. | year=1986 | title=Time, Science, and Society in China and the West | place=Amherst | publisher=University of Massachusetts Press }} * {{Citation | author=Frison, G. C. | year=1989 | title=Experimental Use of Clovis Weaponry and Tools on African Elephants | periodical=American Antiquity | volume=54 | issue= | pages=766–784 | doi=10.2307/280681 }} * {{Citation | author=Glascock, M. D., Neff, H., Stryker, K. S. & Johnson, T. N. | year=1994 | title=Sourcing Archaeological Obsidian by an Abbreviated NAA Procedure | periodical=Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry | volume=180 | issue= | pages=29–35 | doi=10.1007/BF02039899 }} * {{Citation | author=Gifford-Gonzalez, D. P., Damrosch, D. B., Damrosch, D. R., Pryor, J. & Thunen, R. L. | year=1985 | title=The Third Dimension in Site Structure: An Experiment in Trampling and Vertical Dispersal | periodical=American Antiquity | volume=50 | issue= | pages=803–818 | doi=10.2307/280169 }} * {{Citation | author=Gladfelter, B. G. | year=1977 | title=Geoarchaeology: The Geomorphologist and Archaeology | periodical=American Antiquity | volume=42 | issue= | pages=519–538 | doi=10.2307/278926 }} * {{Citation | author=Gould, R. | year=1971a | title=The Archaeologist as Ethnographer: A Case from the Western Desert of Australia | periodical=World Archaeology | volume=3 | issue= | pages=143–177 }} * {{Citation | author=Gould, R., Koster, D. A. & Sontz, A. H. L. | year=1971b | title=The Lithic Assemblage of the Western Desert Aborigines of Australia | periodical=American Antiquity | volume=36 | issue= | pages=149–169 | doi=10.2307/278668 }} * {{Citation | author=Gould, R. & Yellen, J. | year=1987 | title=Man the Hunted: Determinants of Household Spacing in Desert and Tropical Foraging Societies | periodical=Journal of Anthropological Archaeology | volume=6 | issue= | doi=10.1016/0278-4165(87)90017-1 | page=77 }} * {{Citation | author=Hodder, I. | year=1982 | title=Symbols in Action | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press }} * {{Citation | author=Hodder, I. | year=1985 | chapter=Post-Processual Archaeology | editor=SCHIFFER, M. B. | title=Advances in Archaeological Method and Theory | place=New York | publisher=Academic Press }} * {{Citation | editor=Hodder, I. | year=1987 | title=The Archaeology of Contextual Meaning | place=New York | publisher=Cambridge University Press }} * {{Citation | author=Hodder, I. | year=1990 | chapter=Style as Historical Quality | editor=HASTORF, M. C. A. C. | title=The Uses of Style in Archaeology | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press }} * {{Citation | author=Hodder, I. | year=1991 | title=Interpretive Archaeology and Its Role | periodical=American Antiquity | volume=56 | issue= | pages=7–18 | doi=10.2307/280968 }} * {{Citation | author=Hodder, I. | year=1992 | title=Theory and Practice in Archaeology | place=London | publisher=Routeldge }} * {{Citation | author=Munson, C. A., Jones, M. M. & Fry, R. E. | year=1995 | title=The GE Mound: An ARPA Case Study | periodical=American Antiquity | volume=60 | issue= | pages=131–159 | doi=10.2307/282080 }} * {{Citation | editor=Kuznar, L | year=2001 | title=Ethnoarchaeology of Andean South America | place=Ann Arbor | publisher=International Monographs in Prehistory }} * {{Citation | author=Miller, D. & Tilley, C. | year=1984 | chapter=Ideology, Power and Prehistory: An Introduction | editor=Miller, D. & Tilley, C. | title=Ideology, Power, and Prehistory | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press | isbn=0521255260 | oclc=241599209 9827625 }} * {{Citation | editor=Miller, D., Rowlands, M., Tilley, C. | year=1989 | title=Dominion and Resistance | place=New York | publisher=Routledge }} * {{Citation | author=Munson, C. A., Jones, M. M. & Fry, R. E. | year=1995 | title=The GE Mound: An ARPA Case Study | periodical=American Antiquity | volume=60 | issue= | pages=131–159 | doi=10.2307/282080 }} * {{Citation | author=Ogundele, S. O. | year=2005 | title=Ethnoarchaeology of Domestic Space and Spatial Behaviour Among the Tiv and Ungwai of Central Nigeria | periodical=African Archaeological Review | volume=22 | issue= | pages=25–54 | doi=10.1007/s10437-005-3158-2 }} * {{Citation | author=Pauketat, T. R. | year=2001 | title=Practice and History in Archaeology: An Emerging Paradigm | periodical=Anthropological Theory | volume=1 | issue= | pages=73–98 | doi=10.1177/14634990122228638 }} * {{Citation | author=Redman, C. L. | year=1974 | title=Archaeological Sampling Strategies | place=Binghamton | publisher=State University of New York at Binghamton }} * {{Citation | author=Renfrew, C. & Bahn, P. G. | year=1991 | title=Archaeology: Theories, Methods, and Practice | place=London | publisher=Thames and Hudson Ltd | isbn=0500278679 | oclc=185808200 34521234 }} * {{Citation | author=Saraydar, S. & Shimada, I. | year=1971 | title=A Quantitative Comparison of Efficiency Between A Stone Axe and A Steel Axe | periodical=American Antiquity | volume=36 | issue= | pages=216–217 | doi=10.2307/278680 }} * {{Citation | author=Saraydar, S. C. & Shimada, I. | year=1973 | title=Experimental Archaeology: A New Outlook | periodical=American Antiquity | volume=38 | issue= | pages=344–350 | doi=10.2307/279722 }} * {{Citation | author=Sellet, F., Greaves, R. & Yu, P.-L. | year=2006 | title=Archaeology and Ethnoarchaeology of Mobility | place=Gainesville | publisher=University Press of Florida }} * {{Citation | author=Shanks, M. & Tilley, C. | year=1987 | title=Reconstructing Archaeology | place=New York | publisher=Cambridge university Press }} * {{Citation | author=Shanks, M. & Tilley, C. | year=1988 | title=Social Theory and Archaeology | place=Albuquerque | publisher=University of New Mexico Press | isbn=0745601847 | oclc=16465065 185783860 }} * {{Citation | author=Shanks, M. | year=1991 | title=Some recent approaches to style and social reconstruction in classical archaeology | periodical=Archaeological Review from Cambridge | volume=10 | issue= | pages=164–174 }} * {{Citation | author=Shanks, M. | year=1993 | title=Style and the design of a perfume jar from an Archaic Greek city state | periodical=Journal of European Archaeology | volume=1 | issue= | pages=77–106 }} * {{Citation | author=Sheets, P. D. | year=1973 | title=The Pillage of Prehistory | periodical=American Antiquity | volume=38 | issue= | pages=317–320 | doi=10.2307/279718 }} * {{Citation | author=Shott, M. J. & Sillitoe, P. | year=2005 | title=Use life and curation in New Guinea experimental used flakes | periodical=Journal of Archaeological Science | volume=32 | issue= | pages=653–663 | doi=10.1016/j.jas.2004.11.012 }} * {{Citation | author=Taylor, W. W. | year=1948 | title=A Study of Archaeology | place=Menasha | publisher=American Anthropological Association | isbn=0906367123 | oclc=9714935 }} * {{Citation | editor=Tilley, Christopher | year=1993 | title=Interpretive Archaeology | place=Oxford | publisher=Berg | isbn=0854968423 | oclc=185494001 26263158 }} * {{Citation | author=Trigger, B. G. | year=1989 | title=A History of Archaeological Thought | place=Cambridge | publisher=Cambridge University Press }} * {{Citation | author=Watters, M.R. | year=1992 | title=Principles of Geoarchaeology: A North American Perspective | place=Tucson | publisher=The University of Arizona Press }} * {{Citation | author=Watters, M.R. | year=2000 | title=Alluvial stratigraphy and geoarchaeology in the American Southwest | periodical=Geoarchaeology | volume=15 | issue= | pages=537–557 | doi=10.1002/1520-6548(200008)15:6<537::AID-GEA5>3.0.CO;2-E }} * {{Citation | author=Willey, G. R. | year=1953 | title=Prehistoric Settlement Patterns in the Virú Valley, Perú | place=Washington DC }} * {{Citation | author=Willey, G. | year=1968 | title=Settlement Archaeology | place=Palo Alto | publisher=National Press }} * {{Citation | author=Wylie, A. | year=1985 | chapter=The Reaction Against Analogy | editor=Schiffer, Michael B. | title=Advances in Archaeological Method and Theory | place=Orlando, FL | pages=63–111 | publisher=Academic Press }} * {{Citation | author=Yellen, J. & Harpending, H. | year=1972 | title=Hunter-Gatherer Populations and Archaeological Inference | periodical=World Archaeology | volume=4 | issue= | pages=244–253 }} * {{Citation | author=Yellen, J. | year=1977 | title=Archaeological Approaches to the Present | place=New York | publisher=Academic Press | isbn=0127703500 | oclc=2911020 }} {{Refend}} == अधिक वाचन == * [[Archaeology (magazine)]] * C. U. Larsen - ''Sites and Monuments'' (1992) * [[Colin Renfrew]] & Paul Bahn - ''Archaeology: theories, methods and practice'' 2nd edition (1996) * [[David Hurst Thomas]] - ''Archaeology'' 3rd. edition (1998) * [[Glyn Daniel]] - ''A Short History of Archaeology'' (1991) * [[International Journal of South American Archaeology - IJSA (magazine)]] * [[Internet Archaeology]] e-journal * [[Kevin Greene]] - ''Introduction to Archaeology'' (1983) * [[Lewis Binford]] - ''New Perspectives in Archaeology'' (1968) ISBN 0-202-33022-2 * Robert J. Sharer & Wendy Ashmore - ''Archaeology: Discovering our Past'' 2nd edition (1993) * Thomas Hester, Harry Shafer, and Kenneth L. Feder - ''Field Methods in Archaeology'' 7th edition (1997) * [[Alison Wylie]] - ''Thinking From Things: Essays in the Philosophy of Archaeology'', [[University of California Press]], Berkeley CA, 2002 * Smekalova T. N., Voss O., Smekalov S. L. "[[Magnetic survey (archaeology)|Magnetic Surveying in Archaeology]]. More than 10 years of using the Overhauser GSM-19 gradiometer", Wormianum 2008. * [[Bruce Trigger]] - "A History of Archaeological Thought" 2nd. edition (2007) * [[Ian Hodder]] & Scott Hutson - "Reading the Past" 3rd. edition (2003) * Adrian Praetzellis - "Death by Theory", AltaMira Press (2000). ISBN 0742503593 / 9780742503595 == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|Archaeology}} {{wikiquote}} * [http://www.archaeologydaily.com/ आर्कियालॉजी डेली न्युज] * [http://pastscape.org.uk/ इंग्लंडमधील पुरातत्त्वशास्त्रीय ४,००,००० स्थळांच्या नोंदी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150426112022/http://www.pastscape.org.uk/ |date=2015-04-26 }} * [http://www.nps.gov/history/archeology/visit/index.htm एन.पी.एस. आर्कियालॉजी भटकंती मार्गदर्शक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181119075022/http://www.nps.gov/history/archeology/visit/index.htm |date=2018-11-19 }} * [http://www.greatarchaeology.com/ ग्रेट आर्कियालॉजी] * [http://www.archaeologynews.org/ रोजच्या आर्कियालॉजीवरील बातम्या] * [http://www.britarch.ac.uk/ ब्रिटिश आर्कियालॉजी काउंसिल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210503140528/https://www.britarch.ac.uk/ |date=2021-05-03 }} * [http://www.fastionline.org/ ऑनलाईन आर्कियालॉजी डेटाबेस] * [http://www.aaanet.org/ The Archaeology Division of the American Anthropological Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151013043844/http://www.aaanet.org/ |date=2015-10-13 }} * [http://www.archaeological.org/ 'आर्कियालॉजीकल इंन्स्टिट्युट ऑफ अमेरीका'चे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100917095804/http://www.archaeological.org/ |date=2010-09-17 }} * [http://www.saa.org/ सोसायटी फॉर अमेरीकन आर्कियालॉजी-संकेतस्थळ] * [http://www.passportintime.com/ US Forest Service Volunteer program ''Passport in Time''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210422201519/http://www.passportintime.com/ |date=2021-04-22 }} * [http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php The World Archaeological Congress] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022041307/http://www.worldarchaeologicalcongress.org/site/about.php |date=2007-10-22 }} * [http://archaeolog.org/ Archaeolog.org] {{Webarchive|url=https://archive.is/20121209050439/http://archaeolog.org/ |date=2012-12-09 }} * [http://ads.ahds.ac.uk/ युनाईटेड किंग्डम व जगातील पुरातत्त्वशास्त्रिय स्थळांची माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080602084101/http://www.ads.ahds.ac.uk/ |date=2008-06-02 }} * [http://www.archaeology.ws/worldarchnews.html आर्कियालॉजी बद्दल साप्ताहिक बातम्या ] {{Archaeology}} {{Technology}} {{सामाजिकशास्त्र शाखा}} [[वर्ग:इतिहास]] [[वर्ग:सामाजिकशास्त्रे]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:विज्ञान]] [[वर्ग:पुरातत्त्वशास्त्र]] jz6uwl0u7jtd2ijbmp9l2ehdnwwfbhb 0 2469 2711442 2685714 2026-09-23T03:28:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711442 wikitext text/x-wiki [[चित्र:02_Mahashivratree_festival.JPG|इवलेसे|ध्यानस्थ बसलेल्या [[शिव|शिवा]]<nowiki/>ची मूर्ती]] '''महाशिवरात्री''' हा एक [[हिंदू सण आणि उत्सव|हिंदू सण]] आहे, जो दरवर्षी फेब्रुवारी ते मार्च दरम्यान श्री [[शिव|शिवांच्या]] सन्मानार्थ साजरा केला जातो.<ref name=":02">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=GnmPzgEACAAJ|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|last=Lochtefeld|first=James G.|date=2002|publisher=Rosen|isbn=978-0-8239-3180-4|pages=637|language=en}}</ref> [[हिंदू दिनदर्शिका|हिंदू दिनदर्शिकेनुसार]] हा सण [[फाल्गुन]] महिन्याच्या पूर्वार्धाच्या चौदाव्या दिवशी साजरा केला जातो.<ref name=":02" /> <ref name="JonesRyan2006p269">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=OgMmceadQ3gC&pg=PA269|title=Encyclopedia of Hinduism|last=Jones|first=Constance|last2=D. Ryan|first2=James|publisher=Infobase Publishing|year=2006|isbn=978-0-8160-7564-5|page=269}}</ref> हा सण श्री शिव आणि श्री [[पार्वती|पार्वतीच्या]] लग्नाचे स्मरण करतो,<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QEJUEAAAQBAJ&dq=shivaratri+wedding&pg=PA428|title=Encyclopedia of Ancient Deities|last=Coulter|first=Charles Russell|last2=Turner|first2=Patricia|date=2021-12-06|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9179-7|pages=428|language=en}}</ref> आणि या प्रसंगी शिव त्याचे दैवी [[तांडवनृत्य|तांडव]] नृत्य करतात.<ref name="Dhoraisingam35">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QHwcAgAAQBAJ&pg=PA35|title=Peranakan Indians of Singapore and Melaka|last=Dhoraisingam|first=Samuel S.|publisher=Institute of Southeast Asian Studies|year=2006|isbn=978-981-230-346-2|page=35}}</ref> <ref name="auto1">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=39FHAAAAYAAJ|title=Ambivalence: Studies in Canadian Literature|last=Om Prakash Juneja|last2=Chandra Mohan|publisher=Allied|year=1990|isbn=978-81-7023-109-7|pages=156–157}}</ref> हा [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] एक महत्त्वाचा सण आहे, जो जीवनात आणि जगामध्ये "अंधार आणि अज्ञानावर मात करण्याचे" स्मरण आहे. या दिवशी श्री शिवाचे स्मरण करतात आणि प्रार्थना, उपवास, नैतिकता आणि सद्गुणांचे मनन करून साजरा केला जातो.<ref name="JonesRyan2006p269" /> भाविक रात्रभर जागरण करतात. ते एखाद्या शिवमंदिराला भेट देतात किंवा [[ज्योतिर्लिंग|ज्योतिर्लिंगाच्या]] यात्रेला जातात. या सणाची उत्पत्ती ५ व्या शतकात झाली असे मानले जाते.<ref name="JonesRyan2006p269" /> [[काश्मीर]] शैव धर्मात, काश्मीर प्रदेशातील शिवभक्तांद्वारे या सणाला हर-रात्री किंवा हेरथ किंवा हेरथ म्हणतात.<ref name="brunn402">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=CGh-BgAAQBAJ&pg=PA403|title=The Changing World Religion Map: Sacred Places, Identities, Practices and Politics|last=Brunn|first=Stanley D.|publisher=Springer|year=2015|isbn=978-94-017-9376-6|pages=402–403}}</ref> <ref name="maitra125">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=f3LXAAAAMAAJ|title=Religious Life of the Brahman: A Case Study of Maithil Brahmans|last=Maitra|first=Asim|publisher=Munshilal|year=1986|isbn=978-81-210-0171-7|page=125}}</ref> ==प्राचीनता आणि महत्त्व== [[File:महाशिवरात्रीनिमित्त चक्याची विशेष पूजा.jpg|thumb|महाशिवरात्रीनिमित्त चक्क्याची विशेष पूजा]] [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] पुराण साहित्यापैकी [[अग्नि पुराण|अग्नी पुराण]], [[शिव पुराण]], [[पद्म पुराण]] या ग्रंथांमध्ये महाशिवरात्री व्रताचे महत्त्व सांगितले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ubVFAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%87+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%87+%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiFqrzisLfnAhXFTX0KHXUdDwkQ6AEIKTAA|title=Kuḷadharma-kulācāra-kuladaivate|last=Khole|first=Gajānana Śã|date=1991|publisher=Indrāyaṇī Sāhitya|language=mr}}</ref> या दिवशी [[बेल|बेला]]ची पाने वाहून शिवाची पूजा करावी असे या व्रताचे स्वरूप आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=scJmDwAAQBAJ&pg=PT63&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi1vrLkqpDgAhUbR48KHetDDS4Q6AEIKjAA#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BF&f=false|title=Bharatiya Parva Evam Tyohar|last=Shandilya|first=Rajeshwari|date=2009-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9788173156175|language=hi}}</ref> ==आख्यायिका== *महाशिवरात्रीला [[शंकर|भगवान शंकरा]]ने [[तांडवनृत्य]] केले अशीही एक आख्यायिका प्रचलित आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://english.jagran.com/lifestyle/maha-shivaratri-2020-puja-samagri-vidhi-vrat-katha-aarti-and-muhurta-10009045|title=Maha Shivaratri 2020: Puja Samagri, Vidhi, Vrat Katha, Aarti and Muhurta|last=|first=|date=20. 2. 2020|work=english jagran|access-date=20. 2. 2020|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> * एक शिकारी होता. तो शिकार करून आपल्या कुटुंबाचा चरितार्थ चालवीत असे. एके रात्री तो शिकारीला गेला आणि झाडावर चढून बसला. ते झाड बेलाचे होते आणि त्याखाली शिवलिंग होते. सावज नीट दिसावे म्हणून शिकारी झाडाची पाने खुडून खाली टाकू लागला. नेमकी ती बेलाची पाने त्याच्या नकळत खालच्या शिवलिंगावर पडत राहिली. पहाटे एक हरीण तिथे आले. शिकारी त्यावर बाण मारणार तोवर हरीण म्हणाले मी माझ्या कुटुंबाला भेटून येतो.त्यानंतर हरणाचे सर्व कुटुंब तिथे आले आणि सगळीच म्हणू लागली- "मला मार पण इतराना सोडून दे." हे पाहून त्याला आश्चर्य वाटले. त्याने त्या कुटुंबाला निघून जाऊ दिले आणि नंतर त्याने शिकार करणे सोडून दिले. त्याच्या नकळत त्याला त्या रात्री उपवास घडला, पूजा झाली आणि व्रत झाले त्यामुळे तो पावन झाला. हा व्याध आजही आकाशात दिसून येतो असे मानले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड सातवा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृती कोश मंडळ प्रकाशन|year=२०००|isbn=|location=पुणे|pages=२५०}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ku0RAAAAMAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwipqpSn37nnAhXPbn0KHQgdBoYQ6AEIOzAC|title=Prācīna Marāṭhī gadya|last=Kulkarni|first=Shridhar Rangnath|date=1970|publisher=Sindhū Pablikeśansa|language=mr}}</ref> ==पूजापद्धती== महाशिवरात्रीला शिवलिंगाची विशेष पूजा होते. पंचगव्य म्हणजे गायीचे [[दूध]], [[तूप]], [[शेण]], [[गोमूत्र]] आणि [[दही]] लावून शिवलिंगाला अभिषेक करतात. त्यानंतर दूध, दही, तूप, [[मध]] आणि [[साखर]] या पंचामृताने शिवलिंगावर लेप देतात.<ref name=":0" />. त्यानंतर [[धोत्रा]] आणि [[बेल|बेला]]ची पाने तसेच पांढरी फुले वाहून पूजा करतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=HoMRAQAAIAAJ&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiVk5n8sLfnAhXSF3IKHfGoArEQ6AEIcDAH|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sā̃skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> शिवलिंगावर [[चक्का]] थापण्याची प्रथा महाराष्ट्रात आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=k2-bBQAAQBAJ&pg=PA111&dq=mahashivratri+information&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwixu-vgtJDgAhXBbSsKHYmUAPEQ6AEIKjAA#v=onepage&q=mahashivratri%20information&f=false|title=India Country Study Guide Volume 1 Strategic Information and Developments|last=USA|first=IBP|date=2012-03-03|publisher=Lulu.com|isbn=9781438774602|language=en}}</ref> * उपवास- महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने भाविक उपवास करतात. काही भक्त [[दूध]] आणि [[फळ|फळे]] असा आहार घेतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahashivratri.org/mahashivaratri-festival.html|title=Maha Shivratri|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.mahashivratri.org|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=20.2.2020}}</ref> प्रसादासाठी विविध प्रकारचे पदार्थ तयार करून ते शंकराला अर्पण केले जातात. खीर, पंचामृत, दूध आणि दुधापासून केलेले पदार्थ नैवेद्यासाठी तयार केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/spiritual/religion/article/maha-shivratri-prasad-know-what-you-can-prepare-for-lord-shiva-on-this-auspicious-day/730416|title=Maha Shivratri Prasad: Know what you can prepare for Lord Shiva on this auspicious day|website=www.timesnownews.com|language=en|access-date=2021-03-11}}</ref> शिवरात्रीच्या रात्री काही प्रांतात भाविक दुधामध्ये भांग मिसळून त्याचे सेवन करतात. दुधामध्ये [[सुकामेवा]] वाटून घालतात आणि ते मसाला [[दूध]] पिण्याची पद्धतीही प्रचलित आहे. याला थंडाई असे म्हणले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.com/lifestyle/mahashivratri-recipes-how-to-make-bhaang-thandai-at-home-in-20-minutes-4480900/|title=Mahashivratri Recipes: How to Make Bhaang-Thandai at Home in 20 Minutes|last=Staff|first=India com Lifestyle|date=2021-03-10|website=India News, Breaking News {{!}} India.com|language=en|access-date=2021-03-11}}</ref> महाशिवरात्री पूजेसाठी आवश्यक अशी सामग्री दुकानांमध्ये भाविकांसाठी उपलब्ध करून दिली जाते. भस्म, [[रुद्राक्ष]], रुद्राक्षमाला, [[त्रिशूल]], शंकराच्या मूर्ती, शिवलिंगे, [[डमरू]] अशा विविध गोष्टी विक्रीसाठी उपलब्ध असतात. [[बेल|बेला]]ची पाने, पांढरी फुले, हार यांचीही विक्री या दिवशी केला जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/punjab/jalandhar-city-not-only-the-temple-the-market-is-also-decorated-for-mahashivratri-21451310.html|title=महाशिवरात्रि को लेकर मंदिर ही नहीं बाजार भी सजे|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-03-11}}</ref> ==भारताच्या विविध राज्यात== * [[दक्षिण भारत]]- दक्षिण भारतात आदल्या दिवशी एकभुक्त व्रत केले जाते. म्हणजे आदल्या दिवशी एक भोजन केले जाते. रात्री पवित्र जागी झोप घेतली जाते. [[नदी]]त स्नान करून शंकराचे दर्शन घेतले जाते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=KN8hAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A3+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&q=%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A3+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en|title=Dakshiṇa Bhāratāce darśana|last=Sohonī|first=Govinda Prabhākara|date=1965|publisher=Jagannātha Prakāśana|language=mr}}</ref> शिवाला कमल अर्पण करून तांदुळाच्या खिरीचा नैवेद्य दाखविला जातो. [[ऋग्वेद|ऋग्वेदा]]तील सूक्ते म्हटली जातात. [[तुळशी]]ची पाने आणि पायसाचा (खिरीचा) नैवेद्य आणि [[यजुर्वेद|यजुर्वेदा]]चे पठण, [[बेल|बेला]]ची पाने आणि [[तीळ]] घातलेला भाताचा नैवेद्य आणि [[सामवेद|सामवेदा]]चे पठण, निळी [[कमळ|कमळे]] वाहून साध्या अन्नाचा नैवेद्य आणि [[अथर्ववेद|अथर्ववेदा]]चे पठण केले जाते.<ref name=":0">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.livehindustan.com/astrology/story-mahashivaratri-know-significance-of-lord-shiva-pooja-in-shivratri-in-the-morning-and-night-2427373.html|title=महाशिवरात्रि: शिवरात्रि में प्रात: एवं रात्रि में चार प्रहर शिव पूजन का है विशेष महत्त्व|last=|first=|date=१. ३. २०१९|work=live hindustan|access-date=१०. २. २०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> * [[काश्मीर]]- काश्मीरमध्ये महाशिवरात्री दरम्यान होणारी [[बर्फ]]वृष्टी ही पवित्र मानली जाते. शंकराचार्य टेकडी येथील मंदिरात भक्त दिवसभर दर्शनासाठी जातात. विशेष यात्रेचे आयोजन केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/news/JK-KAS-shobha-yatra-on-mahashivratri-4535200-PHO.html|title=महाशिवरात्रि पर शिव भक्तों ने दिखाया उत्साह, शोभा यात्रा निकाल कर किया पूजन|date=2014-02-28|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2021-03-10}}</ref> पूजेचे पदार्थ, [[अक्रोड]], [[कमळ|कमळा]]ची फुले यांची विक्री करणारी दुकाने मंदिर परिसरात थाटली जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.outlookindia.com/newsscroll/rain-snow-fail-to-dampen-shivratri-festivities-in-kashmir/1739220|title=Rain, snow fail to dampen Shivratri festivities in Kashmir|last=|first=|date=20. 2. 2020|work=outlook india|access-date=20. 2. 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200220110918/https://www.outlookindia.com/newsscroll/rain-snow-fail-to-dampen-shivratri-festivities-in-kashmir/1739220|archive-date=2020-02-20|dead-url=|url-status=dead}}</ref> * [[ईशान्य भारत]]- [[आसाम]] राज्यातील शुक्रेश्वर मंदिर, उमानंद मंदिर या ठिकाणी महाशिवरात्रीला भाविक दर्शनासाठी भेट देतात. यात्रेचे आयोजन करण्यात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pragnews.com/jai-bholenath-mahashivratri-being-observed-in-great-enthusiasm-across-the-nation/|title=Jai Bholenath: Mahashivratri being observed in great enthusiasm across the nation|last=Desk|first=Prag News Digital|date=2021-03-11|website=Prag News|language=en-US|access-date=2021-03-11|archive-date=2021-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20210311040631/https://pragnews.com/jai-bholenath-mahashivratri-being-observed-in-great-enthusiasm-across-the-nation/|url-status=dead}}</ref> * [[ओरिसा]]- ओरिसा राज्यात भाविक शिवरात्रीचा उपवास करतात आणि शिव मंदिरात जाऊन दर्शन घेतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2021/mar/10/odisha-restricts-large-gatherings-at-temples-on-shivaratri-2274696.html|title=Odisha restricts large gatherings at temples on Shivaratri|website=The New Indian Express|access-date=2021-03-11}}</ref> * [[उत्तर प्रदेश]]- उत्तर प्रदेशातील वटेश्वर मंदिरात शिवरात्री निमित्त भाविक [[राजस्थान]], [[मध्य प्रदेश]] येथून पाण्याची कावड घेऊन पोहोचतात आणि शिवाला अभिषेक करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/agra-city-mahashivratri-today-shiva-devotees-camped-21451252.html|title=महाशिवरात्रि आज, शिवभक्तों ने डाला डेरा|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-03-11}}</ref> मध्य हिमालयात या दिवशी यात्रा भरते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=SUsqAQAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80&hl=en|title=Madhya Himālaya kā lokadharma: aitihāsika-saṃskr̥tika adhyayana|last=Niveditā|date=2005|publisher=Aṅkita Prakāśana|isbn=978-81-7988-008-1|language=hi}}</ref> ==यात्रा== महाशिवरात्रीच्या निमित्ताने [[भारत]]भरात विविध तीर्थक्षेत्रे, तसेच प्रामुख्याने बारा ज्योतिर्लिंगांच्या स्थानी विशेष यात्रा भरतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kWqPwWpkhg0C&pg=PA79&dq=mahashivratri+yatra&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjlueTfuZDgAhUSfisKHWaXCSwQ6AEIKjAA#v=onepage&q=mahashivratri%20yatra&f=false|title=Yatra 2 Yatra|date=2009|publisher=Yatra2Yatra|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=OSJXBAAAQBAJ&pg=PT29&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj3ro-hsbfnAhVbSX0KHfNuCnkQ6AEINDAB#v=onepage&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%9C%E0%A4%BE%20%E0%A4%95%E0%A4%A5%E0%A4%BE&f=false|title=Shree Kshetra Markandadev / Nachiket Prakashan: श्री क्षेत्र मार्कंडादेव|last=Yangalwar|first=Pro Vijay|date=2014-02-27|publisher=Nachiket Prakashan|language=mr}}</ref> २०२४ साली रीवा येथून अयोध्या येथे महाशिवरात्री उत्सवाच्या निमित्ताने एक भव्य नगारा पाठविण्याचे नियोजन केले गेले आहे. उत्सवकाळात अशा प्रकारच्या विशेष उपक्रमांचे आयोजन हे महाशिवरात्र यात्रेचे वैशिष्ट्य मानले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/hi/!state/mahashivratri-2024-on-8th-march-rewa-preparation-for-shivratri-world-record-made-in-rewa-mps24030106605|title=रीवा में होगी भव्य महाशिवरात्रि, भगवान राम को समर्पित होगा सबसे बड़ा नगाड़ा, बनेगा रिकार्ड|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2024-03-01|website=ETV Bharat News|language=hi|access-date=2024-03-04}}</ref> [[File:Kaleshwari Art Fair1.jpg|thumb|महाशिवरात्री यात्रा]] ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Divine Shringaar.jpg|श्रीनगर येथील पूजा चित्र:Mahashivratri Kanker - panoramio.jpg|शिवलिंगाची पूजा चित्र:Priest preparing for Mahashivratri Puja in Kolkata 20130310-0980.jpg|कोलकाता येथील मंदिरात शिवरात्री पूजा चित्र:Ghonglache phul.JPG|महाशिवरात्रीच्या दिवशी हे घोंगलाचे फूल [[शिव|शिवाला]] वाहण्याची विदर्भात पद्धत आहे. चित्र:Katedhotraache fal.jpg|[[धोत्रा|काटेधोत्र्याचे]] फळ - महाशिवरात्रीच्या दिवशी हे फळ [[शिव|शिवाला]] वाहतात. चित्र:Mahashivratri crowd.jpg|उत्सवी गर्दी </gallery> ==महाशिवरात्रीच्या दिवशी भरणाऱ्या महाराष्ट्रातील यात्रा== * श्री धान्येश्वर मंदिर, धानेप, ता. वेल्हे, [[पुणे जिल्हा]] * श्री अगस्ती मंदिर, ता: अकोले, जिल्हा : [[अहमदनगर]] * अंबरनाथ जिल्हा ठाणे, येथील पुरातन शिव मंदिर. * आरमोरी तालुक्याच्या मुख्यालयाजवळच्या पहाडीवरील महादेवगड मंदिर येथे * [[औरंगाबाद]]पासून ३५ किलोमीटरवर असलेल्या वेरूळ लेण्यांच्या जवळचे गरुडेश्वर मंदिर येथे. * आष्टीनजीकच्या चपराळा येथील हनुमान मंदिर प्रशांतधाम परिसरातील यात्रा * [[औंढा नागनाथ]] येथील यात्रा * [[कोल्हापूर]]पासून १२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या कणेरी येथील यात्रा * श्री.धोपेश्वर-विठ्ठलाई देवस्थान कासार्डे-जावली ता.शाहूवाडी जि कोल्हापूर येथे महाशिवरात्री निमित्त दरवर्षी मोठी यात्रा भरते, महादेवाचे प्राचीन मंदिर आहे, कोल्हापूर पासून ८० किलोमीटर अंतरावर आहे * खडकेश्वर, ([[औरंगाबाद]]) * गडचांदूर (चंद्रपूर जिल्हा) * गडचिरोली जिल्ह्यातल्या कुरखेडा तालुक्‍यातील खोब्रामेंढा येथील मंदिर परिसरातील यात्रा * [[गडचिरोली]] जिल्ह्यातल्या कुरखेडा तालुक्यातील अरततोंडी येथील मंदिर परिसरातील यात्रा * [[घारापुरी]] लेण्यांजवळ (मुंबई) येथील यात्रा * [[घृष्णेश्वर]], दौलताबाद-मराठवाडा<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=GTEdAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&hl=en|title=Asā hā Mahārāshṭra|last=Gaḍakarī|first=Mādhava|date=1965|publisher=Mojesṭika Buka Sṭola|language=mr}}</ref> * चामोर्शी तालुक्‍यातील मार्कंडादेव येथील मार्कंडेश्‍वर मंदिर परिसरातील यात्रा * [[ठाणे]] जिल्ह्यातील [[टिटवाळा]] रेल्वे स्टेशनानजीकचे गंगा गोरजेश्वर देवस्थान परिसरातील यात्रा * [[देवगड]]जवळची [[कुणकेश्वर]]ची यात्रा * [[परळी वैजनाथ]], [[बीड जिल्हा]] * [[पालघर]] जिल्ह्यातल्या [[वाडा तालुका|वाडा तालुक्यातील]] आंबिस्ते गावात असलेल्या नागनाथ मंदिर परिसरात. हे गाव वाडा तालुक्यातील खनिवलीपासून दोन कि.मी.अंतरावर आहे. * '''पालघर''' जिल्ह्यात वाडा तालुक्यातील तिलसे या गावात असलेल्या पांडवकालीन शिव मंदिर '''श्री क्षेत्र तीळसेश्वर''' ('''नंदिकेश्वर''' ) या नावाने प्रसिद्ध आहे '''वैशिष्ट्य''' : देवमासे यांची कुंडे आहेत. ( वाडा तालुक्यापासून 8.8 किलोमीटर च्या अंतरावर हे ठिकाण आहे. * [[बनेश्वर]] (पुणे जिल्ह्यातील नसरापूर) येथे. * [[भीमाशंकर]]ची यात्रा * [[राजापूर]] शहरानजीक असलेल्या मौजे धोपेश्वर गावातील [[धूतपापेश्वर मंदिर|धूतपापेश्वर देवस्थानाच्या]] परिसरातली यात्रा. * वैरागडचे भंडारेश्‍वर मंदिर परिसरातील यात्रा * शिवणी-डोंगरगावजवळील चंद्रपूर जिल्ह्याच्या ब्रह्मपुरी तालुक्‍याच्या आवळगाव येथील सुप्रसिद्ध गुरूबाबा देवस्थान परिसरातील यात्रा * [[सांगली जिल्हा]] कवठे महांकाळ येथे * [[सातारा]] जिल्ह्यातील लिंब गोवे येथील कोटेश्‍वर मंदिराच्या परिसरात * श्री सिद्धेश्वर रत्नेश्र्वर देवस्थान (लातूर) येथील यात्रा * प्रतापगड (जि. गोंदिया) येथील यात्रा * गायमुख येथील यात्रा * शिवनी बांध (ता. साकोली जि. भंडारा) * शिरूर तालुक्यातील रामलिंग देवाची यात्रा <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HoMRAQAAIAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&q=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%B2+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE&hl=en|title=Bhāratīya sãskr̥tikośa|date=1962|publisher=Bhāratīya Sā̃skr̥tikośa Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref> -सांगली जिल्ह्यातील करगणी येथे लखमेश्र्वर उर्फ श्रीराम देवस्थान हे प्राचीन मंदिर आहे. करगणी येथे दरवर्षी महाशिवरात्रीनिमित्त मोठी यात्रा भरते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.marathimati.com/maharashtra/culture/festivals/mahashivaratri/ | title = महाशिवरात्रीची कथा आणि महत्त्व | प्रकाशक = [[मराठीमाती]] | भाषा = मराठी | access-date = 2015-02-16 | archive-date = 2015-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150308115109/http://www.marathimati.com/maharashtra/culture/festivals/mahashivaratri/ | url-status = dead }} * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = https://www.allinmarathi.com/2021/03/mahashivratri-wishes-marathi.html/ | title = महाशिवरात्री शुभेच्छा मराठी | प्रकाशक = [[ऑल इन मराठी]] | भाषा = मराठी | access-date = 2021-03-10 | archive-date = 2021-04-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210414054904/https://www.allinmarathi.com/2021/03/mahashivratri-wishes-marathi.html | url-status = dead }} [[वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये]] [[वर्ग:हिंदू धर्म उपासना पद्धती]] [[वर्ग:शिव]] [[वर्ग:भारतीय संस्कृती]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सार्वजनिक सुट्ट्या]] [[वर्ग:सण आणि उत्सव]] [[वर्ग:भारतातील हिंदू सण]] fd3xii1siqpaywt8rn8ayxxse8lex80 0 3875 2711427 2709468 2026-09-23T02:48:21Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711427 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = महाबळेश्वर |इतर_नाव = |टोपणनाव = महाराष्ट्राचे नंदनवन |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |आकाशदेखावा = Mahabaleshwar Pratapgad 023.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = |जिल्हा = सातारा |तालुका_नावे = [[महाबळेश्वर तालुका]] |अक्षांश = 17.92172 |रेखांश = 73.6556 |क्षेत्रफळ_एकूण = १३७.५१ |उंची = १४३८ |लोकसंख्या_एकूण = १२७३७ |लोकसंख्या_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |संकेतस्थळ = satara.gov.in |संकेतस्थळ_नाव = सातारा जिल्हा अधिकृत संकेतस्थळ |गुणक_शीर्षक = हो |स्वयंवर्गीत = नाही }} {{विकिकरण}} '''महाबळेश्वर''' हे ठिकाण [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] एक थंड हवेचे ठिकाण व प्रेक्षणीय स्थळ असून, येथे पर्यटक वर्षभर भेट देतात.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/34689/ |title=महाबळेश्वर |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026 |archive-date=2026-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260123104111/https://marathivishwakosh.org/34689/ |url-status=dead}}</ref> ब्रिटिश काळापासून महाबळेश्वराला लाभलेला उत्कृष्ट गिरीस्थान हा लौकिक आजही कायम आहे. [[समुद्रसपाटी|समुद्रसपाटीपासून]] १,३७२ मीटर उंचीवर [[पश्चिम घाट|पश्चिम घाटांच्या]] सह्याद्री रांगेत वसलेले महाबळेश्वर हे थंड हवेचे व सहलीचे निसर्गरम्य ठिकाण आहे. * '''महाराष्ट्राचे नंदनवन''' म्हणून ओळखले जाणारे हे प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे. [[सातारा जिल्हा|सातारा]] जिल्ह्यातील '''महाबळेश्वर हे एक गिरीस्थान नगरपालिका''' असणारे तालुक्याचे शहर आहे.<ref>{{cite web |url=https://satara.gov.in/ |title=सातार जिल्ह्याचे अधिकृत संकेतस्थळ |website=Satara District Portal |access-date=13 September 2026 |archive-date=2026-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260608133817/https://www.satara.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> [[सह्याद्री]] पर्वताच्या पश्चिम घाटातील उंच डोंगरावर हे वसलेले शहर आहे. भारतातील जी हिरवळीने सजलेली काही मोजकीच ठिकाणे आहेत, त्यातीलच हे एक आहे. * ब्रिटिश राजवटीत हे [[मुंबई इलाखा|मुंबई परगण्याची]] उन्हाळ्यातील राजधानी होती. याचे क्षेत्रफळ १३७.५१ किमी² (५२.९५ स्क्वेअर मैल) आहे. समुद्रसपाटीपासून याची उंची १३५३ मीटर (४४३९ फूट) आहे. सन २०११ च्या जनगणनेनुसार याची लोकसंख्या १२,७३७ आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.censusindia.gov.in/ |title=Census of India 2011: Mahabaleshwar |website=Census of India |access-date=13 September 2026}}</ref> येथे [[मराठी भाषा|मराठी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] या भाषा बोलल्या जातात. पुरुष / स्त्री प्रमाण १०/९ असे आहे. येथील [[साक्षरता]] प्रमाण ७८% आहे. ६ वर्षांखालील मुलांची लोकसंख्या ११% आहे. == भौगोलिक परिस्थिती आणि हवामान == महाबळेश्वर शहर १७.९२३७ उत्तर अक्षांश आणि ७३.६५८६ पूर्व रेखांशावर वसलेले आहे. याची सरासरी उंची १३५३ मीटर (४४३९ फूट) आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.fallingrain.com/world/IN/16/Mahabaleshwar.html |title=महाबळेश्वरची भौगोलिक माहिती |website=Falling Rain Genomics |access-date=13 September 2026}}</ref> हे [[पुणे]] शहराच्या नैऋत्य बाजूस १२० किमी आणि [[मुंबई]]पासून २८५ किमी अंतरावर आहे. हे १५० वर्ग किमी क्षेत्रफळ असणारे विशाल असे पठार आहे आणि त्याच्या सर्व बाजूंनी खोल दऱ्या आहेत. याचे समुद्रसपाटीपासून सर्वात उंच ठिकाण १४३९ मी. आहे, जे विल्सन/सनराईज पॉइंट म्हणून ओळखले जाते. # मळकोम पेठ, # जुने क्षेत्र महाबळेश्वर आणि # शिंडोलचा भाग अशा ३ खेडेगावांचे मिळून हे गिरीस्थान/शहर निर्माण झालेले आहे. [[कृष्णा नदी|कृष्णा]] नदीचा उगम येथे झालेला आहे, जी [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[तेलंगणा]] आणि [[आंध्र प्रदेश]] या राज्यांतून वाहते. जुन्या महाबळेश्वरमधील पुराणकालीन महाबळेश्वर मंदिराच्या जवळील 'गोमुखातून' या नदीचा उगम झाला अशी पौराणिक श्रद्धा आहे. कृष्णा नदीशिवाय आणखी ४ नद्या त्याच गोमुखातून उगम पावलेल्या आहेत, त्या म्हणजे [[कोयना नदी|कोयना]], [[वेण्णा नदी|वेण्णा]], [[सावित्री नदी|सावित्री]], आणि [[गायत्री नदी|गायत्री]] या नद्या आहेत. महाबळेश्वरचे हवामान [[स्ट्रॉबेरी]] पिकासाठी अत्यंत अनुकूल आहे. त्यामुळे या भागात स्ट्रॉबेरीचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणावर घेतले जाते.<ref>{{cite news |title=स्थानिक बाजारपेठेत स्ट्रॉबेरीसाठी वाढती मागणी |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> भारत देशाच्या एकूण स्ट्रॉबेरी उत्पादनापैकी सुमारे ८५% स्ट्रॉबेरी उत्पादन या क्षेत्रात होते.<ref>{{cite news |title=Growing demand for strawberries in domestic market |url=https://www.financialexpress.com/ |work=The Financial Express |access-date=13 September 2026}}</ref> == पर्यटकीय महत्त्व == सह्याद्रीच्या पठारावर वसलेल्या या ठिकाणी दाट वनश्री आहे. येथील महाबळेश्वराचे महादेवाचे देऊळ हे [[शिंगणापूर]] संस्थापक [[देवगिरीचे यादव|यादवकालीन राजा]] [[सिंघनदेव]] याने [[इ.स.चे १३ वे शतक|तेराव्या शतकात]] बांधले. [[अफझलखान]]च्या तंबूवरील कापून आणलेले सोन्याचे कळस [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] या महाबळेश्वर मंदिरास अर्पण केले होते.<ref name="vishwakosh"/> महाबळेश्वर येथील महाबळेश्वर मंदिर, लागून असलेले [[जावळीचे खोरे]] आणि [[प्रतापगड]] या सर्व स्थळांना शिवरायांच्या नावाचा व कर्तृत्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ आहे. [[चित्र:Mahableshwar_hills.jpg|इवलेसे|महाबळेश्वरजवळील टेकड्या]] महाबळेश्वरला [[पाऊस|पावसाचे]] प्रमाण खूप असून पावसाळ्यात हा परिसर अत्यंत निसर्गरम्य दिसतो. येथील निसर्गसौंदर्य, [[खंडाळा]], [[लोणावळा]] किंवा [[माथेरान]]प्रमाणे या ठिकाणी असलेले व्ह्यू पॉईंट्स खूप आकर्षक आहेत. विल्सन पॉईंट, आर्थर सीट पॉईंट, लॉडविक पॉईंट हे त्यांपैकी प्रसिद्ध डोंगरकडे असून या ठिकाणी पर्यटकांची मोठी गर्दी असते. महाबळेश्वराच्या मंदिरातून [[कृष्णा नदी|कृष्णा]], [[वेण्णा नदी|वेण्णा]], [[कोयना नदी|कोयना]], [[सावित्री नदी|सावित्री]] व गोवित्री या पाच [[नदी|नद्या]] उगम पावतात. येथे पंचगंगेचे देऊळ आहे. हे ठिकाण क्षेत्र महाबळेश्वर म्हणून प्रसिद्ध आहे. '''सावित्री''' ही नदी पश्चिमवाहिनी आहे तर बाकीच्या नद्या पूर्ववाहिनी आहेत. [[वेण्णा तलाव]] म्हणजे पर्यटकांचे मोठे आकर्षण होय. [[महाबळेश्वर स्ट्रॉबेरी|महाबळेश्वरची स्ट्रॉबेरी]], रासबेरी, [[जांभूळ|जांभळाचा मध]] व लाल मुळे, [[गाजर|गाजरे]] प्रसिद्ध आहेत. महाबळेश्वरचा [[मध]] खूपच चविष्ट आणि प्रसिद्ध आहे. [[गुलकंद]]ही येथे मोठ्या प्रमाणावर मिळते. === १) पंचगंगा मंदिर === कृष्णा, कोयना, गायत्री, सावित्री, वेण्णा, सरस्वती आणि भागीरथी या नद्यांचे उगमस्थान म्हणून पंचगंगा मंदिर प्रसिद्ध आहे. यापैकी पहिल्या पाच नद्यांचा ओहोळ सतत बाराही महिने वाहत असतो. हे मंदिर अत्यंत प्राचीन मानले जाते. === २) कृष्णाबाई मंदिर === पंचगंगा मंदिराच्या पाठीमागे अगदी जवळच कृष्णाबाई नावाचे मंदिर आहे जिथे कृष्णा नदीची पूजा केली जाते. हे १८८८ मध्ये उंच टेकडीवर बांधण्यात आले, जिथून पूर्ण कृष्णा खोऱ्याचे नयनरम्य दृश्य दिसते. === ३) मंकी पॉइंट === नैसर्गिकरीत्या येथे असे तीन दगड आहेत जे मंकीसारखे (माकडांसारखे) समोरासमोर बसलेले दिसतात आणि महात्मा गांधींच्या तीन माकडांच्या संदेशाची आठवण करून देतात. === ४) आर्थर सीट पॉइंट === समुद्रसपाटीपासून १,३४० मीटर उंचीवर असलेला हा महाबळेश्वरमधील प्रमुख पॉइंट आहे. सर आर्थर मालिट यांच्या नावावरून या जागेला हे नाव मिळाले. खाली असणाऱ्या खोल दरीच्या निसर्गरम्य दृश्यासाठी हे ठिकाण प्रसिद्ध आहे. === ५) वेण्णा लेक (तलाव) === वेण्णा लेक हे पर्यटकांसाठी महाबळेश्वरमधील प्रमुख आकर्षण आहे. हा तलाव सर्व बाजूंनी हिरव्यागार झाडांनी वेढलेला आहे. १८४२ साली या वेण्णा लेकची निर्मिती सातारचे राजे छत्रपती [[अप्पासाहेब महाराज]] यांनी केली. येथे पर्यटकांसाठी नौकाविहाराची सुविधा उपलब्ध आहे. === ६) केटस् पॉईंट === महाबळेश्वरच्या पूर्व बाजूस हा पॉइंट आहे. येथून पर्यटकांना [[बलकवडी धरण|बलकवडी]] आणि [[धोम धरण|धोम धरणाचा]] परिसर पाहता येतो. === ७) नीडल होल पॉइंट / एलिफंट हेड पॉइंट === काटे पॉईंटजवळच हा नीडल पॉईंट आहे. नैसर्गिकरीत्या खडकाला सुईसारखे भोक पडलेले दिसते म्हणून त्याला नीडल होल म्हटले जाते. तसेच हा खडक हत्तीच्या सोंडेसारखा दिसतो म्हणून याला एलिफंट हेड पॉईंट असेही म्हणतात. === ८) विल्सन पॉइंट === सर लेस्ली विल्सन हे १९२३ ते १९२६ दरम्यान मुंबईचे राज्यपाल असताना या पॉईंटला त्यांचे नाव देण्यात आले. महाबळेश्वरमधील १४३९ मीटर उंचीचा हा सर्वात उंच पॉईंट आहे. येथून सूर्योदय आणि सूर्यास्त दोन्ही स्पष्ट दिसतात. === ९) प्रतापगड === महाबळेश्वरपासून महाड रस्त्यावर २१ किमी अंतरावर [[प्रतापगड]] हा ऐतिहासिक किल्ला आहे. १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी या किल्ल्याच्या पायथ्याशी [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] आणि [[अफझलखान]] यांच्यात ऐतिहासिक भेट व लढाई झाली होती. १६५६ मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याचे बांधकाम पूर्ण केले. === १०) लिंगमळा धबधबा === महाबळेश्वरजवळ हा प्रसिद्ध धबधबा असून सुमारे ६०० फूट उंचीवरून पाणी खाली वेण्णा खोऱ्यात पडते. == इतिहास == [[इ.स. १२१५]] मध्ये [[देवगिरीचे यादव|देवगिरीचे राजे]] सिंघनदेव यांनी जुन्या महाबळेश्वरला भेट दिली तेव्हा त्यांनी कृष्णा नदीच्या उगमस्थानी लहान मंदिर आणि कुंड बांधले. १६ व्या शतकात [[चंद्रराव मोरे]] यांनी जावळी व महाबळेश्वरच्या भागात सत्ता प्रस्थापित केली. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जावळी जिंकून या प्रदेशाचे ऐतिहासिक महत्त्व वाढवले. १८१९ मध्ये ब्रिटिशांनी सातारच्या छत्रपतींच्या नियंत्रणाखाली हा भाग आणला. कर्नल लॉडविक यांनी १८२४ मध्ये या डोंगराळ भागाचा शोध घेतला. महाबळेश्वरची ब्रिटिशकालीन ओळख 'माल्कमपेठ' अशीही होती. * महाबळेश्वर येथील '''राजभवन''' हे महाराष्ट्राच्या राज्यपालांचे उन्हाळी निवासस्थान म्हणून वापरले जाते. == वाहतूक == === रस्ता मार्ग === * सातारा शहरापासून महाबळेश्वर मेढा आणि केळघर घाटमार्गे सुमारे ५५ किमी अंतरावर आहे. * [[वाई]] तालुक्याच्या शहरापासून महाबळेश्वर ३३ किमी अंतरावर आहे. * [[पुणे]] शहरापासून १२० किमी आणि [[मुंबई]]पासून सुमारे २६० किमी अंतरावर रस्ता मार्गाने महाबळेश्वर जोडलेले आहे. [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|एस.टी. बस]] व खासगी वाहने मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असतात. === रेल्वे मार्ग === * सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक [[सातारा रेल्वे स्थानक|सातारा]] (६० किमी) व [[पुणे रेल्वे स्थानक|पुणे]] (१२० किमी) हे आहे. * [[कोकण रेल्वे]]वरील [[खेड रेल्वे स्थानक|खेड]] हे स्थानक सुमारे ९० किमी अंतरावर आहे. === विमान सेवा === * सर्वात जवळचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ [[पुणे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] (१२० किमी) आणि [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई]] (२६० किमी) येथे आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:सातारा जिल्हा]] [[वर्ग:थंड हवेची ठिकाणे]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] [[वर्ग:पश्चिम घाटातील पर्वतशिखरे]] [[वर्ग:पश्चिम घाटातील पर्यटनस्थळे]] [[वर्ग:महाबळेश्वर तालुका]] nwdlz8erizuyjcrdvigac7g5yv15sb8 0 4419 2711369 2710377 2026-09-22T22:50:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711369 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १५ एप्रिल |वर्ष = २०२३ }} {{करिता|'''बाबासाहेब'''|बाबासाहेब (निःसंदिग्धीकरण)}}{{करिता|'''आंबेडकर'''|आंबेडकर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = _{[[बोधिसत्व]]} | नाव = _{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर} <br /> भीमराव रामजी आंबेडकर | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = इ.स. १९४८ नंतर टिपलेले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे छायाचित्र | क्रम = | पद = [[राज्यसभा|राज्यसभेचे सदस्य]] ([[मुंबई राज्य]]) | कार्यकाळ_आरंभ = [[एप्रिल ३|३ एप्रिल]] [[इ.स. १९५२|१९५२]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[डिसेंबर ६|६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६|१९५६]] | राष्ट्रपती = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान = [[जवाहरलाल नेहरू]] | क्रम1 = | पद1 = [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|भारताचे पहिले कायदा व न्याय मंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[ऑगस्ट १५|१५ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[ऑक्टोबर ६|६ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] | सम्राट1 = | राष्ट्रपती1 = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | गव्हर्नर-जनरल1 = [[लाईस माऊंटबेटन]]<br />[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] | मागील1 = पद स्थापित | पुढील1 = [[चारू चंद्र बिस्वार]] | मतदारसंघ1 = | क्रम2 = | पद2 = [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[ऑगस्ट ३०|३० ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]]{{efn|२९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यापैकी एक "सदस्य" डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी बाबासाहेब आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या "अध्यक्ष"पदी निवड केली.}} | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | उपराष्ट्रपती2 = | उपपंतप्रधान2 = [[वल्लभभाई पटेल]] | डेप्युटी2 = | लेफ्टनंट2 = | सम्राट2 = | राष्ट्रपती2 = | पंतप्रधान2 = | राज्यपाल2 = | मागील2 = | पुढील2 = | मतदारसंघ2 = | बहुमत2 = | क्रम3 = | पद3 = [[भारताची संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[डिसेंबर ९|९ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | मतदारसंघ3 = [[बंगाल प्रांत]] (१९४६–१९४७)<br />[[मुंबई राज्य]] (१९४७–१९५०) | क्रम4 = | पद4 = ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, ऊर्जामंत्री व बांधकाममंत्री; व्हाइसरॉयचे कार्यकारी मंडळ | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[जुलै २०|२० जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[ऑक्टोबर २०|२० ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | मागील4 = फेरोज खान नून | क्रम5 = | पद5 = मुंबई विधानसभेचे विरोधी पक्षनेते | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल5 = | क्रम6 = | पद6 = मुंबई विधानसभेचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल6 = | क्रम7 = | पद7 = मुंबई विधिमंडळाचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९२६]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९३७]] | गव्हर्नर-जनरल7 = | जन्मदिनांक = [[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१]] | जन्मस्थान = [[महू]], [[मध्य प्रांत]], [[ब्रिटिश भारत]] <br /> (सध्या [[भीम जन्मभूमी]], [[डॉ. आंबेडकर नगर]], [[मध्य प्रदेश]]) | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1956|12|6|1891|4|14}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[दिल्ली]], [[भारत]] <br /> (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]], [[दिल्ली]]) | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = {{•}}[[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]<br /> {{•}}[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]<br /> {{•}}[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] | शिक्षण = {{•}}[[मुंबई विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[कोलंबिया विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]<br />{{•}}ग्रेज इन्, लंडन<br />{{•}}बॉन विद्यापीठ, जर्मनी | इतरपक्ष = '''सामाजिक संस्था''' : <br />{{•}} [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]<br />{{•}} [[समता सैनिक दल]]<br /><br />'''शैक्षणिक संस्था''' : <br />{{•}} [[डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी]]<br />{{•}} [[द बाँबे शेड्युल्ड कास्ट्स इम्प्रुव्हमेंट ट्रस्ट]]<br />{{•}} [[पिपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] <br /><br /> '''धार्मिक संस्था''' : <br />{{•}} [[भारतीय बौद्ध महासभा]] | आई = [[भीमाबाई सकपाळ]] | वडील = [[रामजी सकपाळ]] | पती = | पत्नी = {{•}} [[रमाबाई आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९०६ - निधन १९३५)}<br /><br />{{•}} [[सविता आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९४८ - निधन २००३)} | नाते = '''[[आंबेडकर कुटुंब]]''' | अपत्ये = [[यशवंत आंबेडकर]] | निवास = [[राजगृह]], [[मुंबई]] | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | सही = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''भीमराव रामजी आंबेडकर''' तथा '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' ([[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१|१८९१]] – [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. १९५६|१९५६]]), हे [[भारतीय]] [[कायदेपंडित|न्यायशास्त्रज्ञ]], [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[राजकारण|राजकारणी]], [[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञ]] आणि [[समाजसुधारक]] होते. त्यांनी [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीला प्रेरणा दिली आणि [[अस्पृश्य]] ([[दलित]]) लोकांविरुद्ध होणारा सामाजिक भेदभाव नष्ट करण्यासाठी चळवळ उभारली, तसेच महिलांच्या आणि कामगारांच्या हक्कांचे समर्थन केले. ते ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, स्वतंत्र भारताचे [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|पहिले कायदेमंत्री]], [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचे]] शिल्पकार, [[भारतामधील बौद्ध धर्म|भारतीय बौद्ध धर्माचे]] पुनरुज्जीवक होते. देशाच्या विविध क्षेत्रांत दिलेल्या योगदानामुळे त्यांना 'आधुनिक भारताचे शिल्पकार' किंवा 'आधुनिक भारताचे निर्माते' असेही म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|publisher=Columbia University|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Makers_of_Modern_India/E6gvEAAAQBAJ|title=Makers of Modern India|last=Guha|first=Ramachandra|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72596-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alephbookcompany.com/book/understanding-the-founding-fathers-an-enquiry-into-the-indian-republics-beginnings/|title=Understanding the Founding Fathers: An Enquiry into the Indian Republic’s Beginnings|publisher=Aleph Book Company|date=2016-02-02|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theindiaforum.in/article/who-are-true-founding-fathers-and-mothers-indian-democracy|title=Who are the True Founding Fathers and Mothers of Indian Democracy?|publisher=The India Forum|date=2022-09-05|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=_nBsCwAAQBAJ|title=Dr. Ambedkar Samajik Vichar Avam Darshan|last=Jadhav|first=Narendra|date=2015-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-586-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2024/04/remembering-dr-ambedkar-contributions/|title=Remembering Dr. Ambedkar’s Contributions|last=Raut|first=Bapu|date=2024-04-13|publisher=Forward Press|language=en-US|access-date=2025-03-28}}</ref> आंबेडकर यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ]] आणि [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] या शिक्षण संस्थांमधून [[अर्थशास्त्र]] विषयात [[विद्यावाचस्पती|पीएच.डी.]] पदव्या मिळविल्या; तसेच त्यांनी [[कायदा]], [[अर्थशास्त्र]] आणि [[राज्यशास्त्र]] या विषयांवर संशोधन केले. त्यांच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीत, ते एक [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[प्राध्यापक]] आणि [[वकील]] होते. त्यानंतर त्यांनी सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांत काम केले. ते [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी]] प्रचारामध्ये व चर्चांमध्ये सामील झाले, वृत्तपत्रे प्रकाशित केली, दलितांसाठी राजकीय हक्कांचा व सामाजिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला, तसेच आधुनिक भारताच्या निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले. इ.स. १९५६ मध्ये त्यांनी आपल्या अनुयायांसह [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला. धर्मांतरानंतर काही महिन्यांनीच त्यांचे निधन झाले. [[इ.स. १९९०]] मध्ये, त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात केला. त्यांचा जन्मदिवस दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] म्हणून भारतासह जगभरात साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1813188|title=Ambedkar Jayanti Celebrations|publisher=Press Information Bureau, Government of India|date=2022-04-14|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. २०१२ मध्ये, "[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]" नावाच्या सर्वेक्षणात आंबेडकरांची 'सर्वश्रेष्ठ भारतीय' म्हणून निवड करण्यात आली आहे. आंबेडकरांच्या स्मरणार्थ अनेक स्मारके आणि चित्रणे लोकसंस्कृतीत उभारली गेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as 'Greatest Indian'|publisher=द हिंदू BusinessLine|date=2012-08-20|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == === पूर्वज === [[चित्र:Young Ambedkar.gif|thumb|right|तरुण डॉ. आंबेडकर]] बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वडिलांचे नाव रामजी तर आजोबांचे नाव मालोजीराव सकपाळ होते. मालोजी [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|इंग्लिश राजसत्तेच्या सैन्यात]] [[शिपाई]] म्हणून भरती झाले होते. सैन्यातील नोकरीमुळे मालोजीराव सैनिकी शाळेत शिक्षण घेऊ शकले. त्यांनी [[रामानंद पंथ]]ाची दीक्षा घेतली होती.<ref name="auto24">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=32|language=मराठी}}</ref> मालोजींना तीन मुलगे व एक मुलगी अशी चार अपत्ये होती. दोन मुलांनंतरच्या मिराबाई या मुलीचा जन्म झाला होता. तर इ.स. १८४८ च्या सुमारास जन्मलेले [[रामजी सकपाळ|रामजी]] हे मालोजींचे चौथे अपत्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=1-10|language=en}}</ref><ref name="auto24" /> मालोजींचा पहिला मुलगा घरदार त्यागून संन्यासी झाला.<ref>{{Cite book|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (खंड १)|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भवानराव|publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|year=1952|isbn=|location=मुंबई|pages=15-20|language=मराठी}}</ref> दुसरा मुलगा इंग्रजी सैन्यातच नोकरीस लागला. तिसरा मुलगा असलेल्या रामजींनी सैनिकी शाळेत शिक्षण घेतले व पुढे ते नॉर्मलची परीक्षाही उत्तीर्ण झाले.<ref name="auto24" /> शिक्षण सुरू असताना रामजी इ.स. १८६६ च्या सुमारात वयाच्या १८व्या वर्षी इंग्रजी सैन्याच्या १०६ सॅपर्स अँड मायनर्स तुकडीत शिपाई म्हणून भरती झाले. रामजी १९ वर्षांचे असताना त्यांचा विवाह १३ वर्षीय [[भीमाबाई सकपाळ|भीमाबाईंशी]] झाला. रामजी हे इंग्लिश बोलू शकत. ते नॉर्मल स्कूल (मॅट्रिक) उत्तीर्ण होते. पुढे रामजींनी ब्रिटिश भारतीय सैन्यामध्ये [[सुभेदार]] आणि सैनिकी शिक्षक म्हणून काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=34-35|language=मराठी}}</ref>रामजी व भीमाबाई या दांपत्याला सन १८९१ पर्यंत चौदा अपत्ये झाली होती. त्यापैकी गंगा, रमा, मंजुळा व तुळसा या चार मुली जगल्या. मुलांपैकी बाळाराम, आनंदराव व भीमराव (भिवा) ही तीन मुले हयात होती. भीमराव हा सर्वात लहान व चौदावे अपत्य होता.<ref name="auto46">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=35|language=मराठी}}</ref> === बालपण === रामजी ज्या पलटणीत होते ती पलटण इ.स. १८८८ मध्ये [[मध्य प्रदेश]]ातील [[महू]] येथे लष्करी तळावर आली होती.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=3|language=en}}</ref> येथे सुभेदार रामजींना नॉर्मल स्कूलचे मुख्याध्यापक पद मिळाले होते.<ref name="auto46" /> या काळात [[एप्रिल १४|१४ एप्रिल]] [[इ.स. १८९१|१८९१]] रोजी [[डॉ. आंबेडकर नगर|महू]] (आताचे [[डॉ. आंबेडकर नगर]]) या लष्करी छावणी असलेल्या गावी रामजी व भीमाबाईंच्या पोटी बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म झाला.<ref name="auto46" /> रामजींनी [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] भाषेचे यथाविधी शिक्षणही घेतले होते. भीमराव हे रामजी सकपाळ व आई भीमाबाई यांचे १४वे व अंतिम अपत्य होते. बाळाचे नाव ''भिवा'' असे ठेवण्यात आले, त्यांची भीम, भीमा व भीमराव ही नावेही प्रचलित झाली. [[आंबेडकर कुटुंब|आंबेडकरांचे कुटुंब]] हे त्याकाळी [[अस्पृश्य]] गणल्या गेलेल्या [[महार]] जातीचे आणि महाराष्ट्रातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[मंडणगड]] तालुक्यातील [[आंबडवे]] या गावचे होते. ('आंबडवे' या गावचा 'अंबावडे' असा चुकीचा उल्लेख अनेक ठिकाणी केला गेलेला आहे.)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/kgtocollege-news/international-standard-educational-complex-at-original-village-of-dr-babasaheb-ambedkar-446635/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मूळ गाव आंबवडे येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शैक्षणिक संकुल|website=[[लोकसत्ता]]|date=2018-03-14|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref><ref name="auto34">{{स्रोत बातमी|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html|title=आंबेडकर गुरुजींचं कुटुंब जपतंय सामाजिक वसा, कुटुंबानं सांभाळल्या ‘त्या’ आठवणी|date=2016-12-26|work=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्य असल्यामुळे त्यांच्यासोबत नेहमी सामाजिक-आर्थिक भेदभाव केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|date=2018-01-03|website=The Wire - Hindi|language=hi|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. १८९४ मध्ये सुभेदार रामजी सकपाळ इंग्रजी सैन्यातील मुख्याध्यापक पदाच्या नोकरीवरून निवृत्त झाले आणि महाराष्ट्रातल्या [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] आपल्या मूळ गावाजवळील [[दापोली]] या गावातील ''कॅम्प दापोली'' वस्तीत परिवारासह राहू लागले. भीमराव वयाने लहान असल्यामुळे कॅम्प दापोली येथील शाळेत त्यास प्रवेश मिळाला नाही व भीमरावास घरीच [[अक्षर]] ओळख करून द्यावी लागली. इ.स. १८९६ मध्ये रामजींनी आपल्या कुटुंबासह [[दापोली]] सोडले व ते [[सातारा|साताऱ्याला]] जाऊन तेथे राहिले. यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. रामजींनी इ.स. १८९६ च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील ''कॅम्प स्कूल'' या मराठी शाळेमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref name="auto46" /> या वर्षीच त्यांनी [[कबीर पंथ]]ाची दीक्षा घेतली. त्यांच्या या स्थानांतरानंतर थोड्या कालावधीत [[इ.स. १८९६]] मधे [[डोकेदुखी|मस्तकशूल]] या आजाराने आंबेडकरांच्या आई भीमाबाईंचे निधन झाले, त्यावेळी आंबेडकर ५ वर्षाचे होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=41|language=मराठी}}</ref> त्यानंतर भीमासह व अन्य मुलांचे संगोपन त्यांच्या आत्या मीराबाईंनी कठीण परिस्थितीत केले. साताऱ्यात आल्यावर थोड्याच दिवसानंतर भाड्याने घेतलेल्या एका बंगल्यात आंबेडकर कुटुंब राहू लागले. त्यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. हे वय त्यास शाळेत प्रवेश देण्यास योग्य होते. रामजींनी [[इ.स. १८९६]]च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील कॅम्प स्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले. [[इ.स. १८९८]] साली रामजींनी जीजाबाई नावाच्या विधवेसोबत दुसरे लग्न केले. साताऱ्यातील कॅम्प स्कूलमधील मराठी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर साताऱ्यातीलच सातारा हायस्कूल या इंग्रजी सरकारी हायस्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=42|language=मराठी}}</ref> [[कोकण]]ासह महाराष्ट्रातील लोक पूर्वी आपले आडनाव आपल्या गावाच्या नावावरून ठेवत असत व त्यात शेवटी ''कर'' शब्द जोडण्याचा प्रघात आहे. त्यामुळेच बाबासाहेबांचे आडनाव "सकपाळ" असतांना त्यांचे वडील [[रामजी सकपाळ|रामजी]] यांनी ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी [[सातारा|साताऱ्यातील]] गव्हर्नमेंट हायस्कूल (आताचे [[प्रतापसिंह हायस्कूल]])मध्ये "आंबडवेकर" असे आडनाव नोंदवले.<ref name="auto34"/> साताऱ्याच्या या शाळेत भीमरावांना शिकवण्यासाठी कृष्णा केशव आंबेडकर नावाचे शिक्षक होते. शाळेच्या दप्तरात नोंदवलेले भीमरावांचे ''आंबडवेकर'' हे आडनाव उच्चारताना त्यांना ते आडनिडे वाटत असे म्हणून माझे ''आंबेडकर'' हे नाव तू धारण कर, त्यांनी असे भीमरावांना सुचविले. त्यावर भीमरावांनी होकार दिल्यावर तशी नोंद शाळेत झाली. तेव्हापासून त्यांचे आडनाव ''आंबडवेकर''चे '[[आंबेडकर]]' असे झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन|year=1966|isbn=|location=मुंबई|pages=60-63|language=मराठी}}</ref> नोव्हेंबर १९०४ मध्ये भीमरावांनी इंग्रजी चौथीची परीक्षा उत्तीर्ण केली व यावर्षीच रामजी सकपाळ [[मुंबई]]ला सहपरिवार गेले.<ref name="auto8">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=44|language=मराठी}}</ref> === सुरुवातीचे शिक्षण === डिसेंबर १९०४ मध्ये रामजी सकपाळ सहपरिवार [[मुंबई]]ला आले व तेथील [[लोअर परळ]] भागातील ''डबक चाळ'' (बदक चाळ) नावाच्या एका इमारतीच्या एका खोलीत राहू लागले.<ref name="auto8" /> [[मुंबई]]मधे आल्यावर भीमराव हे [[एल्फिन्स्टन रोड|एल्फिन्स्टन रस्त्यावरील]] सरकारी शाळेत जाऊ लागले, एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधे जाणारे ते पहिले अस्पृश्य विद्यार्थी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1900s.html|title=1900s|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref>[[कबीर पंथ]]ीय असलेल्या रामजींनी मुलांना हिंदू साहित्याची ओळख करून दिली. इतर जातीतील लोकांच्या विरोधामुळे रामजींनी मुलांना सरकारी शाळेत शिकवण्यासाठी आपल्या लष्करातील पदाचा वापर केला. शाळेत प्रवेश मिळाला तरी भीमरावांना इतर विद्यार्थ्यांपासून वेगळे बसावे लागे आणि शिक्षकांचे साहाय्य मिळत नसे. त्यांना वर्गात बसण्याची परवानगी नव्हती.<ref name="columbia.edu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_waiting.html|title=Waiting for a Visa, by Dr. B. R. Ambedkar|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> जेव्हा त्यांना तहान लागत असे, तेव्हा शाळेतील पाणी पिण्याच्या भांड्याला किंवा [[पेला|पेल्याला]] स्पर्श करण्याची त्यांना परवानगी नव्हती. तेव्हा एखादा उच्च जातीतील व्यक्ती उंचीवरून त्यांच्या ओंजळीवर पाणी ओतत असे. आंबेडकरांसाठी हे काम बहुधा शिपाई करीत. शिपाई उपलब्ध नसेल तर त्यांना दिवसभर पाण्याविनाच रहावे लागत असे; नंतर त्यांनी आपल्या लेखनात या घटनेचे "शिपाई नाही, तर पाणी नाही" असे वर्णन केले आहे.<ref name="columbia.edu"/> शाळेत असतानाच [[इ.स. १९०६]] मध्ये १४-१५ वर्षीय भीमरावांचे लग्न [[दापोली]]च्या भिकू वलंगकर यांची ९-१० वर्षीय कन्या रामीबाई उर्फ [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांच्याशी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४६}}</ref> एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये शिकत असताना भीमरावांना वर्गातील स्पृश्य जातींच्या मुलांपासून दूर बसावे लागे. हायस्कूलमधील अनेक शिक्षक त्यांच्याशी तिरस्काराने वागत असत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=48-49|language=मराठी}}</ref>आंबेडकर हे आपल्या विद्यार्थी जीवनात दररोज १८ तास अभ्यास करत असत.<ref>{{Cite book|title=B.R. Ambedkar: Saviour of the Masses|last=Kapadiya|first=Payal|publisher=Puffin Books|year=2012|isbn=978-0143332282|location=Mumbai|pages=14|language=en}}</ref>[[इ.स. १९०७]] साली भीमराव एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये मॅट्रिकची परीक्षा यशस्वीरीत्या उत्तीर्ण झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४९-५०}}</ref> ही परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर भीमराव आंबेडकरांच्या ज्ञातिबांधवांनी [[कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर]] गुरुजी यांच्या अध्यक्षेखाली सभा भरवून भिवा रामजी आंबेडकरांचे कौतुक केले. एखाद्या अस्पृश्य मुलाने असे यश मिळविणे एवढे दुर्मिळ होते की, त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी तेव्हा एक जाहीर सभा भरवण्यात आली होती. यावेळी केळुसकर गुरुजींनी स्वतः लिहिलेल्या मराठी बुद्धचरित्राची एक प्रत भीमरावांना भेट म्हणून दिली. हे पुस्तक वाचल्यानंतर त्यांना पहिल्यांदाच [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] शिकवणुकींची माहिती मिळाली व ते बुद्धाप्रती आकर्षित झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=2012|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=122|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५० व ७७}}</ref> आर्थिक अडचणीमुळे रामजी सकपाळ भीमरावांना महाविद्यालयीन शिक्षण देऊ शकतील, अशी परिस्थिती नव्हती. त्यामुळे केळुसकर गुरुजींनी मुंबईमध्ये [[सयाजीराव गायकवाड|महाराज सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. भीमरावांची हुशारी पाहून महाविद्यालयात शिक्षण घेण्यासाठी महाराजांनी त्यांना दरमहा रु.२५ची शिष्यवृत्ती देण्याचे मंजूर केले. त्यानंतर [[३ जानेवारी]], [[इ.स. १९०८]] रोजी भीमरावांनी [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला.<ref name="auto3">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५१}}</ref> पुढे चार वर्षांनी इ.स. १९१२ मध्ये त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] विषय घेऊन बी.ए.ची पदवी संपादन केली आणि [[बडोदा संस्थान]]ात नोकरीसाठी रूजू झाले. याच वर्षी १२ जानेवारी १९१२ रोजी त्यांना पहिला मुलगा [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] झाला. त्याच सुमारात [[२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९१३]] रोजी मुंबईमध्ये त्यांचे वडील रामजींचे आजाराने निधन झाले. पुढे चार महिन्यांनी बडोदा नरेशांकडून प्रति महिने साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती घेऊन [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात उच्च शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी प्रयाण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/youth.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Youth Timeline|date=2010-06-25|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> == उच्च शिक्षण == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar 09.jpg|इवलेसे|उजवे|विद्यार्थी दशेतील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (१९१८)]] आंबेडकर हे परदेशातून अर्थशास्त्र विषयात डॉक्टरेट (पी.एचडी.) पदवी मिळवणारे पहिले भारतीय होते. तसेच, दक्षिण आशियातून दोन वेगवेगळ्या संस्थांमधून दोन डॉक्टरेट पदव्या (पी.एचडी. व डी.एससी.) संपादन करणारे ते पहिले दक्षिण आशियाई विद्वान ठरले.<ref name="vishwakosh-ambedkar">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/15777/ |title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026}}</ref><ref name="lokrajya">{{cite journal |last=आगलावे |first=डॉ. सरोज |date=एप्रिल २०१५ |title=कर विकासोन्मुख हवेत... |journal=लोकराज्य |publisher=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, महाराष्ट्र शासन |volume=71 |pages=१२}}</ref> त्यांनी १८९६ ते १९२३ या कालावधीत [[मुंबई विद्यापीठ]], [[कोलंबिया विद्यापीठ]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] आणि [[ग्रेज इन]] या जागतिक दर्जाच्या शिक्षण संस्थांमधून उच्च शिक्षण पूर्ण केले. या कालावधीत त्यांनी बी.ए., दोन वेळा एम.ए., पी.एचडी., एम.एससी., बार-ॲट-लॉ आणि डी.एससी. या पदव्या संपादन केल्या. पुढे १९५० च्या दशकात त्यांना एलएल.डी. (कोलंबिया विद्यापीठ) आणि डी.लिट. (उस्मानिया विद्यापीठ) या मानद पदव्या बहाल करण्यात आल्या.<ref name="gaikwad-bio">{{cite book |title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर |last=गायकवाड 'राजवंश' |first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ |publisher=रिया प्रकाशन |year=२०१६ |location=कोल्हापूर |pages=२६–२७, ७३, ७९}}</ref><ref name="columbia-bio">{{cite web |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/index.html |title=Ambedkar Timeline |website=Columbia University |access-date=13 September 2026}}</ref> === मुंबई विद्यापीठ === कृष्णराव अर्जुन केळुसकर (केळुसकर गुरुजी) यांनी आंबेडकरांची भेट [[बडोदा संस्थान|बडोद्याचे]] महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांच्याशी घडवून आणली. त्यानंतर निर्णयसागर छापखान्याचे मालक दामोदर सावळाराम यंदे यांच्याही सहकार्याने सयाजीराव गायकवाड यांनी आंबेडकरांसाठी जानेवारी १९०८ पासून दरमहा २५ रुपयांची शिष्यवृत्ती मंजूर केली.<ref name="gaikwad-bio"/> ३ जानेवारी १९०८ रोजी आंबेडकरांनी मुंबईतील [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला. यासह आंबेडकर घराण्यातून महाविद्यालयीन शिक्षण घेणारे ते पहिले व्यक्ती ठरले.<ref name="vishwakosh-ambedkar"/> महाविद्यालयात त्यांनी इंग्रजी आणि [[फारसी भाषा|फारसी]] भाषांचा सखोल अभ्यास केला. प्रा. मुलर आणि प्रा. के. बी. इराणी यांचे मार्गदर्शन त्यांना लाभले. [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] हे मुख्य विषय घेऊन जानेवारी १९१३ मध्ये ते बी.ए. परीक्षा उत्तीर्ण झाले. मुंबई विद्यापीठातून बी.ए.ची पदवी संपादन करणारे ते अस्पृश्य वर्गातील पहिले विद्यार्थी होते.<ref name="keer-bio">{{cite book |title=Dr. Ambedkar: Life and Mission |last=Keer |first=Dhananjay |publisher=Popular Prakashan |year=1954 |location=Mumbai |isbn=978-8171542376}}</ref> पदवी पूर्ण झाल्यानंतर २३ जानेवारी १९१३ रोजी ते बडोदा संस्थानात सेवेत रुजू झाले. मात्र, पितृछत्र हरपल्याची बातमी मिळताच ते मुंबईस परतले; ३ फेब्रुवारी १९१३ रोजी त्यांच्या वडिलांचे (रामजी आंबेडकर) निधन झाले.<ref name="gaikwad-bio"/> === कोलंबिया विद्यापीठ === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar in Columbia University.jpg|इवलेसे|उजवे|कोलंबिया विद्यापीठात अभ्यासरत असताना डॉ. आंबेडकर (१९१३-१६)]] बी.ए. उत्तर काळात महाराज सयाजीराव गायकवाड यांनी उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेस पाठवण्यासाठी निवडलेल्या चार विद्यार्थ्यांमध्ये डॉ. आंबेडकरांचा समावेश होता. १५ जून १९१३ ते १४ जून १९१६ या तीन वर्षांच्या कालावधीसाठी दरमहा साडेअकरा पाउंडची शिष्यवृत्ती मंजूर करण्यात आली.<ref name="gaikwad-bio"/> २१ जुलै १९१३ रोजी ते [[न्यू यॉर्क]] येथे पोहोचले आणि त्यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठाच्या]] राज्यशास्त्र शाखेत प्रवेश घेतला. येथे त्यांनी अर्थशास्त्र हा मुख्य विषय, तर समाजशास्त्र, इतिहास, राज्यशास्त्र, मानववंशशास्त्र आणि तत्त्वज्ञान हे उपविषय निवडले. प्रा. [[एडविन रॉबर्ट अँडरसन सेलीग्मन|एडविन आर. के. सेलिग्मन]] यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी सखोल संशोधन केले.<ref name="columbia-bio"/> १५ मे १९१५ रोजी त्यांनी *एन्शंट इंडियन कॉमर्स* (Ancient Indian Commerce) या विषयावर प्रबंध सादर करून एम.ए.ची पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर त्यांनी *द नॅशनल डिव्हिडंड ऑफ इंडिया: अ हिस्टॉरीकल अँड ॲनालिटिकल स्टडी* या विषयावर डॉक्टरेटचा प्रबंध लिहिला.<ref name="keer-bio"/> १९१७ मध्ये विद्यापीठाने हा प्रबंध स्वीकारून त्यांना पी.एचडी. पदवी देण्याचे निश्चित केले; हाच प्रबंध पुढे १९२५ मध्ये लंडनच्या पी.एस. किंग अँड कंपनीने *द इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया* (British भारतातील प्रांतीय अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती) या नावाने प्रकाशित केला.<ref name="gaikwad-bio"/> ८ जून १९२७ रोजी कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना रीतसर पी.एचडी. पदवी प्रदान केली.<ref name="columbia-bio"/> कोलंबिया विद्यापीठात ९ मे १९१६ रोजी प्रा. ए. ए. गोल्डनवायझर यांच्या मानववंशशास्त्र चर्चासत्रात डॉ. आंबेडकरांनी *कास्ट्स इन इंडिया: देअर मेकनिझम, जेनेसिस अँड डेव्हलपमेंट* (Castes in India: Their Mechanism, Genesis and Development) हा प्रसिद्ध शोधनिबंध सादर केला, जो मे १९१७ मध्ये *इंडियन अँटीक्वेरी* नियतकालिकामध्ये प्रसिद्ध झाला.<ref name="keer-bio"/> कोलंबियात त्यांना [[जॉन ड्युई]] या विचारवंतांचेही मार्गदर्शन लाभले, ज्यांच्या समतावादी तत्त्वज्ञानाचा आंबेडकरांच्या सामाजिक विचारांवर खोल प्रभाव पडला.<ref name="columbia-bio"/> === लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स आणि ग्रेज इन === [[चित्र:Dr. B. R. Ambedkar with his professors and friends from the London School of Economics and Political Science, 1916-17.jpg|इवलेसे|उजवे|३००px|लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये प्राध्यापक व सहकाऱ्यांसोबत डॉ. आंबेडकर (१९१६-१७)]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar as Barrister in London.jpg|इवलेसे|लंडन येथे बॅरिस्टर पदवी प्राप्त केल्यानंतर डॉ. आंबेडकर (१९२२)]] जून १९१६ मध्ये डॉ. आंबेडकर लंडनला पोहोचले. ऑक्टोबर १९१६ मध्ये त्यांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] अँड पॉलिटिकल सायन्समध्ये एम.एससी.साठी नाव नोंदवले, तसेच ११ नोव्हेंबर १९१६ रोजी कायद्याचा अभ्यास करण्यासाठी [[ग्रेज इन]] (Gray's Inn) या संस्थेत प्रवेश घेतला.<ref name="gaikwad-bio"/> परंतु, बडोदा संस्थानाकडून मिळालेली शिष्यवृत्ती संपल्याने त्यांना जुलै १९१७ मध्ये भारतात परतणे भाग पडले. लंडन विद्यापीठाकडून पुढील चार वर्षांच्या आत परत येऊन अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याची विशेष परवानगी त्यांनी मिळवून ठेवली होती.<ref name="keer-bio"/> भारतात परतल्यानंतर त्यांनी काही काळ बडोदा संस्थानात सैनिकी सचिव (Military Secretary) म्हणून काम केले; परंतु तेथील अस्पृश्यतेच्या तीव्र अनुभवांमुळे त्यांनी नोकरी सोडली.<ref name="vishwakosh-ambedkar"/> मुंबईत परतल्यानंतर त्यांनी दावर्स कॉलेज ऑफ कॉमर्स आणि त्यानंतर १० नोव्हेंबर १९१८ पासून [[सिडनहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स]] येथे अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून कार्य केले.<ref name="gaikwad-bio"/> या काळात त्यांनी *मूकनायक* हे पाक्षिक सुरू केले तसेच कोल्हापूरचे छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांच्या आर्थिक सहकार्याने सप्टेंबर १९२० मध्ये ते पुन्हा लंडनला रवाना झाले.<ref name="keer-bio"/> लंडनमध्ये पुनरागमन केल्यानंतर त्यांनी अत्यंत कठोर परिश्रमपूर्वक अभ्यास केला. जून १९२१ मध्ये त्यांनी *प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया* या प्रबंधाबद्दल एम.एससी. (M.Sc.) पदवी मिळवली. २८ जून १९२२ रोजी ग्रेज इन संस्थेने त्यांना 'बॅरिस्टर-ॲट-लॉ' ही पदवी प्रदान केली.<ref name="gaikwad-bio"/> त्यानंतर त्यांनी *द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी: इट्स ओरिजिन अँड इट्स सोल्युशन* (The Problem of the Rupee: Its Origin and Its Solution) हा प्रबंध सादर केला. लंडन विद्यापीठाने नोव्हेंबर १९२३ मध्ये या संशोधनाबद्दल त्यांना 'डॉक्टर ऑफ सायन्स' (D.Sc.) ही उच्च पदवी बहाल केली.<ref name="keer-bio"/> हा प्रबंध डिसेंबर १९२३ मध्ये पी.एस. किंग अँड कंपनीने ग्रंथरूपाने प्रकाशित केला, ज्याला अर्थशास्त्रज्ञ एडविन कॅनन यांची प्रस्तावना लाभली होती.<ref name="gaikwad-bio"/> या संशोधनातील शिफारशींचा उपयोग पुढे भारतातील [[रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया|भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या]] (RBI) स्थापनेसाठीच्या 'हिल्टन यंग आयोगा'ने (Hilton Young Commission) मार्गदर्शन म्हणून केला.<ref>{{cite web |url=https://www.rbi.org.in/scripts/aboutusdisplay.aspx |title=History of Reserve Bank of India |website=Reserve Bank of India |access-date=13 September 2026}}</ref> == जातिसंस्था विषयक सिद्धान्त == {{मुख्य|कास्ट्स इन इंडिया}} अमेरीकेतील कोलंबिया विद्यापीठामध्ये १९१६ साली डॉ. ए.ए. गोल्डनविझर यांनी [[मानववंशशास्त्र]] विषयक परिसंवादात भाग घेण्यासाठी भीमराव आंबेडकरांना बोलविले. त्यांनी [[कास्ट्स इन इंडिया|भारतातील जाती, त्यांचा उगम, विकास आणि वास्तविकता]] या विषयावर व्याख्यान दिले. तेव्हा आंबेडकर हे केवळ २५ वर्षांचे होते.<ref name="auto17">{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६}}</ref> आंबेडकरांनी या आपल्या शोध पुस्तिकेत जातिसंस्था विषयक खालील सिद्धांत मांडले. <blockquote> वर्ग आणि जात तसे मानायचे झाले, तर निकटवर्ती होत. कालांतराने ते अलग होतात. बंदिस्त केलेली, गोठवलेला वर्ग म्हणजे ‘जात’.<ref name="auto17" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_castes.html|title=Castes in India: Their Mechanism, Genesis, and Development, by Dr. B. R. Ambedkar|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> </blockquote> जातिसंस्था मनूने निर्माण केली हे डॉ. आंबेडकरांना मान्य नव्हते. आंबेडकरांच्या मतानुसार, 'मनूने जातीचा कायदा सांगितला नाही. तो ते करू शकता नव्हता. मनूपूर्वी कित्येक वर्षे जातिसंस्था अस्तित्त्वात होत्या. स्मृतिकार मनूने अस्तित्त्वात असलेल्या कायद्यांची संहिता बनवून, त्याला तात्त्विक आणि धार्मिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले.'<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६ व ७}}</ref> ४ जानेवारी १९२८ रोजी [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]च्या इंदूर संस्थानात अनुसूचित जातींना मिळणाऱ्या वाईट वागणुकीबद्दलच्या वृत्तांताची तुलना आंबेडकरांनी १८ व्या शतकातील [[पेशवाई]]तील रिजनाच्या स्थितीशी केली.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=७}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/ambedkar/web/section_2.html|title=Section 2 [Why social reform is necessary for political reform]|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> आंबेडकरांनी ''[[जात]]'' या संकल्पनेची चिकित्सा करून तिचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. <blockquote>जात ही ''श्रमविभागणी'' वरही अवलंबून नाही आणि ''नैसर्गिक कल वा योग्यतेवरही'' अवलंबून नाही. व्यक्तीची कामे जात आधीच तयार करते. कूळ कुवतीच्या आधारे नव्हे तर, जन्मानुसार किंवा आई-वडिलांच्या सामाजिक स्थानानुसार ठरते.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=7-8|language=मराठी}}</ref> </blockquote> == वकिली == [[चित्र:Babasaheb Ambedkar as a Lawyer in Bombay High Court.jpg|thumb|right|बॉम्बे उच्च न्यायालयामधील वकील आंबेडकर]] आंबेडकर १९२२ मध्ये ग्रेज इन येथून बॅरिस्टर-ॲट-लॉ ही पदवी घेउन ३ एप्रिल, १९२३ रोजी मुंबईत परतले. समाजकार्य करावे व अर्थाजनासाठी वकिली करावी असा निर्णय त्यांनी घेतला व [[परळ]]च्या दामोदर हॉलमध्ये पहिल्या मजल्यावर एक खोली कार्यालयासाठी मिळवली. जून महिन्यात त्यांनी वकिलीच्या प्रॅक्टिससाठी [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्चन्यायालयात]] आपले नाव नोंदवण्यासाठी अर्ज दाखल केला व ५ जुलै, १९२३ रोजी उच्च न्यायालयाने त्यांचे नाव नोंदवून घेतले. वकिली सुरू झाल्यावर आंबेडकर अस्पृश्य समाजाचे असल्याने स्पृश्य समाजाच्या वकिलांनी त्यांना सहकार्य करण्याचे टाळले. अशा स्थितीत बाळकृष्ण गणेश मोडक नावाच्या एका स्पृश्य वकीलाने आंबेडकरांना वकिली करत राहण्यासाठी सहकार्य केले.<ref name="auto50">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना पहिली केस म्हणून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातल्या]] आडगावच्या महार जातीच्या जाधव बंधूंची केस मिळाली. ही केस वर्षभर चालली व यशस्वीही झाली. केसची फी म्हणून आंबेडकरांना सहाशे रुपये मिळाले.<ref name="auto50" /> वकिलीतून घरखर्च भागत नसल्यामुळे त्यांनी बॉटलीबॉईज अकौंटसी इन्स्टिट्युटमध्ये मर्कंटाइल लॉचे प्राध्यापक म्हणून नोकरी केली. याचे त्यांना महिन्याला दोनशे रुपये वेतन मिळे. ही प्राध्यापक पदाची नोकरी त्यांनी १० जून, १९२५ ते ३१ मार्च, १९२८ पर्यंत केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२० व १२१|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी अनेक महत्त्वपूर्ण खटल्यात सहभाग घेतला होता. ब्राह्मणेत्तर सत्यशोधक चळवळीशी संबंधित नेते [[केशव गणेश बागडे]], [[केशवराव मारुतीराव जेधे]], [[रांमचंद्र नारायण लाड]] आणि [[दिनकरराव शंकरराव जवळकर]] या चौघांवर "देशाचे दुश्मन" हे पुस्तक लिहिण्याच्या कारणांवरून खटला भरण्यात येऊन खालच्या न्यायालयाने त्यांना दोषी मानले होते. आंबेडकरांनी त्यांची अपील लढवून ऑक्टोबर १९२६ मध्ये त्या चौघांनाही वरच्या न्यायालयातून निर्दोष मुक्तता मिळवून दिली. फिर्यादीच्या बाजूने [[पुणे|पुण्यातील]] वकील एल.बी. भोपटकर होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२६|language=मराठी}}</ref> ''इंडिया अँड चायना'' या पुस्तकाचे लेखक फिलीफ स्प्रॅट यांनाही आंबेडकरांच्या वकिलीनिशी २८ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी न्यायालयाद्वारे दोषमुक्त करण्यात आले. बॅरिस्टर आंबेडकरांची यशस्वी वकिलांमध्ये गणना होऊ लागली.<ref name="auto21">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७|language=मराठी}}</ref> [[शहापूर तालुका|शहापूर तालुक्यातील]] [[किन्हवली]] येथील व्यापारी चंदुलाला सरूपचंद शहा यांच्याविरुद्ध १९३० च्या [[भारतीय दंड संहिता|इंडियन पिनल कोड]]च्या कायद्याखाली बेकायदा शस्त्रे आणि स्फोटके बाळगल्याच्या आरोपाखाली गुन्हा दाखल झाला होता. हे प्रकरण ठाणे जिल्हा सत्र न्यायालयात सुरू असताना शहा यांचे वकील प्रभाकर रेगे यांनी या गुन्ह्यातून तुम्हाला सोडवणे आपणास शक्य नसल्याचे सांगितला व [[दादर]]च्या [[हिंदू कॉलनी|हिंदू कॉलनीमध्ये]] राहणाऱ्या डॉ. आंबेडकरांना भेटण्याचे सांगितले. पुढची तारीख कोणती आहे हे विचारून डॉ. आंबेडकरांनी त्यांचे वकीलपत्र स्वीकारले. त्यांनी [[ठाणे]] येथे सत्र न्यायालयात शस्त्र कायद्याप्रकरणी न्यायाधीशांसमोर दोनच मिनिटे युक्तिवाद केला. या युक्तिवादानंतर न्यायाधीशांकडून चंदुलाल शेठ यांना आरोपातून निर्दोष सोडवण्यात आले. यासाठी आंबेडकरांनी फक्त ठाणे-दादर रेल्वेचे तिकीट हेच मानधन घतेले होते.<ref name="Gaikwad">{{Cite web|url=http://prahaar.in/%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%9a%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b2/|title=..आणि बाबासाहेबांनी चंदुलाल शहा यांना आरोपातून सोडविले! &#124;|first=Priyanka|last=Gaikwad}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन १९३० ते १९३८ या कालावधीत शहापूर येथील कनिष्ठ स्तर न्यायालयात वकील म्हणून अनेक खटले आंबेडकर यांनी चालवले. [[वाशिंद]] येथील नाना मलबारी यांच्या घरी डॉ. आंबेडकर आले असताना ते ज्या लाकडी खुर्चीवर बसले होते ती खुर्ची त्यांनी आजपर्यंत जपून ठेवली आहे. आता ती खुर्ची कासने येथील विहारात मलबारी यांनी दान केलेली आहे.<ref name="Gaikwad"/> २०२३ मध्ये, बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वकिली कारकीर्दीस १०० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल, संविधान दिनी २६ नोव्हेंबर २०२३ रोजी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] संकेतस्थळावर आंबेडकरांविषयी एक [https://main.sci.gov.in/AMB/home विशेष विभाग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231129143615/https://main.sci.gov.in/AMB/home |date=2023-11-29 }} जोडण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=https://main.sci.gov.in/AMB/home|title=Dr. B.R. Ambedkar: A Legacy in Law|website=Supreme Court of India|access-date=2025-03-28|archive-date=2023-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231129143615/https://main.sci.gov.in/AMB/home|url-status=dead}}</ref> या विभागामध्ये आंबेडकरांच्या जीवनाचे तपशील, त्यांनी युक्तिवाद केलेले खटले, त्यांच्या महत्त्वाच्या भाषणांच्या लिंक्स (त्याच्या CAD भाषणाच्या ऑडिओसह), फोटो इत्यादी बाबी आहेत. == अस्पृश्यता निर्मूलन व जातीअंताचा लढा == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech 2.jpg|thumb|300px|right|बाबासाहेब आंबेडकर सभेत संबोधित करताना विशेष उपस्थिती महिलांची दिसत आहे. (१९४०)]] भारतातील वर्गलढ्याला आणि जातीअंताच्या लढ्याला आकार आणि दिशा देण्याचे काम आंबेडकरांनी केले. जागतिक पातळीवर शोषण मुक्ती आणि समतेसाठीच्या लढ्यांमध्येही आंबेडकर प्रेरणादायी ठरले आहेत.<ref name="auto13"/> जगाच्या इतिहासात असे योगदान करणाऱ्या अत्युच्च पातळीवरच्या निवडक व्यक्तींमध्ये आंबेडकरांचे स्थान आहे, असे [[गेल ऑमवेट|डॉ. गेल ऑमवेट]] सांगतात.<ref name="auto13">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43756471|title=दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा|first=डॉ गेल|last=ऑमवेट|date=13 एप्रिल 2018|via=www.bbc.com}}</ref> सामाजिक सुधारणा क्षेत्राच्या संदर्भात विशेषतः वर्ग, जात, धर्म, लिंग ह्यांचा भेदभाव न करता सर्व नागरिकांना समान अधिकार यासाठी आंबेडकरांनी काम केले. त्यांनी वेगवेगळ्या जातीतल्या लोकांमधली दरी मिटण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या मार्गांचा उल्लेख केला होता - लग्न, खानपान आणि सांस्कृतिक मिलाप.<ref>{{स्रोत बातमी|last=आर्य|first=दिव्या|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43620153|title=जाती-धर्माच्या बेड्या तोडण्यासाठी धडपडणाऱ्या त्या|publisher=BBC News मराठी|year=2018|language=mr}}</ref> आंबेडकरांना बालपणापासून अस्पृश्येचा सामना करावा लागला.<ref>{{Cite web|url=http://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|website=thewirehindi.com}}</ref> [[इ.स. १९३५]]-[[इ.स. १९३६|३६]] या कालावधी दरम्यान लिहिलेल्या [[वेटिंग फॉर अ व्हिझा]] या आपल्या आत्मकथेत आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्यतेसंबंधी]] त्यांना आलेल्या कटु अनुभवांच्या आठवणींच्या नोंदी केलेल्या आहेत.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|last1=Moon|first1=Vasant |title=Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Vol. 12|url=https://www.amazon.in/BABASAHEB-AMBEDKAR-WRITINGS-SPEECHES-Vol-ebook/dp/B0785FK2W1|date=1993|publisher=Bombay: Education Department, Government of Maharashtra|location=Mumbai|accessdate=15 April 2015}}</ref> हे आत्मचरित्रपर पुस्तक [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात 'पाठ्यपुस्तक' म्हणून वापरले जाते.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/ambedkars-autobiography-is-not-taught-in-india-but-columbia-university/55760/|title=भारत नहीं, कोलंबिया यूनिवर्सिटी में पढ़ाई जाती है डॉ. भीमराव आम्बेडकर की आत्मकथा|last=सिद्धार्थ|date=2019-04-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> राजकीय स्वातंत्र्य आधी की सामाजिक सुधारणा हा [[टिळक]] व [[आगरकर]] यांच्यातील वाद डॉ. आंबेडकरांच्याही मनात चालत होता. स्वातंत्र्योत्तर भारतात तत्कालीन अस्पृश्यांच्या स्वातंत्र्याला काहीच किंमत नसेल, तर त्यातून अधिक गुंतागुंतीच्या समस्या निर्माण होतील. तसे होऊ नये यासाठी आंबेडकरांनी सामाजिक सुधारणा व अस्पृश्यता निर्मूलन ही कार्ये करण्याला अधिक प्राथमिकता दिली. आंबेडकर भारतातील ब्रिटिश सत्तेचे सुद्धा विरोधक होते. === साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष === इंग्रज सरकारकडून भारतातील अस्पृश्य समाजाला राजकीय व सामाजिक स्वरूपाचे हक्क [[इ.स. १९१९]] पर्यंत मिळालेले नव्हते. पण ज्यावेळी साउथबरो अध्यक्ष असलेली मताधिकार समिती जेव्हा [[मुंबई प्रांत|मुंबई प्रांतात]] आली, तेव्हा [[सिडनहॅम महाविद्यालय|सिडनहॅम महाविद्यालयात]] प्राध्यापक असताना आंबेडकरांनी २७ जानेवारी, १९१९ रोजी अस्पृश्यांचा प्रतिनिधी म्हणून [[माँटेग्यू चेम्सफोर्ड सुधारणा १९१९|गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट १९१९]] बाबत साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष दिली व समितीला आपल्या मागण्यांचे पन्नास पृष्ठांचे छापील निवेदनही सादर केले. त्यात त्यांनी ''अस्पृश्यांना मतदानाचा हक्क पाहिजे, त्यांना निवडणुकीस उभे राहता पाले पाहिजे, त्यांच्या मतदारांना स्वतंत्र मतदारसंघ पाहिजेत, अस्पृश्यांचे अस्पृश्य प्रतिनीधी अस्पृश्य मतदारांनीच निवडले पाहिजेत आणि अस्पृश्यांच्या मतदारसंघात अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा दिल्या पाहिजेच,'' यासारख्या मागण्या केल्या होत्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०० व १०१|language=मराठी}}</ref> त्यांच्या प्रभावाखाली अस्पृश्यवर्गीय समाजसेवक व पुढारी सभा घेऊन आपल्या मागण्यांचा पाठपुरावा करणारे ठराव पास करून इंग्रज सरकारकडे पाठवू लागले. समाजप्रबोधनाची ही चळवळ नेटाने सुरू ठेवण्यासाठी चळवळीला मदत करणारे एखादे वृत्तपत्र सुरू करावे असे आंबेडकरांना वाटू लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१|language=मराठी}}</ref> === '[[मूकनायक]]' पाक्षिकातून अस्पृश्यांच्या अन्यायाला वाचा === आंबेडकरांचे समाजकार्य सुरू असताना मुंबईत कोल्हापुरचे राजे [[शाहू महाराज]] हे आपण होऊन आंबेडकरांना त्यांच्या घरी येऊन भेटले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१ व १०२|language=मराठी}}</ref> त्यांनी आंबेडकरांना वृत्तपत्र काढण्यासाठी अडीच हजार रुपयांची मदत केली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२"/> आंबेडकरांनी [[इ.स. १९२०]] साली मुंबईत [[मूकनायक]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले व पांडुरंग नंदराम भटकर यांना पाक्षिकाचे संपादक नेमले. मूकनायक पाक्षिकाचा पहिला अंक ३१ जानेवारी, १९२० रोजी प्रकाशित करण्यात आला. पहिल्या अंकातील ''मनोगत'' नावाचा अग्रलेख आंबेडकरांनी लिहिला होता. त्यांनी आपल्या लेखांतून बहिष्कृत अस्पृश्य समाजावर होत असलेल्या अन्यायाला वाचा फोडली व हा अन्याय कमी करण्यासाठी सरकारला काही उपाययोजना सुचवल्या. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यासाठी त्यांनी सत्ता मिळवणे गरजेचे आहे असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर ५ जुलै, १९२० मध्ये आपले अपूर्ण राहिलेले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी इंग्लंडमध्ये गेले असता तेथे त्यांनी भारतमंत्री [[एडविन माँटेग्यू]] यांची भेट घेतली आणि अस्पृश्यांच्या हितांविषयी चर्चा केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=११०|language=मराठी}}</ref> === अस्पृश्यांच्या परिषदांमधील सहभाग === आंबेडकरांच्या आदेशानुसार त्यांचे अनुयायी व अस्पृश्य लोक ठिकठिकाणी सभा घेऊन व आंदोलन करून आपल्या राजकीय हक्कांच्या मागण्या इंग्रज सरकारकडे करु लागले. त्यांचाच भाग म्हणून १९२० मध्ये कोल्हापूर जवळील माणगाव आणि नागपूर येथे अस्पृश्यांच्या दोन परिषदा पार पडल्या. कोल्हापूर संस्थानातील [[माणगाव]] या गावात २१ मार्च व २२ मार्च १९२० रोजी दक्षिण महाराष्ट्र दलित परिषदेचे पहिले अधिवेशन झाले. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष आंबेडकर होते तर शाहू महाराजांची विशेष उपस्थिती होती. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी त्यांच्या सामाजिक हक्कांचे व राजकीय हक्कांचे समर्थन केले. अस्पृश्यांच्या उद्धाराचे व समाजसुधारणेचे कार्य करीत असलेल्या राजर्षी शाहू महाराजांचाही गौरव आंबेडकरांनी केला. तर शाहू महाराजांनी आपल्या भाषणात आंबेडकरांविषयी वक्तव्य केले की ''डॉ. आंबेडकर आपल्या अस्पृश्य समाजाचा उद्धार करतील आणि आपल्या देशाचाही उद्धार करतील. ते फक्त अस्पृश्यांचेच नव्हे तर देशाचेही थोर राष्ट्रीय नेते होतील. त्यांच्या नेतृत्वाखाली अस्पृश्य समाजाने अवश्य आपला उद्धार करून घ्यावा. तसे घडले तर सर्वांचेच कल्याण होईल.''<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२ व १०३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/chhatrapati-shahu-maharajs-hora-dr-ambedkar-done-right/articleshow/74715917.cms|title=छत्रपती शाहू महाराजांचा होरा डॉ. आंबेडकरांनी खरा केला!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> ३० मे ते १ जून, इ.स. १९२० दरम्यान नागपूर येथे शाहू महाराज यांच्या अध्यक्षतेखाली ''अखिल भारतीय बहिष्कृत समाज परिषद'' झाली. आंबेडकर आपल्या अनुयायांसह या परिषदेत सहभागी झाले. आंबेडकरांनी या परिषदेमध्ये समाजसेवक [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] यांचा निषेध करणारा ठराव पास करून घेतला. अस्पृश्यांना इंग्रज सरकारकडून राजकीय व सामाजिक हक्क कशा स्वरूपात मिळावेत, याविषयी आंबेडकर व शिंदे यांच्यात मतभेद होते. इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना स्पृश्यांच्या माध्यमातून राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे शिंदेंचे मत होते तर त्याच्या उलट इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना अगदी थेट राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे आंबेडकरांचे मत होते. ''अस्पृश्यांचे राजकीय व सामाजिक हक्क स्पृश्यांच्या किंवा अन्य कोणाच्याही मर्जीवर अवलंबून असू नयेत'', असा आंबेडकरांचा दृष्टीकोन होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०३|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९२६ च्या मे महिन्यात [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव तालुका|कोरेगाव तालुक्यातील]] [[रहिमतपुर]] येथे आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''सातारा जिल्हा महार परिषदे''चे अधिवेशन झाले. त्यांनी आपल्या भाषणात महार वतनाविषयी सविस्तर माहिती सांगितली. तसेच अस्पृश्य समाजाला ब्राह्मणी विचारसरणीच्या लोकांपासून सावध राहण्यास सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२५ व १२६|language=मराठी}}</ref> === बहिष्कृत हितकारिणी सभा === आंबेडकरांनी अस्पृश्य व मागासवर्गीय समाजाच्या उत्थानासाठी ९ मार्च १९२४ रोजी दामोदर हॉलमध्ये सहकाऱ्यांची बैठक घेऊन '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' नावाची संस्था स्थापना करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार त्यांनी २० जुलै १९२४ रोजी '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' संस्था स्थापना केली व स्वतः त्या संस्थेचे अध्यक्ष झाले. संस्थेचे ध्येय व कार्य सूचित करण्यासाठी "शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा" हे क्रियावाचक व आज्ञावाचक शब्द स्वीकारण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३ व १२४|language=मराठी}}</ref> भारतीय समाजातील सामाजिक व राजकीयदृष्ट्या तळागाळात असलेल्यांना इतरांच्या बरोबरीस आणणे, हे या सभेचे ध्येय होते. अस्पृश्यांना नसलेल्या नागरी, धार्मिक वा राजकीय हक्कांबद्दल त्यांच्यामध्ये जागृती निर्माण करणे हा उद्देश होता. आंबेडकरांनी [[सायमन कमिशन]]कडे एक पत्र सादर केले व त्यात त्यांनी मागासवर्गीयांसाठी नामनिर्देशन तत्त्वावर जागा आरक्षित ठेवण्यासंबंधी मागणी केली. तसेच भूदल, नौदल व पोलीस खात्यात मागासवर्गीयांची भरती करण्यासंबंधीचीही मागणी केली. सभेमार्फत अस्पृश्यांच्या कल्याणासाठी शाळा, वसतिगृहे व ग्रंथालये सुरू करण्यात आली.<ref name="auto16">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|location=|pages=62}}</ref> या संस्थेमधील पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्य व स्पृश्य समाजांच्या व्यक्ती होत्या. स्पृश्य समाजाचे जे लोक जातीयतेचे व अस्पृश्यतेचे अच्चाटन करु इच्छितात त्यांचे सहकार्य अवश्य घ्यावे, असा आंबेडकरांचा विचार होता. बहिष्कृत हितकारणी सभेने अस्पृश्यांमध्ये शिक्षण प्रसार करणे, वाचनालये सुरू करणे, विद्यार्थी वसतीगृहे काढले इत्यादी कर्तव्ये स्वीकारली. या संस्थेमार्फत [[सोलापूर]] (१९२५ मध्ये), [[जळगाव]], [[पनवेल]], [[अहमदाबाद]], [[ठाणे]] अशा अनेक ठिकाणी वसतीगृहे सुरू करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३, १२४ व १२६|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=Wx218EFVU8MC&q=Shahu+meets+ambedkar#v=snippet&q=Shahu%20food&f=false|title=Dalit Movement in India and Its Leaders, 1857–1956|last=Kshīrasāgara|first=Rāmacandra|date=|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1994|isbn=9788185880433|location=|pages=135|language=en}}</ref> १० व ११ एप्रिल १९२५ रोजी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेच्या सहकार्याने [[बेळगाव जिल्हा|बेळगाव जिल्ह्यातील]] [[निपाणी]] या गावी ''मुंबई इलाखा प्रांतीय बहिष्कृत परिषद'' या संस्थेने आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली तिसरे अधिवेशन आयोजित केले. आंबेडकरांनी ''सामाजिक सुधारणांसाठी तयार व्हा'' असा संदेश देणारे भाषण केले. त्यावर प्रभावित होऊन अस्पृश्यांनी बेळगाव येथे मुलांचे वसतीगृह सुरू केले. पुढे इ.स. १९२९ मध्ये हे वसतीगृह [[धारवाड]]ला हलवण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२४ व १२५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेतर्फे [[मुंबई राज्य]] सरकारकडे मागणी केली होती, की मुंबई राज्य सरकारकतर्फे मुंबई राज्य कायदेमंडळावर (विधिमंडळावर) सदस्य म्हणून अस्पृश्य समाजाचे दोन प्रतिनिधी नेमण्यात यावेत. त्यांची ही मागणी मान्य करून १९२६ च्या डिसेंबर मध्ये मुंबई कायदेमंडळावर आंबेडकर व पुरुषोत्तम सोलंकी यांना नेमण्यात आले.<ref name="auto21" /> === कोरेगाव येथील विजयस्तंभास भेट === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar and his followers at Vijaystambha of Bhima Koregaon (Pune, Maharashtra).jpg|thumb|300px|left|१ जानेवारी १९२७ रोजी आंबेडकर आणि त्यांचे कार्यकर्ते भीमा-कोरेगाव येथील 'विजयस्तंभ' येथे युद्ध जिंकलेल्या शूर महार रेजिमेंटच्या सैनिकांना अभिवादन करण्यासाठी आले असतानाचे छायाचित्र. छायाचित्रात पुष्पहार घातलेले आंबेडकर व त्यांच्या डाव्या हाताला शिवराम जानबा कांबळे व इतर कार्यकर्ते.]] १ जानेवारी १८१८ रोजी भीमा कोरेगाव येथे [[कोरेगावची लढाई|ब्रिटिश आणि पेशव्यांमध्ये लढाई]] झाली होती. या लढाईत ब्रिटिशांकडून बहुतांश दलित समाजाचे [[महार]] सैनिक लढले होते. १ जानेवारी १९२७ रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव भिमा|भीमा कोरेगाव]] येथील विजयस्तंभाला आंबेडकरांनी आपल्या सहकाऱ्यांसमवेत मानवंदना देऊन त्यावर्षी स्मृतिदिन साजरा केला. त्यावेळी त्यांनी [[महार रेजिमेंट|महार बटालियनच्या]] शौर्याचे कौतुक केले. आंबेडकरांच्या भेटीनंतर त्यांच्या अनुयायांनी मोठ्या प्रमाणात या विजयस्तंभाला भेट देण्यास सुरुवात केली. महार लोक आपल्यावर होत असलेल्या अन्यायाचा विरोध म्हणून [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] ब्राह्मणी प्रशासनाविरुद्ध ब्रिटिश सैन्याचा भाग म्हणून लढले.<ref name="शर्मा">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-42542280|title=कोरेगांव में मराठों और महारों के बीच हुआ क्या था|last=शर्मा|first=भरत|date=2 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> त्यांच्या व त्या दिवसाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ व महार बटालियनच्या शौर्याचे प्रतिक म्हणून ब्रिटिशांनी भीमा नदीच्या तीरावर कोरेगाव येथे एक विजयस्तंभ उभारला आहे. आंबेडकरांनी कोरेगावला दलित स्वाभिमानाचे प्रतीक बनवले.<ref name="bbc.com">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42598739|title=नज़रिया: आंबेडकर ने कोरेगांव को दलित स्वाभिमान का प्रतीक बनाया?|date=8 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> २५ डिसेंबर १९२७ रोजी [[महाड]] येथे दिलेल्या भाषणात आंबेडकर अस्पृश्यांना उद्देशून म्हणाले की ''तूम्ही शूर वीरांची संतान आहात, ही गोष्ट काल्पनिक नव्हे. भीमा कोरेगावला जाऊन बघा तुमच्या पूर्वजांची नावे तेथील विजयस्तंभावर कोरलेली आहेत. तो पुरावा आहे की तुम्ही भेड बकरींची संतान नसून सिंहाचे छावे आहात''.<ref name="शर्मा"/><ref name="bbc.com"/><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/pune/dr-babasaheb-ambedkar-gave-salute-vijaystambha-bhima-koregoan/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विजयस्तंभाला मानवंदना दिली अन्...|date=1 जानेवारी 2019|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42554568|title=भीमा कोरेगाव: दलितांना इतिहासातल्या आदर्शांचा शोध|date=4 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> === चवदार तळे आंदोलन === {{मुख्य|महाड सत्याग्रह|चवदार तळे}} [[चित्र:Bronze sculpture depicting Mahad water moment by B R Ambedkar.png|thumb|300px|[[महाड सत्याग्रह]]ाचे नेतृत्व करत [[चवदार तळे|चवदार तळ्याचे]] पाणी प्राशन करतांना आंबेडकरांचे कांस्य धातुचे शिल्पचित्रण]] डॉ. आंबेडकर मुंबई प्रांतिक विधानपरिषदेचे सदस्य असताना [[इ.स. १९२७]]च्या सुमारास त्यांनी पिण्याच्या पाण्यासाठी व [[मंदिर|हिंदू देवळांमध्ये]] प्रवेशासाठी चळवळी व मोर्चे काढण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७-१४१, १४५-१५०, १६१-१६५|language=मराठी}}</ref> संपूर्ण देशात बहुसंख्य ठिकाणी अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी भरण्याचा किंवा पिण्याचा अधिकार नव्हता. [[४ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९२३]] रोजी ब्राह्मणेतर पक्षाचे नेते व मुंबई कायदेमंडळाचे सभासद असलेले समाजसुधारक रावबहादुर [[सीताराम केशव बोले]] यांनी मुंबई प्रांताच्या विधिमंडळात "सार्वजनिक निधीतून बांधलेली किंवा शासकिय नियमांनुसार बनविलेल्या संस्थांनी प्रशासित केली सार्वजनिक शाळा, न्यायालये, कार्यालये आणि दवाखाने व सर्व सार्वजनिक पाण्याची ठिकाणे, विहिरी व धर्मशाळाचा वापर करण्यास परिषदेने अस्पृश्य वर्गांना परवानगी असावी." असा ठराव मंजूर करून घेतला.<ref name="auto48">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२८|language=मराठी}}</ref><ref name="auto36">{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2017/03/20/mahad-satyagraha/|title=The Significance Of Mahad Satyagraha: Ambedkar's Protest March To Claim Public Water {{!}} Feminism in India|date=2017-03-20|work=Feminism in India|access-date=2018-04-01|language=en-US}}</ref> रावबहादुर बोले यांनी ५ ऑगस्ट १९२३ रोजी मुंबई विधिमंडळात "ज्या [[नगरपालिका]] आणि जिल्हामंडळे पहिल्या ठरावाची अंमलबजावणी करणार नाहीत, त्यांना सरकारतर्फे दिले जाणारे वार्षिक अनुदान बंद करण्यात यावे." असा दुसरा ठराव मांडला<ref name="auto48" /> या ठरावानुसार [[महाड]]च्या नगरपालिकेने आपल्या ताब्यातील [[चवदार तळे]] अस्पृश्यांना खुले केल्याचे जाहीर केले. परंतु सनातनी स्पृश्यांनी अस्पृश्यांना तळ्यातून पाणी भरू दिले नाही.<ref name="auto48" /> अस्पृश्यांना त्यांचा हक्क मिळवून देण्यासाठी आंबेडकरांनी [[१९ मार्च]] व [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी येथे स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''कुलाबा जिल्हा बहिष्कृत परिषद, अधिवेशन पहिले'' अशा नावाखाली परिषद भरवली आणि [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी महाड येथे आंदोलन सुरू करण्याचे निश्चित केले. या कुलाबा परिषदेस सुरेंद्र चिटणीस, संभाजी गायकवाड, अनंत चित्रे, रामचंद्र मोरे, गंगाधरपंत सहस्त्रबुद्धे आणि बापूराव जोशी हे दलितेतर सवर्ण व ब्राह्मण नेते सुद्धा उपस्थित होते. या परिषदेत अस्पृश्यतेचा धिक्कार करून पुढील ठराव पास झाले. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणातून माणुसकीचे व सन्मानाचे जीवन जगण्याचा संदेश दिला.<ref name="auto36" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२९|language=मराठी}}</ref> [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली परिषदेतील सर्वांनी [[चवदार तळे|चवदार तळ्याकडे]] कूच केली. आंबेडकरांनी सर्वप्रथम चवदार तळ्यातील [[पाणी]] आपल्या हातांच्या ओंजळीत घेतले व तो पाणी प्राशन केले. त्यानंतर सर्व आंदोलनकर्त्यांनी आंबेडकरांचे अनुसरण करत तळ्यातील पाणी प्राशन केले. ही घटना महाडमधील रूढीवादी स्पृश्य हिंदुंना सहन झाली नाही. त्यांनी दलितांसाठींच्या भोजनामध्ये माती मिसळली व नंतर झुंडीने येत दलितांवर लाठया-काठ्यांनी हल्ले केले. आंबेडकरांनी आंदोलनकारी अस्पृश्यांना प्रतिहल्ला करु नका असे अवाहन केले. अस्पृश्यांना जबर मारहाण करण्यात आली, खूप लोक जखमी झाले होते. ''अस्पृश्यांनी तळे बाटवले'' असे म्हणून चवदार चळ्यात [[गोमूत्र]] टाकून तळ्याचे ब्राह्मणांकडून शुद्धीकरण केले. सरकारच्या प्रतिनिधींनी हल्लेखोर स्पृश्यांना अटक करून त्यांच्यावर खटला चालू केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३०|language=मराठी}}</ref> या आंदोलनाद्वारे आंबेडकरांनी आपला कायदेशीर, नागरी व मानवी हक्क अमलात अस्पृश्यांबरोबर सामुदायिक रीतीने चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचे आंदोलन यशस्वी केले. यामध्ये त्यांना संभाजी गायकवाड, विश्राम सवादकर, रामचंद्र मोरे, शिवराम जाधव, केशवराव व गोविंद आड्रेकर इत्यादी अस्पृश्य कार्यकत्यांचे तसेच अनंतराव विनायक चित्रे, [[सुरेंद्रनाथ टिपणीस]], [[गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे]], कमलाकांत चित्रे इत्यादी स्पृश्य समाजसेवकांचेही महत्त्वाचे सहकार्य मिळाले होते. स्पृश्यास्पृश्य भेद संपवून सामाजिक समता प्रस्तावित करणे, हे आंबेडकरांच्या सामाजिक क्रांतीच्या आंदोलनाचे प्रमुख ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३१ व १३२|language=मराठी}}</ref> === शिवजयंती व गणेशोत्सवात सहभाग === [[मे ३|३ मे]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी मुंबईजवळ [[बदलापूर]] येथे [[शिवजयंती]] उत्सव आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली साजरा केला गेला. बदलापूरच्या गावकऱ्यांनी जातिभेद न ठेवता आंबेडकरांना कार्यक्रमाचे निमंत्रण दिले होते. [[बहिष्कृत भारत]]च्या २० मे १९२७ च्या अंकात छापलेल्या माहितीनुसार आंबेडकरांनी [[शिवाजी महाराज]]ांच्या लोकहितकारी राज्यपद्धतीवर भाषण केले. कीर्तनाच्या वेळी स्पृश्य व अस्पृश्यांनी एकत्र बसून [[कीर्तन]] ऐकले. रात्री शिवाजी महाराजांची [[पालखी]] आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे पंधरा हजार लोकांसह नगरप्रदक्षिणा करून आली आणि उत्सवाची समाप्ती झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३४, १३५ व १३६|language=मराठी}}</ref> [[दादर]] [[बी.बी.सी.आय.]] रेल्वे स्थानकाजवळच्या गणेशोत्सवाच्या उत्सवाच्या व्यवस्थापक मंडळाने [[इ.स. १९२७]]च्या [[गणेशोत्सव]]ात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित केले. आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात विविध देशांच्या व भारताच्या इतिहासाचे दाखले देत सांगितले की, "''हिंदू समाज तेव्हाच सामर्थ्यवान होऊ शकेल, जेव्हा तो आपल्या अनिष्ठ रूढी नष्ट करु शकेल आणि स्पृश्यास्पृश्यभेद संपवून समानतेचे व माणुसकीचे वर्तन करू लागेल.''"<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === मनुस्मृतीचे दहन === {{quote| "ते (मनुस्मृती दहन) एक दक्षतेचे उचललेले आक्रमक पाऊल होते. परंतु ते सवर्ण हिंदुंचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी उचलेले होते. अधूनमधून अशा प्रकारचे तीव्र उपाय योजावे लागतात. तुम्ही दार ठोठावलेच नाही, तर ते कोणी उघडणार नाही. [[मनुस्मृती]]चे सर्व भाग टाकाऊ आहेत आणि त्यात चांगली तत्त्वे मुळीच नाहीत किंवा मनु स्वतः समाजशास्त्रज्ञ नव्हता, तर केवळ एक मूर्ख माणूस होता, असा त्याचा अर्थ नाही. आम्ही मनुस्मृतीचे दहन केले ते शतकानुशतके आम्ही ज्या अन्यायाखाली चिरडले गेलो त्याचे प्रतिक म्हणून..!" |डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|_{इ.स. १९३८ मध्ये दिलेल्या एका मुलाखतीत मनुस्मृती दहनाच्या प्रतीकात्मक स्वरूपावरील विधान}<ref name="auto41">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=[[तैवान]]|pages=५६|language=मराठी}}</ref>}} आंबेडकर यांच्या मते दलितांच्या सर्व प्रमुख समस्या या [[मनुस्मृती]]मुळे निर्माण झालेल्या आहेत.<ref name="auto16" /> काही हिंदुंना मनुस्मृती हा ग्रंथ आदरणीय असून अस्पृश्यांच्या दृष्टीने मात्र तो तिरस्कारणीय आहे.<ref name="auto16" /> हा ग्रंथ सुमारे २००० वर्षापूर्वी मनूने लिहिला असला तरी तो रूढीवादी हिंदुंच्या जीवनाचे आजही नियंत्रण करतो.<ref name="auto16" /> मनुस्मृतीने कनिष्ठ जातींवर अनेक अपात्रता लादल्या तर उच्च जातींना अनेक विशेषाधिकार दिले.<ref name="auto16" /> आंबेडकरांच्या मते मनुस्मृती हा ग्रंथ अस्पृश्यांवर होणाऱ्या अन्यायाचे, क्रूरतेचे व विषमतेचे प्रतीक आहे.<ref name="auto16" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sabrangindia.in/article/why-did-dr-babasaheb-ambedkar-publicly-burn-manu-smruti-dec-25-1927|title=Why did Dr Babasaheb Ambedkar publicly burn the Manu Smruti on Dec. 25, 1927?|date=2017-12-24|website=SabrangIndia|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> स्मृतिकाराने [[अस्पृश्य]]ांवर केलेल्या अन्यायाची जंत्री म्हणून [[मनुस्मृती]]चा उल्लेख केला जातो.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=१३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Flyer published before Mahad Satyagraha in 1927.png|thumb|300px|महाड सत्याग्रहाचे प्रकाशित पत्रक]] {{मुख्य|मनुस्मृती दहन दिन}} आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली बहिष्कृत हितकारणी सभेने महाड येथे २५ व २६ डिसेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांचे अधिवेशन भरवले. त्यात अधिवेशनात प्रामुख्याने दोन कार्यक्रम करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४५, १४६ व १४७|language=मराठी}}</ref> # चवदार तळ्यावर पाणी पिण्यासाठी अस्पृश्य बंधंनी वहिवाट पाडावी, म्हणून आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली सर्वांनी मिरवणुकीने सामुहिकपणे जाऊन चवदार तळ्याचे पाणी प्यावयाचे. # हिंदू समाजातील व धार्मिक सामाजिक विषमतेचा आधार असलेल्या मनुस्मृती ग्रंथाचे दहन करायचे. प्रतीकात्मक रीतीने हिंदूंतील सामाजिक विषमतेचे निर्मूलन करावयाचे. पहिल्या दिवशी २५ डिसेंबर रोजी आंबेडकर यांचे उपदेशपर भाषण झाले. 'अस्पृश्योद्धार झाला पाहिजे. त्यासाठी आपण जागरुकपणे सामाजिक क्रांतीचे आंदोलन यश मिळेपर्यंत चालू ठेवले पाहिजे. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यात आपल्या राष्ट्राचेही हीत आहे.' अशा आशयाचे त्यांचे भाषण झाले. आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर, नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे यांनी मनुस्मृती दहन करण्याचा प्रस्ताव मांडला आणि अस्पृश्य सहकारी [[पां.न. राजभोज]] यांनी अनुमोदन दिले. त्यानंतर मनुस्मृती जाळण्याचा कार्यक्रम करण्यात आला. दहनभूमीवर (सरणावर) म्हणजे वेदीवर मनुस्मृती ठेवून तिचे दहन करण्यात आले आणि हे काम आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे तसेच पाच-सहा अस्पृश्य साधू या सहकाऱ्यांनी पूर्ण केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८|language=मराठी}}</ref> मनुस्मृतीचे जाहीरपणे दहन ही घटना म्हणजे सनातनी [[हिंदू धर्म]]ाला बसलेला मोठा धक्का होता. मनुस्मृती दहनाचे परिणाम इतके दुरगामी होते की, त्या घटनेची तुलना [[मार्टिन ल्युथर]]ने केलेल्या [[पोप]]च्या ([[ख्रिश्चन]] धर्मगुरू) धर्मबहिष्कृततेच्या आज्ञेच्या दहनाशी केली गेली.<ref name="auto41" /> तेव्हापासून दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] रोजी अनेक लोक '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' आयोजित करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2016/12/25/manusmriti-dahan-din-still-relevant/|title=Why Manusmriti Dahan Din Is Still Relevant {{!}} Feminism in India|date=2016-12-25|work=Feminism in India|access-date=2018-03-24|language=en-US}}</ref> दुसऱ्या दिवशी २६ डिसेंबर रोजी ८ ते १० हजार अस्पृश्य लोक चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याच्या सत्याग्रहासाठी सहभागी झाले होते. अस्पृश्य स्त्रिया देखील मोठ्या संख्येने उपस्थित होत्या. मात्र आपण पाणी पिण्यासाठी चवदार तळ्यावर जाऊ नये असा तात्पुरता मनाई हुकूम महाडच्या दिवाणी न्यायालयाने १२ डिसेंबर १९२७ रोजी काढला होता. सनातन्यांशी लढताना सरकारचे वैर घेण्यापेक्षा सरकारचे सहकार्य घेणे हितकारण असल्याचे आंबेडकरांनी सत्याग्रहींना समजावले. सर्वजण सामूहिकपणे चवदार तळ्याला एक प्रदक्षिणा घालून परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८ व १४९|language=मराठी}}</ref> बॅरीस्टर आंबेडकरांनी तीन न्यायालयांमधून महाडच्या चवदार तळ्याच्या बाबतीत अस्पृश्यांच्या बाजूने न्याय मिळवण्यात यश प्राप्त केले. 'महाडच्या चवदार तळ्याची जमीन सरकारी मालकीची आहे, म्हणजेच त्या जमिनीवरील चवदार तळे सार्वजनिक आहे; आणि त्यामुळे अस्पृश्यांना चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचा व पाणी वापराचा कायदेशीर हक्क आहे.' हे सत्य महाडच्या न्यायालयाच्या निकालाने ८ जून १९३१ रोजी, ठाण्याच्या जिल्हा न्यायालयाच्या निकालाने ३० जानेवारी १९३३ रोजी, व मुंबईच्या उच्च न्यायालयाच्या निकालाने १७ मार्च १९३७ रोजी मान्य केले. महाड न्यायालयाचा १२ डिसेंबर १९२७चा तात्पुरता मनाई हुकूम १७ मार्च १९३७ रोजी पूर्णपणे निकालात निघाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४९ व १५०|language=मराठी}}</ref> === समाज समता संघ === [[चित्र:Dr Babasabeb Ambedkar (front row, third from right) with members of the Samaj Samata Sangh in Bombay in 1927.jpg|thumb|right |300px|इ.स. १९२७ मध्ये मुंबई येथे समाज समता संघाच्या सहकार्यांसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (पहिल्या ओळीत उजवीकडून तिसरे)]] ४ सप्टेंबर, १९२७ रोजी आंबेडकरांनी स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''समाज समता संघ'' नावाच्या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्यांसह स्पृश्यही होते. या संस्थेतर्फे त्यांनी रोटीबंदी व बेटीबंदी तोडण्याकरिता काम करण्याचे ठरविले. या संघात भिन्न जातींचे पदाधिकारी व सभासद होते, त्या प्रत्येकांनी आळीपाळीने एकामेकांची घरी सहभोजनाचे कार्यक्रम केले. पहिला सहभोजनाचा कार्यक्रम आंबेडकरांच्या घरी १५ ऑगस्ट १९२८ रोजी झाला. मात्र बेटीबंदी तोडण्याच्या दृष्टीने समाज समता संघाकडून एकही आंतरजातीय विवाह होऊ शकला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी २९ जून १९२८ रोजी पासून समाज समता संघासाठी [[समता (वृत्तपत्र)|समता]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले पण आर्थिक अडचणीमुळे इ.स. १९२९ मध्ये ते बंद पडले.<ref name="auto27">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४४|language=मराठी}}</ref> या काळात आंबेडकरांचे बहिष्कृत हितकारणी सभेच्या माध्यमातून अस्पृश्योद्धाराचे कार्य व इतर समाजकार्य व्यापक सुरू होते. सभेचे 'बहिष्कृत भारत' हे वृत्तपत्र सुद्धा चालू होते, जे इ.स. १९२७ च्या नोव्हेंबर पासून 'बुद्ध भूषण प्रिटिंग प्रेस' मधून छापण्यात येई.<ref name="auto27" /> === धर्मांतराची घोषणा === सार्वजनिक जीवनात पदार्पण केल्यानंतर पहिली दहा वर्षे आंबेडकरांनी हिंदू धर्माच्या चौकटीत राहूनच हिंदू समाजात सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४६|language=मराठी}}</ref> पण सवर्ण हिंदुंचा दृष्टिकोन बदलणे अशक्य आहे याची खात्री त्यांना झाली, तसेच हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव झाल्यानंतर आंबेडकरांनी हिंदू धर्माचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार मांडला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३">{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३३|language=मराठी}}</ref> सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी येथे मुंबई प्रांतिक बहिष्कृत परिषदेत मे १९२४ मध्ये ‘अस्पृश्यतेवर उपाय- देशांतर, नामांतर की धर्मातर’ या विषयावर विवेचन करताना आंबेडकर म्हणाले की, "कोणत्याही धर्माकडे आपण तात्त्विक तसेच व्यावहारिकदृष्ट्याही पाहिले पाहिजे. तात्त्विकदृष्ट्या हिंदुधर्म कोणत्याही धर्मास हार जाणार नाही असे माझे मत आहे. नव्हे कोणत्याही धर्माहून तो श्रेष्ठच गणला जाईल. ‘सर्वाभूती एक आत्मा’ या मूलतत्त्वाप्रमाणे समाज घटना न झाल्याने हिंदू समाजाचे व्यावहारिक स्वरूप किळसवाणे झाले आहे. ज्या धर्मात माणसाला माणुसकी नाही तो धर्म काय कामाचा? आपण धर्मत्याग केला तर जे हिंदू लोक आपला तिरस्कार करतात तेच आपल्याला मान देतील. आपण आज आहोत तसे बहिष्कृत असण्याऐवजी एका मोठ्या समाजाचे अंग होऊन काळ न लागता आपली आपण उन्नती करून घेऊ."<ref name="archive.is">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.is/wJ65n|title=eSakal|date=2013-08-21|work=archive.is|access-date=2018-03-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/why-ambedkar-adopted-bauddh-dharm-except-islam-christian-or-sikhism/61588/|title=डॉ. आंबेडकर ने इस्लाम, ईसाई या सिख धर्म की जगह बौद्ध धम्म ही क्यों अपनाया|last=सिद्धार्थ|date=2019-05-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जवळील येवला येथे धर्मांतराची घोषणा केली की,<br /> <span style="color: green"> <blockquote>मी अस्पृश्य जातीत हिंदू म्हणून जन्माला आलो ते माझ्या हाती नव्हते, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही!<ref name="archive.is"/> </blockquote> त्या वेळेस आपण कोणत्या धर्माचा स्वीकार करणार हे त्यांनी स्पष्ट केले नव्हते. ३० व ३१ मे १९३६ रोजी घेण्यात आलेल्या मुंबई इलाखा महार परिषदेत धर्मांतराच्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. परिषदेपुढे बोलताना आंबेडकर म्हणाले की, ‘‘अस्पृश्यांनी हिंदू धर्माचा त्याग केल्यानंतर कोणता धर्म स्वीकारायचा हे प्रत्येकाच्या मर्जीवर अवलंबून आहे. फक्त समानतेचे हक्क मिळतील असाच धर्म त्यांनी स्वीकारावा.’’ ते पुढे म्हणाले, ‘‘ ‘दुर्दैवाने अस्पृश्य हिंदू’ असा डाग घेऊन मी जन्माला आलो, पण ती गोष्ट माझ्या स्वाधीन नव्हती. तथापि हा नीच दर्जा झुगारून देऊन ही स्थिती सुधारणे मला शक्य आहे आणि ते मी करणारच. मी तुम्हाला स्पष्टपणे सांगतो की हिंदू म्हणवून घेत मी मरणार नाही.’’ इ.स. १९३५ च्यापूर्वी हिंदू पुढाऱ्यांशी झालेल्या भेटीगाठीत हिंदू संस्कृतीचे नुकसान होईल असा धर्म मी स्वीकारणार नाही अशी ग्वाही त्यांनी दिली होती. ३० मे १९३६ रोजी जातपात मोडक मंडळाकरिता केलेल्या भाषणात अस्पृश्यांनी बुद्धवचन लक्षात घेतल्यास त्यांना मुक्तीचा मार्ग सापडेल असे प्रतिपादन केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=6 डिसेंबर 2013|website=Loksatta|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|title=हिंदू धर्म छोड़ने के 21 साल बाद क्यों बौद्ध बने थे डॉ. अंबेडकर|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801225947/https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|url-status=dead}}</ref> === 'हरिजन' शब्दाला विरोध === [[महात्मा गांधी]] अस्पृश्यांसाठी '[[हरिजन]]' ही संज्ञा वापरत, जिचा अर्थ 'ईश्वराची लेकरे' असा होतो.<ref name="saamana.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|title=समता योद्धा {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-05|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503205131/https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|url-status=dead}}</ref> तसेच गांधी इ.स. १९३३ मध्ये 'हरिजन' नावाचे एक नियतकालिकही चालवत होते. आंबेडकरांनी "अस्पृश्य हे 'हरिजन' असतील तर उरलेले लोक 'दैत्यजन' आहेत काय?", असा सवाल करत 'हरिजन' हा शब्दाला विरोध केला. या मुद्यावरून त्यांनी मुंबई विधिमंडळात २२ जानेवारी १९३८ रोजी सभात्यागसुद्धा केला होता.<ref name="saamana.com"/> पुढे १९८२ सालात भारतीय केंद्र सरकारने 'हरिजन' शब्दावर बंदी घालत तो शब्द जातप्रमाणपत्रातूनही हद्दपार केला. आता 'हरिजन'च नव्हे तर 'दलित' या शब्दाचाही सरकार दरबारी वापर करण्यास बंदी घालण्यात आलेली आहे, व त्याऐवजी '[[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]]' (इंग्रजीत: 'शेड्युल्ड कास्ट्स') हा शब्द स्वीकारण्यात आला आहे.<ref name="saamana.com"/> == मंदिर सत्याग्रह == आंबेडकर हे एक सत्याग्रही सुद्धा होते, त्यांनी अनेक सत्याग्रह व आंदोलने केली होती. === अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह}} [[अमरावती]] येथील प्राचीन अंबादेवी मंदिरात प्रवेशासाठी अस्पृश्यांनी इ.स. १९२५ मध्ये माधोराव गोविंदराव मेश्राम यांच्या मार्गदर्शनाखाली आंदोलन सुरू केले होते. या आंदोलनास आंबेडकर, दादासाहेब पाटील, [[पंजाबराव देशमुख]] या ब्राह्मणेतर आंदोलनाच्या नेत्यांनी पाठिंबा दिला होता.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७|language=मराठी}}</ref> [[२६ जुलै]], [[इ.स. १९२७]] रोजी अमरावती येथे पाटील यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या सभेत ''पंधरा दिवसाच्या आत अंबादेवीच्या पंचसमितीने अस्पृश्यांच्या मंदिरप्रवेशास संमती दिली नाही, तर अस्पृश्य लोक मंदिरप्रवेशासाठी सत्याग्रह सुरू करतील'' अशा आशयाचा ठराव समंत करण्यात आला. या ठरावाचा पंचकमिटीवर काहीही परिणाम झाला नाही. अस्पृश्यांच्या या सत्याग्रहाच्या निर्धाराचे अभिनंदन करताना आंबेडकरांनी बहिष्कृत भारताच्या २ सप्टेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांना वीरवृत्ती धारण करून अंबादेवी मंदिरात प्रवेश मिळवण्यासाठी यशस्वी सत्याग्रह करीत राहण्याचा संदेश दिला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७"/> १३ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी अमरावतीच्या इंद्रभुवन थिएटरमध्ये आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''वऱ्हाड प्रांतिक अस्पृश्य परिषदे''चे दुसरे अधिवेशन सुरू झाले. या सुमारास आंबेडकरांचे बंधू बाळाराम यांचे १२ नोव्हेंबर १९२७ रोजी निधन झाल्याची तार त्यांना मिळाली. १५ फेब्रुवारी, १९२८ पासून अंबादेवी मंद्रिरप्रवेशाचा सत्याग्रह सुरू करण्याचा निर्णय अधिवेशनात घेण्यात आला. आंबेडकरांनी या सत्याग्रहाच्या संदर्भात सत्याग्रहासंबंधीचे आपले विचार ''बहिष्कृत भारत''च्या २१ नोव्हेंबर, १८२७ च्या अंकात व्यक्त केले. '...सत्कार्यासाठी केलेला आग्रह म्हणजे सत्याग्रह...' अशी सत्याग्रह व्याख्या करत, ही विचारसरणी भगवद्गीतेवर आधारित असल्याचे मत आंबेडकरांनी मांडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३८-१३९|language=मराठी}}</ref> केवळ देवाच्या दर्शनासाठी हा मंदिर सत्याग्रह नव्हता तर हिंदू असूनही हिंदूच्या मंदिरात प्रवेश मिळत नसल्यामुळे तो समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा मंदिर प्रवेशाचा संघर्ष होता. हिंदू दलितांच्या मंदिर प्रवेशामुळे मंदिर व मंदिरातील मुर्ती अपवित्र वा अशुद्ध होत नाही, हे ही सिद्ध करण्याचा हेतू या चळवळीमागे होता. या मंदिरात प्रवेश देण्यात यावा यासाठी अस्पृश्यांनी देवस्थान कमिटीकडे दोन वेळा अर्ज केला. सुरुवातीला अर्ज फेटाळले गेले नंतर मात्र देवस्थानचे एक विश्वस्त [[दादासाहेब खापर्डे]] यांनी अस्पृश्यांना हे मंदिर खुले करून देण्याचे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७-१४१|language=मराठी}}</ref> === पर्वती मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|पर्वती मंदिर सत्याग्रह}} [[पुणे|पुण्यातील]] [[पर्वती]] टेकडीवरील मंदिर अस्पृश्यांना खुले नव्हते. हे मंदिर दलितांसाठी खुले करावे म्हणून पुण्यातील एम.एम. जोशी, [[ना.ग. गोरे]], र.के. खाडिलकर व शिरूभाऊ लिमये यांनी मंदिराच्या ट्रस्टला अर्ज केला. परंतु मंदिर खाजगी मालमत्ता असल्याचे सांगून त्यांना प्रवेश देण्याचा किंवा न देण्याचा अधिकार आहे या कारणास्तव हा अर्ज फेटाळला गेला. यानंतर सत्याग्रह मंडळ स्थापन केले गेले. त्यात शिवराम काबंळे (अध्यक्ष), पां.ना. राजभोज (उपाध्यक्ष) व इतर सभासदांचा सहभाग होता. यांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९२९]] रोजी पर्वती सत्याग्रह सुरू केला. हा सत्याग्रह आंबेडकरांच्या प्रेरणेने करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२|language=मराठी}}</ref> सत्याग्रहात शिवराम जानबा कांबळे, एम.एम. जोशी, ना.ग. गोरे, र.के. खाडिलकर, विनायक भुस्कुटे, पां.ना. राजभोज व स्वामी योगानंद यांच्यासहित अनेक स्त्री पुरुषांनी सत्याग्रहात भाग घेतला होता. या दरम्यान पर्वती मंदिराचे दरवाजे कायम बंद ठेवण्यात आले होते, त्यामुळे पर्वती मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळू शकला नाही. अखेर २० जानेवारी १९३० रोजी सत्याग्रह बंद करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२"/> === काळाराम मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|काळाराम मंदिर सत्याग्रह}} [[चित्र:Dr. Ambedkar with Dadasaheb Gaikwad and other social workers.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामधील बाबासाहेब आंबेडकर, दादासाहेब गायकवाड व इतर सत्याग्रही, १९३०]] आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता]] निवारणासाठी जे लढे दिले त्यात [[काळाराम मंदिर सत्याग्रह|काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहाचे]] महत्त्वाचे स्थान आहे. फक्त हिंदूंनाच नव्हे तर सत्ताधारी इंग्रजांनाही जाग यावी आणि त्यावेळच्या दलितांना, शोषितांना सर्व मूलभूत हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी हा लढा उभारला होता. हा लढा २ मार्च १९३०ला सुरू झाला आणि पुढील पाच वर्षे चालला. त्यावेळी सत्ताधारी इंग्रजांच्या दडपशाहीविरोधात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] लढत होती तर हिंदू धर्ममार्तंडशाहीविरोधात आंबेडकरांचा संघर्ष सुरू होता. नाशिकामधील काळाराम मंदिरात हजारो अस्पृश्यांसह प्रवेश करण्याचा निर्धार डॉ. आंबेडकर यांनी केला होता. त्याबद्दल आंबेडकरांचे चरित्रकार [[धनंजय कीर]] लिहितात, "''महाराष्ट्रातील स्पृश्य हिंदूंचे नाक जे नाशिक तेच दाबण्याचा निर्धार आंबेडकरांनी केला. डॉ. आंबेडकरांचा लढा माणुसकीस कलंक लावणाऱ्या अमानुष, अन्यायी आणि अघोर अशा स्वदेशी सनातनी ब्राह्मणी सत्तेविरुद्ध होता.''"<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|last=कुलकर्णी|first=तुषार|date=14 एप्रिल 2019|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref><ref name="auto26">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२-१६५|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह म्हणजे शोषितांना त्यांचा हक्क मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी स्पृश्य व [[सवर्ण]]ांना केलेले एक आवाहन होते. {{quote|"आज आपण मंदिरात प्रवेश करणार आहोत. मंदिरात प्रवेश केल्यामुळे आपले प्रश्न सुटणार नाहीत. आपले प्रश्न राजकीय आहेत, सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आहेत. काळाराम मंदिरात प्रवेश करणे म्हणजे हिंदू मनाला केलेले आवाहन आहे. उच्चवर्णीय हिंदूंनी आपल्याला आपल्या हक्कांपासून अनेक पिढ्यांपासून दूर ठेवले. आता तेच हिंदू आपल्याला आपला मानवी हक्क देतील का हा प्रश्न या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाच्या माध्यमातून मी विचारत आहे. हिंदू मन हे आपल्याला एक मानव म्हणून स्वीकारावयास तयार आहे की नाही हा याची पडताळणी या सत्याग्रहाद्वारे होणार आहे."|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|<sub> २ मार्च १९३० रोजी केलेले भाषण<ref>डॉ. आंबेडकर यांची भाषणं आणि पत्रं (प्रकाशक- परराष्ट्र मंत्रालय भारत सरकार, भाग 17).</ref>}} [[चित्र:Kalaram Mandir (temple) Satyagrah at Nashik, 1930.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामध्ये सामील सत्याग्रही व पोलीस शिपाई]] [[इ.स. १९२९]]च्या ऑक्टोबर मध्ये आंबेडकर यांच्याशी विचारविनिमय करून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] जिल्ह्यातील अस्पृश्यांच्या पुढाऱ्यांनी नाशिक येथील [[काळाराम मंदिर]]ात अस्पृश्यांनी प्रवेश करावा व गरज वाटल्यास सत्याग्रह करावा, असे निश्चित करण्यात आले. अस्पृश्य पुढाऱ्यांनी नाशिक येथे सत्याग्रह समिती स्थापन केली आणि नाशिकचे नेते [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव कृष्णाजी गायकवाड]] यांना त्या सत्याग्रह समितीचे चिटणीस तर अध्यक्ष केशव नारायण वर्धेकर यांना केले तर [[शंकरराव गायकवाड]] हे सभासद होते. या समितीने काळाराम मंदिराच्या पंचाना अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश देण्याबाबत नोटीस पाठवली मात्र तिची पंचांनी दखल घेतली नाही. त्यामुळे [[मार्च ३|३ मार्च]] [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी प्रत्यक्ष सत्याग्रह करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३|language=मराठी}}</ref> २ मार्च १९३० रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली नाशिकमध्ये एक परिषद भरली. २ मार्च १९३० रोजी सकाळी व दुपारी अशा दोन सभा आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली झाल्या, तसेच ३ मार्च १९३० रोजीही सकाळी आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली सभा झाली. आंबेडकरांनी शांततेच्या मार्गाने [[सत्याग्रह]] करावा व यश मिळेपर्यंत सत्याग्रहाचा लढा सुरू ठेवावा असा उपदेश केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३-१६४|language=मराठी}}</ref> त्या परिषदेत ठरल्याप्रमाणे २ मार्च रोजी नाशिक शहरात अस्पृश्यांची मोठी मिरवणूक निघाली. ही मिरवणूक अंदाजे एक मैल लांबीची होती व त्यात सुमारे पंधरा हजार कार्यकर्त्यांनी सहभाग घेतला होता. मिरवणूक मंदिराजवळ पोहोचली. काळाराम मंदिराला पूर्व, पश्चिम, उत्तर व दक्षिण अशा चारही बाजूंनी दरवाजे होते, व मंदिराचे ते सर्व दरवाजे बंद होते म्हणून मिरवणूक [[गोदावरी नदी|गोदावरीच्या घाटाजवळ]] गेली. तिथे एक भव्य सभा झाली. दुसऱ्या दिवशी ३ मार्च रोजी मंदिरात प्रवेश करण्याचा निर्णय सभेत झाला. सत्याग्रहींच्या पहिल्या तुकडीत १२५ पुरुष आणि २५ स्त्रिया जातील, असे ठरले. सत्याग्रही चार गटांत विभागून दरवाजांवर धरणे धरून बसले होते. पतितपावनदास (उत्तर दरवाजा), कचरू साळवे (पूर्व दरवाजा), पांडुरंग राजभोज (दक्षिण दरवाजा) व शंकरदास नारायणदास (पश्चिम दरवाजा) असे चार सरदार मंदिराच्या चारी दिशांवर आपापल्या आघाड्या सांभाळत होते. आंबेडकर आणि भाऊराव गायकवाड हे प्रत्यक्ष सत्याग्रहाच्या ठिकाणी सारी व्यवस्था पहात होते. मंदिराचे सर्व दरवाजे बंद होते. दरवाजे उघडल्यास सत्याग्रही मंदिरात प्रवेश करणार अन् [[राम]]ाचे दर्शन घेणार, असे ठरले.<ref name="auto45">{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/kalaram-satyagraha-and-dr-ambedkar/articleshow/63750408.cms|title=काळाराम सत्याग्रह आणि डॉ. आंबेडकर|website=Maharashtra Times}}</ref> मंदिराभोवती हजारांच्यावर बंदुकधारी सैनिक तैनात करण्यात आले होते. त्या दिवशी स्पृश्यांनाही मंदिर प्रवेशास मज्जाव करण्यात आला होता. पुढे महिनाभर हा सत्याग्रह सुरूच होता. मग ९ एप्रिल १९३० रोजी [[रामनवमी]]चा दिवस होता. सनातनी हिंदू आणि सत्याग्रहाचे नेत्यांमध्ये तडजोड झाली आणि असे ठरले की स्पृश्य-अस्पृश्यांनी मिळून [[राम]]ाचा रथ ओढावा. कार्यकर्त्यांसह आंबेडकर मंदिराजवळ आले. पण आंबेडकरांच्या अनुयायांनी रथाला हात लावण्यापूर्वीच सनातनी हिंदूंनी सत्याग्रहींना हुलकावणी देऊन तो रथ दुसरीकडे पळवला. त्या रथाचा पाठलाग आंबेडकरांच्या अनुयायांनी केला व चरण पादुकाजवळ थांबलेल्या सत्याग्रहींच्या लक्षात येताच त्यांनी सर्व शक्ती एकवटून रथ अडविला तेव्हा मारामारी व आंबेडकरांच्या अनुयायांवर दगडांचा वर्षाव झाला. तोवर आंबेडकर प्रत्यक्ष घटनेच्या ठिकाणी पोहचले. दगडांचा वर्षाव चालू होता. इतक्यात पोलिसांचा कडा फोडून भास्कर कद्रे नावाचा सत्याग्रही भीमसैनिक मंदिरात घुसला आणि रक्ताने माखून बेशुद्ध पडला.<ref name="auto45" /> डॉ. आंबेडकरांवर दगडे पडू नये म्हणून त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांच्या डोक्यावर [[छत्री]] होती. उपस्थित सर्व सत्याग्रह्यांना व स्वतः आंबेडकरांनाही लहान-सहान इजा झाल्या होत्या. या घटनेत एक तरुण रक्तबंबाळ झाला होता नंतर त्याचा मृत्यू झाला. डॉ. आंबेडकरांनी [[मुंबई इलाखा|बॉम्बे प्रांताचे]] गव्हर्नर फ्रेडरिक साइक्स यांना पत्र लिहून हा सर्व वृत्तांत कळवला होता. "''सत्याग्रहानंतर नाशिकमधल्या अस्पृश्यांना अतोनात छळ सोसावे लागले. त्यांच्या मुलांच्या शाळा बंद झाल्या. रस्ते बंद झाले, इतकंच काय तर त्यांना दुकानातून वस्तू देखील मिळेनाशा झाल्या. सनातनी हिंदू त्यांच्यावर दमदाटी करू लागले. तुम्ही माजले आहात अशा शब्दांत अस्पृश्यांना बोलणी खावी लागत होती. ही दुःखं भोगूनही आंबेडकरांनी सत्याग्रह सुरूच ठेवला''," असे धनंजय कीर यांनी लिहितात. दरम्यान, आंबेडकरांना गोलमेज परिषदेसाठी लंडनलाही जावे लागले. पण त्यांच्या अनुपस्थितीत [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव गायकवाड]] यांनी हा लढा सुरूच ठेवला. पाच वर्षं हा लढा चालला. पण अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश मिळाला नाही. एका सत्याग्रही तरुणाने [[रामकुंड]]ात उडी घेतली होती. सर्व सत्याग्रह, सभा, आंदोलने [[अहिंसा|अहिंसेच्याच]] मार्गाने व्हावीत, यावर आंबेडकरांचा जोर असायचा. कुठलाही [[कायदा]] मोडायचा नाही, असे ते म्हणायचे. नाशिकमध्ये तत्कालीन कलेक्टरने जमावबंदी लागू केली. मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी गव्हर्नरकडे पाठपुरावा केला पण त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. आंबेडकरांनी ३ मार्च १९३४ रोजी गायकवाडांना पत्र पाठवले आणि आता सत्याग्रह सुरू ठेवून शक्ती वाया घालवण्यापेक्षा ती शक्ती राजकीय हक्क व शिक्षण घेण्याची सोय मिळवण्यासाठी वापरावी, म्हणून आता सत्याग्रह बंद करण्यात यावा, असे कळवले. त्यानंतर हा मंदिराचा सत्याग्रह बंद करण्यात आला, व तो पुन्हा कधीही करण्यात आला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६४|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहात कवी [[वि.वा. शिरवाडकर|कुसुमाग्रज]] हेही सहभागी झाले होते. त्यांच्या [[विद्रोही कविता|क्रांतिकारी कवितांची]] सुरुवात याच लढ्यापासून झाली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/television/kalaram-temple-satyagraha-story-will-be-shown-dr-babasaheb-ambedkar-serial/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मालिकेत पहायला मिळणार काळाराम मंदिर सत्याग्रह|date=7 फेब्रुवारी 2020|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/artical-on-vashivarcha-paulkhuna/articleshow/57349100.cms|title=कुसुमाग्रजांचे उपेक्षित शिरवाडे|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> मग शेवटी त्यांनी काळाराम मंदिराचे आंदोलन स्थगित केले. पुढे [[स्वातंत्र्य दिन (भारत)|भारताला स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतरच सर्व मंदिरे खुली झाली आणि अस्पृश्यांना प्रवेश मिळाला.<ref name="auto26" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|date=2019-04-14|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> जर तुमची [[राम]]ावर खरी भक्ती असेल तर तुम्हाला देवळातच प्रवेश का हवा असा प्रश्न तेव्हा विचारला जात होता. या प्रश्नाचे उत्तर आंबेडकरांनी अमरावतीत घेतलेल्या सभेत दिले आहे. त्यात आंबेडकर म्हणतात, "''उपासनेचे अनेक प्रकार आहेत. साकाराचे प्रत्यक्ष पूजन देवळात करता यावे म्हणून अस्पृश्यांना देवळात प्रवेश पाहिजे असे नाही. त्यांना सिद्ध करायचे आहे की त्यांच्या प्रवेशाने देवालय भ्रष्ट होत नाही. किंवा त्यांच्या स्पर्शाने मूर्तीचे पावित्र्य कमी होत नाही.''" पुढे आंबेडकर म्हणतात, "''[[हिंदू धर्म|हिंदुत्व]] ही जितकी स्पृश्यांची मालमत्ता आहे. तितकीच अस्पृश्यांची आहे. या हिंदुत्वाची प्राणप्रतिष्ठा जितकी [[वशिष्ठ|वसिष्ठांसारख्या]] ब्राह्मणांनी, [[कृष्ण]]ासारख्या क्षत्रियांनी, [[सम्राट हर्षवर्धन|हर्षासारख्या]], [[संंत तुकाराम|तुकारामासारख्या]] वैश्यांनी केली तितकीच [[वाल्मीकी|वाल्मिकी]], [[रोहिदास]] इत्यादी अस्पृश्यांनी केलेली आहे. या हिंदुत्वाचे रक्षण करण्यासाठी अस्पृश्यांनी आपली माणुसकी खर्ची घातली आहे. मंदिरे जितकी स्पृश्यांचीच तितकीच अस्पृश्यांचीच आहेत.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> शोषितांचा लढा फक्त मंदिर प्रवेशापुरताच मर्यादित नाही, असे आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते. [[इ.स. १९३३]] मध्ये [[महात्मा गांधी]] आणि डॉ. आंबेडकर यांची [[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह|येरवडा तुरुंगात]] भेट झाली होती त्यावेळी गांधींनी डॉ. सुब्बारायान यांच्या विधेयकाला समर्थन देण्याची विनंती आंबेडकरांना केली होती. आंबेडकरांनी नकार दिला. या विधेयकात मंदिर प्रवेशाबाबत लिहिलं आहे, पण अस्पृश्यांच्या पूजेच्या अधिकाराबाबत काहीच लिहिलं नाही, असं आंबेडकरांनी सांगितलं.<ref>डॉ. आंबेडकरांची भाषणे आणि पत्रे, प्रकाशक भारतीय परराष्ट्र खाते)</ref> आपल्या मंदिर प्रवेशाबाबतच्या भूमिकेबाबत आंबेडकरांनी गांधींना सांगितले होते की, "''शोषित वर्ग फक्त मंदिर प्रवेशामुळे समाधानी होणार नाही. या वर्गाचा नैतिक आणि सामाजिक उत्कर्ष होणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी [[शिक्षण]] मिळणे महत्त्वाचे आहे. त्या अनुषंगाने संपूर्ण जातीव्यवस्थेचे निर्दालन होणे आवश्यक आहे. जातीव्यवस्थेेेचे समूळ उच्चाटन झाल्याशिवाय अस्पृश्यांचा उत्कर्ष होणार नाही.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> "''सामाजिक बदलाची प्रक्रिया हळुहळू होत असते, याची जाणीव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनाही होती. शोषितांना मानवतेचे पूर्ण हक्क मिळावे यासाठी ते वेगवेगळ्या मार्गांनी लढत राहिले आणि मंदिर प्रवेशही त्याच लढ्याचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे''", असे मत 'साप्ताहिक विवेक'चे सह-कार्यकारी संपादक रवी गोळे यांनी मांडले. आंबेडकरांच्या या लढ्याने काय साध्य केले याबद्दल अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष मधुसूदन गायकवाड सांगतात की, "''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा लढा हा प्रतीकात्मक होता. जो समाज जातीयवादाचा, बळी पडला आहे, त्याला या अंधकारातून बाहेर काढण्यासाठी आणि सत्ताधारी इंग्रजांना जाग यावी यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचलले होते.''"<ref name="auto52" /> == कृषी व शेतकऱ्यांसाठी कार्य == आंबेडकर यांनी कृषी क्षेत्रात सुद्धा काम केले आहे. त्यांनी शेतकऱ्यांचा समस्या दूर करण्यासाठी अनेक उपाययोजना सुचविल्या होत्या.<ref name="auto62">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/babasaheb-and-farmer/|title=बाबासाहेब आणि शेतकरी|last=author/admin|date=2016-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto60">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/aurangabad-news/dr-babasaheb-ambedkar-water-nice-idea-power-1229010/|title=‘डॉ. आंबेडकरांकडून पाणी, वीज व शेतीचा सूक्ष्म विचार’|date=2016-04-20|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> === कृषी व शेती संबंधीचे विचार === शेती व्यवसायाचा संबंध त्यांनी समाजव्यवस्थेशी जोडला होता. ग्रामीण भागातील जातीवर आधारित समाज व्यवस्थेचे कारण त्यांनी ग्रामीण आर्थिक व्यवस्थेमध्ये शोधलं होतं. त्यामुळेच जातीवर आधारित समाजव्यवस्था बदलायची, तर त्यासाठी शेतीमध्ये परिवर्तन घडवावे लागेल. शेतीला उद्योग मानून पायाभूत सुविधा पुरवून शेतकऱ्यांचा आर्थिक विकास झाला पाहिजे. शेतकरी आर्थिक समृद्ध झाला तर शेतमजूर आणि शेतीशी निगडित सर्वच घटकाला या आर्थिक सक्षमतेचा फायदा होईल. आर्थिक स्रोत तळागाळापर्यंत झिरपले म्हणजे ग्रामीण माणसाच्या मानसिकतेत सकारात्मक बदल घडतील. हे बदल सामाजिक परिवर्तनासाठी पोषक ठरतील. आर्थिक विषमता ही जातीय व्यवस्थेला पूरक व पोषक ठरते. आर्थिक विषमता जितकी कमी होईल, तितकी जातीय भेदभावाची दरी कमी होईल, असे त्यांना वाटत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=खोती आणि जमीनदारी विरोधातील बाबासाहेब|url-status=live}}</ref><ref name="auto64">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%80-%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be/|title=शेती, शेतकरी आणि डॉ. बाबासाहेब {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204535/http://prahaar.in/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref> शेतीसाठी [[जमीन]] व [[पाणी]] हे मुख्य घटक आहेत. पाण्याशिवाय शेतीचा विकास अशक्य आहे. शेतकऱ्याला शाश्‍वत पाणी मिळणे गरजेचे आहे. पाण्याशिवाय उत्पादकता वाढणे आणि शेतकऱ्यांचा आर्थिक स्तर उंचावणे शक्य नाही, हे त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या निदर्शनास आणून दिले होते. शेतीला शाश्‍वत पाणी पुरविण्यासाठी नदीच्या पाण्याचे नियोजन झाले पाहिजे. देशात घडणारे दुष्काळ हे मानवनिर्मित आहेत. दुष्काळ हटवायचा तर दुष्काळात पाण्याचे नियोजन करावे. जिरायती शेती, बागायती करण्याचे प्रयत्न वाढवावेत. शेती व शेतमजूर समृद्ध झाला तरच देश समृद्ध होईल, असे मौलिक विचार त्यांनी मांडले. पाण्यासंदर्भात केवळ विचार व्यक्त न करता त्यांनी ब्रिटिश सरकारला, नदीच्या खोऱ्यातील पाण्याच्या नियोजनाची योजना सादर केली. ही योजना ‘दामोदर खोरे परियोजना’ म्हणून ओळखली जाते. आपल्या शासनाने १९९६ मध्ये कृष्णा, गोदावरी, तापी, नर्मदा अशी खोऱ्यांची विभागणी केली. यावरून आंबेडकरांच्या दूरदर्शीपणाची लांबी व खोली लक्षात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto38">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/dr-babasaheb-ambedkars-three-points-agricultural-thought-381731|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा "त्रिसूत्री' शेतीविचार|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> आंबेडकर यांनी सर्वांत महत्त्वाची संकल्पना मांडली ती ‘शेतीचे राष्ट्रीयकरण’ करण्याची. शासनाने शेतजमिनी ताब्यात घेऊन, त्या विकसित कराव्यात, अशा विकसित शेतजमिनी शेतकऱ्यांना काही अटींवर कसण्यासाठी द्याव्यात. हा एका अर्थाने सामुदायिक शेतीचाच प्रयोग होता. अशी शेती करण्यासाठी शासनाने अधिनियम बनवावेत. पीकपद्धती, पाणी उपलब्धता, बांधबंदिस्ती, उत्पादकता वाढ, साठवण व्यवस्था, शेतमालाची विक्री, शेतमालाचे भाव या संदर्भात स्पष्ट नियम करावेत. यामुळे कोणत्याही एकाच पिकाखाली मोठे क्षेत्र येऊन, शेतमालाच्या उपलब्धतेत विषमता येणार नाही. मागणी व पुरवठा या अर्थशास्त्रीय नियमानुसार, शेतमालाला रास्त भाव मिळतील. त्याचबरोबर अतिरिक्त उत्पादन टळून शेतमालाचे नुकसानही टळेल. आजही शेतकऱ्यांना शेतमालाला रास्त भाव मिळावा यासाठी शासनाशी झगडावे लागते. या पार्श्‍वभूमीवर आंबेडकर यांचे शेतीसाठी अधिनियम व कायदा असावा ही संकल्पना शेतकऱ्यांसाठी किती मोलाची आहे, हे अधोरेखित होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-55382981|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref name="auto38"/> आंबेडकर यांच्या काही संकल्पनातूनच कमाल जमीनधारणा कायदा, सावकारी व खोती पद्धतींना प्रतिबंध करणारा कायदा, सामूहिक शेतीचे प्रणालीवर आधारित शेती महामंडळ, राज्यातील नद्यांच्या खोऱ्यांची विभागणी व विकास, जलसंवर्धन योजना अमलात आल्या. शासनाने त्याबाबत कायदे व नियम बनविले. यामागे आंबडकरांच्या विचारांचा प्रभाव दिसून येतो. आंबडकरांचे शेतीबाबतचे विचार राज्यकर्ते नियोजनकार व शेती तज्ज्ञांनी अभ्यासले पाहिजेत.<ref name="auto64"/><ref name="auto62"/><ref name="auto60"/> === शेतकऱ्यांच्या मोर्चात सहभाग व खोती पद्धतीवर बंदी === आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांचा पहिला संप घडवून आला होता. हा संप इ.स. १९२८-१९३४ या कालावधीत [[चरी]] (रायगड जिल्हा) या गावात झाला. हा संप ७ वर्ष सुरू होता. आंबेडकर यांनी [[खोती पद्धत]] नष्ट करण्यासाठी सुद्धा संघर्ष केला.<ref name="auto59">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|title=६ वर्षे चाललेले एक शेतकरी आंदोलन!|website=marathi.thewire.in|language=en|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204536/https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|url-status=dead}}</ref><ref name="auto57">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maxmaharashtra.com/max-kissan/what-is-khoti-system-and-how-ambedkars-fight-against-khoti-system-869724|title=चरीचा शेतकरी संप आणि बाबासाहेब|last=Admin|date=2021-04-14|website=www.maxmaharashtra.com|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref> [[१४ एप्रिल]] १९२९ रोजी [[रत्‍नागिरी]] येथे आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली जिल्हा शेतकरी परिषद चिपळूण येथे आयोजन करण्यात आले होते. या परिषदेत त्यांनी [[कोकण]]ातील खोतीदारीविरूद्ध शेतकऱ्यांचे आंदोलन सुरू केले. या संबंधी [[१७ सप्टेंबर]] १९३७ रोजी [[खोती]] पद्धत नष्ट करणाऱ्या कायद्याचे विधेयक आंबडकरांनी [[मुंबई]] विधिमंडळात मांडले. [[१० जानेवारी]] १९३८ रोजी आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली २५,००० शेतकऱ्यांचा मोर्चा विधिमंडळावर काढण्यात आला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> सप्टेंबर १९१८ मध्ये शेतजमिनीच्या समस्येवर शोधनिबंध एका प्रसिद्ध मासिकात प्रकाशित केला. शेतकऱ्यांसाठी त्यांनी [[प्रधानमंत्री पीक विमा योजना|पीक विमा योजना]] सुचवली. श्रमिकांची श्रमशक्ती उद्योग क्षेत्रात वळवायला हवी; तसेच शेतीचा विकास करण्यासाठी राज्य समाजवादाचा सिद्धांत त्यांनी मांडला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> == गोलमेज परिषदांमधील सहभाग == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Sir Muhammad Zafrulla Khan, standing outside the House of Commons when they participated in the 2nd Round Table Conference on Sept. 1931.jpg|thumb|दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतल्यावर हाऊस ऑफ कॉमन्सबाहेर सर मुहम्मद झफरुल्ला खान यांच्यासोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सप्टेंबर १९३१]] {{मुख्य|गोलमेज परिषद}} इ.स. १९२७-३० मधील सायमन कमिशनने अस्पृश्यांच्या राजकीय हितांना फारसे महत्त्व दिले नाही. ब्रिटिश सरकार भारताला काही राजकीय हक्क राज्यघटनेच्या माध्यमातून देण्याच्या तयारीत होते तेव्हा ''भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या हिताचे संरक्षण करणारे राजकीय हक्क असावेत'' असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६५|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांच्या ठिकठिकाणी सभा व अधिवेशन भरवून आंबेडकरांनी अस्पृश्यांना त्यांच्या राजकीय हक्कांचे महत्त्व पटवून देऊन त्यांच्याच स्वतःच्या अधिकारांविषयी जागृती करु लागले. ''अस्पृश्यांनी काँग्रेस पक्षापासून दूर राहिले पाहिजे. कारण काँग्रेसच्या हाती सत्ता गेली तर ती काँग्रेस अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देईल, यात विश्वास नाही. म्हणून अस्पृश्यांना राजकीय हक्क मिळवण्यासाठी इंग्रजी सरकारशीही व काँग्रेसशीही लढत राहणे महत्त्वाचे आहे,'' असा आंबेडकरांचा विचार होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६६|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९३०, १९३१ व १९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये गोलमेज परिषदा झाल्या. आंबेडकर शोषित व अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून या तिन्हींही गोलमेज परिषदांमध्ये हजर राहिले. ''अस्पृश्यांना राजकीय हक्क असावेत आणि ब्रिटिशांपासून भारताला स्वातंत्र मिळावे'' अशा मागण्या त्यांनी गोलमेज परिषदांमध्ये केल्या.<ref name="auto40">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन (तृतीय आवृत्ती)|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=९४ ते ९५}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनाच्या सत्ताधाऱ्यांना सांगितले की, 'जसे कोणत्याही संप्रदायाला दुसऱ्या संप्रदायावर दबाव टाकून गुलाम बनविण्याचा अधिकार नाही. तसेच कोणत्याही देशाला दुसऱ्या देशावर आपली सत्ता गाजवून गुलाम ठेवण्याचा अधिकार नाही' म्हणून ब्रिटिश सत्तेला भारतात हे कारण पुढे करून की भारत 'अजून स्वराज्य प्राप्तीसाठी सक्षम नाही' हे निमित्त आता चालणार नाही. बालकाला कडेवर घेऊन फिरल्याने तो आपल्या पायावर कसा चालू शकेल? म्हणून त्याला कडेवरून उतरवून स्वतंत्रपणे चालायचा अधिकार दिला गेला पाहिजे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/patriot-great-dr-babasaheb-ambedkar-who-going-east-british/|title=इंग्रजांच्या मायभूमीत जाऊन त्यांना ललकारणारे 'देशभक्त डॉ. बाबासाहेब'|last=author/online-lokmat|date=2019-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/humanitarian-mahatmas-dr-ambedkar/|title=मानवतावादी महापुरुष डॉ. आंबेडकर|last=author/lokmat-news-network|date=2018-12-06|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पहिली गोलमेज परिषद === [[चित्र:The first Round Table Conference - 16 November 1930 to 19 January 1931. Dr. Ambedkar in the first row left.jpg|thumb|इ.स. १९३० मध्ये आयोजित लंडन मधील पहिल्या गोजमेज परिषदेमध्ये आंबेडकर (डावीकडून दुसऱ्या रांगेत दहाव्या स्थानी) व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] ब्रिटिश सरकारने भारताला देऊ केलेल्या वसाहतींचे स्वराज्य व भावी राज्यघटना यावर चर्चा व विचारविनिमय करण्यासाठी भारतातील नेत्यांसह इंग्लंड येथे गोलमेज परिषद भरवली. यात अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आंबेडकर व रावबहादूर श्रीनिवासन या दोघांचा समावेश होता. काँग्रेसने गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६७|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदेच्या निमंत्रणानंतर २ ऑक्टोबर १९३० रोजी मुंबई प्रांतातील अस्पृश्यांनी दामोदर हॉलच्या मैदानावर सभा घेऊन आंबेडकरांचा सत्कार केला. त्यांना मानपत्र व रु. ३७००ची शैलीही देण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६८-१६९|language=मराठी}}</ref> या परिषदेसाठी आंबेडकर, श्रीनिवास व अन्य सर्व प्रतिनिधी ४ ऑक्टोबर, १९३० रोजी ''एस.एस. व्हाइसरॉय ऑफ इंडिया'' या बोटीने [[मुंबई]]हून इंग्लंडकडे निघाले. १८ ऑक्टोबर १९३० रोजी हे इंग्लंडला पोहचले. ही परिषद एक दिवस आधी म्हणजे १७ ऑक्टोबर, १९३० रोजी सुरू झाली होता. याचे अधिकृत उद्घाटन १२ नोव्हेंबर, १९३० रोजी [[पंचम जॉर्ज]] यांच्या हस्ते व ब्रिटनचे पंतप्रधान [[रामसे मॅकडॉनल्ड]] यांच्या अध्यक्षतेखाली [[हाउस ऑफ लॉर्ड्स]]च्या रॉयल गॅलरीत होणार होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९|language=मराठी}}</ref> त्यामुळे आंबेडकरांनी १८ ऑक्टोबर १९३० ते ११ नोव्हेंबर १९३० या कालावधीत भारतमंत्री, उपभारतमंत्री, मजूर पक्षाचे नेते जॉर्ज लान्सबेरी, भारताचे नवे सरसेनापती सर [[फिलिप चेटवूड]], लंडनचे खासदार, मजूर, उदारमतवादी व हुजूर पक्षांचे सभासद या सर्वांशी भेटी घेतल्या व अस्पृश्योद्धाराच्या विषयावर त्यांच्याशी चर्चा केल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९-१७०|language=मराठी}}</ref> पंतप्रधान रॅम्से मॅक्डोनाल्ड यांच्या अध्यक्षतेखाली १२ नोव्हेंबर १९३० ते १९ जानेवारी १९३१ पर्यंत गोलमेज परिषदेच्या बैठका होत राहिल्या. या परिषेदला आंबेडकर व श्रीनिवासन अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित होते. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलिता या परिषदेत सादर केला. डिसेंबर १९३० मध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलित्याच्या दोन हजार प्रती छापल्या व त्यापैकी काही प्रती ब्रिटिश संसदेच्या सदस्यांना, गोलमेज परिषदेच्या सभासदांना तसेच काही प्रती मुंबईला पाठवून दिल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०|language=मराठी}}</ref> भविष्यात भारत स्वतंत्र होऊन ज्या राज्यघटनेच्या आधारे राज्यकारभार करतील त्या राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या आठ राजकीय हक्कांचा समावेश असावा, असे मत आंबेडकर व श्रीनिवास यांनी मांडले. अस्पृश्य वर्गासाठी समान नागरिकत्व, समान हक्क, जातिद्वेषरहित वागणूक, कायदेमंडळात भरपूर प्रतिनिधित्व, सरकारी नोकरीत अस्पृश्यांची भरती करण्यात यावी, सरकारची पूर्वग्रहरहित वर्तवणूक, अस्पृश्यता निर्मूलन सरकारी खाते, व गव्हर्नर जनरलच्या मंत्रिमंडळात प्रतिनिधित्व, असे ते राजकीय हक्क होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०-१७१|language=मराठी}}</ref> या परिषदेदरम्यान आंबेडकरांना कळाले की त्यांचे मुंबई कायदेमंडळाचे सदस्यत्व आणखी तीन वर्षांनी वाढवले आहे. आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेमध्ये तसेच मजूर पक्ष, उदारमतवादी पक्ष, हुजूर पक्ष या तिन्ही पक्षांच्या सभासदांपुढे भाषणे दिली आणि भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांची तरतुद करून ठेवण्याबाबत पाठपुरावा केला. आंबेडकरांच्या भाषणांची दखल ब्रिटिश वर्तमानपत्रांनीही घेतली, आंबेडकरांच्या छायाचित्रासह त्यांच्या भाषणांचे वृत्त वर्तमानपत्रांत प्रसिद्ध होऊ लागली. अस्पृश्यांच्या स्थितीबाबतची माहिती सर्वांना कळू लागली. वर्तमानपत्रे आंबेडकरांना "अस्पृश्यांचा महान नेता" संबोधू लागले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१|language=मराठी}}</ref> लंडन मधीन काही संस्थानी आंबेडकरांची भाषणे आयोजित केली होती.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१"/> ब्रिटिश संसदेत [[हाऊस ऑफ कॉमन्स]]च्या सदस्यांपुढे आंबेडकरांनी भाषण केले आणि अस्पृश्यांचा उद्धार करणे अत्यंत निकडीचे असल्याचे सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१-१७२|language=मराठी}}</ref> बडोद्याचे [[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]] हेही परिषदेचे सभासद होते, त्यांनी आंबेडकरांचे कौतुक केले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७२|language=मराठी}}</ref> परिषद संपल्यावर जानेवारी १९३१ मध्ये मुंबईला परतले. १९ एप्रिल, १९३१ रोजी त्यांनी [[परळ]] येथील गोखले शिक्षण संस्थेच्या शाळेत अखिल भारतीय अस्पृश्य पुढारी परिषद आयोजित केली होती. त्या परिषदेत त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांविषयी सर्व प्रदेशातील अस्पृश्य पुढाऱ्यांचे मत जाणून घेतले.<ref name="auto40" /><ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२"/> === दुसरी गोलमेज परिषद === {{मुख्य|दुसरी गोलमेज परिषद}} [[चित्र:Second round tableconf.gif|thumb|इ.स. १९३१ मध्ये आयोजित लंडन मधील दुसऱ्या गोजमेज परिषदेमध्ये बाबासाहेब आंबेडकर (उजवीकडील रांगेत चौथे), रॅम्से मॅकडोनाल्ड, (त्यांच्या उजव्या हाताला) गांधी, मदन मोहन मालवीय, जयकर, सप्रु व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत १९३१ च्या ऑगस्टमध्ये काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून महात्मा गांधी यांची निवड करण्यात आली. तत्पूर्वी ते तुरुंगात बंद होते आणि काँग्रेसनेही पहिल्या गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला होता. आंबेडकरांनाही दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे निमंत्रण मिळाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३|language=मराठी}}</ref> १४ ऑगस्ट १९३१ रोजी मुंबई येथे गांधींनी अस्पृश्योद्धाराच्या प्रशांवर चर्चा करण्यासाठी आंबेडकरांना बोलावले. या पहिल्या भेटीत गांधींना आंबेडकर हे अस्पृश्य असल्याचे माहिती नव्हते तर ते त्यांना अस्पृश्यांविषयी कळवळा असलेले एक पुरोगामी ब्राह्मण समजत होते. या भेटीत गांधी यांनी आंबेडकरांना देशभक्त म्हणले होते. अस्पृश्योद्धाराच्या मार्गाबाबत आंबेडकर व गांधी यांच्यामध्ये एकमत न होऊ शकल्याने ही भेट अयशस्वी झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३ व १७४|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेण्यासाठी आंबेडकर २९ ऑगस्ट १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. गांधी १२ सप्टेंबर १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज ७ सप्टेंबर १९३१ ते १ डिसेंबर १९३१ पर्यंत चालू होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी भारताच्या भावी संविधानात अल्पसंख्य अस्पृश्यांना काही राजकीय हक्क असावेत याची मागणी केली व ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या मागण्या लिखित स्वरूपात गोलमेज परिषदेपुढे सादर केल्या. यामध्ये दोन प्रमुख मागण्या होत्या - स्वतंत्र्य मतदार संघ, ज्याद्वारे अस्पृश्यांना त्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्रपणे निवडून देण्याचा हक्क असावा. दुसरी मागणी ही की अस्पृश्यता पाळणे हा कायद्याने गुन्हा समजण्यात यावे. मुसलमान, शीख, अँग्लो इंडियन इत्यादी अल्पसंख्यांना राजकीय हक्क देण्यासाठी गांधी तयार होते, मात्र त्यांनी अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देण्याच्या मागणीचा विरोध केला. संपूर्ण परिषदेत आंबेडकर व गांधी यांचे एकमत होऊ शकले नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४ व १७५|language=मराठी}}</ref> परिषदेत म. गांधींनी असे म्हणले की, 'अस्पृश्यांचे प्रतिनिधित्व काँग्रेसच्या वतीने मी स्वतः करत असल्याने डॉ. आंबेडकर किंवा श्रीनिवासन हे अस्पृश्यांचे खरे प्रतिनिधी नाहीत'. गांधींच्या या भूमिकेचा अनिष्टपणा मि मॅक्डोनाल्ड यांच्या नजरेस आंबेडकरांनी आणून देताना गांधींच्या विधानाला गैरजबाबदार व्यक्तीचे विधान म्हणले. आंबेडकरांनी या परिषदेसमोर अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांची मागणी केली. त्यात, 'अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळाले पाहिजे आणि अस्पृश्य मतदारसंघातून अस्पृश्यांनी आपले उमेदवार निवडले पाहिजेत, तसेच त्यांना नोकऱ्यांमध्ये व स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये, प्रांतिक व मध्यवर्ती कायदेमंडळात लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा मिळाव्यात' अशा प्रकारचा खलिता परिषदेला सादर केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=१६४(तृतीय आवृत्ती)}}</ref> १० नोव्हेंबर १९३१ रोजी लंडन येथील 'इन्स्टिट्यूट ऑफ इंटरनॅशनल अफेअर्स' या संस्थेच्या सभागृहात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित करण्यात आले. भाषणात त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांची दुःस्थिती कथन केली आणि त्यांच्या उत्कर्षाकरिता त्यांना स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळणे किती आवश्यक आहे, तेही पटवून दिले. यावेळीही आंबेडकरांना अस्पृश्यांचे सर्वोच्च नेते म्हणून ओळख मिळाली. आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७५|language=मराठी}}</ref> भारताला संघराज्यात्मक राज्यघटना देण्यात यावी, असा विचार पहिल्या गोलमेज परिषदेत झाला होता. म्हणून दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भारताला भावी राज्यघटनेचे स्वरूप कसे असावे यावर विचारविनिमय झाला आणि 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' म्हणजेच एक प्रकारची संविधान समिती नेमण्यात आली, व तिच्यावर भारताच्या भावी संविधानाविषयी विचारविनिमय करण्याची जबाबदारी सोपण्यात आली. ३८ विद्वानांना या समितीचे प्रतिनिधी म्हणून नियुक्त केले गेले, ज्यात काही ब्रिटिश प्रतिनिधी आणि काही भारतीय प्रतिनिधी होते. या भारतीय प्रतिनिधींमध्ये आंबेडकरांनाही स्थान मिळाले, व सोबतच सयाजीराव गायकवाड, इतर संस्थानिक, म. गांधी, बॅ. जयकर, सर तेजबहादूर सप्रू इत्यादी भारतीयही समितीचे प्रतिनिधी होते. 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' या घटना समितीचे अध्यक्ष लॉर्ड सँकी होते. त्यांच्या अध्यक्षतेखाली ७ सप्टेंबर १९३१ ते ४ नोव्हेंबर १९३१ या कालावधीत बंकिंगहॅम पॅलेसमध्ये घटना समितीच्या बैठका घेण्यात आल्या. बैठकांत आंबेडकरांनी विद्वतेने युक्त विचार मांडले ज्यामुळे अध्यक्षांसह सर्व सभासद आंबेडकरांच्या बुद्धिमत्तेवर प्रभावित झाले. चर्चेत आंबेडकर विविध देशांतील राज्यघटनांच्या कलमांचा आधार देऊन बिनतोड उत्तरे देत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७६|language=मराठी}}</ref> १६ सप्टेंबर १९३१ रोजी झालेल्या बैठकीत आंबेडकरांनी राज्यघटनेविषयी आपले विचार सविस्तरपणे व्यक्त केले. [[कायदेमंडळ]] एकच असावे, जर दोन कायदेमंडळ असावीत असे वाटत असल्यास कनिष्ठ कायदेमंडळात लोकांनी निवडून दिलेले (निर्वाचित) सदस्य असावेत व वरिष्ठ कायदेमंडळात प्रांतिक कायदेमंडळांनी निवडून दिलेले सदस्य असावेत. संस्थानिकांनी स्वतंत्र राहण्यापेक्षा संघराज्यात्मक भारतात सामील होण्यातच त्यांचे हित आहे. कायदेमंडळावर अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी सरकारने नियुक्त केलेले नसावे, तर ते देखील लोकांनी निवडून दिलेले असावे. अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य मतदारांद्वारे निवडून दिलेले असावे. मागासवर्गीयांचे हित करणे, राज्यकारभाराचे प्रमुख ध्येय असावे. अंदाजपत्रकात अस्पृश्यांच्या प्रगतीसाठी भरपूर निधीची तरतूद असावी, असेही आंबेडकरांनी सुचवले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७७|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले. या दिवशी सायंकाळी डॉ. सोळुंकी यांच्या अध्यक्षतेखाली आंबेडकरांना ११४ संस्थांच्यावतीने मानपत्र देण्याचा समारंभ दामोदर हॉलच्या मैदानात साजरा करण्यात आला. या सत्कारात आंबेडकर म्हणाले की, "तुम्ही सर्वांनी मला सहकार्य केले, माझ्या भुमिकांना पाठिंबा दिला, म्हणूनच मी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी यशस्वीपणे संघर्ष करु शकलो. माझा संघर्ष केवळ महार जातीच्या उद्धारासाठी नव्हे नसून भारतातील संपूर्ण अस्पृश्य समाजाच्या उद्धारासाठी आहे म्हणजेच आपल्या देशाच्या उद्धारासाठी आहे."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी पुणे व कोल्हापूर भागात दौरे केले. पुणे येथील अहिल्याश्रमात पुणे जिल्हा बहिष्कृत समाजातर्फे व अखिल भारतीय अस्पृश्यतानिवारण संघातर्फे २१ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना रौप्य करंडकातून मानपत्रे प्रदान करण्यात आली. कोल्हापूर येथेही कर्नाटकच्या जनेतेद्वारे २३ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना समारंभापूर्वक मानपत्र देण्यात आले. दुसऱ्या दिवशी २४ मे रोजी त्यांना लंडनहून गोलमेज परिषदेच्या चिटणीसाची तार मिळाली, ज्यात राजकीय प्रश्नांच्या कामकाजासाठी त्यांना ताबडतोब लंडनला येण्याचे सुचवले होते. २६ मे रोजी आंबेडकर मुंबईहून लंडनकडे रवाना झाले आणि जून १९३२ मध्ये लंडनला पोहोचले. तेथील कामकाज आटोपवून ते १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी मुंबईस परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८ व १७९|language=मराठी}}</ref> भारतीय जनतेला मतदानाचे अधिकार कोणत्या पात्रतेवर द्यावेत, याचा विचार करण्यासाठी 'इंडियन फ्रंचाईज कमिटी' नेमण्यात आली होती आणि तिच्या १७ सभासदांमध्ये आंबेडकरांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref name="auto22">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत ठरल्यानुसार इंग्रज सरकारने १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी जातीय निवाडा जाहीर करून अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ देण्याची तरतूद मान्य केली. आंबेडकरांच्या अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांच्या मागणीला यश मिळाले. मात्र याला [[महात्मा गांधी]]ंनी विरोध करून २२ सप्टेंबर १९३२ रोजी येरवाडा तुरूंगात प्राणांतिक उपोषण सुरू केले व अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या मागणीस विरोध केला. त्यामुळे नाईलाजास्तव आंबेडकर यांनी २४ सप्टेंबर १९३२ [[पुणे करार]]ावर साक्षरी करून स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली व अस्पृश्यांसाठी संयुक्त राखीव मतदारसंघ मान्य केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०, १८१ व १८२|language=मराठी}}</ref> === तिसरी गोलमेज परिषद === ब्रिटिश सरकारने आंबेडकरांना तिसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या कामकाजात सहभागी होण्यासाठी निमंत्रित केले. आंबेडकरांनी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या वेळी भारताच्या भावी राज्यघटनेविषयी महत्त्वाचे काम केले होते. ब्रिटिश सरकार भारताला वताहतीचे स्वराज्य देणार होते व त्याच्याबरोबरच राज्यकारभारासाठी स्वतंत्र राज्यघटना सुद्धा देणार होते. त्यामुळे त्यांनी तिसरी गोलमेज परिषद बोलावली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८२|language=मराठी}}</ref> परिषदेत सहभागी होण्यासाठी आंबेडकर ७ नोव्हेंबर १९३२ रोजी एम.एन. व्हिक्टोरीया बोटीने इंग्लंडकडे रवाना झाले. लंडनला पोहोचल्यावर आंबेडकरांनी असे उद्गार काढले की, "ब्रिटिश सरकारने भारताला लवकरात लवकर स्वातंत्र्य देण्याचा प्रयत्न करावा." त्यावेळी मुंबईतील बाँबे क्रॉनियल या काँग्रेस पक्षीय वृत्तपत्राने २२ नोव्हेंबर १९३२ च्या अंकात आंबेडकरांच्या विधानाची नोंद घेतली आणि "डॉ. आंबेडकरांचे राष्ट्रप्रेम कोणाही राष्ट्रभक्तापेक्षा कधीच कमी नव्हते" असे म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३|language=मराठी}}</ref> परिषदेत आंबेडकरांनी अशीही मागणी केली होती की, भारताची मध्यवर्ती सत्ता व प्रांतिय सत्ता या दोन्ही सत्ता एकाच वेळी भारतीयांच्या हातांत आल्या पाहिजेत. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज २१ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सुरू झाले आणि २४ डिसेंबर १९३२ पर्यंत चालले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३ व १८४|language=मराठी}}</ref> यावेळी भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीवर सभासद म्हणून आंबेडकरांचा समावेश करण्यात आला. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज संपल्यानंतर आंबेडकर २३ जानेवारी १९३३ रोजी बोटीने मुंबईस परत आले.<ref name="auto35">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४|language=मराठी}}</ref> भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या (जॉईंट कमिटी ऑन इंडियन कोन्स्टिट्युशनल रिफोर्म) बैठकांमध्ये सहभागी घेण्यासाठी आंबेडकर पुन्हा मुंबईहून बोटीने २४ एप्रिल १९३३ रोजी लंडनकडे निघाले आणि ६ मे १९३३ रोजी लंडनला पोहोचले. घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या बैठका दोन टप्प्यात झाल्या. पहिला टप्पा ११ ते २८ जुलै १९३३ आणि दुसरा ३ ऑक्टोबर ते ७ नोव्हेंबर १९३३ या कालावधीत झाल्या.<ref name="auto35" /> या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी गव्हर्नरचे सर्व जातींच्या हितसंरक्षासाठी अधिकार, कनिष्ठ व वरिष्ठ तसेच प्रांतिय कायदेमंडळ, मध्यवर्ती व प्रांतिय सरकार यांचे अधिकार अशा विविध घटनात्मक प्रश्नांवर चर्चा केली. त्यांनी भारतीय १९१९ च्या कायद्यातील बऱ्याच उणिवा निदर्शनास आणून दिल्या. सरकारने नेमलेला सभासद मंत्री होऊ शकतो का?, असा एक नवीन मुद्दा आंबेडकरांनी चर्चेत उपस्थित केला होता. घटनापंडित आंबेडकरांना सखोल घटनात्मक ज्ञान होते. नोव्हेंबर १९३३ मध्ये समितीचे कामकाज संपले आणि ८ जानेवारी १९३४ रोजी आंबेडकर मुंबईला परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४ व १८५|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदांच्या निमित्ताने आंबेडकरांचे पाच वेळा लंडनला जाणे-येणे झाले. गोलमेज परिषदांतील सहभागामुळे त्यांना 'अस्पृश्यांचा महान नेता', 'कायदेपंडित' व 'बुद्धिमान व्यक्ती' म्हणून जागतिक पातळीवर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८५|language=मराठी}}</ref> == पुणे करार == [[चित्र:M.R. Jayakar, Tej Bahadur Sapru and Dr. Babasaheb Ambedkar at Yerwada jail, in Poona, on 24 September 1932, the day the Poona Pact was signed.jpg|thumb|right|230px|२४ सप्टेंबर १९३२ रोजी, येरवडा कारागृहामध्ये जयकर, तेज बहादुर व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. या दिवशी पुणे करावर सही झाली.]] {{मुख्य|पुणे करार}} {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडतात असे जर गांधींना वाटत नसेल, तर केवळ बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळेल असे त्यांना वाटण्याचे काय कारण? त्याचबरोबर गांधी अमर नाहीत किंवा काँग्रेसही अमर नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी हिंदुस्तानात अनेक महात्म्यांनी आजपर्यंत प्रयत्न केले. पण प्रत्येकाला अपयश आले. महात्मे आले आणि गेले पण अस्पृश्य हे अस्पृश्यच राहिले." </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> इ.स. १९३२ मध्ये गांधींनी आमरण उपोषण सुरू केल्यानंतर दिलेली प्रतिक्रिया |source= <ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=३६|language=मराठी}}</ref> }} १९१० च्या दशकाच्या अखेरीस डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांचे राजकीय नेतृत्व करायला सुरुवात केली. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी एक नवीन राजकीय आघाडी काढली. त्यांनी अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी व जातिसंस्थेविरुद्ध काहीही न करणाऱ्या पक्षांवर आणि ब्रिटिश सरकारवर टीका केली. [[महात्मा गांधी]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] यांच्यावर अस्पृश्यांना दयनीय परिस्थितीत ढकलल्याचा आरोप आंबेडकरांनी केला. ८ ऑगस्ट, १९३० रोजी मागासवर्गीयांच्या सभेमध्ये आंबेडकरांनी आपला राजकीय दृष्टिकोन लोकांसमोर जाहीर केला, आणि ''मागासवर्गीयांनी काँग्रेस पक्ष व ब्रिटिश यांपासून स्वतंत्र झाल्याशिवाय ते सुरक्षित होणार नाहीत'' असे त्यानी सांगितले. या भाषणात त्यांनी [[मिठाचा सत्याग्रह|मिठाच्या सत्याग्रहावर]] सुद्धा टीका केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९ ते १८२|language=मराठी}}</ref> [[गोलमेज परिषद|पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील]] चर्चेच्या आधारे ब्रिटिश पंतप्रधान [[रॅम्से मॅकडोनाल्ड]] यांनी १७ ऑगस्ट, १९३२ रोजी जातीय निवाडा (कम्युनल अवॉर्ड) जाहीर केला. यानुसार भारतातील अस्पृश्यांना युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख यांच्याप्रमाणे राजकीय हक्क देण्याची तरतूद करण्यात आली होती. यामुळे अस्पृश्यांना दुहेरी राजकीय लाभ मिळणार होता. पहिला लाभ असा की, कायदेमंडळावर निवडून येण्याकरिता अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ मान्य करण्यात आले होते. त्या स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य उमेदवार निवडून येऊन प्रांतिक कायदेमंडळाचे सभासद बनू शकत होते. यावेळी अस्पृश्य उमेदवारांनी स्वतंत्र निवडून येण्यासाठी फक्त अस्पृश्य मतदारांवरच विसंबून राहता येत होते, त्यांना स्पृश्य मतदार मतदान करु शकत नव्हते. अस्पृश्यांसाठी विकास करण्यासाठी केवळ अस्पृश्य मतदारांमार्फतच अस्पृश्य प्रतिनिधी निवडण्यात येणार होता.<ref name="auto22" /> दुसरा लाभ असा की, अस्पृश्यांना दोन मतांचा अधिकार मान्य करण्यात आला होता. अस्पृश्यांचे मतदार संघ सामान्य मतदारसंघाच्या अंतर्गत होते. अस्पृश्य मतदार आपल्या दोन मतांपैकी एक मत अस्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते व दुसरे मत सामान्य स्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते. सामान्य (स्पृश्य) उमेदवाराला निवडणुकीत निवडून येण्यासाठी अस्पृश्य मतदारांवरही अवलंबून राहावे लागणार होते. अस्पृश्य उमेदवाराला निवडून येण्यासाठी स्पृश्य मतदारांवर अवलंबून राहण्याची गरज नव्हती. भारतातील स्पृश्यास्पृश्यभेद नष्ट होण्यासाठी आणि सामाजिक समता स्थापन होण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने हे राजकीय हक्क मान्य केले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९-१८०|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांचा हा राजकीय हक्क महात्मा गांधींना मान्य झाला नाही. त्यांनी अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या हक्कास विरोध केला आणि तो बदलण्यासाठी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[येरवडा तुरूंग|येरवडा तुरूंगात]] २० सप्टेंबर, १९३२ रोजी प्राणांतिक उपोषण सुरू केले. आंबेडकर अस्पृश्यांना मिळालेले हे राजकीय हक्क कोणत्याही स्थितीत सोडून देण्यास किंवा बदलण्यास तयार नव्हते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०|language=मराठी}}</ref> ''प्राण गेला तरी बेहेत्तर, पण अस्पृश्यांना स्वतंत्र असे काही मिळू देणार नाही'' असे गांधी म्हणले.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५३|language=मराठी}}</ref> सर्वसाधारण मतदारसंघातून मुसलमानांना वगळल्यानंतर जे मतदारसंघ शिल्लक राहतात त्यांच्यामध्ये स्पृश्य हिंदूंची संख्या फार मोठी असल्यामुळे अस्पृश्यांना केवळ स्वतःच्या सामर्थ्यावर कायदेमंडळात आपले प्रतिनिधी निवडून आणता येणार नाहीत. अस्पृश्य हे मुसलमानांसारखेच अल्पसंख्याक आणि त्यांच्याहूनही अधिक दुबळे व असंघटित आहेत म्हणून त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांना स्वतंत्र मतदारसंघ द्यावेत असा युक्तिवाद आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेत केलेला होता. अस्पृश्य हे हिंदू धर्माचेच घटक आहेत असे गांधींच्या मतावर आंबेडकरांनी स्पष्ट केले की, स्पृश्य हिंदूप्रमाणे अस्पृश्यांना मंदिरात जाता येत नाही, हिंदू देवाच्या मूर्तीला स्पर्श करता येत नाही, हिंदू ग्रंथांचे वाचन करता येत नाही तसेच स्पृश्य हिंदू अस्पृश्यांना आपले धर्मबांधव मानत नाही व त्यांनी कोणताही धार्मिक अधिकार देत नाही. त्यामुळे अस्पृश्यांना हिंदू म्हणणे योग्य नाही. युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना मिळालेल्या स्वंतत्र मतदारसंघास गांधींचा विरोध नव्हता, मात्र अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदारसंघ दिल्यास हिंदू समाज दुभंगेल तसेच राष्ट्राचे तुकडे पडतील असे गांधींना वाटत होते. त्यावर आंबेडकरांचे मत होते की युरोपीय, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडत नाही त्याप्रमाणे बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळणार नाही किंवा राष्ट्राचे तुकडे पडणार नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदार संघ आवश्यक आहेत. अस्पृश्यता निर्मूलन हे अस्पृश्यांच्या सशक्तीकरणामुळेच होऊ शकते असा आंबेडकरांचा विचार होता तर स्पृश्य हिंदूंच्या हृदयपरिवर्तनाने अस्पृश्यता निर्मूलन होईल असे गांधींना वाटे.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४१ ते ६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना काँग्रेसचे नेते भेटू लागले आणि गांधींचे प्राण वाचविण्यास विनवू लागले. या कालावधीत देशात अशांतता निर्माण झाली होती. अखेर डॉ. आंबेडकर व महात्मा गांधी यांच्यात तडजोड होऊन २४ सप्टेंबर, १८३२ रोजी [[पुणे करार]] करण्यात आला, त्याद्वारे आंबेडकरांनी राखीव मतदारसंघाची मागणी मान्य करत स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली. मात्र या कराराबाबत आंबेडकर असमाधानी होते. ब्रिटिश सरकारने २६ सप्टेंबर, १९३२ रोजी पुणे करार मान्य केला, त्यानंतर गांधींनी २७ सप्टेंबर, १९३२ रोजी आपले प्राणांतिक उपोषण समाप्त केले. गांधींच्या उपोषणाचे वर्णन आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांना बगल देण्यासाठी गांधींनी खेळलेली राजकीय चाल होय'' असे नंतर केले. अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मागणीस विरोध व पुणे करार या घटनांमुळे गांधी अस्पृश्य लोकांत अप्रिय बनले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८१|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९४२ मध्ये आंबेडकरांनी स्वतः या कराराचा धिक्कार केला. आंबेडकरांनी आपल्या 'स्टेट ऑफ मायनॉरिटी' या ग्रंथातसुद्धा पुणे कराराबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे. रिपब्लिकन पक्षातर्फेही अनेक धिक्कार सभा घेण्यात आल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/gadchiroli/it-was-dabkare-who-had-done-punes-contract-babasaheb/|title=पुणे कराराचा बाबासाहेबांनीच केला होता धिक्कार|last=author/admin|date=2015-09-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पुणे कराराचा संक्षिप्त मसुदा === # प्रांतीय विधानसभांमध्ये साधारण निवडणूक क्षेत्रांमधील जागांपैकी दलित वर्गासाठी पुढीलप्रमाणे राखीव जागा ठेवण्यात येतील: मद्रास - ३०, [[मुंबई]] व [[सिंध]] मिळून - १५, [[पंजाब]] - ७, [[बिहार]] व [[ओरिसा]] - १८, मध्य भारत - २०, [[आसाम]] - ७, बंगाल - ३०, मध्यप्रांत - २० अशा प्रकारे एकूण १४८ जागा. या ८ प्रांताच्या कायदेमंडळात हिंदूंच्या ७८७ जागा होत्या.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३०|language=मराठी}}</ref> # या जागांची निवडणूक संयुक्त निवडणूक संघ पद्धतीद्वारे केली जाईल. प्रत्येक राखीव जागेसाठी [[दलित]] वर्गातील ४ उमेदवारांचे पॅनल निवडले जाईल. या चार उमेदवारांतून ज्याला सर्वाधिक मते मिळतील तो उमेदवार विजयी जाहीर होईल. # केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलित वर्गाचे प्रतिनिधित्व वरील कलम दोननुसार होईल. # केंद्रीय कारिणीमध्ये दलित वर्गाच्या राखीव जागांची संख्या १८% असेल आणि त्यांची निवड वरील प्रकारे होईल. # वर उल्लेख केलेली उमेदवारांच्या पॅनलच्या प्राथमिक निवडींची व्यवस्था अशा केंद्रीय तसेच प्रांतिक कार्यकारिणींसाठी १० वर्षांनंतर समाप्त होईल. # जोपर्यंत दोन्ही संबंधित पक्षांद्वारा आपसांत समझौता होऊन दलितांच्या प्रतिनिधीस हटविण्याचा सर्वसंमत निर्णय होत नाही, तोपर्यंत प्रांतीय व केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलितांच्या जागांचे प्रतिनिधित्व कलम १ व ४ मध्ये दिले आहे त्याप्रमाणे अंमलात असेल. # केंद्रीय व प्रांतिक कार्यकारिणींच्या निवडणुकीत दलितांचा मतदानाचा अधिकार लोथियन समितीच्या अहवालानुसार असेल. # दलितांना स्थानिक निवडणुका व सरकारी नोकरीसाठी जातीय कारणामुळे डावलल्या जाऊ नयेत. पात्रता असलेल्या प्रत्येक दलितास नोकरीत घ्यावे. # सर्व प्रांतांत शैक्षणिक अनुदान देऊन दलितांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे काम करण्यात यावे.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४२७ ते ४३०|language=मराठी}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech.jpg|thumb|एका सभेत भाषण करतांना आंबेडकर]] आंबेडकर हे राजनितीज्ञ होते, त्यांना भारतीय इतिहासातील एक आघाडीचे राजकारणी म्हणूनही ओळखले जाते. आंबेडकरांनी इ.स. १९१९ पासून सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांमध्ये काम करायला सुरू केले होते. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांना अनेक राजकीय पदांवर नियुक्त केले गेले. === मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य (१९२६ – १९३७) === डिसेंबर १९२६ मध्ये मुंबईचे गव्हर्नर [[हेनरी स्टॅव्हले लॉरेन्स]] यांनी त्यांना [[मुंबई विधानपरिषद|मुंबई विधानपरिषदेचे]] (बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काउन्सिल) सदस्य म्हणून नेमले. तेथे त्यांनी अनेकदा आर्थिक विषयांवर भाषणे दिली. ते १९३६ पर्यंत मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=273|language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ambedkar.org/ambcd/13A.%20Dr.%20Ambedkar%20in%20the%20Bombay%20Legislature%20PART%20I.htm|title=13A. Dr. Ambedkar in the Bombay Legislature PART I}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=AeGQ8Bnn3XwC&pg=PA231&lpg=PA231&dq=In+1926,+Ambedkar+was+appointed+as+a+member+of+the+Bombay+Legislature&source=bl&ots=by41UAOG17&sig=ACfU3U3_d32QkngHTej8KecSCmneqml_tw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwilwPjQkOnjAhUjH48KHUgDAL4Q6AEwEnoECAoQAQ#v=snippet&q=Dec.+1926+the+Bombay+Legislative+Council&f=false|title=Ambedkar and His Writings: A Look for the New Generation|first=Raj|last=Kumar|date=9 August 2008|publisher=Gyan Publishing House|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1920s.html|title=1920s|website=www.columbia.edu}}</ref> अस्पृश्यांना कोणतेही राजकीय अधिकार नसतानाही त्याना [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[लंडन]] येथे भरलेल्या पहिल्या [[गोलमेज परिषद]]ेस अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आमंत्रण दिले गेले. या परिषदेत त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांच्या परिस्थितीबद्दल आवाज उठवला आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाची मागणी केली. त्यांनी पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदांमध्ये दलित वर्गाच्या मूलभूत हक्कांचा एक जाहीरनामा तयार केला आणि अल्पसंख्याकांसाठी नेमलेल्या समितीसमोर सादर केला. त्या जाहीरनाम्यात अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी केली होती. हा जाहिरनामा ब्रिटिश सरकारने मान्य केला. परंतु [[महात्मा गांधी]] यांनी स्वतंत्र्य मतदार संघाच्या संकल्पनेस प्रखर विरोध केला व [[पुणे]] येथील [[येरवडा कारागृह|येरवडा कारागृहात]] त्याविरुद्ध आमरण उपोषण सुरू केले. याचे पर्यवसान [[पुणे करार|पुणे करारात]] झाला.<ref name="auto39">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === स्वतंत्र मजूर पक्ष, आणि मुंबई विधानसभेचे सदस्य व विरोधी पक्षनेते (१९३७ – १९४२) === {{मुख्यलेख|स्वतंत्र मजूर पक्ष}} 'कोणत्याही समाजात त्या देशातील सर्वसामान्य जनतेचा जीवनमार्ग हा राजकीय परिस्थितीने घडविलेला असतो. राजकीय सत्ता जनतेच्या आकांक्षांना मूर्त रूप देत असते. ती ज्यांच्या हातात असते त्यांना आपल्या आशा-आकांक्षांना मूर्त रूप देण्याची संधी प्राप्त होते. सत्ता त्यांचीच बटीक बनत असते.' हे आंबेडकरांनी जाणले. “या देशातील काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व भांडवलदार, जमिनदार व ब्राह्मणवर्ग यांच्या हातात असल्याने, राजकीय सत्ता त्यांच्याच हाती जाईल व येथील दलित कष्टकरी समाज गुलामासारखा राबविला जाईल,' असे आंबेडकरांना वाटत होते. असे होऊ नये यासाठी त्यांनी लोकशाही मूल्यांवर आधारित असणारा 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्थापन केलेला स्वतंत्र मजूर पक्ष जडण घडण आणि धोरण|last=कीर्ती|first=विमल|publisher=प्रबोधन प्रकाशन|year=२५ डिसेंबर १९७९|isbn=|location=नागपूर|pages=१५ (प्रथम आवृत्ती)}}</ref> अस्पृश्य वर्गांची स्वतंत्र्य राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ.स. १९३६ मध्ये [[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]ाची (इंडिपेन्डन्ट लेबर पार्टी) स्थापना केली.<ref name="auto39" /> [[फेब्रुवारी १७|१७ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९३७|१९३७]] मध्ये [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्याच्या]] प्रांतिक विधानसभा निवडणुकीत त्यांच्या प्रयत्नांमुळे या पक्षाचे १७ पैकी १५ उमेदवार निवडून आले. १५ विजयी उमेदवारांपैकी १३ स्वतंत्र मजूर पक्षाचे तर २ हे स्वतंत्र मजूर पक्षाने पाठिंबा दिलेले उमेदवार होते. पक्षाला मिळालेले हे यश सर्वाधिक होते.<ref name="auto53">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/wanchitanche-vartaman-news/sukhadeo-thorat-article-about-ambedkar-movement-1749355/|title=विचारधारेपासून दुरावणारी आंबेडकरी चळवळ|date=13 सप्टेंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/76 76]–77 }}</ref> यावेळी आंबेडकरांची सुद्धा मुंबई विधानसभेचे सदस्य (आमदार) म्हणून निवड झाली. सन १९४२ पर्यंत ते विधानसभेचे सदस्य राहिले आणि यादरम्यान त्यांनी मुंबई विधानसभेत विरोधी पक्षनेते म्हणूनही काम केले.<ref name="auto39" /><ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=245|language=Marathi}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=978-1-85065-449-0 |pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/76 76]–77 }}</ref> १९३७मध्ये झालेल्या मुंबई विधानसभेच्या निवडणुकीत आंबेडकरांच्या विरुद्ध काँग्रेसने पहिले दलित क्रिकेट खेळाडू [[पी. बाळू|बाळू पालवणकरांना]] मैदानात उतरले होते. बाळूंनी निवडणूक लढवावी हा वल्लभभाई पटेलांचा आग्रह होता. या चुरशीच्या निवडणुकीत डॉ. आंबेडकरांना १३,२४५ तर बाळू यांना ११,२२५ मते मिळाली. या निवडणुकीत [[पा.ना. राजभोज]] सुद्धा उभे राहिले होते. पुणे करार घडवून आणण्यात दाक्षिणात्य सामाजिक नेते [[एम.सी. राजा]] आणि [[बाळू पालवणकर]] यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56751129|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> ==== नेहरू व बोस यांच्याशी पहिल्यांदा भेटी ==== ऑक्टोबर १९३९ मध्ये आंबेडकरांची [[जवाहरलाल नेहरू]] यांचेशी पहिल्यांदा भेट झाली, तर २२ जुलै १९४० रोजी मुंबईत त्यांची [[सुभाषचंद्र बोस]] यांचेशी भेट झाली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=boCDDwAAQBAJ&pg=RA2-PA1942&lpg=RA2-PA1942&dq=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&source=bl&ots=s_oztjMot6&sig=ACfU3U2W0-B9SUdAwABfr0Hp2gGOL4UHjw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlyqT_-p3nAhXl7HMBHUY6DYYQ6AEwDXoECAgQAQ#v=onepage&q=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&f=false|title=Dr. Ambedkar : Jeevan Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-167-6|language=hi}}</ref> === शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन आणि ब्रिटिश भारताचे केंद्रीय मजूरमंत्री (१९४२ ते १९४६) === [[चित्र:A photograph of the election manifesto of the All India Scheduled Caste Federation, the party founded by Dr Ambedkar.jpg|thumb|right|300px|[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|अखिल भारतीय दलित फेडरेशनचे]] निवडणूक घोषणापत्र, १९४६]] आपल्या राजकीय पक्षास राष्ट्रीय स्वरूप देण्यासाठी व सर्व अनुसूचित जातींना या पक्षाच्या झेंड्याखाली आणण्यासाठी त्यांनी '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]'ची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघाची) [[इ.स. १९४२]] मध्ये स्थापना केली.<ref name="auto39" /> शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन ही एक सामाजिक-राजकीय संघटना होती, या संस्थेचा प्रमुख उद्देश दलित-शोषित समाजाच्या हक्कांच्या मोहिमांसाठी होता. इ.स. १९४२ ते १९४६ या कालावधीत आंबेडकरांनी तत्कालीन भारताचे मध्यवर्ती सरकार असलेल्या संरक्षण सल्लागार समिती व व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी समितीमध्ये कामगारमंत्री किंवा मजूरमंत्री म्हणून काम केले.<ref name="Sadangi">{{Cite book|दुवा=https://books.google.com/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATABegQIARAK#v=onepage&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false |title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle |last=Sadangi|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|via=Google Books|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|first=Himansu Charan|date=13 August 2008|publisher=Gyan Publishing House}}</ref><ref name="Keer">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&printsec=frontcover&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATAGegQIARAk#v=snippet&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|first=Dhananjay|last=Keer|date=13 August 1971|publisher=Popular Prakashan|via=Google Books}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |page=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/5 5] }}</ref> आंबेडकर हे १९४२ ते १९४६ दरम्यान व्हाइसरॉयच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलमध्ये (कार्यकारी मंडळामध्ये) अर्थात ब्रिटिश भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री होते. त्यांच्याकडे कामगार खाते, ऊर्जा खाते आणि पाटबंधारे खाते होते. कामगार मंत्री, ऊर्जामंत्री व पाटबंधारे मंत्री म्हणून आंबडकरांनी केलेले काम आधुनिक भारताच्या उभारणीसाठी महत्त्वाचे ठरले आहे. कामगार, पाणी व वीज संबंधात आंबेडकरांनी अनेक उपाय योजना राबवल्या. ऊर्जा साक्षरता व जल साक्षरता यावरही त्यांनी लेखन व मार्गदर्शन केलेले आहे.<ref name="Keer"/><ref name=autogenerated2/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&redir_esc=y|title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle|last=Sadangi|first=Himansu Charan|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-481-3|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] सक्रियपणे भाग घेतला होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/news/2011/03/110331_history_this_day_akd|title=इतिहास के पन्नों से : भारत में दलाई लामा, अंबेडकर को भारत रत्न|website=BBC News हिंदी|url-status=live|accessdate=25 एप्रिल 2019}}</ref> पाकिस्तानची मागणी करणाऱ्या [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगच्या]] [[लाहोर ठराव|लाहोर ठरावाच्या]] (१९४०) अनुसरणानंतर आंबेडकरांनी [[थॉट्स ऑन पाकिस्तान]] (पाकिस्तानवरील विचार) या नावाने ४०० पानांचे पुस्तक लिहिले व त्यात त्यांनी "[[पाकिस्तान]]" या संकल्पनेचे विश्लेषण केले. त्यांनी मुस्लिम लीगच्या [[मुसलमान]]ांसाठी वेगळा देश पाकिस्तानच्या मागणीवर टीका करीत ''हिंदूंनी मुस्लिमांच्या पाकिस्तानला स्वीकारले पाहिजे'' असा युक्तिवादही केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|title=Wayback Machine|date=2018-04-02|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402094202/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{citation |last=Dhulipala |first=Venkat |title=Creating a New Medina |url=https://books.google.com/books?id=1Z6TBQAAQBAJ&pg=PR2 |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05212-3 |ref={{sfnref|Dhulipala, Creating a New Medina|2015}} |pp=124,&nbsp;134,&nbsp;142–144,&nbsp;149}}</ref> === संविधान सभेचे सदस्य (१९४६ – १९५०) === आंबेडकरांनी स्थापन केलेला राजकीय पक्ष '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]' (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती संघ) १९४६ मध्ये [[भारतीय संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेसाठीच्या]] झालेल्या निवडणुकीत उत्तम कामगिरी करु शकला नाही. नंतर आंबेडकर मुस्लिम लीगची सत्ता असलेल्या बंगाल प्रांताच्या (आजचा [[बांगलादेश]]) मतदार संघातून संविधान सभेत निवडून गेले. ऑगस्ट १९४७ मध्ये आंबेडकरांची राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती झाली आणि त्यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार झालेली [[भारताची राज्यघटना]] २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठे योगदान दिल्यामुळे आंबेडकरांना "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार" म्हणून ओळखले जाते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर नेहरूंच्या मंत्रिमंडळात डॉ. आंबेडकरांना [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री]] म्हणून नियुक्त करण्यात आले. मात्र त्यांनी संसदेत मांडलेल्या [[हिंदू कोड बिल]]ास विरोध झाल्याने ते नेहरूंच्या मंत्रिमंडळातून राजीनामा देऊन बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२ आणि १४३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|title=Attention BJP: When the Muslim League rescued Ambedkar from the 'dustbin of history' - Firstpost|date=2015-09-20|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920032027/http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|url-status=bot: unknown}}</ref> === भारताचे केंद्रीय कायदा व न्यायमंत्री (१९४७ – १९५१) === [[चित्र:Dr. Ambedkar being sworn in as Minister of Law, 1947. V. N. Gadgil sitting next to him and Sir Servapalli Radhakrishnan on the extreme right.jpg|thumb|300px|सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वंतत्र भारताचे कायदेमंत्री पदाची शपत घेताना बाबासाहेब आंबेडकर. व्ही.एन. गाडगिळ त्यांच्या बाजूला बसलेले आणि [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] सर्वात उजवीकडे]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar being sworn in as independent India’s first Law Minister by President Dr. Rajendra Prasad, Prime Minister Jawaharlal Nehru looks on May 8, 1950.jpg|right|thumb|300px| मे १९५० रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना प्रजासत्ताक भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री म्हणून शपत देतांना राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] व सोबत पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]]]] [[चित्र:The first Cabinet of independent India.jpg|right|thumb|300px|३१ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रपतींसह प्रजासत्ताक भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचे छायाचित्र. मंत्रीमंडळातील सहकाऱ्यांसोबत कायदामंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (बसलेल्यापैकी डावीकडून पहिले), मध्यभागी राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद, त्यांच्या उजवीकडे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] व इतर मंत्री]] ब्रिटिश संसदेने भारताच्या स्वातंत्र्याचा ठराव १५ जुलै १९४७ रोजी स्वीकृत केल्यानंतर ३ ऑगस्ट, १९४७ रोजी भारताच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांची नावे जाहीर झाली. त्यात डॉ. आंबेडकरांची कायदे व न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती होती. यानंतर आंबेडकर संविधान समितीचे अध्यक्ष आणि कायदा व न्याय मंत्री अशी दुहेरी जबाबदारी पार पाडत होते. १५ ऑगस्टला देश स्वतंत्र झाल्यावर पंतप्रधान नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून आंबेडकरांनी पदाची शपथ घेतली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=सुरवाडे|first=विजय|publisher=वैभव प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कल्याण जि. ठाणे|pages=४५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी सप्टेंबर १९४७ ते ऑक्टोबर १९५१ दरम्यान या पदावर कार्य केले. [[मुंबई]]तील वकिलांच्या संस्थेने ६ ऑगस्ट, १९४७ रोजी स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून त्यांचा सत्कार केला. डॉ. आंबेडकरांनी २७ सप्टेंबर, १९५१ रोजी मंत्रीपदाचा राजीनामा पंतप्रधान नेहरूंकडे पाठविला. नेहरुंनी तो त्याच दिवशी स्वीकारला पण १ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी आंबेडकरांनी नेहरूंना पत्र पाठवून अशी विनंती केली की ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी लोकसभेत आपल्या राजीनाम्याविषयी निवेदन करेपर्यंत हा राजीनामा तहकूब समजावा. ४ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी नेहरूंनी आंबेडकरांना त्यांची विनंती मान्य केल्याचे कळवले. ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी सकाळी १० ते ११ वाजण्याच्या दरम्यान लोकसभेत आंबेडकर आपले राजीनाम्याचे निवेदन वाचून दाखविणार होते. परंतु लोकसभेचे उपसभापती [[अनंतशयनम अय्यंगार]] यांनी सायंकाळी ६ वाजता निवेदन वाचण्याचा आदेश दिला. वेळेतील हा बदल आंबेडकरांना अन्यायकारक वाटल्यामुळे ते रागातच लोकसभेतून बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१|language=मराठी}}</ref> लोकसभेबाहेर त्यांनी आपले राजीनाम्यासंबंधीचे लिखित निवेदन वर्तमानपत्रांच्या प्रतिनिधींना दिले. त्या निवेदनात आंबेडकरांनी आपल्या राजीनाम्यामागची कारणे दिली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१ व २६४|language=मराठी}}</ref><ref name="auto31">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160414_ambedkar_un_birth_century_cj_tk|title=‘असल उपचार है हिंदू शास्त्रों की पवित्रता का नाश’|website=BBC News हिंदी}}</ref> === राज्यसभा सदस्य (१९५२ – १९५६) === आंबेडकरांनी [[पहिली लोकसभा|१९५२ची पहिली भारतीय लोकसभा निवडणूक]] [[उत्तर मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|बॉम्बे उत्तरमधून]] लढविली. त्यात ते त्यांचे माजी सहाय्यक आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] उमेदवार [[नारायण सदोबा काजरोळकर]] यांच्याकडून पराभूत झाले. त्यानंतर १९५२ मध्ये आंबेडकर [[राज्यसभा सभासद|राज्यसभेचे सदस्य]] झाले. सन १९५४ मध्ये [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] येथून झालेल्या पोटनिवडणुकीत त्यांनी पुन्हा लोकसभेत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते तिसऱ्या स्थानावर राहिले. यातही काँग्रेस पक्षाचा उमेदवार विजयी झाला. सन १९५७ मध्ये झालेल्या दुसऱ्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणूकीपर्यंत आंबेडकर यांचे निधन झाले होते. आंबेडकरांनी दोन मुदतींसाठी [[भारतीय संसद]]ेचे वरिष्ठ सभागृह असलेल्या राज्यसभेत मुंबई राज्याचे प्रतिनिधित्व केले. राज्यसभा सदस्य म्हणून त्यांचा पहिला कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५२ ते २ एप्रिल १९५६ दरम्यान होता आणि त्यांचा दुसरा कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५६ ते २ एप्रिल १९६२ दरम्यान होता. दुसऱ्या कार्यकाळाच्या मुदतीतच ६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web|title=Alphabetical List Of Former Members Of Rajya Sabha Since 1952|url=http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx|publisher=Rajya Sabha Secretariat, New Delhi|accessdate=5 March 2019}}</ref> === रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया === आंबेडकरांनी "शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन" बरखास्त करून [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] स्थापन करण्याची घोषणा १९५६ मध्ये केली होती. हा पक्ष स्थापन होण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी व कार्यकर्त्यांनी पक्ष स्थापन करण्याची योजना आखली. पक्ष स्थापन करण्यासाठी १ ऑक्टोबर १९५७ रोजी [[नागपूर]] येथे अध्यक्षीय मंडळाची बैठक झाली. या बैठकीत [[एन. शिवराज]], [[यशवंत आंबेडकर]], पी.टी. बोराळे, ए.जी. पवार, दत्ता कट्टी, [[दा.ता. रुपवते]] हे हजर होते. तिसऱ्या दिवशी ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना झाली. [[एन. शिवराज]] यांची पक्षाचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=सूर्यपुत्र यशवंत आंबेडकर|last=खोब्रागडे|first=फुलचंद|publisher=संकेत प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=नागपूर|pages=२० व २१|language=मराठी}}</ref> १९५७ साली दुसऱ्या लोकसभेत या पक्षाचे नऊ सदस्य निवडले गेले. आंबेडकरांचा या पक्षाला मिळालेले हे सर्वाधिक यश होय.<ref name="auto53" /> == शैक्षणिक कार्य == आंबेडकर हे उच्चविद्याविभूषित [[शिक्षणतज्ज्ञ]] होते. "शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, आणि जो ते प्राशन करेल तो वाघासारखा गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही." असे त्यांनी लिहिलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/jalgaon/dr-babasaheb-ambedkar-says-education-milk-wagheen/|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर म्हणत, शिक्षण हे वाघिणीचे दूध...|last=author/lokmat-news-network|date=2019-12-01|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur/nagpur-satyapal-maharaj-column/articleshow/61989657.cms|title=जीवन शिक्षण गरजेचे!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YoCDDwAAQBAJ&pg=PT97&lpg=PT97&dq=%E0%A4%A1%E0%A5%89.+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6&source=bl&ots=wafbE-SU6e&sig=ACfU3U1SwkgoasTORin6ywlDMDSdp94ZXA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjSo722-p3nAhUAIbcAHQL1Dfo4FBDoATAIegQICRAB|title=Dr. Ambedkar : Aayaam Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=2001-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-165-2|language=hi}}</ref> ''प्राचीन हिंदू समाजातील जातीच्या नियमांनुसार कनिष्ठ जातींना शिक्षण घेण्याचा हक्क नव्हता तर केवळ उच्च जातींना शिक्षणाचा अधिकार होता. त्यामुळे कनिष्ठ जातींची स्थिती जवळपास गुलामासारखीच झाली होती. शिक्षणामुळेच कनिष्ठ जातींची स्थिती सुधारेल'' असा विचार करून आंबेडकरांनी शैक्षणिक कामे केली.<ref name="auto2">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/10/ambedkars-thoughts-on-education-an-overview-hindi/|title=आंबेडकर : हाशियाकृत समाज के शिक्षाशास्त्री|last=मीणा|first=Meenakshi Meena मीनाक्षी|date=2017-10-21|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === शैक्षणिक जागृती === आंबेडकरांच्या मते हजारो वर्षांपासून शिक्षण नाकारलेल्या कनिष्ठ जातींमध्ये अज्ञान व निरक्षरता होती. यामुळे त्यांचे उच्च जाती हलक्या प्रतीची कामे स्वतः न करता कनिष्ठ जातींकडून सक्तीने करून घेत. आंबेडकरांनी कनिष्ठ जातींना त्यांच्या या दयनीय स्थितीचे कारण शिक्षणाचा अभाव हेच आहे याची जाणिव आंबेडकरांनी करून दिली. कनिष्ठ जातींच्या लोकांनी त्यांच्या मुलांना शाळेत पाठवावे यासाठी आंबेडकरांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. या मुलांना शिष्यवृत्ती, गणवेश, भोजन व निवारा अशा सुविधा पुरविण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी आपल्या अनुयायांना "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" असा संदेश दिला.<ref name="auto2" /> === बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना === {{मुख्य|बहिष्कृत हितकारिणी सभा}} कनिष्ठ जातीतील लोकांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार व्हावा व त्यांची सामाजिक-आर्थिक स्थिती सुधारावी म्हणून २० जुलै १९२४ रोजी [[मुंबई]] येथे डॉ. आंबेडकरांनी [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]] या संस्थेची स्थापना केली. या संघटनेच्या वतीने [[सोलापूर]] येथे [[४ जानेवारी]], [[इ.स. १९२५]] रोजी एक वसतिगृह सुरू करून दलित, गरीब विद्यार्थ्यांना निवास, भोजन, कपडे व शैक्षणिक, साधनसामग्री पुरवली. आंबेडकरांनी या वसतिगृहास [[सोलापूर]] नगरपालिकेकडून रू. ४००००/–चे अनुदान मिळवून दिले. या संस्थेने ''सरस्वती विलास'' नावाचे मासिक व एक मोफत वाचनालयही सुरू केले.<ref name="auto4">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=Keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|locationMumbai=|pages=62}}</ref> === दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना === {{मुख्य|डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी}} १४ जून १९२८ रोजी आंबेडकरांनी दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना केली. दलितांच्या माध्यमिक शिक्षणाची सोय करणे हे या संस्थेचे मुख्य ध्येय होते. माध्यमिक शिक्षणाची जबाबदारी पेलण्यास ही संस्था समर्थ नसल्याने दलित विद्यार्थ्यांना वसतिगृहाची सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी [[मुंबई]] सरकारने या संस्थेस मदत करावी असे आवाहन आंबेडकरांनी केले. त्यामुळे मुंबईच्या गव्हर्नरने ८ ऑक्टोबर, १९२८ रोजी माध्यमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी ५ वसतिगृहे मंजूर केली. तसेच गव्हर्नरने दरमहा रू. ९०००/–चे अनुदानही वसतिगृहांना खर्चासाठी मंजूर केले. जेव्हा ही रक्कम खर्चासाठी अपूरी पडू लागली तेव्हा डॉ. आंबेडकर यांनी [[मुस्लिम]] व [[पारशी]] समुदायातील धर्मादाय संस्थांकडून व इतर काही देणगीदारांकडून आर्थिक मदत मिळवली.<ref name="auto4" /> === पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना === {{मुख्य|पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी}} अस्पृश्यांसह निम्न मध्यमवर्गास उच्च शिक्षण देण्यासाठी आंबेडकर यांनी ८ जुलै, १९४५ रोजी [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] या शैक्षणिक संस्थेची स्थापना केली.<ref name="auto15">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|दिनांक=2013-07-05|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांनी या संस्थेच्यावतीने सन १९४६ मध्ये [[मुंबई]]त सिद्धार्थ कला व विज्ञान महाविद्यालय, सन १९५० मध्ये [[औरंगाबाद]] येथे [[मिलिंद महाविद्यालय]], सन १९५३ मध्ये मुंबईत सिद्धार्थ वाणिज्य व अर्थशास्त्र महाविद्यालय तर सन १९५६ मध्ये मुंबईत [[सिद्धार्थ कॉलेज ऑफ लॉ, मुंबई|सिद्धार्थ विधी महाविद्यालय]] सर्व समाजांसाठी सुरू केले.<ref name="auto4" /> सध्या देशभरात या संस्थेची ३० पेक्षा जास्त महाविद्यालये आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|date=2013-07-05|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> == स्त्रियांच्या हक्कांसाठी लढा व कार्य == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Women delegates of the Scheduled Caste Federation during the Conference of the Federation on July 8, 1942 at Nagpur..jpg|thumb|८ जुलै १९४२ रोजी नागपूर येथे फेडरेशनच्या परिषदेच्या वेळी अनुसूचित जाती महासंघाच्या महिला प्रतिनिधींसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकर स्त्रीमुक्तीचे समर्थक होते. त्यांच्यावर तथागत गौतम बुद्धांच्या शिकवणुकीचा आणि महात्मा जोतिबा फुलेंच्या कार्याचा प्रभाव होता. आंबेडकरांच्या मते बुद्ध हेच स्त्री स्वातंत्र्याचे आद्य पुरस्कर्ते होत. ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या आणि अभ्यासक डॉक्टर रूपा कुलकर्णी-बोधी यांच्या मते, ‘भारतीय स्त्रीमुक्तीची खरी वैचारिक बैठक भगवान बुद्धांच्या भक्कम अशा समतावादी तत्त्वज्ञानाच्या पायावर उभी आहे, बाहेरून आयात केलेल्या एखाद्या जेंडर बेस्ड विचारावर नाही! आणि कायद्याएवढेच आंबेडकरांचे महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी दिलेली ही शुद्ध भारतीय बैठक!’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.satyahindi.com/opinion/bhimrao-ambedkar-parinirvan-divas-women-empowerment-champion-106146.html|title=महिला आज़ादी के बड़े पैरोकार थे बाबासाहेब आम्बेडकर|website=www.satyahindi.com|language=en|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|title=बाबा साहब महिलाओं के भी मुक्तिदाता, फिर भी महिला आंदोलन का प्रतीक न बन सके|website=News18 India|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102443/https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|url-status=dead}}</ref><ref name="auto63">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|title=महिला सशक्तिकरण पर डॉ. भीम राव अंबेडकर का अतुल्य योगदान, जानिए 10 अहम बातें {{!}} Hari Bhoomi|last=haribhoomi.com|date=2016-03-08|website=www.haribhoomi.com|language=hi|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102442/https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|url-status=dead}}</ref><ref name="auto51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhasakshi.com/personality/dr-bhimrao-ambedkar-was-a-true-advocate-of-women|title=जयंती विशेष: महिलाओं के सच्चे हिमायती थे डॉ. भीमराव अम्बेडकर|last=Prabhasakshi|date=2021-04-14|website=Prabhasakshi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto56">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nagpur/babasahebs-world-refugee-womens-liberation/|title=बाबासाहेब जागतिक स्त्रीमुक्तीचे उद्धारक|last=author/admin|date=2016-06-20|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto61">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4614091926855976695|title=स्त्रियांचे उद्धारक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर-Striyanche Uddharak Dr. Babasaheb Ambedkar by Vasant Rajas - Anand Prakashan, Aurangabad - BookGanga.com|website=www.bookganga.com|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांच्या मते कोणत्याही समाजाचे मूल्यमापन त्या समाजातल्या स्त्रियांची परिस्थिती कशी आहे, यावरून करता येते. समाजाने स्त्रियांच्या विकासाकडे लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक असल्याची त्यांची आग्रही भूमिका होती. ही समग्र प्रगती केवळ पुरुषांचीच नव्हे, तर स्त्रियांची देखील होणे गरजेचे आहे, हे भान त्यांना विद्यार्थिदशेतच आले होते. ते स्त्री शिक्षणाचे पुरस्कर्ते होते. [[औरंगाबाद]]ला त्यांनी [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना केली इथे मुलींनाही प्रवेश दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/nazaria-dr-ambedkar-wanted-to-give-women-right-to/articleshow/17493392.cms|title=महिलाओं को हक दिलाना चाहते थे डॉ. आंबेडकर|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.feminisminindia.com/2019/04/19/ambedkar-for-women-rights-hindi/|title=नारीवादी डॉ भीमराव अंबेडकर : महिला अधिकारों के लिए मील का पत्थर साबित हुए प्रयास|last=Arora|first=Jagisha|date=2019-04-18|website=फेमिनिज़म इन इंडिया|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[चित्र:Dr Babasaheb Ambedkar in a group photograph with the female activists of 'Ambedkarite Movement'.jpg|thumb|अखिल भारतीय अस्पृश्य महिला परिषद, नागपूर, १९४२]] खाण कामगार स्त्रीला प्रसूती भत्ता, कोळसा खाणीत काम करणाऱ्या स्त्री कामगारांना पुरुषांइतकीच मजुरी, बहुपत्नीत्वाच्या प्रथेला पायबंद, मजूर व कष्टकरी स्त्रियांसाठी २१ दिवसांची किरकोळ रजा, एका महिन्याची हक्काची रजा, दुखापत झाल्यास नुकसान भरपाई आणि २० वर्षांची सेवा झाल्यावर निवृत्तिवेतनाची तरतूद यांसारख्या महत्त्वाच्या निर्णयांचा उल्लेख करायला हवा. कामगार किंवा नोकरी करणाऱ्या स्त्रीला प्रसूती रजा मिळवून देणारे आंबेडकर हे जगातील पहिले व्यक्ती आहेत, भारतानंतरच अनेक वर्षांनी इतर देशातील महिलांना प्रसूती रजा मंजूर झाल्या आहेत.<ref name="auto58">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/women-movement-and-baba-saheb-ambedkar-views-on-that/48725/|title=महिला आंदोलन और बाबा साहेब आंबेडकर की विचार दृष्टि|last=सिंह|first=डॉ मुख्तयार|date=2019-03-08|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto54">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thelallantop.com/tehkhana/babasaheb-bhimrao-ambdekar-was-the-real-hero-of-women-empowerment-in-india/|title=आंबेडकर: महिला सशक्तीकरण के रियल पोस्टरबॉय|website=LallanTop - News with most viral and Social Sharing Indian content on the web in Hindi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांनी १९४७ मध्ये कायदे मंत्री असताना [[हिंदू संहिता विधेयक]] अर्थात [[हिंदू कोड बिल]]ाचा प्रस्ताव लोकसभेत मांडला. अस्पृश्यतेचे उच्चाटन, लग्नसंबंधातली स्त्री-पुरुष समानता, स्त्रियांना काडीमोड घेण्याचा अधिकार, वारसाहक्काचे लाभ स्त्रियांनाही देण्याची तरतूद या तत्त्वांचा यात समावेश होता.<ref name="auto58"/><ref name="auto54"/> आंबेडकरांच्या मते सामाजिक न्यायाचा लढा यशस्वी होण्यासाठी हिंदू समाजाच्या वैयक्तिक कायद्यामध्ये जाती व्यवस्था आणि पुरुषप्रधानता यांना नकार देऊन समान वैयक्तिक संबंधांची पायाभरणी करणे आवश्यक होते. या विधेयकाला प्रारंभी पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]]ंचा पाठिंबा होता; पण [[काँग्रेस]]मधल्या सनातनी मंडळींचा टोकाचा विरोध आणि येऊ घातलेल्या निवडणुकांमुळे नेहरूंना प्रतिगामी शक्तींसमोर हार पत्करावी लागली. हिंदू कोड बिलाच्या विरोधात [[वल्लभभाई पटेल]] व [[राजेंद्र प्रसाद]] हे नेते प्रमुख होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/columns/blog/hindu-code-bill-dr-babasaheb-ambedkar-significance-importance-nehru-and-the-hindu-code-bill|title=बाबा साहेब और हिंदू कोड बिल: महिलाओं की दशा सुधारने में मील का पत्थर बना एक कदम|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2016/04/14/feminist-principles-of-dr-b-r-ambedkar/|title=13 Feminist Principles of Dr. B R Ambedkar on #AmbedkarJayanti|last=Team|first=F. I. I.|date=2016-04-13|website=Feminism In India|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[संविधान]]ात आर्थिक प्रश्नांवर समान अधिकाराची तत्त्वे समाविष्ट करून अपेक्षित परिणाम होणार नाही, तर त्यासाठी हिंदू संहितेमध्ये सुधारणा करण्याची गरज आहे, असे त्यांचे मत होते. जातीय अन्याय आणि स्त्रियांवर होणारे अन्याय यांमागची मूळ कारणे एकमेकांमध्ये गुंतलेली आहेत, याविषयी आंबेडकर ठाम होते. घटनेला समांतर अशी परिपूर्ण हिंदू संहिता असावी, अशी त्यांची इच्छा होती; पण तसे होऊ शकले नाही. ज्या मतदानाच्या अधिकारासाठी युरोपमधल्या स्त्रियांना संघर्ष करावा लागला तो अधिकार भारतीय स्त्रियांना न मागताच आंबेडकरांनी  दिला. त्यांनी कुटुंबाचे योग्य नियोजन स्त्रियांशीच निगडित असल्याची स्पष्ट भूमिका घेतलेली दिसते.<ref name="auto63"/><ref name="auto51"/> आंबेडकरांनी आपल्या चळवळीत स्त्रियांना आवर्जून सहभागी करून घेतले. १९२७चा महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह, १९३०चा नाशिकचा काळाराम मंदिर सत्याग्रह व १९४२ च्या नागपूरातल्या महिला परिषदेत स्त्रिया मोठ्या संख्येने सहभागी झाल्या होत्या. लग्न ही मुलीच्या प्रगतीमधली अडचण असून मुलीवर ते लादले जाऊ नये, “लग्नानंतर पत्नी ही नवऱ्याची मैत्रीण व समान अधिकार असलेली सहचारिणी असायला हवी. ती नवऱ्याची गुलाम व्हायला नको.” असे ते म्हणत. बायको कशी असावी, याबाबत पुरुषाचे मत घेतले जाते, तद्वतच स्त्रीचेही नवऱ्याविषयीचे मत, आवडी-निवडी विचारत घेतल्या पाहिजेत.<ref name="auto56"/><ref name="auto61"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|last=भारद्वाज|first=अनुराग|website=Satyagrah|language=hi-IN|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> स्त्रियांनी आपले हक्क मिळवण्यासाठी स्वतःही पुढे यायला हवे, हा विचार आंबेडकरांनी मांडला. आंबेडकरांचे भारतीय स्त्रियांसाठी अनेक कार्य आहेत. पण अनेक उच्चभ्रू आणि बहुजन समाजातल्या स्त्रिया आंबेडकरांच्या या कार्याविषयी अनभिज्ञ आहेत किंवा याबाबत जाणून घ्यायला तयार नाहीत. काही अभ्यासक व चळवळीतल्या उच्चवर्णीय आणि दलित स्त्रियांनीच आंबेडकरांच्या योगदानाची दखल घेतली असल्याचे दिसून येते. आंबेडकरांनी केवळ दलित स्त्रियांचा विचार केलेला नसून समस्त स्त्रीवर्गाचे प्रश्न ऐरणीवर आणले. हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून सधन, उच्चभ्रू स्त्रियांचेच कल्याण होणार होते. हिंदू कोड बिलात सुचवलेल्या उपाययोजना पुढे कायद्याच्या रूपाने अमलात आल्या, त्याचा लाभ दलित-बहुजन स्त्रियांपेक्षा उच्चवर्णीय स्त्रियांनाच अधिक प्रमाणात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/04/ambedkars-understated-feminism_hindi/|title=आंबेडकर का अल्पज्ञात स्त्रीवाद|last=धारा|first=Lalitha Dhara ललिता|date=2016-04-14|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|title=लेख – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महिला सक्षमीकरण {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608110953/https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|url-status=dead}}</ref> == हिंदू कोड बिल == [[चित्र:Dr. Ambedkar addressing to students of Siddharth College, Mumbai during the inauguration of 'Students Parliament' on 25 September 1947.jpg|thumb|डॉ. आंबेडकर यांनी मुंबईच्या सिद्धार्थ महाविद्यालयात आयोजित केलल्या विद्यार्थी संसदेत हिंदू कोड बिलाच्या समर्थनात भाषण करताना. कारण विद्यार्थ्यांमध्ये राजकीय विचार रुजावेत यासाठी डॉ. आंबेडकर सतत प्रयत्नशील होते. (११ जून, १९५०)]] {{मुख्य|हिंदू कोड बिल}} भारतात प्राचीन काळापासून पुरुषप्रधान संस्कृती रूढ होती व समाजात स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते. [[हिंदू कोड बिल]] (हिंदू सहिंता विधेयक) हे स्त्रीयांच्या सशक्तीकरणासाठी एक पाऊल होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/ambedkar-was-in-favour-of-hindu-code-bill/articleshow/59906235.cms|title=Ambedkar was in favour of Hindu Code Bill: Jyoti Wankhede – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-04-02}}</ref> भारत स्वातंत्र्य झाला तेव्हा हिंदू समाजात पुरुष आणि महिलांना घटस्पोटाचा अधिकार नव्हता. पुरूषांना एकापेक्षा अधिक लग्न करण्याचे स्वतंत्र होते परंतु विधवांना दुसरे लग्न करु शकत नव्हती. विधवांना संपत्तीपासून सुद्धा वंचित ठेवण्यात आले होते.<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=bN9kPv0Dro8][[सर्वव्यापी आंबेडकर]]<span> : राजकीय नेते आंबेडकर : - हिंदू कोड बिल</span></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=u3McPRRXhm8|title=Pradhanmantri - Episode 5: Hindu Code Bill &#124; ABP News Hindi|via=www.youtube.com}}</ref> हिंदू कोड बील प्रथमतः १ ऑगस्ट १९४६ रोजी संसदेत मांडले गेले परंतु त्यावर कोणतीही संमती झाली नाही. नंतर ११ एप्रिल १९४७ रोजी संविधान सभेत आंबेडकर यांनी ते पुन्हा मांडले. या बिलाने हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या कुप्रथांना दूर केले त्या प्रथांचे वर्णन पुढील प्रमाणे, हिंदू धर्मातील "मिताक्षरा" (दायभाग आणि मिताक्षरा या संस्कृत ग्रंथात वारसा हक्काबद्दल मांडणी आहे.) नुसार वारसा हक्काने संपत्ती मुलांकडेच हस्तांतरण होत असे. आंबेडकरांनी हिंदू कोड बिलात सर्वसामान्य महिलांसोबतच विधवा व तिच्या मुलींना देखील समाविष्ट केले. याचाच अर्थ हिंदू कोडबीलातून त्यांनी मुलींना मुलांबरोबरीचा वारसा हक्कात दर्जा देवू केला. हिंदू दायभाग कायद्यानुसार महिलांना तिच्या पतीची संपत्ती विकता येत नसे. अर्थात ती पुढे पतीच्या भावांकडे अथवा मुलांकडे हक्काने जात असे. यावर हिंदू कोड बीलात महिलांना तीच्या पतीच्या मालकीची संपत्ती विकण्याचा अधिकार प्रदान करण्यात आला. हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या आणखी एका कुप्रथेनुसार दत्तक घेतलेल्या मुलाला संपत्तीचा अधिकार नसे. तो अधिकार प्रदान करण्याचा हिंदू कोडबीलात मांडला. हिंदू कोड बिलात बहुपत्नीत्व प्रथेला मज्जाव करून एक पत्नीत्वाचा पुरस्कार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dalithistorymonth.medium.com/the-hindu-code-bill-babasaheb-ambedkar-and-his-contribution-to-womens-rights-in-india-872387c53758|title=द हिंदू Code Bill — Babasaheb Ambedkar and his Contribution to Women’s Rights in India|last=Month|first=Dalit History|date=2019-04-17|website=Medium|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> संसदेच्या आत व बाहेर विद्रोहाचे वातावरण तयार झाले. सनातनी अनुयायांसह आर्य समाजी पर्यंत आंबेडकरांचे विरोधी झाले.<ref name="auto20">{{Cite web |url=https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |title=आज ही के दिन 1947 में पेश हुआ हिंदू कोड बिल कट्टरपंथियों ने काटा था बवाल |website=m.thewirehindi.com |access-date=2021-04-06 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205103120/https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |url-status=dead }}</ref> भारतीय स्वातंत्र्यानंतर [[जवाहरलाल नेहरू]]ंनी कायदेमंत्री डॉ. आंबेडकरांवर हिंदू वैयक्तिक कायद्यास एक समान नागरी कायद्याच्या दृष्टीने पहिले पाऊल म्हणून काम करण्याची जबाबदारी सोपविली. डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः एक समिती स्थापन केली. ज्यात ते समितीचे अध्यक्ष होते तर सदस्य के.के. भंडारकर, के.वाय. भांडारकर, कायामंत्री जी.आर. राजगोपाल आणि बॉम्बे बारचे एस.व्ही. गुप्ते होते. इ.स. १९४७ स्वातंत्र्यपूर्व काळात विधानसभेला सादर केलेल्या मसुद्यामध्ये समितीने केवळ किरकोळ बदल केले. पण विधेयक संविधान सभेसमोर ठेवण्यापूर्वी सनातनी हिंदू नेत्यांनी 'हिंदू धर्म धोक्यात आहे' अशी ओरड सुरू केली.<ref name="auto20" /><ref name="auto5">{{Cite web|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|first=अनुराग|last=भारद्वाज|website=Satyagrah|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांनी इ.स. १९४७ पासून सतत ४ वर्षे १ महिना २६ दिवस काम करून हिंदू कोड बिल तयार केले होते. हे बिल संसदेत [[फेब्रुवारी ५|५ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] रोजी संसदेत मांडले. परंतु अनेक हिंदू सदस्यांसह, ज्या काही जणांनी मंत्रिमंडळात पूर्वी मंजूरी दिली होती त्यांनीही आता या बिलाला विरोध केला. ज्यांनी मंत्री मंडळात हिंदू कोड बिलास मंजूरी दिली होती ते तीन सदस्य बी.एन. राव, महामहोपाध्याय आणि गंगानाथ झा हे होत मुलतः या मसुदा समीतीचे अध्यक्ष देखील आंबेडकर असल्यामुळे हिंदू कोड बीलासाठी गठीत केलेल्या समितीची सदस्य संख्या ही डॉ. आंबेडकरांसह ३+१ अशी चार होती. आधीचे हिंदू कोड बीलास त्यांची सहमती होती परंतु डॉ. आंबेडकरांनी त्यावर कोणतीही कार्यवाही झाली नाही म्हणून नव्याने मांडलेल्या बीलाला त्या तीन सदस्यांनी देखील विरोध केला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Levy|first=Harold Lewis|date=1968|title=Lawyer-Scholars, Lawyer-Politicians and द हिंदू Code Bill, 1921-1956|url=https://www.jstor.org/stable/3053005|journal=Law & Society Review|volume=3|issue=2/3|pages=303–316|doi=10.2307/3053005|issn=0023-9216}}</ref> [[भारताचे राष्ट्रपती]] [[राजेंद्र प्रसाद]], [[भारताचे गृहमंत्री]] व [[भारताचे उपपंतप्रधान|उपपंतप्रधान]] [[वल्लभभाई पटेल]], उद्योगमंत्री [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी]], हिंदू महासभेचे सदस्य [[मदन मोहन मालवीय]] आणि पट्टाभी सीतारामय्या यांनी विधेयकाला विरोध केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|title=Hindu Code Bill {{!}} Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|website=drambedkarbooks.com|language=en|access-date=2018-04-02|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917022400/https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|url-status=dead}}</ref> बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय स्त्रियांना कायद्याने हक्क, दर्जा आणि प्रतिष्ठा प्राप्त करून देण्याचा प्रयत्न हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून केला होता. हे बिल सात वेगवेगळ्या घटकांशी निगडित कायद्याचे कलमात रूपांतर करू पाहणारे होते. हे सात घटक खालीलप्रमाणे : # जी व्यक्ती मृत्युपत्र न करता मृत पावली असेल अशा मृत हिंदू व्यक्तीच्या (स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही) मालमत्तेच्या हक्कांबाबत # मृताचा वारसदार ठरवण्याचा अधिकार # पोटगी # विवाह # घटस्फोट # दत्तकविधान # अज्ञानत्व व पालकत्व<ref name="auto5" /> या स्त्रियांच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या विषयांवर संविधान सभेने ''जात, धर्म किंवा लिंगभेद करून मानवप्राण्यात कायदा भेदभाव करणार नाही, न्यायाच्या तराजूत सर्वांना एकाच मापात तोलले जाईल'' अशी घोषणा केली. या पार्श्वभूमीवर हिंदू स्त्रियांना त्याचे न्याय्य हक्क देण्यास विरोध झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chandrakala|first=S.Halli.|date=मार्च २०१६ |title=Dr.B.R. Ambedkar and Hindu Code Bill, Women Measure Legislation |url=https://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|journal=Imperial Journal of Interdisciplinary Research (IJIR)|volume=|pages=१ ते ४|via=|accessdate=2018-04-02|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809105846/http://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|url-status=dead}}</ref> या बिलातील घटस्फोट, द्विभार्या या कलमांना सनातनी मनोवृत्तीच्या विरोधकांनी तीव्र विरोध केला. हे बील तीन+एक सदस्यांनी आधी तयार केले परंतु उर्वरित तीन सदस्यांनी पुढे त्याला विरोध केला व या बिलासाठी डॉ. आंबेडकरांनी पुढे राजीनामा दिला. इतर तीन सदस्य किंवा संविधान सभेतील अन्य सदस्यांनी त्यांना साथ दिली नाही. मात्र हे बिल आंबेडकर मंत्रीपदी असताना मंजूर होऊ शकले नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/news/india/ambedkar-resigned-as-law-minister-from-nehrus-cabinet-when-govt-refused-to-back-hindu-code-bill_1850749.html|title='Ambedkar resigned as law minister from Nehru's cabinet when govt refused to back Hindu Code Bill'|date=2016-01-31|website=Zee News|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यामुळे दुःखीकष्टी होऊन आंबेडकरांनी [[२७ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९५१]] रोजी कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा दिला आणि नेहरूंनी तो मंजूर केला. राजीनामा दिल्यानंतर त्यावर लोकसभेमध्ये निवेदन करण्याची संधी उपसभापतींनी नाकारली. तत्कालीन नवशक्ती वृत्तपत्रात ''हिंदू कोड बिलाचा खून झाला'' अशी बातमी आली होती.<ref name="auto31" /><ref name="auto5" /><ref>दैनिक नवशक्ती दिनांक १२ ऑक्टो. १९५१ पृष्ठ ३</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Magre|first=Sunita|date=2017-12-17|title=dr babasaheb ambedkar and hindu code bill|url=https://www.researchgate.net/publication/321869023_dr_babasaheb_ambedkar_and_hindu_code_bill}}</ref> पुढे ज्या वारसा कायद्याला विरोध करण्यात आला होता तो बाजूला सारून प्रथम हिंदू विवाह कायदा हाती घेण्यात आला. हिंदू कोड बिलाचे चार वेगवेगळे भाग करून हे चार ही कायदे वेगवेगळ्या वेळी नेहरूंनी मंजूर करून घेतले. इ.स. १९५५-५६ मध्ये मंजूर झालेले चार हिंदू कायदे खालीलप्रमाणे: # हिंदू विवाह कायदा # हिंदू वारसाहक्क कायदा # हिंदू अज्ञान व पालकत्व कायदा # हिंदू दत्तक व पोटगी कायदा हे कायदे लोकसभेत मंजूर होत असताना त्याच्यांशी बाबासाहेबांचा थेट संबंध येत नव्हता, तेव्हा ते राज्यसभेत होते. हे कायदे मंजूर होणे म्हणजे भारतीय न्याय व कायदा व्यवस्थेच्या इतिहासातली एक क्रांतिकारक घटना होती असे मानले जाते. या कायद्यांनी भारतीय स्त्रियांच्या जीवनात आमूलाग्र परिवर्तन घडण्यास सुरुवात झाली. या कायद्यांनी स्त्री-पुरुषांच्या दर्जात कायद्याने समानता प्रस्थापित केली. बाबासाहेबांनी भारताचे कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा देताना हिंदू कोड बिलाविषयी असे म्हणले होते की, “समाजातल्या वर्गावर्गातली असमानता, स्त्री-पुरुष यांच्यातली असमानता तशीच अस्पर्शित राहू देऊन, आर्थिक समस्यांशी निगडित कायदे संमत करीत जाणे म्हणजे आमच्या संविधानाची चेष्टा करणे आणि शेणाच्या ढिगारावर राजमहाल बांधण्यासारखे होय.”<ref name="auto20" /><ref name="auto5" /> == अर्थशास्त्रीय कार्य == [[चित्र:B.R. Ambedkar in 1950.jpg|left|thumb|274x274px|१९५० मधील बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रामध्ये अनेक पदव्या प्राप्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics-hindi/|title=प्रबुद्ध अर्थशास्त्र : आंबेडकर और उनकी आर्थिक दृष्टि|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2015/12/ambedkar-an-empathetic-economist-hindi/|title=आम्बेडकर : एक हमदर्द अर्थशास्त्री|last=गौहर|first=Rajesh Kumar ‘Gauher’ राजेश कुमार|date=2015-12-01|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ae57-Ao8FD0|title=SARVAVYAPI AMBEDKAR: EPISODE 11: Economist Ambedkar 2606|via=www.youtube.com}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये परदेशात डॉक्टरेट पदवी मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते.<ref name=IEA>{{स्रोत पुस्तक|last=IEA|title=IEA Newsletter&nbsp;– The Indian Economic Association(IEA)|publisher=IEA publications|location=India|page=10|url=http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|chapter=Dr. B.R. Ambedkar's Economic and Social Thoughts and Their Contemporary Relevance| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016045757/http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|archivedate=16 October 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणूनही शिकवणी केली होती. अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, औद्योगिकीकरण आणि कृषीवाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेत वाढ करू शकतात. त्यांनी भारतातील प्राथमिक उद्योग म्हणून शेतीमधील गुंतवणूकीवर भर दिला. [[शरद पवार]] यांच्या मते, आंबेडकरांच्या दृष्टीकोनाने सरकारला अन्न सुरक्षा उद्दीष्ट साध्य करण्यास मदत केली.<ref name=TNN>{{स्रोत बातमी|last=TNN|title='Ambedkar had a vision for food self-sufficiency'|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|accessdate=15 October 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=15 October 2013| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017053453/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|archivedate=17 October 2015|df=dmy-all}}</ref> आंबेडकरांनी राष्ट्रीय आर्थिक आणि सामाजिक विकासाचे समर्थन केले. शिक्षण, सार्वजनिक स्वच्छता, समुदाय स्वास्थ्य, निवासी सुविधांना मूलभूत सुविधा म्हणून जोर दिला.<ref name=Mishra>{{स्रोत पुस्तक|last=Mishra|first=edited by S.N.|title=Socio-economic and political vision of Dr. B.R. Ambedkar|year=2010|publisher=Concept Publishing Company|location=New Delhi|isbn=818069674X|pages=173–174|url=https://books.google.com/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA173&lpg=PA173&dq=the+contribution+of+Ambedkar+on+post+war+economic+development+plan+ofaIndia&source=bl&ots=rE-jG87hdH&sig=4JRU_C0-n6sfc9gRSgDoietEPEU&hl=en&sa=X&ei=2x1AUrSoF4i80QWhtoDwDg&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q=the%20contribution%20of%20Ambedkar%20on%20post%20war%20economic%20development%20plan%20of%20India&f=false}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनामुळे होणाऱ्या विकासाच्या नुकसानाची गणना केली.<ref name="Zelliot Ambedkar and America">{{स्रोत बातमी|last=Zelliot|first=Eleanor|title=Dr. Ambedkar and America|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|accessdate=15 October 2013|newspaper=A talk at the Columbia University Ambedkar Centenary|year=1991| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103155400/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|archivedate=3 November 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रावर]] तीन पुस्तके लिहिली: '[[ईस्ट इंडिया कंपनी]]चे भारतातील प्रशासन आणि अर्थकारण', '[[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] प्रांतीय आर्थिक उत्क्रांती' आणि '[[द प्रॉब्लम ऑफ द रूपी|द प्रॉब्लम ऑफ रूपी: इट्स ओरीजीन अँड इट्स सल्यूशन]]'<ref name=autogenerated3>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|title=अंबेडकर का अर्थशास्त्र |accessdate=८ मार्च २०२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212223647/https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|archivedate=१२ डिसेंबर २०१८}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102191100/http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |archivedate=2 November 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name=autogenerated1>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130228060022/http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |archivedate=28 February 2013 |df=dmy-all}}</ref> या पुस्तकांत त्यांचे भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेसंबंधीचे मूलगामी चिंतन अंतर्भूत आहे. १९२१ नंतर आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रज्ञ सोडून राजकारण पत्करले. === चलनाच्या सुवर्ण विनिमय पद्धतीवरील विचार व भारतीय रिझर्व बँकेची स्थापना === आपल्या ‘‘प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’‘ या पुस्तकात रुपयाच्या अवमूल्यनावर आंबेडकरांनी त्यांचे विचार मांडलेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/b-r-ambedkar-said-currency-should-be-replaced-every-10-years-prakash/|title=B R Ambedkar said currency should be replaced every 10 years: Prakash|date=2016-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref><ref name="loksatta.com"/> स्वतंत्र भारताचे चलन हे सोन्यात असावे, असा अर्थतज्ज्ञ लॉर्ड कान्स यांनी केलेला दावा आंबेडकरांनी खोडून काढला होता. त्याऐवजी [[सुवर्ण विनिमय परिमाण]] (गोल्ड एक्सचेंज स्टँडर्ड) अमलात आणावे, अशी शिफारस आंबेडकरांनी केली. त्यासंदर्भात सन १९२५ साली स्थापन केलेल्या [[हिल्टन यंग आयोग|हिल्टन यंग आयोगापुढे]] त्यांनी साक्षही दिली. त्यानंतर सन १९३५ साली [[भारतीय रिझर्व बँक]]ेची स्थापना करण्यात आली. भारताच्या मूलभूत आर्थिक विचारांचा पाया देखील आंबेडकरांच्या आर्थिक विचारांवर घातला गेला.<ref name="loksatta.com"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/22494430.cms|title=अर्थतज्ज्ञ बाबासाहेबांचा विसर|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/special/ambedkar-jayanti-2018-calling-b-r-ambedkar-as-only-dalit-leader-is-unfair-blog-by-pavan-chaurasia/390983|title=आंबेडकर को मात्र ‘दलित-नेता’ कहना उनके साथ सबसे बड़ा अन्याय|date=2018-04-14|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] येथे त्यांच्या ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ प्रबंधावरून प्रा. जॉन केन्स यांच्याशी मतभेद झाले होते. चलन आणि संबंधित विषयावर त्यावेळी प्रा. केन्स हे जागतिक पातळीवरील अंतिम अधिकारी समजले जात. प्रा. केन्स हे ''चलनाच्या मूल्यासाठी सुवर्ण विनिमय पद्धतीचाच अवलंब करावयास हवा'', या मताचे होते. सुवर्ण विनिमय पद्धतीत देशाच्या चलनाच्या मूल्याची सांगड ही सोन्याच्या मूल्याशी घातली जाते. या पद्धतीचा अवलंब करणारे देश आपल्या कागदी चलनाचे रूपांतर निश्चित दराने सोन्यामध्ये करून ठेवतात. तसेच अशा देशांत सोन्याची किंमत सरकार निर्धारित करते. परंतु सुवर्ण प्रमाण पद्धतीत मात्र प्रत्यक्ष चलनात काही प्रमाणात सोने वापरले जाते. पारतंत्र्यातील भारतात सुवर्ण विनिमय पद्धतीने रुपयाची हाताळणी केली जावी असे ब्रिटिश सरकार आणि प्रा. केन्स व इतरांचे मत होते. आंबेडकरांचे म्हणणे होते की, सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत चलनस्थैर्य येऊ शकत नाही. प्रा. केन्स आणि त्यांच्या मताचा पुरस्कार करणाऱ्या इतरांना वाटत होते की सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत रुपयाची किंमत आपोआपच स्थिर होऊ शकेल. आंबेडकरांना ते अमान्य होते. आपले मत सिद्ध करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ. स. १८०० ते १८९३ या काळातील चलनमूल्यांचा धांडोळा घेतला. त्यातून मिळालेल्या दाखल्यांच्या आधारे त्यांनी साधार दाखवून दिले की, भारतासारख्या अविकसित देशात सुवर्ण विनिमय पद्धती अयोग्य आहे. शिवाय या पद्धतीत चलनवाढीचाही धोका असतो असा युक्तिवाद त्यांनी केला आणि ब्रिटिश सरकारवर थेट आरोप केला. आंबेडकरांच्या मते सुवर्ण विनिमय पद्धतीचा अवलंब करून ब्रिटिश सरकार रुपयाची किंमत कृत्रिमरीत्या चढी ठेवत असून, त्यामागे ब्रिटनमधून भारतात निर्यात करणाऱ्यांना जास्तीत जास्त नफा कसा होईल हाच विचार आहे.<ref name="loksatta.com"/> आंबेडकरांनी रुपयाच्या अवमूल्यनाची मागणी केली. ''रुपयाची सर्वसाधारण क्रयशक्ती जोपर्यंत आपण स्थिर करीत नाही तोपर्यंत रुपयाची किंमत अन्य कोणत्याही मार्गाने स्थिर होऊ शकत नाही. विनिमय पद्धतीत चलनाच्या दुखण्याची लक्षणे तेवढी कळू शकतात, तीत उपचार होऊ शकत नाहीत.’' ब्रिटिश सरकारने चलनाचा तिढा सोडवण्यासाठी [[रॉयल कमिशन]]ची स्थापना केली. या कमिशनसमोर आंबेडकरांनी दिलेल्या साक्षीत ''आपल्याला दोनच गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतील. एक म्हणजे आपला विनिमयाचा दर आपण निश्चित करावा का? आणि केला तर अन्यांच्या तुलनेत त्याचे गुणोत्तर काय असावे?'' हे दोन प्रश्न मांडले. या वादात आंबेडकरांनी विनिमय दरनिश्चितीपेक्षा भाववाढ नियंत्रणास महत्त्व दिले. आंबेडकरांनी त्यावेळी यासंदर्भात जे काही लिखाण केले, प्रश्न उपस्थित केले, त्यातूनच अर्थव्यवस्थेच्या अत्यंत केंद्रस्थानी असलेली 'रिझव्‍‌र्ह बँक ऑफ इंडिया' ही एक संस्था जन्माला आली.<ref name="loksatta.com">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/dr-dr-babasaheb-ambedkar-as-an-economist-1225190/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=10 एप्रि, 2016}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]ेची स्थापना आंबेडकरांच्या विचारांवर झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/zee-jankari-important-facts-of-dr-bhimrao-ambedkar/288606|title=Zee जानकारी : किसने रची थी डॉ. अंबेडकर के बारे में भ्रम फैलाने की साजिश|date=2016-04-15|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref>'' ब्रिटिश सरकारने सर हेन्री फाउलर यांच्या नेतृत्वाखाली फाउलर समिती नावाने भारतीय चलन समिती नेमली होती. आंबेडकरांनी यावर टीका केली होती.<ref name="loksatta.com"/> === स्वदेशी-विदेशी मालाबद्दल विचार === आंबेडकरांनी चलन व्यवस्थापन या विषयावर तसेच कररचनेपासून शेती ते स्वदेशी-परदेशी वादापर्यंत अनेक मुद्द्यांवर भाष्य केलेले आहे. {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> “स्वदेशी माल उत्पन्न करून हा दरिद्री देश सधन होईल अशी प्रवचने सांगणाऱ्या तारवठलेल्या स्वदेशी अर्थशास्त्रज्ञांनी लक्षात घ्यायला हवे की, परदेशी माल आयात होतो याचे कारण तो कमी किमतीत मिळतो. तसाच माल स्वदेशात उत्पन्न होत नाही. याचे कारण तो अधिक भावाचा पडल्यामुळे व्यापारात परदेशी मालापुढे त्याचा टिकाव लागत नाही. त्याचा टिकाव लागावा म्हणून परदेशी मालास अटकाव करा, या महामंत्राचा जप चालला आहे. पण परदेशी मालास अटकाव झाल्यास लोकांस अधिक भावाचा स्वदेशी माल विकत घेणे भाग पडेल याचा विचार करावा कोणी? असे केल्याने देशाचे कल्याण होईल, असे म्हणण्याऐवजी देशातील भांडवलवाल्यांचे कल्याण होईल. कारण अनियंत्रित व्यापार पद्धतीत मिळत असलेला स्वल्प भावाचा माल नियंत्रित व्यापार पद्धतीत गोरगरीबांना अधिक दाम देऊन विकत घ्यावा लागणार आहे. यात त्यांची होणारी नागवण ‘स्वदेशी’ या लाडक्या शब्दाने भरून निघेल असे मानून ते समाधान पावतील असे संभवत नाही. सुसंपन्नतेचा हा स्वदेशी मार्ग त्यांना भोवेल.” </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> ‘[[मूकनायक]]’ या नियतकालिकात २८ फेब्रुवारी १९२० रोजी |source= <ref name="loksatta.com"/> }} === वित्त आयोग === कायदेमंत्री असताना आंबेडकरांनी इ.स. १९५१ मध्ये तात्त्विक आधार त्यांच्या ''इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' या प्रबंधाचा आधार घेउन भारतीय [[वित्त आयोग]]ाची स्थापना केली. याला नंतर वित्तच्या ऊर्ध्व आणि क्षैतिज संतुलन समस्येच्या समाधानासाठी संविधानाच्या कलम २८० मध्ये घालण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://doj.gov.in/page/about-dr-b-r-ambedkar|title=About Dr. B. R. Ambedkar {{!}} Department of Justice {{!}} Ministry of Law & Justice {{!}} GoI|संकेतस्थळ=doj.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/b-r-ambedkar-facts-1100782-2017-12-05|title=Remembering B R Ambedkar: Facts about the principal architect of the Constitution of India|last=DelhiDecember 5|पहिले नाव=India Today Web Desk New|last2=December 5|first2=2017UPDATED:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=Ist|first3=2017 18:13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.constitutionofindia.net/constitution_assembly_debates/volume/9/1949-08-10|title=Constitution of India|website=www.constitutionofindia.net|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA176&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIQzAE#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Socio-economic and Political Vision of Dr. B.R. Ambedkar|last=Mishra|first=S. N.|date=2010|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-674-9|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=riTiTry4U3EC&pg=PA100&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEILzAB#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Dr. Ambedkar and Social Justice|last=Chitkara|first=M. G.|date=2002|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-352-0|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=X_iBDwAAQBAJ&pg=PA26&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIXTAI#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=January 2019 Exams Exclusive|last=Sharma|first=Dheeraj|last2=Exclusive|first2=Exams|date=2019-01-02|publisher=DHEERAJ SHARMA|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics/|title=Ambedkar’s ‘enlightened economics’|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=Forward Press|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|title=वक्त से आगे थे बाबा साहेब, ऐसे मिला था 'आंबेडकर' उपनाम|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227162832/https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/education/story/bhimrao-ambedkar-birth-anniversary-know-works-of-ambedkar-for-india-tedu-651432-2019-04-14|title=जानें- अंबेडकर के वो काम, जिन्हें हमेशा याद रखेगा हिंदुस्तान|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/delhi/power-road-and-water-delhi/dr-ambedkar-was-the-foundation-of-the-international-centre/articleshow/47030994.cms|title=डॉ आंबेडकर इंटरनैशनल सेंटर का हुआ शिलान्यास|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pranabmukherjee.nic.in/sph040914.html|title=श्री प्रणब मुखर्जी: भारत के पूर्व राष्ट्रपति|website=pranabmukherjee.nic.in|access-date=2021-06-05}}</ref> === सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप === ब्रिटिश राजवटीतील ''सरकार आणि प्रांतीय सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप'' या विषयावर आंबेडकरांनी पीएच.डी शोधप्रबंध [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठात]] सादर केला होता. त्या प्रबंधात त्यांनी कर उत्पन्न वाटपात कशी सुधारणा करता येईल त्यावर विचार मांडले होते. त्यांच्या या संशोधनाच्या आधारावरच भारतीय करनिर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे केंद्र आणि राज्यातील वाटपाचे सूत्र तयार करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/jspui/bitstream/10603/161385/10/10_chapter%204.pdf|title=Shodhganga : a reservoir of Indian theses @ INFLIBNET}}</ref> १३व्या योजना आयोगाने सुद्धा आंबेडकरांच्या कर उत्पन्न वाटपाच्या तत्त्वावर धोरणे आखली आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|title=plan-summary.pdf|access-date=2020-12-04|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303230529/https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> == काश्मीर समस्येवरील विचार == [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे सदस्य सांगतात की आंबेडकरांनी भारतीय संविधानाची [[कलम ३७०]]चा विरोध केला होता, ज्याद्वारे [[जम्मू आणि काश्मिर]] राज्याला विशेष दर्जा दिला होता आणि याला त्यांच्या इच्छेविरुद्ध संविधानात सामील केले गेले.<ref name=Sehgal>{{cite book |last=Sehgal |first=Narender |title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes |year=1994 |publisher=Utpal Publications |location=Delhi |chapter-url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |accessdate=17 September 2013 |chapter=Chapter 26: Article 370 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |archivedate=5 September 2013}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms B R Ambedkar was not in favour of Article 370: Raghubar Das] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902232425/https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms |date=2 September 2019 }}, The Times of India, 6 August 2019.</ref><ref>[https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ Ambedkar opposed idea for special status provision of J&K at planning stage itself: Meghwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821181040/https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ |date=21 August 2019 }}, Daily Excelsior, 14 August 2019.</ref> डॉ. पी.जी. ज्योतिकर यांच्या 'व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर' या इंग्रजी पुस्तकानुसार, [[जम्मू आणि काश्मिर]]ला विशेष दर्जा देण्यास डॉ. आंबेडकरांचा विरोध होता.<ref name="auto44">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49292671|title=काश्मीरच्या कलम 370 चे नक्की जनक कोण? नेहरू की पटेल?|last=मकवाना|first=जय|date=2019-08-10|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> [[आरएसएस]]चे माजी प्रचारक [[बलराज मधोक]] यांच्यानुसार, जम्मू व काश्मिरच्या मुद्द्यावर आंबेडकरांनी काश्मिरी नेता [[शेख अब्दुल्ला]] यांना सांगितले होते की, "भारताने काश्मीरच्या सीमेचे रक्षण करावे, तेथील रस्ते तयार करावे, काश्मीरला अन्नपुरवठा पुरवठा करावा तसेच भारताच्या बरोबरीचा दर्जा मिळावा, अशी जर तुमची इच्छा असेल तर माझा [[कलम ३७०]]ला विरोध आहे. तसेच भारत सरकारकडे काश्मीरबद्दल मर्यादीत अधिकार असावे आणि भारतीय नागरिकांना काश्मीरमध्ये कोणतेच अधिकार नसावे. जर तुम्ही अशा प्रस्तावावर माझी मंजूरी घेत असाल तर मी भारताचा कायदा मंत्री म्हणून या प्रस्तावाला कधीच मान्यता देणार नाही."<ref name=Jamanadas>{{cite web |last=amanadas |first=Dr. K. |title=Kashmir Problem From Ambedkarite Perspective |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |publisher=ambedkar.org |accessdate=17 September 2013 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004225153/http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |archivedate=4 October 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|last=Sehgal|first=Narender|title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes|year=1994|publisher=Utpal Publications|location=Delhi|url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|accessdate=17 September 2013|chapter=Chapter 26: Article 370| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|archivedate=5 September 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Tilak |title=Why Ambedkar refused to draft Article 370 |url=http://india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20040207095529/http://www.india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-date=7 February 2004 |publisher=Indymedia India |accessdate=17 September 2013 }}</ref> आंबेडकरांच्या भूमिकेमुळे नाराज झालेले शेख अब्दुल्ला जवाहरलाल नेहरूंकडे गेले. नेहरूंनी [[गोपाळस्वामी अय्यंगार]] यांना कलम ३७०चा मसुदा तयार करायला सांगितले. अय्यंगार बिनखात्याचे मंत्री होते. ते तत्कालीन संविधान सभेचे सदस्य होते. तसेच काश्मीरचे माजी दिवाणही होते.<ref name="auto44" /><ref>{{Cite book|title=व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=ज्योतिकर|first=डॉ. पी. जी.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१५६ व १५७|language=इंग्लिश}}</ref> जनसंघाचे माजी अध्यक्ष व आरआरएसचे कार्यकर्ता [[बलराज मधोक]] यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात 'विभाजित काश्मीर आणि राष्ट्रवादी डॉ. आंबेडकर' या नावाने एक लिहिलेल्या प्रकरणात "ते (आंबेडकर) इतर कुठल्याही नेत्यापेक्षा अधिक राष्ट्रवादी होते आणि इतर बुद्धिजिवींपेक्षा जास्त सुशिक्षित होते, असे मला वाटते." असे लिहिले आहे.<ref name="auto44" /> आंबेडकरवादी प्रतीक टेंभुर्णे यांच्या मते आंबेडकरांच्या निधनाच्या चार दशकानंतर इ.स. १९९१ मध्ये [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाच्या ''तरुण भारत'' या प्रकाशनामध्ये ही अभिरुचि पहिल्यांदा समोर आली. याच्या सत्यतेची पुष्टी झालेली नाही.<ref>Subhash Gatade, [https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted Shyama Prasad Mukherjee’s Role: Official Myths on J&K Busted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted |date=21 August 2019 }}, News Click, 11 August 2019.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|title=बीआर अंबेडकर का हवाला देकर धारा 370 हटाने के फैसले को सही बताना कितना सही है?|last=कुमार|पहिले नाव=दुष्यंत|संकेतस्थळ=Satyagrah|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-02-17|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217092038/https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरचरित्रकार [[धनंजय कीर]] यांच्यानुसार, जेव्हा एका संवाददाता संमेलनामध्ये आंबेडकरांना विचारले गेले की, कलम ३७० ने काश्मिर समस्येचे निरसन करण्यास मदत केली आहे का, तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले की काश्मीरकडून भारताला सैन्य आणि अन्य आवश्यक सेवा प्रदान करण्याची अपेक्षा करणे अनुचित होते परंतु यासोबत विलय झालेला नाही.<ref>Soumyabrata Choudhury, [https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html Opinion: The Story of Ambedkar's Scepticism on Article 370 is Only Half Told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html |date=21 August 2019 }}, News18, 9 August 2019.</ref> आंबेडकर नेहरूंच्या परराष्ट्रनीतीवर असमाधानी होते.<ref name="auto10">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६३|language=मराठी}}</ref> स्वातंत्र्यानंतरच्या लगेचच्या काळात भारताच्या ३५० कोटी रुपये वार्षिक उत्पन्नापैकी १८० कोटी रुपये केवळ सैन्यावर खर्च होत होता. सैन्यावरील प्रचंड खर्च कमी करायचा असेल तर आंबेडकरांच्या मतानुसार काश्मीरची फाळणी करणे, हा एक उपाय आहे. आंबेडकरांनी असा विचार मांडला की, ज्याप्रमाणे भारताची फाळणी करताना हिंदू बहुसंख्य भाग भारताकडे ठेवला आणि मुस्लिम बहुसंख्य भाग पाकिस्तानला दिला, त्याप्रमाणे हिंदू बहुसंख्य व बौद्ध बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग भारताला घ्यावा आणि मुस्लिम बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग पाकिस्तानला द्यावा. वाटल्यास युद्धबंदी भाग, काश्मिर खोरे आणि जम्मू-लडाख असे काश्मिरचे तीन भाग करावेत व त्या तिन्ही भागांत स्वतंत्रपणे सार्वत्रिक मतदान घेऊन घेऊन निर्णय करण्यात यावा. काश्मिरचे तीन भाग करून तीन भागात स्वतंत्रपणे सार्वमत घेण्याऐवजी जर संपूर्ण काश्मिरमध्ये सार्वमत घेण्यात आले तर काश्मिरमधील हिंदूंना व बौद्धांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध मुस्लिमांबरोबर पाकिस्तानात जावे लागेल आणि त्यांना पूर्व बंगालमधील हिंदूंप्रमाणे असह्य त्रास सहन करावा लागेल.<ref name="auto10"/> == संविधान निर्मितीतील योगदान == {{मुख्य|भारताचे संविधान|भारताची संविधान सभा}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar Chairman, Drafting Committee of the Indian Constitution with other members on Aug. 29, 1947.jpg|thumb|right|300px|भारतीय संविधान सभेच्या मसूदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समवेत समितीच्या इतर सदस्यांचे २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी घेतलेले छायाचित्र. बसलेल्यापैंकी डावीकडून – एन. माधवराव, सय्यद सदुल्ला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (अध्यक्ष), अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, सर बेनेगल नरसिंह राव. उभे असलेल्यापैंकी डावीकडून — एस.एन. मुखर्जी, जुगल किशोर खन्ना व केवल कृष्णन]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|right|300px|घटनाकार [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[भारताचे संविधान]] संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना सूपुर्द करतांनाचे छायाचित्र, [[२६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]]] {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>“डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या सोबत विद्वता, कल्पनाशक्ती, तर्कनिष्ठा व वक्तृत्व आणि अनुभव पणास लावले, अतिशय क्लिष्ट अशा प्रकारच्या प्रश्नांवर देखील अतिशय दुर्लभ अशी त्यांची पकड होती आणि अशावेळी अतिशय प्रभावीपणे तिकतेच सुलभपणे ते मते मांडीत. जगातल्या सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांच्या घटनात्मक कायद्यांचे व त्यांच्या अंमलबजावणीचे त्यांना प्रचंड ज्ञान होते. तसेच १९३५च्या कायद्याचे बारकावेही त्यांना माहित होते, घटनेचा मसुदा चर्चिला जात असताना उद्भवलेल्या कोणत्याही टीकेला ते स्पष्ट आणि सुटसुटीतपणे स्पष्टीकरण देत. त्यांनी उत्तरे दिल्यानंतर सदस्यांच्या मनातील संदेश, गोंधळ, असंदिग्धपणा यांचे ढग नाहीसे होत. तर्कस्पष्ट युक्तिवाद, प्रभावी आणि सर्वांना समजणारे स्पष्टीकरण, कोणत्याही मुद्याला तात्काळ प्रतिवाद करून वाद संपुष्टात आणण्याची हातोटी त्यांच्याशिवाय [संविधान सभेच्या] अन्य कोणत्याही सदस्यात नव्हती. हे सारे करीत असताना विरोधकाने एखादा रास्त मुद्दा मांडला तर तो समजून घेऊन स्वीकारण्याचा उदारपणा देखील त्यांच्यात होता. म्हणूनच त्यांना आधुनिक मनू अथवा भारतीय राज्यघटनेचे जनक म्हणतात, ते साजेसेच आहे.” </poem> |salign=right |author= '''एस.व्ही. पायली''' <br /> जेष्ठ घटनातज्ज्ञ |source=<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संविधान सभेतील भाषणे आणि चर्चा|last=|first=|publisher=युगसाक्षी प्रकाशन|year=|isbn=|location=नागपूर|pages=२१}}</ref> }} आंबेडकर जातिव्यवस्थेच्या विरोधात लढत होते, यासोबतच भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचा सहभाग होता. ते सर्व भारतीय समाजांच्या विकासासाठी कार्यरत होते. इ.स. १९३० ते १९३२ दरम्यान झालेल्या गोलमेज परिषदांमध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या हक्कांची आणि भारताच्या स्वातंत्र्याची मागणी केली होती. पहिल्या गोलमेज परिषदेतील आंबेडकरांचे भाषण ऐकल्यानंतर महात्मा गांधींनी त्यांना "उच्च दर्जाचे देशभक्त" म्हणले आहे. आपल्या पी.एचडी. व डीएससी प्रबंधांतूनही त्यांनी ब्रिटिशांनी भारताच्या चालवलेल्या आर्थिक शोषणाचे विस्तृत विश्लेषण केलेले आहे. आंबेडकरांवर मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भारतीय संविधानाच्या निर्मितीची जबाबदारी सोपवली गेली होती. याशिवाय संविधान सभेच्या मूलभूत अधिकार समिती, अल्पसंख्यांक उपसमिती, सल्लागार समिती, ध्वज समिती, संघराज्य अधिकार समिती, संघराज्य घटना समिती व प्रांतिक घटना समिती अशा अनेक समित्यांवर सदस्य म्हणूनही आंबेडकरांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=भारताची राज्यघटना आणि प्रशासन|last=कोळंबे|first=रंजन|publisher=भगीरथ प्रकाशन, द्वितीय आवृत्ती|year= २०१९|isbn=|location=पुणे|pages=१३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-formation-of-the-constitution-guidelines-and-dr-ambedkar-1225205/|title=संविधाननिर्मिती, मार्गदर्शक तत्त्वे व डॉ. आंबेडकर|दिनांक=2016-04-10|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठा सहभाग असल्यामुळे आंबेडकरांना ''भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार'' किंवा ''भारतीय संविधानाचे निर्माते'' म्हणले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://hindi.theprint.in/opinion/why-dr-ambedkar-is-called-the-creator-of-indian-constitution/100030/|title=डॉ. आंबेडकर को भारतीय संविधान का निर्माता क्यों कहा जाता है|last=|first=|date=|work=The Print Hindi|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|संकेतस्थळ=aajtak.intoday.in|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. ब्रिटिश सरकारने भारताचा स्वातंत्र्य देऊ केले होते आणि स्वतंत्र भारताचा राज्यकारभार संविधानानुसार होत राहावा, म्हणून निवडून आलेल्या मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी काही प्रतिनिधी निवडून संविधान समिती तयार करावी आणि त्या समितीने भारताची राज्यघटना तयार करण्याचे काम सुरू करावे, असे सुचवले होते. त्याचप्रमाणे मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी संविधान समितीचे प्रतिनिधी निवडण्याचे काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२६ व २२७|language=मराठी}}</ref> १६ मे, १९४६ रोजी भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स, [[स्टॅफर्ड क्रिप्स]] आणि ए.व्ही. अलेक्झांडर या [[इंग्लडची संसद|ब्रिटनच्या मंत्रिमंडळाने]] भारतातील घटना परिषदेच्या (संविधान समितीच्या) निवडणूक प्रक्रियेचा तपशील जाहीर केला. त्यानुसार घटना परिषदेची निवडणूक प्रांतीय विधानसभांच्या सदस्यांनी केलेल्या मतदानानुसार जुलै १९४६मध्ये पार पडली. घटना परिषदेच्या एकूण २९६ सदस्यांपैकी १७५ सदस्य [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाचे तर ३० काँग्रेसच्या पाठिंब्यावर निवडून आले होते. [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगतर्फे]] निवडून आलेल्या ७३ सदस्यांनी घटनापरिषदेवर बहिष्कार घातल्यामुळे उरलेल्या २२३ सदस्यांमध्ये काँग्रेस पुरस्कृत सदस्य एकूण २०५ होते. त्यामुळे घटना परिषदेवर काँग्रेसचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६०|language=मराठी}}</ref> मुंबई कायदेमंडळात आंबेडकरांच्या [[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]चे निवडून आलेले सभासद नव्हते. त्यामुळे आंबेडकर काँग्रेसच्या सहकार्याशिवाय मुंबई कायदेमंडळातून घटना समितीचे प्रतिनिधी सभासद होऊ शकत नव्हते. मुंबई कायदेमंडळाच्या काँग्रेसच्या सभासदांनी घटना समितीचे सभासद म्हणून बॅ. [[मुकुंद जयकर]] आणि [[क.मा. मुन्शी]] या दोघांची निवड केली. त्यामुळे आंबेडकरांना [[बंगाल प्रांत|बंगाल प्रांताच्या]] कायदेमंडळातील सभासदांचे सहकार्य घ्यावे लागले. आंबेडकरांनी बंगालमधून निवडून येण्याचा प्रयत्न केला. तेथे सर्व [[हिंदू|हिंदूंसाठी]] १८ जागा, [[मुसलमान|मुसलमानांसाठी]] ३३ जागा, [[अँग्लो-इंडियन]] १, [[ईस्ट इंडियन|भारतीय ख्रिश्चनांसाठी]] प्रत्येकी १ जागा आणि अनुसूचित जातीसाठी ७ जागा अशा एकूण ६० जागा होत्या. घटना परिषदेतील सदस्यांची निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीनुसार घेण्यात आली. बंगालमधून घटना परिषदेत निवडून येण्यासाठी पहिल्या क्रमांकाची पसंतीची चार मते असा 'कोटा' ठरविण्यात आला. आंबेडकरांना पहिल्या क्रमांकाच्या पसंतीची पाच मते मिळाल्यामुळे ते विजयी झाले. भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स यांनी पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|क्लेमंट ॲटलींना]] लिहिलेल्या पत्रात म्हणले आहे की, "बंगालमधील दलितवर्गीयांवर डॉ. आंबेडकरांचा प्रभाव आहे. ते कोणीही नाकारणार नाही. बंगाल विधानसभेत अनुसूचित जातीचे २५ सदस्य आहेत. या सर्व उमेदवारांनी डॉ. आंबेडकरांना मते दिली, त्याच सोबत काही अँग्लो-इंडियन सदस्यांनीही त्यांना मते दिली आहेत. डॉ. आंबेडकर बंगालमधून घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून निवडून आले." या निवडणूकीत काँग्रेस सदस्यांनी आंबेडकरांना सहकार्य केले नव्हते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६० व ६१|language=मराठी}}</ref> बॅ. [[जोगेंद्रनाथ मंडल]] व काही मुस्लिम लीगच्या सभासदांनी सुद्धा आंबेडकरांना मते दिली व ते घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून येण्यात यशस्वी झाले. त्यांनी काँग्रेसचे उमेदवार सरतचंद्र बोस यांचा पराभव केला होता.<ref name="auto30">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२७|language=मराठी}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. भारतात येऊन आपले कार्य करून इंग्लंडला परत गेलेल्या [[क्रिप्स मिशन]] आणि कॅबिनेट मिशन यांची स्वातंत्र्य होऊ घातलेल्या भारतात अस्पृश्यांचे स्वतंत्र राजकीय हक्कांकडे दुर्लक्ष केले असे वाटल्यामुळे अस्पृश्यांच्या राजकीय भवितव्याबाबत आंबेडकरांना चिंता वाटू लागली. याविषयी आंबेडकरांनी ब्रिटनचे पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|ॲटली]] यांना तार पाठवली आणि अस्पृश्यांच्या राजकीय अस्तित्त्वासाठी न्याय्य मागण्या मान्य करण्याची विनंती केली. अस्पृश्यांना मताधिकार मिळवण्यात ते यशस्वी झाले होते. आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांना राजकीय अस्तित्त्व असावे'' या आशयाचे एक सविस्तर निवेडन तयार करून पंतप्रधान ॲटली, [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षाच्या]] इतर नेत्यांना व हुजूर पक्षाचे नेते [[विन्स्टन चर्चिल]] यांना पाठवले. मात्र याचे उत्तर आले नाही. आंबेडकर दुसरे निवेदन घेउन इ.स. १९४६ मध्ये विमानाने [[दिल्ली]]हून [[कराची]]ला आणि कराचीहून लंडन गेले. लंडनमध्ये ते पंतप्रधान ॲटली, भारतमंत्री लॉर्ड पॅथिक लॉरेन्स, विरोधी पक्षनेते चर्चिल, आणि मजूर, [[हुजूर पक्ष|हुजूर]] व [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]] या तिन्ही पक्षांच्या प्रमुख नेत्यांना भेटले. त्या सर्वांना छापील निवेदन दिले, आणि अस्पृश्यांची सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक व राजकीय स्थिती सुधारण्यासाठी स्वतंत्र भारतात अस्पृश्यांना विशेष राजकीय हक्क ब्रिटिश सरकारकडून मिळणे आवश्यक असल्याचे सांगत राहिले. आंबेडकरांची [[विन्स्टन चर्चिल]] यांच्याशी भेट त्यांच्या [[केंट]]मधील वेस्टर्नहॅम येथील राहण्याच्या ठिकाणी झाली होती. त्यांनी चर्चिल बरोबर अस्पृश्योद्धाराच्या प्रश्नांवर चर्चा केली व चर्चिल यांनी आपला हुजूर पक्ष शक्य तितके सहकार्य करील, असे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२८-२२९|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर १५ नोव्हेंबर, १९४६ रोजी मुंबईला पोहोचले. तोपर्यंत भारतात २० ऑक्टोबर, १९४६ रोजी मध्यवर्ती सरकारच्या मंत्रिमंडळाचा शपथविधी झाला होता. घटना समितीचे कामकाज सुरू झाल्यावर आंबेडकरांनी त्यात भाग घेतला. घटना समितीच्या १० डिसेंबर १९४६ च्या बैठकीत डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची घटना समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली. ११ डिसेंबर पासून घटना समितीच्या बैठका सुरू झाल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९|language=मराठी}}</ref> १३ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीच्या कार्याचे ध्येय आणि साध्य स्पष्ट करणारा ठराव भारताचे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी मांडला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९-२३०|language=मराठी}}</ref> २० जानेवारी १९४७ रोजी नेहरूंचा ठराव मान्य करण्यात आला. भारताला स्वतंत्र देण्याचे काम तत्परतेने व्हावे म्हणून ब्रिटिश सरकारने २४ मार्च १९४७ रोजी [[लॉर्ड वेव्हेल]]च्या जागी [[लुई माउंटबॅटन|लॉर्ड लुई माऊंटबॅटन]] यांना भारताचा व्हाईसरॉय म्हणून नियुक्त केले. ब्रिटिश सरकार जून १९४७ च्या सुमारास (अखंड किंवा विभाजित) भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याच्या विचारात होते.<ref name="auto37">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१|language=मराठी}}</ref> सुरुवातीला भारतातील बरीच संस्थान स्वतंत्र राहू इच्छित होती. कारण ब्रिटिश सरकार व कॅबिनेट मिशनने भारतातील संस्थानिकांना आपल्या इच्छेप्रमाणे स्वतंत्र राहावे किंवा भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावे या मताचे होते. आंबेडकरांनी १८ जून १९४७ रोजी एक पत्रक काढून अखंड भारतातील संस्थानिकांना सुचवले की, संस्थानिकांना आपली संस्थाने स्वतंत्र भारतात विलीन करावीत आणि तसे करणेच त्यांच्या हिताचे आहे. अशा आशयाचे आंबेडकरांचे पत्रक '[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'च्या १८ जून १९४७ च्या अंकातही प्रसिद्ध झाले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१ व २३२|language=मराठी}}</ref> माऊंटबॅटनने एक समिती स्थापन केली ज्यात काँग्रेसतर्फे जवाहलाल नेहरू, [[वल्लभभाई पटेल]], आचार्य जे.बी. कृपलानी; मुस्लिम लीगतर्फे [[मोहम्मद अली जिना]], [[लियाकत अली खान]], सरदार अबदूर रीव निस्तार आणि [[शीख]] समाजातर्फे सरदार बलदेवसिंग या सात जणांना सभासद म्हणून नेमले. समितीने ४ जून ते ७ जून १९४७ दरम्यान विचारविनिमय करून भारताच्या पाळणीचे तत्त्व मान्य केले. १२ जून १९४७ रोजी फाळणी समितीने आपला खलिता तयार केला व ब्रिटिश सरकारला पाठवला. १४ जून १९४७ रोजी मुंबईत [[महात्मा गांधी|गांधींच्या]] उपस्थित काँग्रेसची बैठक झाली व त्या बैठकीत काँग्रेसने फाळणी स्वीकारली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३२|language=मराठी}}</ref> ब्रिटिश सरकारने फाळणीचा खलिता ४ जुलै १९४७ रोजी [[हाउस ऑफ कॉमन्स|हाउस ऑफ कॉमन्समध्ये]] 'दि इंडिया इनडिपेडन्स बील' मांडले. १० जुलैला मोहंमद अली जीना यांना [[पाकिस्तान|पाकिस्तानचे]] गव्हर्नर म्हणून इंग्लंडमध्ये स्वीकारण्यात आले. २६ जुलै रोजी हे बील मंजूर झाले व त्यावर इंग्लंडच्या महाराजाने १८ जुलै १९४७ रोजी शिक्कामोर्तब केले. १५ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री [[भारत]] व [[पाकिस्तान]] अशी दोन राष्ट्रे स्वातंत्र्य झाले.<ref name="auto33">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३३|language=मराठी}}</ref> या [[भारताची फाळणी|फाळणीच्या]] घडामोडीत आंबेडकर नव्हते, ते अखंड भारताचे समर्थक होते. फाळणी झाली तेव्हा [[दंगल|दंगली]] उसळल्या. फाळणीमुळे बराच अस्पृश्य समाज नव्या पाकिस्तान गेला, त्यांना परत आणण्यासाठी आंबेडकरांना प्रयत्न केले पण तितकेसे यश मिळाले नाही.<ref name="auto1">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५|language=मराठी}}</ref> फाळणीमुळे बंगाल प्रांताचा पूर्व भाग सुद्धा पाकिस्तानात गेला त्यामुळे आंबेडकरांचे भारतीय घटना समितीचे संपुष्टात येऊन ते पाकिस्तानच्या घटना समितीचे सदस्य बनले.<ref name="auto33" /> त्यांनी आपल्या सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला व विभाजित भारताचा भाग असलेल्या पश्चिम बंगालच्या कायदेमंडळातर्फे घटना समितीचे सदस्य होण्यासाठी प्रयत्न करु लागले. मात्र त्यावेळी काँग्रेस पक्षाने आंबेडकरांना घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून देण्याचा निर्णय घेतला. पूर्वी घटना समितीच्या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी जी भाषणे केली त्यावरून त्यांचे कायदा व संविधान या विषयांवरील प्रभुत्व, बुद्धिमत्ता, दूरदृष्टी, देशप्रेम, व विविध विषयांमधील सखोल ज्ञान या सर्वांची जाणीव नेहरू, पटेल, प्रसाद यांच्यासह संविधान सभेतील सर्व सदस्यांना झाली होती. त्यामुळे भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी आंबेडकरांचे सहकार्य घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे त्यांना वाटले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३४|language=मराठी}}</ref> बंगालच्या फाळणीमुळे आंबेडकरांचे सदस्यत्व संपणार होते. त्यामुळे मुंबई प्रांतातून १९४७ च्या जुलैमध्ये आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून येतील अशी व्यवस्था काँग्रेसने केली होती. आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बंगालमधून निवडून आल्यानंतर ९ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना परिषदेची पहिली सभा भरण्यापूर्वीच काँग्रेस नेते आंबेडकरांनी घटना परिषदेत पूर्ण सहकार्य करावे यासाठी प्रयत्न करु लागले होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६३ व ६४|language=मराठी}}</ref> यासाठी बॅ. जयकरांनी राजीनामा देऊन मुंबई प्रांतांतून रिकाम्या केलेल्या जागेवर डॉ. आंबेडकरांना निवडून आणावे असे डॉ. राजेंद्र प्रसादांनी मुंबई प्रांताचे मुख्यमंत्री [[बाळ गंगाधर खेर|बाळासाहेब खेर]] यांनी ३० जून १९४७ रोजी पत्र पाठवून कळवले होते. डॉ. राजेंद्र प्रसाद म्हणाले की, "''अन्य कोणतेही कारण विचारात घेतले तरी तरी घटना परिषदेतील आणि तिच्या विविध समित्यांतील डॉ. आंबेडकरांची कामगिरी इतकी उच्च प्रतीची आहे की; त्यांच्या सेवेला आपण मूकू नये असे वाटते. १४ जुलै १९४७ पासून घटना परिषदेचे नवे सत्र सुरू होत आहे. त्या सत्रात डॉ. आंबेडकर उपस्थित रहावेत अशी माझी तीव्र इच्छा आहे. म्हणून मुंबई प्रांतातून तुम्ही डॉ. आंबेडकरांना निवडून द्यावे.''"<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६६ व ६७|language=मराठी}}</ref> घटना समितीवर निवडून आल्यानंतर तीचे सभासद म्हणून समितीच्या नोंदवहीत १४ जुलै १९४७ रोजी आंबेडकरांनी स्वाक्षरी केली.<ref name="auto10" /> यासोबतच पंतप्रधान नेहरू व उपपंतप्रधान पटेल यांनी भारताच्या मंत्रिमंडळात आंबेडकर यांना स्थान दिले व त्यांच्याकडे कायदा व न्याय खात्याची जबाबदारी सोपवली. आंबेडकर स्वतंत्र [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री]] झाले.<ref name="auto1" /> २० ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेच्या अध्यक्षांनी स्वतंत्र भारताचा कायदा आणि त्या संबंधित सर्व कायदेशीर गोष्टींचा विचार करण्यासाठी एक सल्लागार समिती नेमली. डॉ. बी.आर. आंबेडकर, जी.व्ही. मावळणकर, पुरुषोत्तमदास टंडन, गोपालस्वामी अय्यंगार, बिधनचंद्र लाल मित्र, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर आणि हुसेन इमाम अशी या समितीच्या सभासदांची नावे होती.<ref name="auto1" /> भारतीय घटना समितीने एकूण २२ समित्या स्थापन केल्या होत्या. त्यातील १२ समित्या या विशेष कामकाजासाठी (राज्यघटना कामकाज समित्या) होत्या तर १० समित्या या कार्यपद्धतीशी निगडित होत्या. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेने एक ठराव पास करून भारतीय संविधानाचा मुसदा तयार करण्यासाठी मुसदा समिती तयार केली. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यांपैकी एक सदस्य आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदी निवड केली. घटना समित्यांमध्ये मुसदा समिती ही सर्वात महत्त्वाची होती, आणि राज्यघटनेची निर्मिती करणे ही या समितीची महत्त्वाची जबाबदारी होती. विधिमंत्री डॉ. आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते व इतर सहा जण सदस्य होते. मसुदा समितीचे सदस्य म्हणून अलादी कृष्णस्वामी अय्यर, डॉ. कन्हैयालाल मुन्शी, गोपाळस्वामी अय्यंगर, मोहंमद सादुल्ला, [[टी.टी. कृष्णमचारी]] (डी.पी. खैतान यांच्या मृत्युनंतर नियुक्ती), एन. माधव राऊ (बी.एल. मित्तर यांनी राजीनामा दिल्यानंतर नियुक्ती) यांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५ व २३६|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना कायद्याचे व राज्यघटनेचे सखोल ज्ञान होते. त्यांनी इंग्लंड, अमेरिका, [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[फ्रान्स]], [[जर्मनी]], [[आयर्लंड]] यासारख्या सुमारे ६० देशांच्या [[संविधान|राज्यघटनांचा]] सखोल अभ्यास केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=PKElDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=indian+polity&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwia77PDu8rfAhVFfH0KHUceBFIQ6AEIGDAD#v=onepage&q=Ambedkar&f=false|title=INDIAN POLITY|first=M.|last=Laxmikanth|publisher=McGraw-Hill Education|accessdate=6 April 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/why-do-we-celebrate-constitution-day-of-india-a-look-at-dr-b-r-ambedkar-s-contribution-towards-the-indian-constitution-1396312-2018-11-26|title=Constitution Day: A look at Dr BR Ambedkar's contribution towards Indian Constitution|first1=India Today Web Desk New|last1=DelhiNovember 26|first2=2018UPDATED:|last2=November 26|first3=2018 15:31|last3=Ist|website=India Today|accessdate=6 April 2019}}</ref> तसेच त्यांनी [[कायदा|कायदाविषयक]] महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा बारकाईने अभ्यास केला होता. संविधान निर्मितीच्या कामासाठी आंबेडकरांना सुरुवातीच्या [[बौद्ध]] [[संघ]]ाच्या पद्धतींचे आणि अन्य बौद्ध ग्रंथांचे अध्ययन सुद्धा कामी आले.<ref>{{cite web|title=Some Facts of Constituent Assembly |work=Parliament of India |publisher=National Informatics Centre |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |quote=On 29 August 1947, the Constituent Assembly set up an Drafting Committee under the Chairmanship of B. R. Ambedkar to prepare a Draft Constitution for India |accessdate=14 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archivedate=11 May 2011 |df=dmy }}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३६|language=मराठी}}</ref> ३० ऑगस्ट १९४७ पासून आंबेडकरांनी सहकाऱ्यांची मिळेल तशी साथ घेत संविधान मसुदा लिहून पूर्ण केला आणि तो मसुदा संविधान समितीचे अध्यक्ष राजेंद्र प्रसाद यांना २१ फेब्रुवारी १९४८ रोजी सादर केला. आंबेडकरांनी अवघ्या १४५ दिवसांत मसुदारुपी राज्यघटना तयार केली होती. मसुदारुपी ती घटना स्वतंत्र भारताच्या लोकांचे मत अजमावण्याच्या उद्देशाने देशासमोर ठेवण्यात आली. या मसुदारूपातील घटनेचे १८ भाग होते, त्या १८ भागांत ३१५ कलमे व ९ परिशिष्टे होती.<ref name="auto7">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३९|language=मराठी}}</ref> मसुदा समितीच्या बैठकीतील निर्णय एकमताने किंवा बहुमताने घेतले गेले होते. मसुदा तयार करताना मसुदा समितीने, घटना समितीद्वारा घेतलेल्या निर्णयाचे किंवा घटना समितीद्वारा कार्यान्वित केलेल्या विविध समित्यांनी घेतलेल्या निर्णयांचे अनुसरण केले होते. घटना समितीत झालेल्या चर्चेनंतर घटनेचा जो मसुदा प्रसिद्ध करण्यात आला त्यात ३०५ कलमे होती व ६ परिशिष्टे होती. आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref name="auto7" /> या काळात आंबेडकरांना [[मधुमेह|मधुमेहाचा]] आजार होता आणि त्यांचा त्यांना त्रास होता असे. त्यामुळे त्यांना रोजच उपचार घ्यावे लागत होते. मुंबईल्या मुक्कामात ते डॉ. मालवणकर यांच्या दवाखान्यात औषधोपचार घेण्यासाठी येत, तेव्हा तेथे डॉ. [[सविता आंबेडकर|शारदा कबीर]] (लग्नानंतरच्या डॉ. सविता आंबेडकर) यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. मालवणरांनी आंबेडकरांवर उपचार करण्याचे काम डॉ. शारदा कबीर यांचेवर सोपवले होते. दोघांचा परिचय वाढत गेला व दोघांनी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. हा आंजरजातीय विवाह होता, कबीर या [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्मण]] समाजातील होत्या. १५ एप्रिल १९४८ रोजी आंबेडकर यांच्या दिल्ली येथील हार्डिंग ॲव्हिन्यू या निवासस्थानी आंबेडकर व डॉ. शारदा कबीर यांचा विवाह झाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४१|language=मराठी}}</ref> २१ फेब्रुवारी १९४८ पासून जवळपास आठ महिने मुसदारुपी घटना चर्चेसाठी खुली ठेवली होती. त्यानंतर ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी घटना समितीची बैठक घेण्यात आली. या बैठकीत राजेंद्र प्रसादांनी जाहिर केले की, आंबेडकर आज घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर करतील. घटना समितीचे सभासद दोन दिवस मुसदारूप घटनेवर आपले विचार व्यक्त करतील आणि दुरुत्याही सुचवतील. त्यानंतर आंबेडकरांनी घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर केला आणि मसुद्यावर विवेचनात्मक विचार मांडले आणि भारताच्या राज्यघटनेची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये सांगितली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४३|language=मराठी}}</ref> "घटना समितीने वेगवेगळ्या समित्या नियुक्त केल्या होत्या. त्या सर्व समितीच्या घटना समितीला आपले अहवाल सादर करीत होत्या. घटना समिती त्या अहवालांच्या आधारे कीही निर्णय घेत होती आणि ते निर्णय मसुदा समितीला कळवत होती. मसुदा समिती ते निर्णय आणि भारत सरकारचा १९३५चा कायदा विचारात घेऊन राज्यघटना तयार करण्याचे कार्य करीत होती, असे आपल्या भाषणाच्या सुरुवातीलाच आंबेडकरांनी सांगितले.<ref name="auto43">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४|language=मराठी}}</ref> मसुदारूप घटना ३१५ कलमांची आणि ८ परिशिष्टांची आहे. मसुदारुपी घटनेत भारतीय संघराज्याचा मुख्य अधिकारी म्हणून एक पद आहे, ज्या भारतीय संघराज्याचा अध्यक्ष (राष्ट्रपती) असे म्हणले आहे. असे असले तरी या घटनेत अमेरिकेसारखे अध्यक्षीय पद्धतीचे सरकार स्वीकारलेले नाही तर संसदीय पद्धतीचे सरकार घटनेत स्वीकारले आहे. म्हणून [[राष्ट्रपती]] भारत देशावर राज्य करणार नाही. तो केंद्रिय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानेच कार्य करणार आहे. संसदेत बहुमताचे प्रभुत्व आहे. मंत्री संसदेचे सदस्य आहेत. मसुदारूप घटना संघराज्यात्मक आहे आणि एकात्मही आहे. तीमध्ये लोकशाही पद्धतीला प्राध्यान्य आहे."<ref name="auto43" /> संविधान सभेत भाषणाचा समारोप करताना आंबेडकर म्हणले की, "राज्यघटना कितीही चांगली असली तरी ती अमलात आणणारे लोक जर चांगले नसतील तर त्या राज्यघटनेचे मातेरे होते. मात्र राज्यघटना कितीही वाईट असली तरी ती राबविणारे लोक चांगले असतील तर ती राज्यघटना निःसंशय चांगली ठरते." संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हेसुद्धा नागरी सेवेचे महत्त्व विशद करताना म्हणाले की, "राज्यघटनेत काही असेल अथवा नसेल, राज्यघटना काही सांगो अथवा न सांगो, देशाचे कल्याण या देशाचे शासन-प्रशासन कोणत्या प्रकारे केले जाते यावर अवलंबून राहील आणि शाळा-प्रशासन चालविणारे लोक कोण वा कसे आहेत त्यावर अधिक अवलंबून राहील."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४ व २४५|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात घटनेची देशहिताची, राज्यहिताची व जनहिताची जी वैशिष्ट्ये सांगितली त्यावर प्रभावित होऊन घटना समितीच्या अनेक सभासदांनी ५ नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनाकार आंबेडकर यांची प्रशंसा करणारी मते व्यक्त केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २५१|language=मराठी}}</ref> संविधान सभेमध्ये मसुदा समितीचे सदस्य [[टी.टी. कृष्णमचारी]] यांनी सांगितले की, {{Quote|text="संविधान सभेने मसुदा समितीवर सात सदस्य नियुक्त केले होते. त्यापैकी एकाने या सभागृहाचा राजीनामा दिला आणि त्याची जागा दुसऱ्याने घेतली. एकाचा मृत्यू झाला आणि ती जागा रिक्तच राहिली. एक सदस्य अमेरिकेत निघून गेला आणि ती जागा भरली गेलीच नाही, आणि एक अन्य सभासद राज्याच्या राजकारणात गुंतून पडले आणि त्यामुळे तेवढी पोकळी निर्माण झाली. एक किंवा दोन व्यक्ती दिल्लीपासून बरेच लांब होते आणि त्यांची प्रकृती त्यांना उपस्थित राहण्याची अनुमती देत नव्हती. म्हणून सरतेशेवटी असे घडले की, संविधानाचा मसुदा तयार करण्याचे उत्तरदायित्व एकट्या डॉ. आंबेडकरांवर आले. कदाचित सभागृहाला या वास्तवाची जाणीव असावी. डॉ. आंबेडकरांनी ही जबाबदारी, हे कार्य अत्यंत योग्यपणे पार पडले, यात मला तीळमात्रही शंका नाही. म्हणून आम्ही त्यांचे ऋणी आहोत."<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/ambedkar-constitution-narendra-modi-govt-2851111/|title=Denying Ambedkar his due|date=14 June 2016|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/cadebatefiles/C05111948.html|title=Constituent Assembly of India Debates|website=164.100.47.194|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २४७|language=मराठी}}</ref>}} एस. नागप्पा म्हणाले की, "''या घटनेचा मुसदा तयार करण्याचे कष्ट घेतल्याबद्दल पुन्हा एकदा मी डॉ. आंबेडकर यांचे आभार मानतो. हे काम गुंतागुंतीचे आहे, याविषयी शंकाच नाही, तरी सुद्धा त्यांनी ते अतिशय यशस्वीपणे व कमी वेळेत केले.''"<ref name="auto47">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४७|language=मराठी}}</ref> ७ नोव्हेंबर १९४८ नंतर घटना समितीच्या बैठका लागोपाठ होत राहिल्या. घटनेच्या प्रत्येक कलमावर चर्चा करून एक-एक कलम स्वीकारण्यात आले. २० नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनेचे अकरावे कलम स्वीकारण्यात आले आणि भारतातील [[अस्पृश्यता]] कायद्याने नष्ट करण्यात आली.<ref name="auto47" /> १४ नोव्हेंबर १९४९ रोजी घटना समितीचे शेवटचे चर्चासत्र सुरू झाले. यात आंबेडकरांनी घटनेच्या सुचनांविषयी, दुरुस्त्याविषषी भाषण केले आणि परिवर्तनीय मसुदारुपी राज्यघटना तिसऱ्या वाचनासाठी आणि मंजूर होण्यासाठी घटना समितीपुढे सादर केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४८|language=मराठी}}</ref> सभासदांनी परिवर्तित मसुदारुपी घटनेवर १७ नोव्हेंबर १९४९ रोजीच्या बैठकीत भाषणे केली. यावेळीही बऱ्याच सभासदांनी घटना तयार करण्यासाठी घेतलेल्या परिश्रमामुळे आंबेडकरांची प्रशंसा केली. सेठ गोविंददास यांनी आंबेडकरांना 'आधुनिक युगाचा मनू' म्हणले जात असल्याचे संविधान सभेत सांगितले. खंडुभाई के. देसाई यांनी आंबेडकरांनी दिलेल्या अत्यंत विद्वतापूर्ण भाषणांना अविस्मरणीय म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४९|language=मराठी}}</ref> तर के.एम. जेधे यांनी आंबेडकरांना थोर वकील व प्रचंड बुद्धी व क्षमता असलेले मानव म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५०|language=मराठी}}</ref> २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी राज्यघटनेचे शिल्पकार आंबेडकर यांनी संविधान सभेत आपले उद्बोधक व ऐतिहासिक भाषण दिले. त्यांनी प्रारंभी घटनेच्यासंबंधीची तांत्रिक माहिती दिली. काही कलमांची व वैशिष्ट्यांची माहिती दिल्यानंतर ते आपल्या भाषणाच्या शेवटाकडे आले आणि थोडेसे गंभीर झाले. त्यावेळी त्यांनी देशाच्या भवितव्याविषयी आपल्या भावना व आपले विचार व्यक्त केले. स्वतंत्र भारतातील लोकशाहीविषयी आंबेडकर म्हणतात की, "जोपर्यंत इंग्रज सरकार होते, तोपर्यंत आपल्या देशातील चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपण त्यांच्यावर टाकत होतो. पण आता आपण स्वतंत्र झाल्यामुळे चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपलीच राहणार आहे. त्यामुळे आपल्याला आता अधिक जबाबदारीने वागावे लागणार आहे." नंतर देशाच्या सुरक्षिततेच्या संदर्भात आंबेडकर म्हणतात की, "भारताचे स्वातंत्र्य आपल्याच लोकांच्या विश्वासघाताने अनेकदा गेले आहे. आपल्याच लोकांनी देशद्रोह केला आणि भारत देश दुसऱ्यांच्या हाती दिला. [[मुहम्मद बिन कासिम]]ने जेव्हा [[सिंध]]वर स्वारी केली तेव्हा राजा दाहीरच्या सेनापतीने लाच घेतली आणि तो आपल्या राजाच्या मदतीला धावला नाही. यामुळे राजा दाहीरचा पराभव झाला. [[महंमद घोरी]]ला भारतावर स्वारी करण्याचे आमंत्रण राजा [[जयचंद]]ने दिले. [[शिवाजी महाराज]] स्वराज्यासाठी लढत होते, तेव्हा इतर मराठे सरदार शिवाजी महाराजांविरुद्ध लढत राहिले. आता पुन्हा तसेच होणार नाही ना? अशी मला चिंता वाटते. जर राजकीय नेत्यांनी आपल्या पक्षाचे मत हे राष्ट्र हितापेक्षा श्रेष्ठ मानले तर भारताचे स्वातंत्र्य पुन्हा धोक्यात येईल. असे झाले तर पुन्हा स्वातंत्र्य मिळविणे अशक्यच होऊन बसेल. यासाठी रक्ताच्या शेवटच्या थेंबापर्यंत आपण आपल्या स्वातंत्र्यासाठी लढले पाहिजे. मी हिंदू, मी मुसलमान, मी ख्रिश्चन, मी शिख, मी जैन-बौद्ध यांना दुय्यमत्व देऊन, मी प्रथम भारतीय व अंतिमतः ही भारतीयच आहे, असे आपण मानलेच पाहिजे".<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५१ ते २५६|language=मराठी}}</ref> २६ नोव्हेंबर १९४९ च्या घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे आपल्या भाषण म्हणाले की, "''स्वतंत्र भारताची राज्यघटना तयार करण्यासाठी जी मसुदा समिती नियुक्त करण्यात आली, तिचे सभासद आणि प्रामुख्याने तिचे अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर यांची निवड करण्याचा घटना समितीची निर्णय अगदी अचूक होता. आणि डॉ. आंबेडकरांनी उत्कृष्ट राज्यघटनेची निर्मिती करून तो निर्णय सार्थक सिद्ध केला आहे.''" आंबेडकर भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार व जगातले एक श्रेष्ठ घटनाकार म्हणून ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५८|language=मराठी}}</ref> == हैदराबाद मुक्तिसंग्राम== {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तरी निजामाच्या जोखडाखाली अडकलेल्या हैदराबाद संस्थानातील लढ्याला आंबेडकर यांच्या विचारांचे नतिक पाठबळ मिळाले होते. त्यातूनच मराठवाड्यात स्वातंत्र्याची पहाट झाली. धर्मसत्ता व राजसत्ता कधीच एकत्र नांदू शकत नाहीत, या शब्दांत बाबासाहेबांनी निजामाच्या धार्मिक सत्तेला विरोध केला होता." </poem> |salign=right |author= '''ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी अ‍ॅड. [[भगवानराव देशपांडे]]''' <br /> |source= <ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/dr-ambedkar-thoughts-behind-haidrabad-mukti-sangram-1142105/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=18 सप्टें, 2015}}</ref> }} आंबेडकर यांनी [[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद संस्थानात]] नागरी स्वातंत्र्याच्या प्राप्तीसाठी भाषण, लेखन, शिक्षण आणि सभा स्वातंत्र्याची आवश्यकता प्रतिपादन केली होती. त्यांनी 'शेड्यूल्ड कास्ट्स फेडरेशन'च्या माध्यमातून संस्थानातील दलित जनतेमध्ये राजकीय व सामाजिक स्वातंत्र्याची चेतना निर्माण करण्याचे कार्य केले.<ref name="ReferenceB"/> १९४० च्या दशकात ब्रिटीश सरकारने भारतातील संस्थानांना स्वतंत्र राहण्याचा अथवा भारत किंवा पाकिस्तानात विलीन होण्याचा पर्याय दिला होता. [[मुहम्मद अली जिन्ना]] यांच्या नेतृत्वाखालील पाकिस्तानच्या निर्मितीनंतर, हैदराबादच्या निजामाने १७ ऑगस्ट १९४७ रोजी हैदराबाद संस्थान स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून घोषित केले. संस्थानात मूलभूत नागरी अधिकारांवर कठोर नियंत्रणे लादण्यात आली होती. १९३८ ते १९४८ या काळात डॉ. आंबेडकरांनाही संस्थानाच्या हद्दीत सभा, परिषदा व संमेलने आयोजित करण्यास प्रतिबंध करण्यात आला होता. निजामांच्या या भूमिकेमुळे निर्माण झालेल्या राजकीय व सुरक्षेच्या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]], गृहमंत्री [[वल्लभभाई पटेल]] आणि कायदेमंत्री आंबेडकर यांनी धोरणात्मक पावले उचलली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-09-19 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920211747/https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |url-status=dead }}</ref> भारत सरकारने हैदराबाद संस्थानाविरुद्ध लष्करी कारवाई करण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल यांच्या भूमिकेस पाठिंबा दर्शवला. कारवाईपूर्वी पटेल यांनी डॉ. आंबेडकरांशी या विषयावर विचारविनिमय केला होता. संस्थानाचा इतिहास आणि भौगोलिक स्थान लक्षात घेता निजामाचे अस्तित्व स्वतंत्र राहणे अशक्य असल्याचे मत डॉ. आंबेडकरांनी व्यक्त केले होते. थेट लष्करी आक्रमणामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कायदेशीर आणि राजकीय अडचणी निर्माण होऊ शकतात तसेच [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघात]] भारतावर आक्रमक राष्ट्र म्हणून ठपका ठेवला जाऊ शकतो, असा युक्तिवाद त्यांनी केला. त्यामुळे या कारवाईला कायदेशीर आणि तांत्रिकदृष्ट्या 'पोलीस कारवाई' ([[ऑपरेशन पोलो]]) असे स्वरूप देण्याची सूचना डॉ. आंबेडकरांनी केली. वल्लभभाई पटेल यांनी ही सूचना स्वीकारली. १३ सप्टेंबर १९४८ रोजी सुरू झालेल्या या कारवाईचा परिणाम म्हणून निजामाचे सैन्य आणि रजाकारांचा पराभव झाला व १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी हैदराबाद संस्थान अधिकृतपणे भारतात विलीन झाले.<ref>आंबेडकर चरित्र - धनंजय कीर</ref><ref>हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील चित्तथरारक आठवणी - लक्ष्मणराव कापसे</ref><ref>आंबेडकर आणि हैदराबाद संस्थान - डॉ. शेषराव नरवाडे</ref> == बुद्ध जयंतीचे प्रणेते == [[File:Dr. Ambedkar speaking on Buddha Jayanti on 2 May 1950.jpg|thumb|२ मे १९५० रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे झालेल्या [[बुद्ध जयंती]]च्या कार्यक्रमात बोलतांना बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक [[बुद्ध जयंती]] [[दिल्ली]] येथे साजरी झाली होती. याप्रसंगी आंबेडकरांनी बुद्धांच्या जीवन कार्यावर विचार मांडले. या जयंती समारंभास अनेक देशांचे प्रतिनिधी, भिक्खू संघ व सुमारे वीस हजार लोकांचा समुदायही उपस्थित होता.<ref name="प्रणेते">{{स्रोत बातमी|url=|title=बुद्ध जयंतीचे प्रणेते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=थोरात|first=ॲड. संदिप|date=१७ मे २०१२|work=दैनिक सम्राट|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=४|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९५१ मध्ये आंबेडकरांच्याच अध्यक्षतेखाली तीन दिवसीय बुद्ध जयंती महोत्सव साजरा झाला. इ.स. १९५६ला आंबेडकरांनी आपल्या आयुष्यातील शेवटची बुद्ध जयंती दिल्लीतच साजरी केली. आंबेडकरांनी दिल्लीशिवाय महाराष्ट्रातही बुद्ध जयंतीस इ.स. १९५३ पासून सुरुवात केली. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांच्या अध्यक्षतेखाली व प्रमुख उपस्थितीत बुद्ध जयंतीचे महाराष्ट्रात भव्य कार्यक्रम झाले. महाराष्ट्रातले बुद्ध जयंतीचे कार्यक्रम प्रामुख्याने मुंबईत झाले. भारतात व महाराष्ट्रात बुद्ध जयंती महोत्सवाच्या परंपरेची सुरुवात आंबेडकरांनी केली, म्हणून त्यांना भारतातील सार्वजनिक बुद्ध जयंती महोत्सवाचे प्रणेते समजले जाते.<ref name="प्रणेते" /> ''इतर सर्व धर्म संस्थापकांच्या जन्मदिनी देशात सुट्टी मिळते. मग मानवतेचा महान संदेश देण्याऱ्या तथागत बुद्धांच्या जयंतीस सुट्टी का नाही? एक तर नियोजित सुट्ट्यातील एक सुट्टी कमी करा अथवा एक सुट्टी वाढवून आम्हाला द्या.'' अशी आग्रही मागणी डॉ. आंबेडकरांनी तत्कालीन केंद्र सरकारकडे केली होती. बुद्ध जयंती दिनी सार्वजनिक सुट्टी असावी ही १९४२ पासूनच मागणी होती. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे व दबावामुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्ध जयंती निमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली. महाराष्ट्र सरकारने मात्र त्या वर्षी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली नाही. या सर्व बाबींचा उल्लेख आंबेडकरांनी १९५३ च्या आपल्या मुंबईतील बुद्ध जयंती कार्यक्रमाच्या भाषणात स्वतः केला आहे.<ref name="प्रणेते" /> == बौद्ध धम्मात धर्मांतर== {{मुख्य|नवबौद्ध चळवळ|नवयान|बावीस प्रतिज्ञा|बौद्धधम्म प्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}{{हे सुद्धा पहा|नवबौद्ध|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन|दीक्षाभूमी|दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar addressing his followers during 'Dhamma Deeksha' at Deekshabhoomi, Nagpur 14 October 1956.jpg|thumb|१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी, नागपूर येथे धम्म दीक्षा सोहळ्यामध्ये आपल्या अनुयायांना उद्देशून बोलताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dr. Ambedkar being administered 'Dhamma Deeksha' by Bhante Chandramani (from Kushinara) at Nagpur on 14 October 1956.jpg|thumb|कुशीनाराचे भिक्खू महास्थविर चंद्रमणी यांचेकडून दीक्षा ग्रहण करताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dikshabhumi.jpg|left|thumb|[[नागपूर]] येथील दीक्षाभूमीचा [[स्तूप]]]] '''{{Quote box | quoted = true | bgcolor = #F5F6CE | salign = right | quote = ''मी बुद्धांचा धम्म (बौद्ध धर्म) सर्वोत्तम मानतो. त्याची कोणत्याही धर्माशी तुलना केली जाऊ शकत नाही. विज्ञान मानणाऱ्या आधुनिक माणसाला जर कोणता धर्म आवश्यक वाटत असेल, तर तो फक्त एकच धर्म आहे, तो म्हणजे बौद्ध धर्म. मी गेली तीस वर्षे सर्व धर्मांचा अभ्यास करून या निष्कर्षाप्रत आलो आहे की बौद्ध धर्म हा जगातील सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे.'' | source = ''' ''- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] प्रस्तावनेमधून, ६ मार्च १९५६''' }} आंबेडकरांनी [[हिंदू धर्म]]ात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> पण हिंदुंची मानसिकता बदलण्यास त्यांना अपयश आले. हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव त्यांना झाली.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> तसेच अस्पृश्य हे हिंदूंच्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीतून मुक्त होणार नाही हेही त्यांना जाणवले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यामुळे हिंदू धर्माचा त्याग करणे त्यांच्यासाठी आवश्यक ठरले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार केला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबेडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३"/> सामाजिक कार्यकर्त्या [[रूपा कुलकर्णी-बोधी]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी हिंदू धर्माला सुधारण्याचा बराच प्रयत्न केला. त्यांनी आकसाने बौद्ध धर्मात प्रवेश केलेला नाही. महाडचा सत्याग्रह, काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह ही त्याचीच उदाहरणं आहेत. त्यांनी अनेक हिंदू नेत्यांशी चर्चा केली. त्यात अगदी एस. एम. जोशी, सावरकर, टिळकांचा मुलगा श्रीधर टिळक यांच्याशी चर्चा केली होती.<ref name="ReferenceC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-58900160|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्यामागे काय कारणं होती?|via=www.bbc.com}}</ref> आंबेडकरांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९३५|१९३५]] रोजी [[नाशिक]] जिल्ह्यातील [[येवले|येवला]] या गावी भरलेल्या परिषदेत [[हिंदू धर्म]]ाचा त्याग करण्याची घोषणा केली. धर्मांतराच्या या घोषणेनंतर [[ख्रिश्चन]], [[मुस्लिम]], [[शिख]], [[जैन]], [[बौद्ध]], [[यहूदी]] इत्यादी धर्मांच्या धर्मगुरूंनी आंबेडकरांनी त्यांच्या कोट्यवधी अनुयायांसह आपल्या धर्मात यावे यासाठी निमंत्रणे दिली तर काहींनी आमिषेही दाखवली. बॅरिस्टर [[मोहम्मद अली जिना]] यांनी जयकरांमार्फत आंबेडकरांनी [[इस्लाम]] स्वीकारावा, [[पाकिस्तान]]ाला यावे व पाकिस्तानाचे गव्हर्नर व्हावे असा प्रस्ताव ठेवला होता. तर त्यावेळेचे जगातील सर्वाधिक श्रीमंत संस्थान असलेल्या [[निझाम]]ाने आंबेडकरांनी अनुयायांसह इस्लाम स्वीकारल्यास प्रत्येक व्यक्ती मागे काही कोटी रुपये देण्याचे कबूल केले होते.<ref>{{Citation|last=Zee News|title=Baba Saheb : Documentary on complete personality of Dr Bhimrao Ambedkar {{!}} Part II|date=2016-04-14|url=https://m.youtube.com/watch?t=97s&v=65fxrTaebwQ|accessdate=2018-03-30}}</ref> परंतु त्यांना भारतभूमीतला, विवेकनिष्ट व मानवी मुल्ये जपणारा धर्म हवा होता म्हणून त्यांनी ह्या दोन्ही प्रस्ताव नाकारले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३०७, ३०८, ३०९|language=मराठी}}</ref> ख्रिश्चन धर्माच्या विदेशी धर्मगुरूंनी त्यांना [[ख्रिश्चन धर्म]] स्वीकारण्याती विनंती केली आणि धर्म स्वीकारल्यानंतर जगातील सारेच ख्रिश्चन देश अस्पृश्यांचा सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय स्तर उंचावण्यास मदत करतील अशी हमी दिली होती. महाबोधी सोसायटीकडून [[बौद्ध]] [[भिक्खू]]ंनी त्यांनी [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारावा अशी तार पाठवली होती. हा धर्म [[आशिया]] खंडातील एक प्रमुख धर्म होता. जो तुमचे व तुमच्या अनुयायांची उद्दिष्टे साध्य करेल, असे त्यात लिहिले हाते. आंबेडकर बुद्धिप्रमाण्यवादी होते, त्यांनी सन १९३५ च्या आपल्या धर्मांतरांच्या घोषणेनंतर २१ वर्षे जगातील विविध प्रमुख धर्मांचा अभ्यास केला. त्यानंतर त्यांचा कल मानवतावादी व विज्ञानवादी धर्म म्हणून बौद्ध धम्माकडे वळला.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४०|language=मराठी}}</ref> धर्मांतरापूर्वी मुंबईत १९४५ मध्ये मुंबई येथे [[सिद्धार्थ लॉ कॉलेज, मुंबई|सिद्धार्थ महाविद्यावय]] स्थापन केले.तसेच औरंगाबाद येथे इ.स. १९५० मध्ये [[मिलिंद महाविद्यालय]] सुरू करून त्याच्या परिसरास ''नागसेनवन'' असे नाव दिले. त्यांनी मुंबईतील आपल्या निवासस्थानाला [[राजगृह]] असे नाव दिले. त्यांनी ''१४ ऑक्टोबर १९५६, नागपूर'' हा धर्मांतराचे स्थळ व दिवस जाहीर केला. त्यानंतर भारतातील सर्व राज्यांतून लक्षावधी अस्पृश्य लोक नागपूर येथे धम्म दीक्षेकरिता येऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४०|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html| title=00_pref_unpub|संकेतस्थळ=www.columbia.edu|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref> <span style="color: orange"> <blockquote>बाबासाहब करे पुकार बुद्ध धम्म का करो स्वीकार...</blockquote> <span style="color: blue"> <blockquote>आकाश पाताल एक करो बुद्ध धम्म का स्वीकार करो...</blockquote> अशा घोषणा देत आंबेडकरवाद्यांनी नागपूरात प्रवेश केला. नागपूर शहरात ५ लक्ष आंबेडकरानुयायी आले तेव्हा नागपूर शहराची लोकसंख्या दुप्पट झाली होती. त्या दिवशी [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमी]] होती. [[सम्राट अशोक]] यांनी बौद्ध धम्माचा याच दिवशी स्वीकार केला होता. हे शपथग्रहण सकाळी ९.०० वाजता झाले. [[श्रीलंका|श्रीलंकेचे]] बौद्ध भिक्खू [[महास्थविर चंद्रमणी]] यांचेकडून आंबेडकर व [[सविता आंबेडकर]] यांनी [[त्रिशरण]] व [[पंचशील]] ग्रहण करून धम्मदीक्षा घेतली. त्यांनंतर नवदीक्षित बौद्ध आंबेडकरांनी स्वतः आपल्या सुमारे ५ लक्ष अनुयायांना त्रिशरण, पंचशील आणि [[बावीस प्रतिज्ञा]] देऊन बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=2013-12-06|work=Loksatta|access-date=2018-03-30|language=mr-IN}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://divyamarathi.bhaskar.com/article/EDT-babasaheb-ambedkar-column-2481860.html|title=डॉ. आंबेडकरांचा बौद्ध धम्म|date=2011-10-06|work=marathibhaskar|access-date=2018-03-14|language=mr}}</ref> आंबेडकरांनी १५ ऑक्टोबर रोजी सुद्धा ३ लक्ष अनुयायांना दीक्षा दिली, तर [[चंद्रपूर]] येथे १६ ऑक्टोबर रोजी ३ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. तसेच अकोला येथे ५०० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. तीन दिवसांतच आंबेडकरांनी १० लाखापेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन जगातील बौद्धांची संख्या १० लाखांनी वाढवली.<ref name="auto28">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=१५०|language=मराठी}}</ref> मार्च १९५९ च्या एका अहवालानुसार देशात १.५ ते २ कोटी अस्पृश्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला होता.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|title=Ambedkar and Buddhism|last=Sangharakshita|date=2006|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=9788120830233|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी धम्मदीक्षेसाठी अजब बंगला वस्तुसंग्रहालयातील बुद्धमूर्ती मध्य प्रदेशचे तत्कालीन मुख्यमंत्री तथा काँग्रेस नेते रविशंकर शुक्ला यांच्याकडून मागिवली होती.<ref>{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/babasaheb-ambedkar-had-taken-buddha-idol-from-madhya-pradesh-chief-minister-for-dhamma-daksha-125850294.html|title=बाबासाहेबांनी धम्मदीक्षेसाठी मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांकडून घेतली होती बुद्धमूर्ती|website=Divya Marathi}}</ref> लक्षावधी अनुयायांसह आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावर देशात बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवन झाले. त्यांचे धर्मांतर जगातील एक सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते. आंबेडकरांना ''बौद्ध धर्माचे प्रवर्तक'' तसेच ''बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवक'' म्हणले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३३२|language=मराठी}}</ref> महापरिनिर्वाणापर्यंत आंबेडकरांनी ३० लक्षापेक्षा जास्त लोकांना बौद्ध धर्मात आणण्याचे कार्य केले. [[अशोक|सम्राट अशोकानंतर]] बौद्ध धर्माचे प्रसार कार्य आंबेडकरांएवढे कोणत्याही भारतीयाने केले नाही.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:22 Vows (in Marathi) administered by Most Revered Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar on the occasion of Buddhist Dhamma Deeksha on 14 October 1956 at Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|thumb|right|२२ प्रतिज्ञांचा दीक्षाभूमीवरील स्तंभ]] आंबेडकरांनी बौद्धांना स्वतःच्या [[२२ प्रतिज्ञा]] वदवून घेतल्या. या बौद्ध धर्माचे सार आहेत. यांत बौद्ध धर्मात असलेला हिंदू देवी-देवता व संस्कृतीचा त्याग, बुद्धाचे पंचशील, त्रिशरण, अष्टांगमार्ग, दहा पारमिता, मानवी मूल्ये व तत्त्वे आहेत. या प्रतिज्ञा [[पंचशील]], [[अष्टांगिक मार्ग]] व [[दहा पारमिता]] अनुसरण्याच्या आहेत. आंबेडकरांच्या प्रतिज्ञा या आवाहन स्वरूपातील सूचनांसारखे आहेत. प्रतिज्ञा पाळण्याची ते कठोर सक्त ताकीद देत नाहीत किंवा कठोर भाषा वापरीत नाहीत. या २२ प्रतिज्ञा बौद्ध धर्माचा सांस्कृतिक भाग म्हणून महत्त्वाच्या आहेत.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४९|language=मराठी}}</ref> अर्थतज्ज्ञ आणि राज्यसभेचे खासदार [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी बौद्ध धर्माचा स्वीकार केल्यावर त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्याचे त्यांचे उद्दिष्ट पूर्ण झाले नाही. १४ ऑक्टोबर नंतर मुंबईत धर्मांतराचा मोठा सोहळा ठेवण्यात आला होता. त्यात प्रल्हाद केशव अत्रेंपासून अनेक नेते त्यात सहभागी होणार होते. मात्र त्यात डॉ. आंबेडकरांना सहभागी होता आले नाही. आम्ही बौद्ध धर्म स्वीकारला पण तो आचरण्यात आणण्याची यंत्रणा त्यांना उभारता आली नाही. ती यंत्रणा उभी राहिली मात्र आपापल्या पद्धतीने. अनेक ठिकाणी बौद्ध धर्माचे आचरण करण्यात येते पण त्याबद्दल प्रत्येकाची थिअरी असते. हे पद्धतशीरपणे व्हायला हवे होते, ते झाले नाही हे मान्य करावं लागेल."<ref name="ReferenceC"/> === आंबेडकरानंतर बौद्ध समाज === आंबेडकरांच्या निधनानंतर मुंबईहून त्यांच्या अस्थी [[दिल्ली]]ला नेण्यात आल्या. तेथे एक आठवड्यानंतर धर्मांतराचा कार्यक्रम होऊन ३०,००० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. नंतर अस्थींचे अनेक विभाजन केले गेले आणि त्यांचे भाग [[आग्रा]] सहित देशातील प्रमुख शहरात पाठवले गेले आणि प्रत्येक शहरात ठिकठिकाणी धर्मांतराचे कार्यक्रम झाले. अशाप्रकारे नागपूर येथील सामूदायिक धर्मांतरांची चळवळीची गती पुढे चालू राहिली. ७ डिसेंबर १९५६ ते १० फेब्रुवारी १९५६ पर्यंतच्या काळात [[मुंबई]], [[आग्रा]], [[दिल्ली]] यांसह देशातील वीस पेक्षा अधिक शहरांत धर्मांतराचे कार्यक्रम घडून आले. आंबेडकर यांच्या हस्ते दीक्षा घेतलेल्या १०,००,००० बौद्धांद्वारे दीक्षित नवबौद्धांची संख्या ४०,००,००० झाली.<ref name="auto55">{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Ambedkar and Buddhism|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|प्रकाशक=Motilal Banarsidass Publishe|भाषा=en|दिनांक=2006}}</ref> १९५१ च्या जनगणनेनुसार सर्व भारतात अवघे १,८०,८२३ बौद्ध होते. त्यापैकी [[महाराष्ट्र]]ात २,४८७, [[पंजाब]]ात १,५५०, [[उत्तर प्रदेश]]ात ३,२२१, [[मध्य प्रदेश]]ात २,९९१ आणि बाकीचे बहुतेक सर्व बौद्ध ईशान्य भारतात होते. इ.स. १९५१ ते १९६१ या दशतकात महाराष्ट्रातील बौद्धांची अधिकृत संख्या २,४८७ वरून २७,८९,५०१ पर्यंत पोहोचली. तर १९५१ ते १९६१ मध्ये भारतातील अधिकृत बौद्धांची लोकसंख्या १,६७१ टक्क्यांनी वाढून १,८०,८२४ वरून ३२,५०,२२७ पर्यंत पोहोचली होती. धर्मांतरापूर्वी महाराष्ट्रातील [[अनुसूचित जाती]]त महारांचे प्रमाण ७०% इतके होते. धर्मांतरामुळे त्यांची विभागणी ३५% बौद्ध, व ३५% हिंदू महार अशी झाली.<ref name="auto28" /><ref name=":0" /><ref>भारतीय जनगणना, १९५१ व १९६१</ref> ही सरकारी जनगणनेची आकडेवारी होती पण प्रत्यक्षात मात्र भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची लोकसंख्या ही या जनगणनेतील बौद्ध लोकसंख्येपेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक होती.<ref name="auto55"/> मार्च १९५९ पर्यंत भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची संख्या जवळ जवळ १.५ ते २ कोटी होती, जी भारतातील ४.५% लोकसंख्या होती.<ref name="auto55"/> २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी ८७% पेक्षा जास्त लोक हे आंबेडकरवादी बौद्ध आहेत, ज्यांचे पूर्वज १९५६ मध्ये बौद्ध धर्मात परिवर्तित झाले होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/dalits-who-converted-to-buddhism-better-off-in-literacy-and-well-being/745230/|title=Dalits who converted to Buddhism better off in literacy and well-being: Survey|date=2 July 2017}}</ref><ref>Peter Harvey, ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices'', p. 400. Cambridge University Press, 2012, {{ISBN|978-052185-942-4}}</ref><ref>''The New York Times guide to essential knowledge: a desk reference for the curious mind''. Macmillan 2004, page 513.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism|title=Dalits Are Still Converting to Buddhism, but at a Dwindling Rate|date=17 June 2017|website=The Quint}}</ref> == मृत्यू == {{मुख्य|चैत्यभूमी|महापरिनिर्वाण दिन|डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक}} [[चित्र:Maha Parinirvana of Dr. Babasaheb Ambedkar 05.jpg|thumb|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण]] [[चित्र:The ocean of people waving the mortal remains of Dr. Babasaheb Ambedkar towards the 'Chaitya Bhoomi', Mumbai, which had never been seen in the history (7 December 1956).jpg|thumb|आंबेडकरांची मुंबईतील अंत्ययात्रा, ७ डिसेंबर १९५६]] [[चित्र:Chaitya Bhoomi, Mumbai – Samadhi place of Dr. Babasaheb Ambedkar.jpg|thumb|[[चैत्यभूमी]], आंबेडकरांचे समाधी स्थळ]] [[नागपूर]] व [[चंद्रपूर]] येथील धर्मांतराचे झाल्यावर आंबेडकर [[दिल्ली]]ला परतले. त्यानंतर काही आठवड्यात २० नोव्हेंबर १९५६ मध्ये ते [[नेपाळ]]मधील [[काठमांडू]]ला ‘‘वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट‘’च्या चौथ्या परिषदेस हजर राहिले. तेथे त्यांनी ‘‘[[बुद्ध]] की [[कार्ल मार्क्स]]‘’ या विषयावर भाषण केले. त्यात त्यांनी ''भगवान बुद्धाचा मार्ग मार्क्स पेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्यात प्रेम, न्याय, बंधुत्व, विज्ञानवाद असून तो शोषण समाप्त करू शकतो'' असे सांगितले. आपल्या परतीच्या प्रवासात त्यांनी [[बनारस]]मध्ये दोन भाषणे दिली. दिल्लीमध्येही त्यांनी विविध बौद्ध समारंभांत भाग घेतला. त्यानंतर त्यानी राज्यसभेच्या अधिवेशनात भाग घेतला आणि आपल्या ‘‘भगवान बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स’‘ या पुस्तकाचे शेवटचे प्रकरण लिहून पूर्ण केले. ५ डिसेंबरच्या सायंकाळी ‘‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’‘ या ग्रंथाच्या प्रास्ताविक आणि परिचय या दोन प्रकरणांच्या प्रती आणून त्यांनी रात्री त्यांची तपासणी केली. दुसऱ्या दिवशी पहाटे १२.१५ वाजता [[६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी दिल्लीला निवासस्थानी त्यांचे निधन ([[महापरिनिर्वाण]]) झाले. त्यावेळी त्यांचे वय ६४ वर्ष आणि ७ महिन्याचे होते. दिल्लीहून विशेष विमानाने त्यांचे पार्थिव [[मुंबई]]ला आणण्यात आले. मुंबई हे ठिकाण अत्यंविधीसीठी निश्चित झाले त्यानंतर देशभरातील त्यांचे अनुयायी मिळेल त्या साधनाने मुंबईला येऊ लागले. आंबेडकर यांच्या धर्मांतरानंतरच्या सात आठवड्यांत त्यांनी बौद्ध धम्माच्या प्रचारासाठी मोठे कार्य केले. आंबेडकरांची अंत्ययात्रा राजगृह (हिंदू कॉलनी), दादर येथून दुपारी १.४० वाजता निघाली. दादर व्हिन्सेन्ट रोड (आताचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड), पोयबावडी, [[परळ]], एलफिन्स्टन ब्रिज, सयाी रोड, गोखले रोड (उत्तर व दक्षिण), रानडे रोडवरून दादर चौपाटीवरील हिंदू स्मशानभूमीत (आता चैत्यभूमी) सायकांळी ६ वाजता पोहोचली. चार मैल लांबीच्या या त्यांच्या अंत्ययात्रेत देशभरातून १५ लाखांवर लोक सामील झाले होते. ७ डिसेंबर १९५६ रोजी सायंकाळी ७.५० वाजता त्यांच्यावर [[मुंबई]] मध्ये बौद्ध पद्धतींनी अंत्यसंस्कार करण्यात आले. मुंबई हे त्यांच्या जीवनकार्यातील अधिकांश काळ मुख्यालय होते आणि तेथेच त्यांचे अजूनही सर्वात जास्त अनुयायी होते. मुंबई शहरातील ती सर्वात मोठी अत्यंयात्रा होती. त्यानंतर दहनसंस्कारास उपस्थित राहिलेल्यापैंकी एक लाख लोक त्यांच्या अस्थींबरोबर तैनातीने राजगृहापर्यंत गेले. परंतु दहनभूमी सोडण्यापूर्वी त्यांनी आंबेडकरांच्या इच्छेची पूर्ती करण्यासाठी म्हणून बौद्ध धम्माचा स्वीकार करण्याचा आग्रह धरला. त्यानुसार दीक्षा समारंभाचा कार्यक्रम होऊन तेथे उपस्थित असलेल्या बौद्ध भिक्खूंपैकी महापंडित डॉ. [[भदंत आनंद कौसल्यायन|आनंद कौसल्यायन]] यांनी त्रिशरण व पंचशील देऊन त्याच ठिकाणी १० लाख लोकांना बौद्धधम्माची दीक्षा दिली. एकाच वेळी दहा लक्षांवरील लोकांचे धर्मांतर हे जगातील सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते.<ref name=":0" /> आंबेडकरांचे दिल्लीमध्ये आपल्या निवासस्थानी महापरिनिर्वाण झाले होते, तेथे भारत सरकारने [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] निर्माण केले आहे. याला 'महापरिनिर्वाण स्थळ' म्हणूनही ओळखले जाते. १३ एप्रिल २०१८ रोजी भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते स्मारकाचे लोकार्पन करण्यात आले. या स्मारकाच्या इमारतीची रचना पाने उघडलेल्या [[भारतीय संविधान]]ाच्या पुस्तकाप्रमाणे असून हा आकार "ज्ञानाच्या शोधाचे प्रतीक" आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारकाचं पंतप्रधानांच्या हस्ते लोकार्पण|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-20|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921220028/https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-pm-modi-inaugurate-dr-ambedkar-national-memorial-in-delhi-17818230.html| title=पीएम मोदी ने अंबेडकर स्मारक का किया उद्घाटन, बोले- भ्रम फैलाती है कांग्रेस|access-date=2020-01-20|language=hi}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === {{मुख्य|आंबेडकर कुटुंब}} [[चित्र:Rajagriha, Bombay, February 1934. (L to R) Yashwant, BR Ambedkar, Ramabai, Laxmibai, Mukundrao, and Tobby.jpg|thumb|right|300px|इ.स. १९३४ मध्ये मुंबईतील [[राजगृह]] येथील [[आंबेडकर कुटुंब]]ीय. चित्रात डावीकडून – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (मुलगा), बाबासाहेब, [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] (पत्नी), लक्ष्मीबाई (वहिणी; आनंदरावांची पत्नी), मुकंदराव (पुतण्या) व खाली बसलेला कुत्रा टॉब्बी.]] [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाईंना]] आंबेडकरांच्या पत्नी होत. त्यांनी रमाबाईंना लिहायला वाचायला शिकवले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८०|language=मराठी}}</ref> रमाबाई व बाबासाहेब यांना एकूण पाच अपत्य झाली – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]], गंगाधर, रमेश, इंदू (मुलगी) व राजरत्न. यशवंत खेरीज इतर चार अपत्ये त्यांच्या वयाची दोन वर्षे पूर्ण होण्याच्या आतच दगावली. [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (१९१२–१९७७) हा एकमेव त्यांचा वंशज होता.<ref>{{Cite book|title=दलित समाजाचे पितामह डॉ. भीमराव आंबेडकर|last=जोगी|first=डॉ. सुनिल|publisher=डायमंड बुक्स|year=२००७|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Dr. B.R. Ambedkar with wife Dr. Savita Ambedkar in 1948.jpg|thumb|right|इ.स. १९४८ मध्ये दिल्ली येथे द्वितीय पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] सोबत बाबासाहेब आंबेडकर]] इ.स. १९३५ मध्ये दीर्घ आजारानंतर आंबेडकरांच्या पत्नी [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांचे निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/tyagmurti-ramabai/articleshow/69513517.cms| title=त्यागमूर्ती रमाई! - tyagmurti ramabai|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-today-is-ramabai-ambedkar-death-anniversary/531810| title=आज का इतिहास: आज हुआ था बाबा साहब भीमराव की पत्नी रमाबाई आंबेडकर का निधन|दिनांक=2019-05-27|संकेतस्थळ=Zee Hindustan|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> १९४० च्या दशकात [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचा]] मसुद्याचे काम पूर्ण करतावेळी डॉ. आंबेडकर खूप आजारी होते. त्यांच्या पायांमध्ये मज्जासंस्थाजन्य वेदना होत होत्या, त्यामुळे त्यांना रात्री झोप येत नसे. ते [[इन्सुलिन]] आणि [[होमिओपॅथी]]ची औषधे घेत होते.<ref>{{Cite news|url=https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|title=The Woman Behind Dr. Ambedkar – Why Are Our Women Denied Their Rightful Place In History?|date=22 May 2018|work=Women's Web: For Women Who Do|access-date=13 November 2018|language=en-US|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503070902/https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|url-status=dead}}</ref> यावर उपचार घेण्यासाठी ते मुंबईला गेले आणि तेथे त्यांची डॉ. [[शारदा कृष्णराव कबीर]] यांच्याशी भेट झाली. कबीर या पुण्याच्या [[सारस्वत]] [[ब्राह्मण]] कुटुंबातील होत्या.<ref>{{Cite book|title=Maaisahebanche Agnidivya|last=Sukhadeve|first=P. V.|publisher=Kaushaly Prakashan|year=|isbn=|location=|pages=15|language=Marathi}}</ref> डॉ. कबीर यांची आंबेडकरांची वैद्यकीय काळजी घेतली. पुढे आंबेडकरांनी कबीरांशी १५ एप्रिल, १९४८ रोजी [[नवी दिल्ली]] येथील आपल्या निवासस्थानी नोंदणी पद्धतीने विवाह केला. विवाहसमयी आंबेडकरांचे वय ५७ वर्ष तर शारदा कबीर यांचे वय ३९ वर्ष होते.<ref>{{cite book |last=Keer |first=Dhananjay |title=Dr. Ambedkar: life and mission |year=2005 |origyear=1954 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |pages=403–404 |isbn=81-7154-237-9 |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA394 |accessdate=13 June 2012}}</ref> विवाहानंतर शारदा कबीरांनी '[[सविता आंबेडकर|सविता]]' हे नाव स्वीकारले.<ref>{{cite web | last=Pritchett | first=Frances |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | title=In the 1940s | accessdate=13 June 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623190913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | archivedate=23 June 2012 | df=dmy-all }}</ref> सविता आंबेडकरांना अपत्य नव्हते. आंबेडकरानुयायी लोक सविता आंबेडकरांना आदराने 'माई' किंवा 'माईसाहेब' म्हणत असत. मुंबईमध्ये २९ मे, २००३ रोजी वयाच्या ९३व्या वर्षी सविताबाईंचे त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |title=Archived copy |accessdate=20 जून 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210075024/http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |archivedate=10 December 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|title=00_pref_unpub|last=Pritchett|first=Frances|website=Columbia.edu|access-date=11 January 2020|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-buddha-and-his-dhamma-dr-b-r-ambedkar-1594868/|title=उपोद्घाताची कथा..|date=3 December 2017|work=Loksatta|access-date=11 January 2020|language=mr-IN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-expresses-grief-over-death-of-savita-ambedkar/articleshow/47857884.cms|title=PM expresses grief over death of Savita Ambedkar – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/b-r-ambedkars-widow-passes-away/articleshow/47838403.cms|title=B R Ambedkar's widow passes away – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref> यशवंत आंबेडकरांचा विवाह [[मीरा आंबेडकर|मीरा]] यांचेशी झाला. त्यांना एकूण चार अपत्ये झाली, ती पुढील प्रमाणे : [[प्रकाश आंबेडकर|प्रकाश]] (बाळासाहेब), रमाबाई, [[भीमराव यशवंत आंबेडकर|भीमराव]] व [[आनंदराज आंबेडकर|आंनदराज]]. प्रकाश आंबेडकरांचे लग्न अंजली यांचेशी झाले असून त्यांना [[सुजात आंबेडकर|सुजात]] हा एक मुलगा आहे. तर रमाबाईंचा विवाह प्राध्यापक व अभ्यासक [[आनंद तेलतुंबडे|आनंद तेलतुबंडे]] यांचेशी झालेला असून त्यांना दोन मुली आहेत. भीमराव यांना एक मुलगी आहे व आनंदराज यांनाही दोन मुलगे आहेत. आंबेडकरांचा पुतण्या आनंदराव यांचे नातू [[राजरत्न आंबेडकर|राजरत्न]] आहेत, जे सध्या [[भारतीय बौद्ध महासभा|भारतीय बौद्ध महासभेचे]] राष्ट्रीय अध्यक्ष आहेत. [[आंबेडकर कुटुंब]]ातील हे सदस्य मात्र राजकारण, समाजकारण व [[आंबेडकरवादी चळवळ]]ीशी, तसेच बौद्ध चळवळींमध्ये काम करतात. === भाषाज्ञान === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar written a letter to the Bonn University in fluent German language.jpg|thumb|300px|right|२५ फेब्रुवारी १९२१ रोजी जर्मनीतील बॉन विद्यापीठात शिक्षण घेण्यासाठी आंबेडकरांनी तिथल्या प्रशासनास अस्खलित जर्मन भाषेत लिहिलेले पत्र.<ref name="auto29">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/dr-babasaheb-ambedkar-autobiography-marathi-articles-1452080/|title=डॉ. आंबेडकर चरित्रातील अज्ञात जर्मन दुवा!|date=21 एप्रिल 2017|website=Loksatta|url-status=live}}</ref>]] आंबेडकर हे [[बहुभाषी]] होते. ते [[मराठी भाषा|मराठी]], [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] अशा अकरा पेक्षा अधिक अनेक भारतीय व विदेशी भाषा शिकलेले होते. यापैकी इंग्रजी, हिंदी, गुजराती, व मराठीसह अनेक [[भाषा]]ंवर त्यांचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१, ८१, ८८, ८९, ९०|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=२०, २३, १४४, १४९, १५०|language=मराठी}}</ref> जर्मन व फ्रेंच भाषा त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठात आत्मसात केल्या.<ref name="auto29" /> === देव आणि धर्माबद्दल विचार === आंबेडकर [[नास्तिकता|नास्तिक]] होते. त्यांचा [[देव|देवावर]] अजिबात विश्वास नव्हता. पण ते [[निधर्मी]] किंवा [[धर्मविरोधी]] नव्हते, तर समाजासाठी [[धर्म]] आवश्यक आहे, हे त्यांनी मान्य केले. त्यांच्यासाठी धर्म हा [[नैतिक पाठराखण|नैतिक संहिता]], [[समता|समानता]], [[प्रेम]], [[न्याय]] यासारख्या मूल्यांचा संच म्हणून वैध होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/06/phule-ambedkar-ki-vaichariki-aur-virasat_bajrang-bihari-yiwari/|title=फुले-आंबेडकर की वैचारिकी और विरासत|last=तिवारी|first=Bajrang Bihari Tiwari बजरंग बिहारी|date=2016-06-05|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> त्यांनी [[धर्मनिरपेक्षता]] या तत्त्वाचा पुरस्कार केला, तसेच त्यांनी संविधानामार्फत भारतीय राजकीय-सामाजिक समाज जीवनामध्ये हे तत्त्व रुजवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/dr-ambedkar-and-secularism-1167319/|title=डॉ. आंबेडकर आणि धर्मनिरपेक्षता|date=2015-12-06|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुत्व शिकवणारा धर्म मला आवडतो, हे त्यांचे प्रचलित कथन आहे. मानव आणि धर्म या दोघांत तुलना करताना त्यांनी मानवास अधिक महत्त्वाचे ठरवले, तर धर्माला दुय्यम ठरवले. ते असे म्हणाले की, मानव हा धर्मासाठी नसून धर्म हा माणसासाठी आहे. आधुनिक जगामध्ये विज्ञानाच्या कसोटीवर टिकणारा धर्म त्यांना अपेक्षित होता. त्यामुळे त्यांनी बुद्ध धम्माला वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवी मूल्य असणारा जगासाठी सर्वात उपयुक्त धर्म म्हणले आहे. आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांचा कल बौद्ध धम्म अनुसरण्याकडे झुकला, आणि आयुष्याच्या अगदी अंतिम महिन्यांत त्यांनी अधिकृतपणे बौद्ध धम्म स्वीकारला. == पत्रकारिता == {{हे सुद्धा पहा|वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे}} [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Mooknayak'.jpg|thumb|left|मूकनायकचा पहिला अंक, ३१ जानेवारी १९२०]] [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Bahishkrut Bharat' Fortnightly.jpg|thumb|right|[[बहिष्कृत भारत]]चा २३ डिसेंबर १९२७ रोजीचा अंक]] २०२० मध्ये प्रकाशित झालेल्या वृत्तानुसार आंबेडकर प्रभावी पत्रकार व संपादक होते,<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2020/01/mooknayak-100-years-journalism-ambedkar-hindi/|title=डॉ. आंबेडकर की पत्रकारिता : ‘मूकनायक’ से ‘प्रबुद्ध भारत’ की यात्रा|first=Siddharth|last=सिद्धार्थ|date=26 January 2020|website=फॉरवर्ड प्रेस}}</ref> वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून समाजोन्नती करण्यासाठी त्यांनी एकूण ५ वृत्तपत्रे सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/07/ambedkars-journalism-and-its-significance-today/| title=Ambedkar’s journalism and its significance today|last=चौबे|पहिले नाव=Kripashankar Chaube कृपाशंकर|दिनांक=2017-07-05|संकेतस्थळ=Forward Press|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|title=Dr. Ambedkar As A Journalist|दिनांक=2018-03-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107153507/https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto49">https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand17/index.php/23-2015-01-15-05-42-45/9964-2012-06-14-09-33-10?showall=&start=12</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421155319/http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html| title=पत्रकार आंबेडकर|संकेतस्थळ=www.mahamtb.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714075733/https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/104917|title=Dr Ambedkar as a journalist a study|date=31 December 2002}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.beedlive.com/newsdetail.php| title=beedlive|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.beedlive.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202120210/http://www.beedlive.com/newsdetail.php|archive-date=2020-02-02|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref><ref name="auto14">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर एक बहुआयामी व्यक्तीमत्त्व - डॉ. गंगाधर पानतावणे|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210546/https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|archive-date=2019-01-03|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> ते त्यांच्या मते ''कोणतीही चळवळ यशस्वी होण्यासाठी तिला वर्तमानपत्राची आवश्यकता असते. ज्या चळवळीचे वर्तमानपत्र नसेल तिची अवस्था पंख तुटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे होते.'' त्यांनी आपल्या चळवळीत वेगवेगळ्या कालावधीत पाच वर्तमानपत्रे वापरली.<ref name="auto49" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/|title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|date=2017-02-10|work=फॉरवर्ड प्रेस|access-date=2018-03-26|language=hi-IN}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|website=prahaar.in|language=en-US|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133834/http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|url-status=dead}}</ref> ३१ जानेवारी १९२० रोजी, आंबेडकरांनी अस्पृश्यांवरील अन्याय दाखविण्यासाठी ''[[मूकनायक]]'' हे पहिले [[पाक्षिक]] सुरू केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-51311062| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक'ची आजही गरज का आहे?|last=येंगडे|first=सूरज|date=2020-01-31|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> यासाठी त्यांना [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानाचे]] छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांनी आर्थिक मदत केली होती. ३ एप्रिल, इ.स. १९२७ रोजी त्यांनी ''[[बहिष्कृत भारत]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. त्यांनी २९ जून १९२८ रोजी ''[[समता (वृत्तपत्र)|समता]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. हे [[समाज समता संघ|समाज समता संघाचे]] मुखपत्र होते. २४ फेब्रुवारी १९३० रोजी त्यांनी [[जनता (वृत्तपत्र)|जनता]] तर ४ फेब्रुवारी १९५६ मध्ये [[प्रबुद्ध भारत]] हे वृत्तपत्र सुरू केले. इ.स. १९४४ मध्ये आंबेडकरांनी "आम्ही शासनकर्ती जमात बनणार" या शीर्षकाखाली ''जनता'' वृत्तपत्रात लेख लिहिला. या वृत्तपत्रांद्वारे आपल्या विचारांनी त्यांनी स्पृश्य आणि अस्पृश्यांना जागृत केले. त्यांची प्रत्रकारिता प्रभावी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|title=पत्रकार आंबेडकर|website=mahamtb.com|language=en|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133957/http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकर हे इंग्रजी भाषेचे विद्वान होते, परंतु त्यावेळी महाराष्ट्रातील बहुतांश दलित जनता केवळ मराठी वाचत असे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/| title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|last=राजबहादुर|पहिले नाव=Raj Bahadur|दिनांक=2017-02-10|संकेतस्थळ=फॉरवर्ड प्रेस|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यामुळे त्यांनी ही सर्व पाक्षिके व साप्ताहिके मराठी भाषेमध्ये प्रकाशित केली. [[गंगाधर पानतावणे]] यांच्या १९८७मधील आंबेडकरांया पत्रकारितेवरील पी.एच.डी. शोध प्रबंधानुसार"या मुकनायकाने (आंबेडकर) बहिष्कृत भारतामधील लोकांना प्रबुद्ध भारताकडे नेले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे महान पत्रकार होते."<ref name="auto14" /> == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Dr. Ambedkar with Mr. Wallace Stevens at Columbia University, New York (USA), while receiving LL.D. (Doctorate of Laws) for being the 'Chief Architect of the Constitution of India'.jpg|thumb|५ जून १९५२ रोजी, आंबेडकर [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाची मानध एलएल.डी. ही डॉक्टरेट पदवी स्वीकारल्यानंतर त्यांच्यासोबत [[वॅलन्स स्टीव्हन्स]].]] [[चित्र:D.Litt. Degree Certificate of Dr. B. R. Ambedkar from Osmania University.jpg|thumb|१२ जानेवारी १९५३ रोजी, हैदराबादच्या [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाकडून आंबेडकर यांना दिलेली डी.लिट्. ही मानद पदवी]] === राष्ट्रीय सन्मान === * '''भारतरत्न''' : सन १९९० मध्ये आंबेडकरांना मरणोत्तर "[[भारतरत्न]]" हा देशाच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite news|url=https://www.mapsofindia.com/my-india/india/list-of-bharat-ratana-award-winners|title=List of Bharat Ratna Award Winners 1954–2017|date=12 July 2018|work=My India|access-date=17 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|title=List Of Bharat Ratna Awardees|website=bharatratna.co.in|access-date=17 January 2020|archive-date=2018-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124205711/http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना भारतरत्न देण्याचे [[भारत सरकार]]ने एप्रिल १९९० च्या पहिल्या आठवड्यात जाहिर केले. आणि [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] रोजी त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] या पुरस्काराने गौरवले गेले. डॉ. आंबेडकरांना दिलेला ‘[[भारतरत्न]]' पुरस्कार भारताचे राष्ट्रपती [[रामस्वामी वेंकटरमण]] यांचे हस्ते डॉ. [[सविता आंबेडकर]] यांनी स्वीकारला. [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] हा त्यांचा शताब्धी जयंती दिन होता. हा पुरस्कार सोहळा [[राष्ट्रपती भवन]]ातील दरबार हॉल/ अशोक हॉलमध्ये संपन्न झाला होता.<ref>{{Cite book|title=माईसाहेबांचे अग्निदिव्य|last=सुखदेवे|first=पी.व्ही.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> === मानद पदव्या === * '''डॉक्टर ऑफ लॉ''' (एलएलडी) : ही सन्माननीय पदवी ५ जून १९५२ रोजी अमेरिकेतील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली. 'भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, मंत्रिमंडळाचे सदस्य आणि राज्यसभेचे सदस्य, भारताच्या प्रमुख नागरिकांपैकी एक, एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचा शूर समर्थक' असे कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना दिलेल्या मानपत्रात संबोधण्यात आले आहे.<ref>{{cite web|url=https://globalcenters.columbia.edu/content/bhimrao-ramji-ambedkar|title=Bhimrao Ramji Ambedkar {{!}} Columbia Global Centers|website=globalcenters.columbia.edu|access-date=13 November 2018}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७९|language=मराठी}}</ref> * '''डॉक्टर ऑफ लिटरेचर''' (डी.लिट.) : ही सन्माननीय पदवी १२ जानेवारी १९५३ रोजी [[तेलंगाणा]] राज्यातील हैदराबादमधील [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७|language=मराठी}}</ref> === बौद्ध उपाध्या === भारतीय बौद्ध विशेषतः [[नवयान]]ी अनुयायी आंबेडकरांना '[[बोधिसत्त्व]]' व '[[मैत्रेय]]' मानतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy| title= The Ideology of Religious Studies|दुवा=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|प्रकाशक= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese| title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |दुवा=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|प्रकाशक=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/sampadakiya/sudhir-maske-article-dr-br-ambedkar-241452|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: प्रज्ञा, शिल, करुणेचा महासागर ! &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> इ.स. १९५५ मध्ये, [[काठमांडू]], [[नेपाळ]] येथे झालेल्या जागतिक बौद्ध परिषदेत सहभागी बौद्ध [[भिक्खू]]ंनी त्यांना 'बोधिसत्व' ही उपाधी प्रदान केली. त्यानंतर [[दलाई लामा]] एकदा डॉ. आंबेडकरांना भेटले असता दलाई लामांनी सुद्धा त्यांना 'बोधिसत्व' संबोधले होते. === टपाल तिकिटे === [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल]]ने इ.स. १९६६, १९७३, १९९१, २००१ आणि २०१३ मध्ये आंबेडकरांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांची टपाल तिकिटे काढली होती. याशिवाय इ.स. २००९, २०१५, २०१६ व २०१७ मध्ये त्यांना अन्य टपाल तिकिटांवर चित्रित केले गेले आहे.<ref>[https://colnect.com/en/stamps/years/country/8663-India/item_name/Ambedkar Ambedkar on stamps]. colnect.com</ref><ref>[[commons:Category:B. R. Ambedkar on stamps|B. R. Ambedkar on stamps]]. commons.wikimedia.org</ref> === नाणे === * इ.स. १९९० मध्ये, भारत सरकारने आंबेडकरांची १००वी जयंती साजरी करण्याकरिता त्यांच्या सन्मानार्थ ₹१ चे नाणे काढले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|title=Dr Bhimrao Ambedkar centenary special coin commemoration (1990):- – Dr. Antiques|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801165142/https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांची १२५व्या जयंतीच्या निमित्ताने ₹१० आणि ₹१२५ची नाणी २०१५ मध्ये काढले गेले होते. या सर्व नाण्यांवर एका बाजूला आंबेडकरांचे चित्र कोरलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/economy/pm-narendra-modi-releases-rs-10-rs-125-commemorative-coins-honouring-dr-babasaheb-ambedkar/175185/|title=PM Narendra Modi releases Rs 10, Rs 125 commemorative coins honouring Dr Babasaheb Ambedkar|date=6 December 2015|website=The Financial Express|access-date=16 January 2019}}</ref> === तैलचित्रे === * [[मंत्रालय]] (महाराष्ट्र) : मंत्रालयाच्या इमारतीत आंबेडकरांचे तैलचित्र व त्यासोबत संविधान प्रस्ताविकेचे अनावरण ९ सप्टेंबर २०१९ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांच्या हस्ते करण्यात आले. हे तैलचित्र रमेश कांबळे यांनी साकारले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |title=बाबासाहेबांचे तैलचित्र |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20230402011910/https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |विदा दिनांक=२ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |title=Chief Minister Devendra Fadnavis unveiled an oil painting of Dr Babasaheb Ambedkar |लेखक= |दिनांक= |भाषा=इंग्रजी | संकेतस्थळ= Nagpur Today |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210302171245/https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |विदा दिनांक=२ मार्च २०२१}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/mumbai/inauguration-of-dr-babasaheb-ambedkars-oil-portrait-in-mantralaya/mh20190911082310089|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तैलचित्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते अनावरण|first=E. T. V.|last=Bharat|date=11 सप्टें, 2019|website=ETV Bharat News}}</ref> === द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम === सन २००४ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने आंबेडकरांचा सर्वश्रेष्ठ विद्वान म्हणून सन्मान केला. इ.स. २००४ मध्ये आपल्या स्थापनेला २५० वर्ष पूर्ण झाले त्यानिमित्ताने कोलंबिया विद्यापीठाने आपल्या विद्यापीठात आजपर्यंत शिकलेल्या सर्वात बुद्धिमान अशा शंभर सर्वश्रेष्ठ विद्यार्थ्यांची 'द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम' नावाने एक यादी प्रसिद्ध केली आहे, ज्यात 'भीमराव आंबेडकर' हे नाव पहिल्या स्थानावर होते. यावेळी विद्यापीठाने आंबेडकरांचा उल्लेख "आधुनिक भारताचा निर्माता" असा केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|title=कोलंबिया विद्यापीठात महामानवाचा गौरव &#124; News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804065118/https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|website=c250.columbia.edu|access-date=2018-03-19}}</ref> "विश्वविख्यात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ४५० वर्षांच्या इतिसाहात डॉ. आंबेडकर यांच्यासारखा अत्यंत विद्वान विद्यार्थी एकही नव्हता", असे खुद्द विद्यापीठाच्या कुलगुरूंनी मला प्रत्यक्ष सांगितल्याचे [[भालचंद्र मुणगेकर]] यांनी म्हणले.<ref name="auto32">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/babasaheb-understood-by-world-but-not-in-india/articleshow/60819188.cms|title=जगाला बाबासाहेब समजले देशाला नाहीच - babasaheb understood by world, but not in india|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> === गुगल डुडल === [[गुगल]]ने १४ एप्रिल २०१५ रोजी आपले मुख्यपृष्ठ डुडलच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा १२४वा जन्मदिवस साजरा केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |title=Archived copy |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414003026/http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |archivedate=14 April 2015 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last1=Gibbs|first1=Jonathan|title=B. R. Ambedkar's 124th Birthday: Indian social reformer and politician honoured with a Google Doodle|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|accessdate=14 April 2015|publisher=The Independent|date=14 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414000658/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|archivedate=14 April 2015|df=dmy-all}}</ref> हे डुडल [[भारत]], [[अर्जेंटिना]], [[चिली]], [[आयर्लंड]], [[पेरू]], [[पोलंड]], [[स्वीडन]] आणि [[युनायटेड किंग्डम]] या देशांमध्ये चित्रित करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|title=B R Ambedkar 124th birth anniversary: Google doodle changes in 7 countries as tribute|date=14 April 2015|work=द इंडियन एक्सप्रेस |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707224447/http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|title=Google's BR Ambedkar birth anniversary doodle on 7 other countries apart from India|date=14 April 2015|work=dna |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707202543/http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|title=B.R. Ambedkar, a hero of India's independence movement, honoured by Google Doodle|date=14 April 2015|work=Telegraph.co.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105014345/http://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|archivedate=5 January 2016|df=dmy-all}}</ref> === ट्विटर इमोजी === इ.स. २०१७ मध्ये, १२६व्या आंबेडकर जयंतीनिमित्त [[ट्विटर]]कडून खास इमोजी तयार करून आंबेडकरांना अभिवादन करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/twitter-salutes-iconic-dr-ambedkar-with-emoji-hashtags-1451841/| title=बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरकडून खास इमोजी|date=2017-04-13|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/storypage.php?catid=2&newsid=18865198| title=डॉ बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरचे खास हॅशटॅग|date=2017-04-14|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=mr}}</ref> === समर्पित विशेष दिवस === * [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकरांची जयंती "[[ज्ञान दिन]]" म्हणून साजरी केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bhaskar.com/| title=Hindi News; Latest Hindi News, Breaking Hindi News Live, Hindi Samachar (हिंदी समाचार), Hindi News Paper Today|संकेतस्थळ=Dainik Bhaskar|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.majhapaper.com/विषय/%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%a6%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%b8/| title=ज्ञान दिवस Archives|संकेतस्थळ=Majha Paper|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ {{!}} डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=en|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता 'ज्ञान दिवस' म्हणून साजरा होणार {{!}} News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233920/https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना 'ज्ञानाचे प्रतीक' मानले जाते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने इ.स. २०१७ मध्ये आंबेडकर जयंती 'ज्ञान दिन' म्हणून साजरी करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|संकेतस्थळ=aajdinank.com/|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233733/http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mahapolitics.com/%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%82/| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मदिवस ज्ञान दिवस म्हणून होणार साजरा – Mahapolitics|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * [[७ नोव्हेंबर]] हा आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिवस महाराष्ट्रामध्ये '[[विद्यार्थी दिन (महाराष्ट्र)|विद्यार्थी दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो. महाराष्ट्र शासनाने हा निर्णय २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/pune/pune-news-dr-ambedkar-79512| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2020-01-20}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/mumbai/architect-constitution-dr-november-7-student-day-favor-dr-babasaheb-ambedkar/| title=राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रीत्यर्थ ७ नोव्हेंबर ‘विद्यार्थी दिवस’|date=2017-10-28|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर हे आदर्श विद्यार्थी होते, ते विद्वान असूनही त्यांनी स्वतःला आजन्म विद्यार्थी मानले. या दिवशी राज्यातील सर्व [[शाळा]] आणि [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात आंबेडकरांच्या विविध पैलूंवर अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/| title=बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन “विद्यार्थी दिवस’ ओळखला जाणार {{!}} Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.|website=www.dainikprabhat.com|language=en-US|access-date=2020-01-20|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004921/http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkar-admission-day-will-celebrate-as-a-student-day-1576631/| title=आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|date=2017-10-28|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=mr-IN}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ [[भारतीय संविधान दिन]] (राष्ट्रीय विधी दिन) [[२६ नोव्हेंबर]] रोजी साजरा केला जातो.<ref>{{cite web|title=Govt. to observe November 26 as Constitution Day|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/live-pm-modi-at-mumbai-lays-foundation-for-fourth-terminal-at-jnpt/article7749798.ece|publisher=द हिन्दू|accessdate=20 November 2015|date=11 October 2015}}</ref> भारत सरकारने आंबेडकरांचे १२५वे जयंती वर्ष साजरे केले जात असताना त्यांना एक प्रकारची श्रद्धांजली वाहण्यासाठी २६ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पहिला अधिकृत संविधान दिन साजरा केला.<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|website=aajtak.intoday.in}}</ref> संविधानाबाबत जनजगृती करण्यासाठी आणि आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने देशभरात २६ नोव्हेंबर हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref name=IT>{{cite news|title=November 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 November 2015|work=इंडिया टुडे|date=12 October 2015|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Law Day Speech|url=http://supremecourtofindia.nic.in/speeches/lawdayspeech.pdf|publisher=Supreme Court of India|accessdate=20 November 2015}}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने २४ नोव्हेंबर २००८ला आदेश काढून '२६ नोव्हेंबर' हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/nagpur/constitution-day-special-craftsman-e-z-khobragade/| title=संविधान दिन विशेष : शिल्पकार ठरले ई. झेड. खोब्रागडे|last=Tue|पहिले नाव=लोकमत न्यूझ नेटवर्क on|last2=November 26|दिनांक=2019-11-26|संकेतस्थळ=Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=2019 10:34am}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ ५ जुलै हा दिवस 'लॉयर्स डे' (वकील दिन) म्हणून साजरा केला जातो. आंबेडकरांनी ५ जुलै १९२३ रोजी वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/do-not-confine-dr-ambedkar-to-the-constitution/articleshow/71052631.cms| title=डॉ. आंबेडकरांना राज्यघटनेपुरते मर्यादित ठेवू नका|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * आंबेडकरांनी २५ डिसेंबर १९२७ रोजी '[[मनुस्मृती]]' या ग्रंथाचे जाहिरपणे दहन केले होते. त्यामुळे '२५ डिसेंबर' हा दिवस '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' म्हणून पाळला जातो. * आंबेडकरांनी अशोक विजयादशमीच्या दिवशी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे 'बौद्ध धर्म' स्वीकारला होता व तसेच लाखो लोकांना बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली होती. त्यांच्या या कृतीमुळे बौद्ध धर्माचे प्रवर्तन झाले त्यामुळे 'अशोक विजयादशमी' किंवा १४ ऑक्टोबर हा दिवस '[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/dhammchakra-pravartan-din-news-in-marathi-125855855.html|title=दीक्षा घेणाऱ्यांची संख्या हजारोंनी वाढली; दीक्षाभूमीवरील गर्दी मात्र बरीच रोडावली|website=Divya Marathi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/nagpur-news/devendra-fadnavis-nitin-gadkari-to-attend-60th-dhamma-chakra-day-on-october-11-1470283|title=Devendra Fadnavis, Nitin Gadkari To Attend 60th Dhamma Chakra Day On October 11|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|title=55 हजार अनुयायियों ने ली बौद्ध धर्म की दीक्षा,दीक्षाभूमि पर जुटे बौद्ध अनुयायी|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=7 October 2019|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008050952/https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|title=धम्म दीक्षा के लिए नागपुर के साथ दिल्ली-मुंबई और औरंगाबाद भी थे लिस्ट में|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=18 October 2018|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022051529/https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांनी २० मार्च १९२७ रोजी [[महाड सत्याग्रह|महाडचा सत्याग्रह]] केला होता. त्यामुळे २० मार्च हा दिवस "[[सामाजिक सबलीकरण दिन]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite press release | url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rmar2003/20032003/r200320038.html | title=March 20 observed as social empowerment day to commemorate Mahad Satyagrah by Dr. Ambedkar | publisher=Press Information Bureau | date=20 March 2003 | accessdate=29 March 2020}}</ref> == प्रभाव व वारसा == {{हे सुद्धा पहा|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची}} [[चित्र:125 feet Ambedkar Statue in Hyderabad, Telangana (cropped).jpg|इवलेसे|१२५ फुट उंचीचा [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद]]]] [[चित्र:Dr. Ambedkar and the constitution 2015 stamp of India.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|भारताच्या २०१५ च्या टपाल तिकिटावर डॉ. आंबेडकर आणि भारतीय संविधान]] [[चित्र:People paying tribute at the central statue of Bodhisattva Babasaheb Ambedkar in Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University, India.png|180px|इवलेसे|उजवे|[[औरंगाबाद]] येथील [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]ातील आंबेडकरांच्या मध्यवर्ती पुतळ्याला अभिवादन करताना एक आंबेडकरवादी कुटुंब]] [[चित्र:Dr Bhimrao Ramji Ambedkar 1891-1956 Indian crusader for social justice lived here 1921-1922.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|आंबेडकर समर्पित निळी पट्टी, जी लंडन येथील [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]]ाच्या भिंतीवर लावलेली आहे]] डॉ. आंबेडकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे व कर्तृत्त्वाचे मूल्यांकन करताना जगातील अनेक विद्वानांनी त्यांना ''या शतकातील युगप्रवर्तक'' म्हणून संबोधले आहे.<ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. आंबेडकरी प्रणाली आणि आपण|last=लोखंडे|first=डॉ. भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=१३ एप्रिल २०१२|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५ व २७४}}</ref><ref name="लोखंडे २०१२ २२०">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=२२०|language=मराठी}}</ref> त्याच काळातील बंगालचा गव्हर्नर रिचर्ड कॅसे म्हणतो की, डॉ. आंबेडकर बुद्धिमत्तेचा व ज्ञानाचा मूळ झरा आहे.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> तर त्यांना बुद्ध धम्माची दीक्षा देणारे महास्थवीर भदन्त चंद्रमणी त्यांना ''या युगातील भगवान बुद्ध'' म्हणतात.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> [[भालचंद्र मुणगेकर|डॉ. भालचंद्र मुणगेकर]] म्हणतात, की "विसाव्या शतकावर महात्मा गांधींचा निर्विवाद प्रभाव होता, तर प्रचंड विद्वत्ता, ताकद व विचारप्रवर्तक योगदानामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी एकविसावे शतक गाजवले."<ref name="auto32" /> [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "महात्मा गांधी हे 'भारताचे राष्ट्रपिता' होते तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे 'प्रजासत्ताक भारताचे राष्ट्रपिता' होते!"<ref>https://southasiamonitor.org/videogallery-details.php?nid=29402&type=videogallery{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महात्मा गांधींऐवजी आंबेडकर "प्रतिकार आणि सामाजिक प्रबोधनाचे नवे प्रतीक" ठरले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.news18.com/news/opinion/why-ambedkar-has-replaced-gandhi-as-the-new-icon-of-resistance-and-social-awakening-2437333.html|title=Why Ambedkar Has Replaced Gandhi as the New Icon of Resistance and Social Awakening|संकेतस्थळ=www.news18.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांचा सामाजिक-राजकीय सुधारक म्हणून आधुनिक भारतावर मोठा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Barbara R.|last=Joshi|title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement|url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|year=1986|publisher=Zed Books|pages=11–14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|archivedate=29 July 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|first=D.|last=Keer|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|year=1990|publisher=Popular Prakashan|page=61 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|archivedate=30 July 2016|df=dmy-all}}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतातील त्यांच्या सामाजिक-राजकीय विचारांचा राजकारणामध्ये आदर आहे. त्यांच्या पुढाकारामुळे जीवनाच्या विविध क्षेत्रात परिणाम झाला आहे आणि आज भारताची सामाजिक-आर्थिक आणि कायदेशीर प्रोत्साहनांद्वारे सामाजिक-आर्थिक धोरणे, शिक्षण आणि सकारात्मक कृती पाहता भारताचा दृष्टिकोन बदलला आहे. स्वतंत्र भारताचे प्रथम कायदामंत्री म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली आणि संविधानाचा मसूदा तयार करण्याऱ्या मसूदा समितीचे ते अध्यक्ष झाले. त्यांनी वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर पूर्णपणे विश्वास ठेवला आणि जातीरहित समाजाचा पुरस्कार केला. जातिव्यवस्थेवर केलेल्या त्यांच्या विधानांनी त्यांना सनातनी हिंदुंमध्ये विवादास्पद व अलोकप्रिय बनविले. तथापि, दलित व दलितेतर हिंदू समाजावरही त्यांच्या विचारांचा व कार्यांचा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Susan|last=Bayly|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|year=2001|publisher=Cambridge University Press|page=259 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801081134/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|archivedate=1 August 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/unknown-10-factors-of-baba-saheb-ambedkar-1662923/|title=डॉ. बाबासाहेबांच्या या १० गोष्टी तुम्हाला माहित आहेत का?|दिनांक=2018-04-14|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यांच्या बौद्ध धर्मात केलेल्या धर्मांतराने भारतात व परदेशात बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या अभिव्यक्तीमध्ये पुनरुज्जीवन घडून आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक |last1=Naik |first1=C.D |title=Thoughts and philosophy of Doctor B.R. Ambedkar |edition=First |year=2003 |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |isbn=81-7625-418-5 |oclc=53950941 |page=12 |chapter=Buddhist Developments in East and West Since 1950: An Outline of World Buddhism and Ambedkarism Today in Nutshell}}</ref> आंबेडकर हे भारतातील ''निदर्शकांचे प्रतीक'' बनले आहेत. भारतातील राष्ट्रीय स्तरावरील होणाऱ्या निदर्शनांमधील किंवा आंदोलनांमधील निदर्शनकर्ते आंबेडकरांची प्रतिमा हाती घेऊन त्याच्या नावाचा जयघोष करून आपल्या मागण्या सादर करीत असतात.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|title=As India’s Constitution Turns 70, Opposing Sides Fight Over Its Author’s Legacy|website=Time|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128072951/https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|url-status=dead}}</ref> प्रामुख्याने दलितांचे प्रतीक समजले जाणारे आंबेडकर इतर मागासवर्गीयांचेही ([[ओबीसी]]ंचे) प्रतीक बनले आहेत. दलित व आदिवासीखेरीज इतर मागासवर्गीय, अल्पसंख्य, तसेच सवर्ण समाज सुद्धा आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्रोत मानतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dnaindia.com/india/report-why-only-dalit-icon-ambedkar-is-an-obc-icon-too-2204394|title=Why only Dalit icon, Ambedkar is an OBC icon too|last=Srivastava|पहिले नाव=Kanchan|दिनांक=2016-04-21|संकेतस्थळ=DNA India|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-political-consciousness-of-the-upper-castes-also-influenced-by-babasaheb-research-by-babasaheb-bhimrao-ambedkar-university-lucknow-jagran-special-21700565.html|title=दल में नहीं हर दिल में बसे डा.भीमराव आंबेडकर, सवर्णों की राजनीतिक चेतना में भी शामिल हुए बाबा साहेब|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-06-16}}</ref> {{Photomontage | photo1a = Dr Babasaheb Ambedkar at home Rajgriha – 1946.jpg | photo1b = Maharajah_of_Kolhapur_1912.jpg | photo1c = Mphule.jpg | photo1d = | photo2a = | photo2b = | photo2c = | photo2d = | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 480 | text = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[राजर्षी शाहू महाराज]] व [[महात्मा जोतीराव फुले]] | text_background = white }} महाराष्ट्राला तीन प्रमुख [[समाजसुधारक|समाजसुधारकांचा]] वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास "[[फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र]]" असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/only-then-will-dream-maharashtra-shahu-phule-ambedkar-and-yashwantrao-chavan-happen/|title=maharashtra day: ...तरच शाहू, फुले, आंबेडकर अन् यशवंतराव चव्हाणांच्या स्वप्नातील महाराष्ट्र घडेल|last=author/online-lokmat|date=2020-05-01|website=lokmat|language=mr-in|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/phule-shahu-ambedkar-just-for-speech/articleshow/71461791.cms|title=‘फुले-शाहू-आंबेडकर’ भाषणापुरतेच!|website=maharashtra times|language=mr|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/11/shahu-phule-aur-ambedkar-ke-bich-ki-mahatvpurn-kadi/|title=शाहू : फुले और आंबेडकर के बीच की महत्वपूर्ण कड़ी|last=धारा|first=lalitha dhara ललिता|date=2016-11-25|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-in|access-date=2020-08-05}}</ref> भारतात आणि इतरत्र अनेकदा त्यांना ''बाबासाहेब'' म्हणले जाते, ज्याचा मराठीत अर्थ "आदरणीय" किंवा "आदरणीय पिता" असा होय. कोट्यवधी भारतीय त्यांना "महान मुक्तिदाता" मानतात. सप्टेंबर १९२७ पासून, डॉ. भीमराव आंबेडकर यांना त्यांचे कार्यकर्ते व अनुयायी सन्मानपूर्वक "डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर" म्हणून संबोधित करु लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=|pages=१३८|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्राचा समग्र इतिहास|last=कठारे|first=डॉ. अनिल|publisher=कल्पना प्रकाशन|year= २०१७|isbn=|location=नांदेड|page=६९०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना मुख्यत्वे भीम तसेच काहीदा भीमा, भिवा, भीमराव, भीमराज, बाबा, बा भिमा, बाबासाहेब यासारख्या नावांनीही संबोधिले जाते. त्यांच्या "भीम" नावाचा वापर [[भीम जन्मभूमी]], [[भीम जयंती]], [[जय भीम]], भीम स्तंभ, [[भीम गीत]], [[भीम ध्वज]], [[भीम आर्मी]], भीम नगर, [[भीम ॲप]], भीम सैनिक, [[भीम गर्जना]] सारख्या अनेक ठिकाणी केला जातो.<ref>{{cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkri-flame-of-bhim-crowd-in-chaityabhoomi-1801336/|title=चैत्यभूमीवरील 'भीम'गर्दीत आंबेडकरी विचारांची ज्योत|date=7 December 2018|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=20 January 2020}}</ref> आंबेडकर यांचे नाव भीमराव होते त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या शक्तीला 'भीमशक्ती' संबोधण्याचा प्रघात आहे. महाडच्या सत्याग्रहाच्या प्रसंगानंतर आंबेडकरी शक्तीला भीमशक्ती म्हणले जाऊ लागले, परंतु हा शब्द प्रामुख्याने १९५७ च्या दुसऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर प्रचारात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/vishesh-news/shivshakti-bhimshakti-1115649/|title=शिवशक्ती-भीमशक्ती : एक मृगजळ|दिनांक=2015-06-21|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> [[आंबेडकरवाद]]ी लोक एकमेकांना नमस्कार किंवा अभिवादन करण्यासाठी "[[जय भीम]]" शब्द उच्चारतात. 'जय भीम'मुळे आंबेडकरांप्रती असलेला आदर व्यक्त केला जातो. "जय भीम" या शब्दातील 'जय'चा अर्थ 'विजय' होय, व 'भीम' हे आंबेडकरांचे नाव आहे; तसेच जयभीम या संयुक्त शब्दाचा अर्थ "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विजय असो" असा आहे. 'जयभीम' या प्रेरणादायी शब्दाची सुरुवात [[एल.एन. हरदास]] यांनी इ.स. १९३९ मध्ये केली होती. सर्वप्रथम [[डिसेंबर २०|२० डिसेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१]] पासून स्वतः आंबेडकर अभिवादन म्हणून 'जयभीम' वापरू लागले.<ref>{{Cite book|last=Christophe|first=Jaffrelot|year=2005|title=Dr Ambedkar and untouchability: analysing and fighting caste|url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff|pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/154 154]–155|ISBN=978-1-85065-449-0|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ramteke|first=P. T.|title=Jai Bhim che Janak Babu Hardas L. N.|language = mr}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jamnadas|first=K.|title=Jai Bhim and Jai Hind|url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|access-date=2021-02-13|archive-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325082336/http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|title=कोण होते 'जयभीम'चे जनक? का अजूनही आहेत उपेक्षित? {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125152129/https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|url-status=dead}}</ref> [[निळा रंग]] आंबेडकरांच्या विचारधारा आणि आंबेडकरी चळवळीचे प्रतीक मानला जातो. आंबेडकरांच्या समता सैनिक दलाचा आणि राजकीय पक्षांचा निळा रंग होता. 'तारे असलेला निळा झेंडा' हा समता सैनिक दलाचा ध्वज आहे. 'या ध्वजाचा अर्थ आहे स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि आपले उद्दिष्ट गाठण्यासाठी संघर्ष करणे,' असे समता सैनिक दलाच्या घटनेत लिहिले आहे. शेड्युल कास्ट फेडरेशनचा ध्वज निळा होता. १९५७ मध्ये आंबेडकरांच्या सहकाऱ्यांनी भारतीय रिपब्लिकन पक्ष स्थापन केला. तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी दिलेला निळा रंग कायम ठेवण्यात आला. डॉ. आंबेडकरांच्या काळातच निळा रंग हा क्रांतीचे प्रतीक ठरला होता. डॉ. आंबेडकरांचे नेतृत्व म्हणजे निळा झेंडा असे समीकरण होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-59537984|title=आंबेडकरी चळवळ आणि निळ्या रंगाचे नाते काय? निळ्या रंगाचे महत्त्व काय?|via=www.bbc.com}}</ref> अनेक [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|सार्वजनिक संस्था, विद्यापीठे, महाविद्यालये, वास्तु, रस्ते, इत्यादी गोष्टी आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ त्यांच्या नावाने नामांकित]] आहेत. त्यापैकी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]], [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] आहेत. सन १९९० मध्ये, भारतीय [[संसद भवन]]ाच्या मध्यवर्ती कक्षात [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे तैलचित्र, संसद भवन|आंबेडकरांचे मोठे अधिकृत तैलचित्र]] लावण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/our%20parliament/List%20of%20Statues%20and%20Portraits.htm|title=Lok Sabha|website=164.100.47.194|access-date=2020-07-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/picture_gallery/dr_brambedkar.asp|title=Rajya Sabha|website=rajyasabha.nic.in|access-date=2020-07-14}}</ref> भारतातील गावात, शहरात, चौकात, रेल्वे स्थानक, उद्याने, स्मारके या ठिकाणी आंबेडकरांचे पुतळे मोठ्या संख्येने स्थापित केलेले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/10/151002_ambedkar_cage_statue_tamilnadu_sr|title='सलाखों' में आंबेडकर की मूर्तियां|date=2 ऑक्टो, 2015|website=BBC News हिंदी}}</ref> भारताबाहेर सुद्धा त्यांचे काही पुतळे उभारण्यात आले आहेत. <ref>https://www.livemint.com/news/india/watch-tallest-statue-of-ambedkar-outside-india-unveiled-in-maryland-us-11697348235292.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/dr-b-r-ambedkars-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan/articleshow/48903558.cms?from=mdr|title=Dr B R Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|date=10 सप्टें, 2015|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-narendra-modi-inaugurates-ambedkar-memorial-in-london-1243419|title=PM Narendra Modi Inaugurates Ambedkar Memorial in London|website=www.ndtv.com}}</ref> १४ एप्रिल २०२३ रोजी १३२व्या आंबेडकर जयंतीदिनी “[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद|१२५ फुट डॉ. बी.आर. आंबेडकरांचा पुतळा]]” [[तेलंगणा]]ची राजधानी [[हैदराबाद]] येथे उभारण्यात आला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nanisetti|first=Serish|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/125-foot-ambedkar-statue-to-be-ready-for-opening-in-hyderabad-by-april-14/article66435459.ece|title=125-foot Ambedkar statue to be ready for opening in Hyderabad by April 14|date=2023-01-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> या पुतळ्याची एकूण उंची १७५ फूट असून तो ५० फुट उंचीच्या चबुतऱ्यावर उभा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/urban/in-photos-construction-of-125-foot-ambedkar-statue-in-full-swing-in-hyderabad|title=In Photos: Construction of 125 Foot Ambedkar Statue in Full Swing in Hyderabad|website=The Wire|access-date=2023-04-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/telangana-news/125-feet-tall-br-ambedkar-statue-unveiled-by-kcr-in-hyderabad-3948353|title=125 Feet Tall BR Ambedkar Statue Unveiled By KCR In Hyderabad|website=NDTV.com|access-date=2023-04-14}}</ref> [[चित्र:The bronze statue of BR Ambedkar in Ambedkar Memorial Park, Lucknow, identical to Lincoln's.jpg|thumb|लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारकातील]] आंबेडकरांचा पुतळा]] लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारक पार्क]] त्यांच्या स्मृतींना समर्पित आहे. येथील [[चैत्य]]ामध्ये त्यांचे जीवनचरित्र दाखवणारी स्मारके आहेत. या स्मारकातील बसलेल्या स्थितीतील आंबेडकरांचा कांस्य पुतळा हा [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] मध्ये असलेल्या [[लिंकन स्मारक|लिंकन स्मारकातील]] [[अब्राहम लिंकन]] यांच्या पुतळ्याप्रमाणे बनवण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Dr. B.R. Ambedkar Samajik Parivartan Sthal |url=http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |publisher=Department of Tourism, Government of UP, Uttar Pradesh |accessdate=17 July 2013 |quote=New Attractions |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719163239/http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |archivedate=19 July 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name="Ambedkar Memorial Lkh">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Ambedkar Memorial, Lucknow/India|url=http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|publisher=Remmers India Pvt. Ltd|accessdate=17 July 2013|quote=Brief Description |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102211326/http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|archivedate=2 November 2013|df=dmy-all}}</ref> १९२० च्या दशकात आंबेडकर विद्यार्थी म्हणून [[लंडन]]मध्ये ज्या इमारतीत राहिले, ती तीन मजली वास्तू [[महाराष्ट्र सरकार]]ने विकत घेऊन त्याचे संग्रहालयात रूपांतर केले. इ.स. २०१५ मध्ये त्यांचे हे [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] झाले.<ref>[http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html Maharashtra government buys BR Ambedkar's house in London] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425144149/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html |date=25 April 2016 }}, Hindustan Times, 27 August 2015.</ref> २०१२ मध्ये, [[सीएनएन आयबीएन]], हिस्ट्री टिव्ही१८ व [[आऊटलुक इंडिया]] यांच्या संयुक्त उपक्रमाद्वारे घेण्यात आलेल्या ''[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]'' सर्वेक्षणात [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] व [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]] यांना मागे टाकत आंबेडकर पहिल्या क्रमांकावर आले. या सर्वेक्षणात २८ परीक्षक होते आणि देश-विदेशातील २० कोटीपेक्षा अधिक लोकांनी यात मते दिली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar |url=http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |publisher=IBNlive |date=15 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106012934/http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |archivedate=6 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian |url=http://www.historyindia.com/TGI/ |publisher=historyindia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808090032/http://www.historyindia.com/TGI/ |archivedate=8 August 2012 |df=dmy-all}}</ref> तत्पूर्वी, इ.स. २००७ मध्ये झालेल्या सर्वेक्षणात ''६० सर्वश्रेष्ठ भारतीयां''मध्ये आंबेडकरांचा सुद्धा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20080421-60-greatest-indians-736022-2008-04-11|title=60 greatest Indians|last=April 11|पहिले नाव=S. Prasannarajan|last2=April 21|first2=2008 ISSUE DATE:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=August 13|first3=2008UPDATED:|last4=Ist|first4=2008 18:30}}</ref> आंबेडकरांच्या राजकीय तत्त्वज्ञानाने मोठ्या संख्येने राजकीय पक्ष, प्रकाशने, कामगार संघटनांचा आणि विविध संस्थांचा उगम झाला आहे, हे संपूर्ण भारतात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात जास्त सक्रिय आहेत. बौद्ध धर्माबद्दलच्या त्यांच्या प्रबंधामुळे भारताच्या लोकसंख्येतील मोठ्या वर्गांमध्ये बौद्ध तत्त्वज्ञानाबद्दल रूची वाढली आहे. सन १९५६ मधील आंबेडकरांच्या नागपूर येथील धर्मांतर सोहळ्याचे अनुकरण करत, वर्तमान काळातील मानवाधिकार कार्यकर्त्यांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्मांतर सोहळे आयोजित केले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|title=One lakh people convert to Buddhism|work=द हिंदू|date=28 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829082828/http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|archivedate=29 August 2010|df=dmy-all}}</ref> भारतीय बौद्ध अनुयायी विशेषतः [[नवयान]]ी आंबेडकरांना "[[बोधिसत्त्व]]" व "[[मैत्रेय]]" असे संबोधतात.<ref name="Fitzgerald2003">{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy|title= The Ideology of Religious Studies|url=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|publisher= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref name="KuldovaVarghese2017">{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese|title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |url=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{harvtxt|Michael|1999}}, p. 65, notes that "The concept of Ambedkar as a Bodhisattva or enlightened being who brings liberation to all backward classes is widespread among Buddhists." He also notes how Ambedkar's pictures are enshrined side-to-side in Buddhist Vihars and households in Indian Buddhist homes.</ref> [[शाहू महाराज|राजर्षी शाहू महाराजांनी]] आंबेडकरांच्या कार्याविषयीचा आदरभाव व्यक्त करण्यासाठी त्यांना लिहिलेल्या एका पत्रात ''रा. लोकमान्य आंबेडकर'' असा मायना महाराजांनी लिहिला होता.<ref>{{Cite book|title=राजर्षी शाहू छत्रपती: जीवन व शिक्षणकार्य|last=भगत|first=रा.तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन्स|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरी विचारांचा प्रभाव भारतातच नाही तर जगभरातल्या समता लढ्यांमध्ये सुद्धा दिसतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-46472649|title=डॉ. आंबेडकरांची गांधीजींवर टीका : 'वास्तव, कडवटपणा, संताप यांचं मिश्रण'|date=७ डिसेंबर २०१८ |via=www.bbc.com}}</ref> तसेच आंबेडकरांचे [[तत्त्वज्ञान]] [[आंबेडकरवाद]] हा मानवी मूल्यांवर आधारित आहे. त्यांच्या तत्त्वज्ञानातून इतर देशातील शोषित लोकांना प्रेरणा मिळाली आहे. [[जपान]]मध्ये [[बुराकू]] नावाची एक शोषित जमात आहे. या जमातीच्या नेत्यांनी भारतात येऊन आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला व त्यापासून प्रभावित झाले. ते नेते आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा बुराकू जमातीत प्रसार करीत आहे. बुराकू जमात ही आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्थान मानते.<ref>Yengde, Suraj (11 October 2018) [https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity At Japan Convention, Dalit and Burakumin People Forge Solidarity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414232224/https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity |date=14 April 2019 }}. ''The Wire''</ref><ref>Kumar, Chetham (14 October 2018) [https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms Jai Bhim Jai Burakumin: Working for each other] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203115050/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms |date=3 February 2019 }}. ''Times of India''.</ref> [[नेपाळ]]मधील दलितही आंबेडकरांपासून प्रभावित झाले आहेत. ते आंबेडकरांकडे आपला मुक्तिदाता म्हणून पाहतात आणि नेपाळी आंबेडकरवादी चळवळही चालवतात. आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचे पालन करणे: "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा जातीनिष्ठ भेदभाव आणि अस्पृश्यता दूर करण्याचा एकमेव मार्ग असल्याचे त्यांचे मत आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2014/06/nepals-dalits-should-turn-to-ambedkar-gahatraj-hindi/|title=आंबेडकर से जुड़ें नेपाल के दलित : गहतराज|first=Vidya Bhushan Rawat विद्या भूषण|last=रावत|date=1 जून, 2014}}</ref> [[युरोप]]मधील [[हंगेरी]] देशातील [[रोमा जिप्सी|जिप्सी]] लोकांचे नेते जानोस ओरसोस यांच्यावरही आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रभाव पडला. त्यांनी आंबेडकरांचे विचार जिप्सो लोकांमध्ये पेरून त्यांच्यात परिवर्तन घडवून आणले.<ref name=":1">{{Citation|last=Bouddha Jiwan|title=Ambedkar in Hungary Hindi Dubbed|date=2016-11-01|url=https://m.youtube.com/watch?v=5isB43Rr5sU|accessdate=2018-03-26}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, काही [[हंगेरी|हंगेरियन]] रोमानी लोकांना स्वतःच्या परिस्थितीत आणि भारतातील दलित लोकांच्या परिस्थितीत साम्यता आढळून आली; त्यांनी आंबेडकरांच्या धर्मांतरापासून प्रेरित होऊन बौद्ध धर्मांत रूपांतरित होण्यास सुरुवात केली. हंगेरीयन लोकांनी सन २००७ मध्ये [[साजोकाझा]] गावात [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी|डॉ. आंबेडकर हायस्कूल]] नावाची शाळा सुरू केली. हंगेरीत आंबेडकरांच्या नावाने तीन विद्यालये सुरू करण्यात आली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|title=First Dr. Ambedkar statue installed at the heart of Europe – Hungary!|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041408/https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|url-status=dead}}</ref> येथे विद्यार्थ्यांना आंबेडकरांचे धडे शिकवले जातात. त्यामध्ये आंबेडकरांचा शिक्षणासाठीचा संघर्ष, जातिविरोधी चळवळी व भारतीय संविधान निर्मितीतील योगदान या बाबी शिकवल्या जातात. या शाळेत १४ एप्रिल २०१६ रोजी आंबेडकरांचा अर्धपुतळा स्थापन करण्यात आला आहे, जो हंगेरीतील [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी|जयभीम नेटवर्क]]ने शाळेस भेट दिला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Ambedkar-in-Hungary/article15941919.ece|title=Ambedkar in Hungary|date=2009-11-22|work=द हिंदू|access-date=2018-03-26|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |title=Magazine / Land & People: Ambedkar in Hungary |work=द हिंदू |date=22 November 2009 |accessdate=17 July 2010 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417181130/http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |archivedate=17 April 2010 |df=dmy-all}}</ref> २५ डिसेंबर १९५४ रोजी आंबेडकरांनी देहूरोड येथे भगवान बुद्धांच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती. या दिनाच्या निमित्ताने २५ डिसेंबर, २०१९ रोजी सुमारे एक लाख आंबेडकरी बौद्ध अनुयायांनी बुद्धवंदना म्हणली.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pune-news/dr-babasaheb-ambedkars-followers-say-mahabuddha-vandana-msr-87-2044820/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अनुयायांनी म्हटली महाबुद्धवंदना|date=२५ डिसेंबर २०१९ }}</ref> === भारतीय समाजावरील प्रभाव === डॉ. आंबेडकरांचा भारतीय समाज जीवनावर अनेक प्रकारे प्रभाव पडलेला आहे. ==== जातिव्यवस्थेचे उच्चाटन ==== आंबेडकरांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात सुमारे ५००० वर्षापासून प्रचलित असलेल्या जातिव्यवस्थेत बदल सुरू झाले. विषमतेवर आधारलेल्या जातिव्यवस्थेच्या जागी समतेवर आधारलेली [[लोकशाही]] व्यवस्था प्रस्थापित होण्यास चालना मिळाली.<ref name="auto4" /> तसेच [[विवाह]], [[धर्म]], [[अर्थशास्त्र|अर्थ]], [[शिक्षण]] [[राज्य]] या सामाजिक संस्थांतही परिवर्तन सुरू झाले. [[नवबौद्ध]]ांनी हिंदूविवाह पद्धती नाकारली व बौद्ध विवाहपद्धती स्वीकारली. आंबेडकरांच्या पुरोगामी विचारांमुळे दलितांनी [[बलुता पद्धती]]चा त्याग केला. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलला. जे लोक शिक्षणापासून वंचित होते त्यांनी शिक्षण घेणे सुरू केल्याने शिक्षणाचे सर्वत्रीकरण घडून आले. [[आरक्षण]]ाच्या धोरणामुळे [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती]]ंना राजकीय व प्रशासकीय सत्ता मिळाली. परिणामी समाजातील सर्व घटकांना राजकीय सहभाग मिळणे शक्य झाले.<ref name="auto11" /> ====अस्पृश्यांची उन्नती==== डॉ. आंबेडकरांच्या कार्यामुळे अस्पृश्यांना त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाची जाणीव झाली. परिणामी त्याच्यांत आत्मविश्वास व आत्मविष्कार निर्माण झाला. आपणच आपल्या विकासासाठी लढा दिला पाहिजे, याची जाणीव झाली. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या उन्नतीसाठी राज्यघटनेत ज्या विशेष तरतुदी केल्या, त्यामुळे अस्पृश्यांच्या हक्कांना घटनात्मक वैधता प्राप्त झाली. भारत सरकारच्या विविध समाजकल्याणकारी योजनांचे मोठे श्रेय आंबेडकरांच्या कार्यास जाते. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळेच अस्पृश्यांना शिक्षणसंस्था, कायदेमंडळ, पंचायत राज्यव्यवस्था, सरकारी नोकऱ्या इत्यादींमध्ये आरक्षण मिळाले. याचा परिणाम म्हणून अस्पृश्यांमध्ये ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिशीलतेस चालना मिळाली.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४ व १४५|language=मराठी}}</ref> ====बौद्ध धर्माचा प्रसार==== इसवी सन पूर्व ३ऱ्या शतकात [[सम्राट अशोक]]ांच्या काळात भारताचा राज्यधर्म असलेल्या बौद्ध धर्माचा ११व्या शतकानंतर भारतात झाला. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने बौद्ध धर्माच्या प्रसारास चालना मिळाली. [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर प्रदेश]], [[पंजाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[गुजरात]] व इतरही काही राज्यांत लाखो लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला, इतरही उच्चशिक्षित लोकही बौद्ध धर्माकडे आकर्षित झाले. त्यांनी [[बौद्ध तत्त्वज्ञान]], [[बौद्ध साहित्य|साहित्य]] व [[पाली भाषा]] यांच्या अभ्यासाला सुरुवात केली. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने भारतात बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन झाले.<ref name="auto11">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४५|language=मराठी}}</ref> १९५६ नंतर दरवर्षी अखंडपणे हजारों-लाखोंच्या संख्येने लोक बौद्ध धर्म स्वीकारत आहेत. २००१ ते २०११ च्या जनगणनेवरून भारतातील [[अनुसूचित जाती]]मध्ये अत्यंत वेगाने वाढणारा धर्म म्हणजे बौद्ध धर्म होय. २०११ च्या जनगणनेनुसार, एकूण भारतीय बौद्धांत सुमारे १३% पूर्वीपासूनचे म्हणजेच पारंपारिक बौद्ध आहेत तर ८७% [[नवयान]]ी बौद्ध किंवा [[नवबौद्ध]] आहेत. आणि देशातील जवळजवळ ९०% नवयानी बौद्ध हे [[महाराष्ट्र]] राज्यात आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=दलितों का बौद्ध धर्म अपनाना जारी, लेकिन परिवर्तन दर कम|last=मउदगिल|first=मनु|date=2017-06-23|work=IndiaSpend|access-date=2018-03-16|language=en-US}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|title=Page not found|संकेतस्थळ=National Dastak|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124755/http://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|url-status=dead}}</ref> ====दलित चळवळीचा उदय==== आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे [[दलित चळवळ]]ीचा उदय झाला. सुरुवातीस केवळ [[महार]] लोकच या चळवळीत सहभागी झाले होते. शिक्षणप्रसाराबरोबरच इतर मागास जातीही आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाने प्रभावित झाल्या व त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी चळवळी सुरू केल्या. दलित चळवळीला आज प्रामुख्याने [[आंबेडकरी चळवळ]] किंवा [[आंबेडकरवादी चळवळ]] म्हणले जाते.<ref name="auto11" /> == लोकप्रिय संस्कृतीमध्ये == आंबेडकरांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक पुस्तके, गीते ([[भीमगीते]]), स्मारके अशा अनेक गोष्टींची निर्मिती झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/dr-babasaheb-ambedkar-in-marathi-serial-abn-97-2031123/|title=वाहिन्यांत भीम दिसतो गा..|दिनांक=2019-12-08|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांच्या प्रेरणेतून देशाच्या प्रत्येक भाषेत आंबेडकरवादी निर्माण झाले आहेत.<ref name="auto6" /> आंबेडकरांवर दरवर्षी अनेक संशोधक आणि साहित्यिक नवनवीन ग्रंथ लिहित असतात.<ref name="auto6" /> विदेशातदेखील आंबेडकरी साहित्याची विशेष मागणी असून, आंबेडकरी साहित्याचा अनुवाद इंग्रजीत मोठ्या प्रमाणात होत आहे. सर्वत्र आंबेडकरांच्या ग्रंथांचा, प्रतिमांचा आणि आंबेडकरी साहित्यांचा प्रचंड खप होतो.<ref name="auto6" /> [[दीक्षाभूमी]] आणि [[चैत्यभूमी]]वर तर दरवर्षी कोट्यवधी रूपयांची पुस्तके विकली जातात. शिक्षणापासून वंचित ठेवण्यात आलेल्या समाजात आंबेडकरांमुळे ज्ञानर्जनाची वृत्ती निर्माण झाली.<ref name="auto6">[[लोकराज्य]], एप्रिल २०१५; संपादक: चंद्रशेखर ओक, प्रकाशित: माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, [[महाराष्ट्र शासन]], पृष्ठ ९</ref> आंबेडकरांच्या जीवनावर चरित्र लिहून त्यांच्या जीवनावर प्रकाश टाकण्याचे काम जवळपास ११० चरित्रकारांनी केले आहे. चरित्रकारांनी कथा, काव्य, कादंबरी, जातककथा, नाटक व चित्रमयकथा अशा अनेक रचनांमध्ये चरित्र लिहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95755/8/07_chapter%203.pdf|title=Shodganga|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१२३|title=Dr babasaheb ambedkar lekhan aani bhashne Khand 18 va bhag 1 2 3cha chikitsak abhyas}}</ref> आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या तत्त्वज्ञानामुळे देशातील शोषित समाज जागृत होत आहे.<ref name=":1" /><ref name="auto6" /> आंबेडकरांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरूज्जीवन केले. ही घटना भारतातील बौद्ध धम्माचे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. इतर देशांत विशेषतः बौद्ध राष्ट्रांत आंबेडकरांचे ग्रंथ मोठ्या प्रमाणात वाचले जात आहेत.<ref name="auto6" /> [[महाराष्ट्र]] शासनाने प्रकाशित केलेल्या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे]] या २४ खंडाच्या ग्रंथांना जगभरातून मोठी मागणी आहे.<ref name="auto6" /> [[तैवान]] देशातील एक बौद्ध संस्था आंबेडकरांच्या धार्मिक ग्रंथांच्या जगातील विविध भाषेत लाखो प्रती प्रकाशित करून त्यांना मोफत वाटत असते.<ref name="auto6" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|title=English eBooks|संकेतस्थळ=www.budaedu.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330063119/http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|url-status=dead}}</ref> ''[[भीमायन|भीमायन : एक्सपीरियन्सेस ऑफ अनटचेबिलिटी]]'' (भीमायन : अस्पृश्यतेचे अनुभव) हे आंबेडकरांचे एक ग्राफिक चरित्र आहे, ज्याला परधन-गोंड कलाकार, [[दुर्गाबाई व्याम]], सुभाष व्याम, आणि लेखक श्रीविज्ञान नटराजन आणि [[एस. आनंद]] यांनी बनवले आहे. या पुस्तकात आंबेडकरांच्या लहानपणापासून ते प्रौढत्वापर्यंतच्या अस्पृश्यतेच्या अनुभवांना दर्शवण्यात आले आहे. सीएनएनने त्यास शीर्ष ५ प्रसिद्ध कॉमिक पुस्तकांपैकी एक म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |title=The top five political comic books |last1=Calvi |first1=Nuala |date=23 May 2011 |publisher=CNN |accessdate=14 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109004845/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |archivedate=9 January 2013 |df=dmy-all}}</ref> [[चित्र:Buddhist flag of Indian Buddhists.jpg|thumb|200px|right|[[भीम ध्वज]]]] आंबेडकरांचा [[अशोकचक्र]]ांकित [[भीम ध्वज]] हा बौद्ध व दलित आंदोलनात आंबेडकरवाद्यांद्वारे वापण्यात येत असतो.<ref name="auto13" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/yavatmal/jai-bhim-carrot-thunderstruck/|title=‘जय भीम’च्या गजराने दुमदुमला आसमंत|date=१४ एप्रिल २००९ |website=Lokmat}}</ref> या ध्वजाचा रंग [[निळा]] असून तो समतेचे व त्यागाचे प्रतिक मानला जातो. हा ध्वज भारतीय बौद्धांचा प्रतिकध्वज सुद्धा मानला जातो. अनेकदा या ध्वजावर '[[जय भीम]]' शब्द लिहिलेले असतात.<ref name="auto13" /> [[नवयान]] ही बौद्ध धर्माची एक संकल्पना आंबेडकरांनी तयार केली.<ref name="auto13" /> आंबेडकरांचा जन्मदिन हा [[आंबेडकर जयंती]] एक उत्सव म्हणून हा संपूर्ण भारतभर साजरा जातो, तर देशातील अनेक राज्यांत या दिवशी सार्वजनिक सुटी असते. जगातील अनेक देशांत सुद्धा दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] साजरी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mea.gov.in/ambedkar.htm|title=Dr. B. R. Ambedkar &#124; MEA|website=www.mea.gov.in}}</ref> आंबेडकरांची पहिली सार्वजनिक जयंती आंबेडकरानुयायी सदाशिव रणपिसे यांनी १४ एप्रिल १९२८ रोजी [[पुणे|पुण्यात]] साजरी केली होते.<ref>एप्रिल २०१८ चे लोकराज्य (महाराष्ट्र शासनाचे मासिक)</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/how-birth-anniversary-started-of-babasaheb-ambedkar-1660712/|title=बाबासाहेबांची जयंती कधी आणि कोणी सुरू केली?|date=2018-04-14|work=Loksatta|access-date=2020-01-12|language=मराठी}}</ref> [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकर जन्मदिन "[[ज्ञान दिवस]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=इंग्लिश|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref> अमेरिकेतील [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]]ामध्ये सन २०१६, २०१७ व २०१८ या वर्षांमध्ये आंबेडकर जयंती साजरी झालेली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाने आंबेडकरांचा 'वैश्विक प्रणेता" म्हणून गौरव केला आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event – Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|date=2017-04-29|title=Dr Ambedkar Jayanti celebrated at United Nations|website=velivada.com|access-date=2018-11-09|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025726/http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=इंग्लिश|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|url-status=dead}}</ref> == चित्रपट, मालिका आणि नाटके == आंबेडकर यांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक चित्रपटांची, दूरचित्रवाणी मालिकांची आणि नाटकांची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. इसवी सन २००० मध्ये [[जब्बार पटेल]] यांनी इंग्लिश भाषेत ''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'' चित्रपट दिग्दर्शित केला, ज्यात अभिनेता [[मामुट्टी]] हे मुख्य भूमिकेत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/b-r-ambedkar-resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon Babasaheb Ambedkar}}</ref> हा चित्रपट राष्ट्रीय फिल्म विकास महामंडळ आणि सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सबलीकरण मंत्रालयाने प्रायोजित केला होता. या चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | last =Viswanathan | first =S | title =Ambedkar film: better late than never | work=द हिंदू | date =24 May 2010 |url=http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910142933/http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archivedate =10 September 2011 }}</ref> [[श्याम बेनेगल]] यांनी दिग्दर्शित केलेल्या भारतीय संविधानाच्या निर्मितीवरील एक टीव्ही लघु-मालिका ''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]'' मध्ये आंबेडकरांची प्रमुख भूमिका [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|title=Samvidhaan: The Making of the Constitution of India (TV Mini-Series 2014)|author=Ramnara|date=5 March 2014|work=IMDb|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527221343/http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|archivedate=27 May 2015l}}</ref> अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेल्या आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेल्या ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटकात या दोन मान्यवर व्यक्तिमत्त्वांचा शोध घेतला गेला.<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |title=A spirited adventure |first=P. |last=Anima |work=द हिंदू |date=17 July 2009 |accessdate=14 August 2009 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102102157/http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |archivedate=2 January 2011}}</ref> === लघुपट === * '''महापुरुष डॉ. आंबेडकर''' हा १९६८ मध्ये आंबेडकरांवर निर्मित मराठी लघुपट आहे. या लघुपटाची निर्मिती महाराष्ट्र शासनाच्या प्रसिद्धी संचालनालयातर्फे १९६८ च्या जुलै महिन्यात करण्यात आली होती. ‘व्हटकर प्रॉडक्शन्स’ या बॅनरखाली निर्मित करण्यात आलेल्या या लघुपटाचे दिग्दर्शन नामदेव व्हटकर यांनी केले होते. सुमारे १८ मिनिटांच्या या लघुपटाला संगीतकार [[दत्ता डावजेकर]] यांनी संगीत दिले होते. अभिनेते डेव्हिड अब्राहम यांनी लघुपटाचे निवेदन केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1711586|title=एनएफएआई संग्रह में डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पर1968 की एक दुलर्भ शॉर्ट फिल्म|website=pib.gov.in|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/rare-1968-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india-9526261.html|title=Rare 1968 Marathi short film on BR Ambedkar acquired by National Film Archive of India - Entertainment News , Firstpost|date=2021-04-14|website=Firstpost|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.jagran.com/news/national-ambedkar-jayanti-2021-many-leaders-including-pm-modi-paid-tribute-21557117.html|title=Dainik Jagran|language=hi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/rare-1968-short-film-on-dr-babasaheb-ambedkar-now-in-nfai-collection-101618330721856.html|title=Rare 1968 short film on Dr Babasaheb Ambedkar now in NFAI collection|date=2021-04-13|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/nfai-included-rare-short-film-on-babasaheb-ambedkar-in-its-collection/articleshow/82056101.cms|title=बाबासाहेब आंबेडकर पर बनी दुर्लभ लघु फिल्म को एनएफएआई ने अपने संग्रह में किया शामिल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-rare-copy-of-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india/380191|title=Rare Copy Of 1968 Marathi Short Film On BR Ambedkar Acquired By National Film Archive Of India|website=www.outlookindia.com/|access-date=2021-04-14}}</ref> === चित्रपटे === {{मुख्य|:वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधी चित्रपट}} * '''[[भीम गर्जना]]''' : हा सन १९९० मधील विजय पवार दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता कृष्णानंद यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com">{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|title=Yugpurush Dr. Babasaheb Ambedkar (1993) – Review, Star Cast, News, Photos|website=Cinestaan|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623225009/https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|archive-date=23 June 2018}}</ref><ref name="marathifilmdata.com">{{Cite web|url=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|title=युगपुरुष डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर|website=मराठी चित्रपट सूची|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115015216/http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|archive-date=15 November 2018}}</ref><ref name="baiae.org">{{Cite web|url=https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|title=Yugpurush Dr Babasaheb Ambedkar (1993) &#124; Marathi Full Movie – BAIAE Japan|website=www.baiae.org|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|url-status=dead}}</ref> * '''[[बालक आंबेडकर]]''' : हा सन १९९१ मधील बसवराज केस्थर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता चिरंजीवी विनय यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3530436/mediaviewer/rm1474442496|title=Balak Ambedkar (1991)|via=www.imdb.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/showtimes/title/tt3530436|title=Balak Ambedkar Showtimes|website=IMDb}}</ref> * '''[[डॉ. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. आंबेडकर]]''' : हा [[इ.स. १९९२]] मधील परपल्ली भारत दिग्दर्शित [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[आकाश खुराना]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/celebs/bharat-parepalli.html|title=All you want to know about #BharatParepalli|website=FilmiBeat|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Narasimham|first=M. L.|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/on-location-a-feel-good-love-story/article2931850.ece|title=द हिंदू|date=2012-02-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/movies/bharat-ratna-dr-b-r-ambedkar-jayanti-14th-april-229969|title=మనకు గుర్తులేని...మన అంబేడ్కర్|date=2015-04-13|website=Sakshi|language=te|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Wiki,Cast Crew,Songs,Videos,Release Date|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128122558/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Cast Crew,Actors,Director, Dr. Ambedkar Producer,Banner,Music Director,Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120045621/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancine.ma/AGRZ|title=Dr Ambedkar (1992)|website=Indiancine.ma|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|title=Dr. Ambedkar (1992)|website=gomolo.com|access-date=2021-02-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314202405/http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://peoplepill.com/people/akash-khurana|title=About Bharath Parepalli: Indian film director and screenwriter {{!}} Biography, Facts, Career, Wiki, Life|last=peoplepill.com|website=peoplepill.com|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref> * '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन १९९३ मधील शशिकांत नरवाडे दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता नारायण दुलारे यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com" /><ref name="marathifilmdata.com" /><ref name="baiae.org" /> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन २००० मधील [[जब्बार पटेल]] दिग्दर्शित [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[मामुट्टी]] यांनी साकारली होती. हा चित्रपट अनेक भारतीय भाषांमध्ये डब झालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/nandini-atmasidhi-on-ambedkar-from-cinemascope|title=सिनेमास्कोपमधले आंबेडकर|website=www.weeklysadhana.in|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon|first=Vivek|last=Kumar|website=@businessline|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2000/jun/27jabb.htm |title=रीडिफ.कॉम, A revolutionary who changed the life of millions of people. Movies: Jabbar Patel on his latest film, Dr Babasaheb Ambedkar |publisher=रीडिफ.कॉम |date=2000-06-27 |accessdate=2011-07-31 }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/Ambedkar-film-better-late-than-never/article16302923.ece|title=Ambedkar film: better late than never|first=S.|last=Viswanathan|date=24 May 2010|accessdate=20 March 2019|via=www.thehindu.com|newspaper=द हिंदू}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/19970430-i-could-not-really-visualise-myself-as-ambedkar-mammootty-830228-1997-04-30|title=I could not really visualise myself as Ambedkar: Mammootty|first1=Jacob George|last1=April 30|first2=1997 ISSUE DATE|last2=April 30|first3=1997UPDATED|last3=April 30|first4=2013 15:05|last4=Ist|website=India Today|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/for-them-ambedkar-was-god-says-mammootty/articleshow/64635715.cms|title=For them, Ambedkar was God, says Mammootty – Times of India|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/snapshots-of-life-outside-the-ring/|title=Snapshots of life outside the ring|date=29 October 2009|accessdate=14 May 2019}}</ref><ref>http://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-a-film-festival-that-celebrates-freedom2962539/{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : हा सन २००५ मधील शरण कुमार किब्बूर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका अभिनेता विष्णूकांत बी.जे. यांनी साकारली होती.<ref>{{cite web|title=Dr B R Ambedkar (2005) Kannada movie: Cast & Crew|url=https://chiloka.com/movie/dr-b-r-ambedkar-2005#movie_details_list|website=chiloka.com|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Cast & Crew, Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Kannada Movie Cast, Actor, Actress, Director – Filmibeat|url=https://www.filmibeat.com/kannada/movies/dr-b-r-ambedkar/cast-crew.html|website=FilmiBeat|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|title=Dr B R Ambedkar – Hotstar Premium|website=Hotstar|accessdate=28 December 2019|archive-date=2020-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203114122/https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|url-status=dead}}</ref> * '''[[:en:Periyar (2007 film)|पेरियार]]''' : हा सन २००७ मधील ज्ञान राजशेकरन दिग्दर्शित [[पेरियार]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[तामिळ भाषा|तामिळ]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका मोहन रामन यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|title=Making of Periyar|date=२५ फेब्रुवारी २००७|access-date=2020-04-14|archive-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406040310/http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.रीडिफ.कॉम/movies/2007/may/02periyar.htm|title=Periyar is path-breaking|website=www.रीडिफ.कॉम}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|title=Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema|last=|पहिले नाव=|दिनांक=10-08-2007|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307091440/http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|archive-date=2012-03-07|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> * '''[[जोशी की कांबळे]]''' : हा सन २००८ मधील शेखर सरतांडेल दिग्दर्शित एक मराठी चित्रपट आहे. या चित्रपटात 'भीमरावांचा जयजयकार' हे एक [[भीमगीत]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|title=जोशी की कांबळे|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216190045/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|url-status=dead}}</ref> * '''[[डेबू]]''' : हा सन २०१० मधील निलेश जळमकर दिग्दर्शित [[गाडगे बाबा]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली होती. * '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (चित्रपट)|रमाबाई भिमराव आंबेडकर]]''' : हा सन २०११ मधील प्रकाश जाधव दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता गणेश जेथे यांनी साकारली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://marathi.webdunia.com/article/marathi-film-stars/%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F-110100100010_1.htm|title=रमाबाई आंबेडकरांवर मराठीत चित्रपट|last=वेबदुनिया|access-date=2018-05-09|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/ramabai-bhimrao-ambedkar-ramai/|title=रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई) - मराठी चित्रपट सूची|work=मराठी चित्रपट सूची|access-date=2018-05-09|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[शूद्रा: द राइझिंग|शूद्र: द राइझिंग]]''' : हा सन २०१२ मधील [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आणि आंबेडकरांना समर्पित [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपट आहे. [[शूद्र]]ांच्या जीवनावर आधारित हा चित्रपट आहे. 'जय जय भीम' हे चित्रपटाचे एक आंबेडकरांवरील गाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/congress-dalit-anthem-2014-general-elections-dr-br-ambedkar-118142-2012-10-09|title=Congress releases 'Dalit anthem' to woo community ahead of 2014 general elections|first1=|date=October 9, 2012 |website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|title=Ten Indian films on the caste system|first=Lata|last=Jha|date=23 July 2018|website=www.livemint.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726015709/https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|archive-date=26 July 2018}}</ref> * '''[[अ जर्नी ऑफ सम्यक बुद्ध]]''' : हा सन २०१३ मधील प्रवीण दामले दिग्दर्शित [[गौतम बुद्ध]] यांच्या जीवनावर आधारित एक हिंदी चित्रपट आहे. आंबेडकर यांच्या [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म|द बुद्ध अँड हिज धम्म]] या ग्रंथावर आधारित हा चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Film-on-Buddha-based-on-Ambedkars-book-to-be-released-on-March-15/articleshow/18944610.cms|title=Film on Buddha based on Ambedkar's book to be released on March 15 &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3056820/|title=A Journey of Samyak Buddha (2013) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212084950/http://www.imdb.com/title/tt3056820/|archive-date=12 February 2017}}</ref> * '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]''' : हा सन २०१६ मधील एम. रंगनाथ दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सिद्धाराम कर्णिक यांनी साकारली होती.<ref>{{cite news|last1=Khajane|first1=Muralidhara|title=Remembering Ramabai|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/remembering-ramabai/article7101466.ece|accessdate=21 October 2015|work=द हिंदू|date=14 April 2015}}</ref><ref name="tnie1">{{cite web|title=Yagna's Next Chronicles Dr Ambedkar's Wife|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|publisher=The New Indian Express|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021123111/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|archivedate=21 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Yajna Shetty Plays Dr.BR. Ambedkar's wife in Ramabai|url=http://www.chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|accessdate=21 October 2015|work=Chitraloka|date=17 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503084722/http://chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|archivedate=3 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Ramabai Ambedkar...audition of the artists|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021125521/http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|archivedate=21 October 2015}}</ref> * '''[[बोले इंडिया जय भीम]]''' : हा सन २०१६ मधील सुबोध नागदेवे दिग्दर्शित [[एल.एन. हरदास]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका श्याम भीमसरिया यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |title=DALIFF: A film and cultural festival celebrating Dalit art, life and pride |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808120454/https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |archive-date=8 August 2019 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thenewsminute.com/article/kaala-pariyerum-perumal-first-ever-dalit-film-and-cultural-fest-new-york-95838|title=First ever dalit film festival|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.thenewsminute.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|title=US to host its first Dalit film and cultural festival in Columbia varsity &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208143233/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|archive-date=8 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|title=Pa Ranjith Among Three Filmmakers Who Win At The Dalit Film Festival In New York|date=5 March 2019|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808110325/https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|archive-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/pa-ranjith-to-be-part-of-dalit-film-festival-in-us/article26123842.ece|title=Pa. Ranjith to be part of Dalit film festival in U.S.|first=Udhav|last=Naig|date=30 January 2019|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt6080232/|title=Bole India Jai Bhim (2016) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312132625/http://www.imdb.com/title/tt6080232/|archive-date=12 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bole-india-jai-bhim/movieshow/61264061.cms|title=Bole India Jai Bhim Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[सरणं गच्छामि]]''' : हा सन २०१७ मधील प्रेम राज दिग्दर्शित भारतीय संविधानावर आणि आंबेडकरांच्या विचारांवर आधारित एक [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] चित्रपट आहे. "आंबेडकर सरणं गच्छामि" (अर्थ: मी आंबेडकरांना शरण जातो) हे चित्रपटाचे एक गाणे असून त्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/ambedkar-song-saranam-gachami/videoshow/61306345.cms|title=Ambedkar &#124; Song – Saranam Gachami – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|title=Saranam Gacchami (2017) &#124; Saranam Gacchami Movie &#124; Saranam Gacchami Telugu Movie Cast & Crew, Release Date, Review, Photos, Videos|website=FilmiBeat|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705050535/http://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|archive-date=5 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|title=Saranam Gacchami Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324102547/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|archive-date=24 March 2019}}</ref> * '''[[बाळ भिमराव]]''' : हा सन २०१८ मधील प्रकाश नारायण दिग्दर्शित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, आंबेडकर यांची भूमिका बाल कलाकार मनीष कांबळे यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|title=Bal Bhimrao Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=25 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815081623/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|archive-date=15 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049,%20https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049|title=Bal Bhimrao’s Poster launched|first=Nagpur|last=News|website=www.nagpurtoday.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com//movies/bal-bhimrao/ET00071946?utm_source=FBLIKE&fbrefresh=1|title=Bal Bhimrao Movie (2018) &#124; Reviews, Cast & Release Date in|website=BookMyShow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movie-showtimes/nagpur/173/63201906|title=Bal Bhimrao Movie Show Time in Nagpur &#124; Bal Bhimrao in Nagpur Theaters &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[रमाई (चित्रपट)|रमाई]]''' : हा सन २०१९ मधील बाळ बरगाले दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे. यात रमाबाईंची भूमिका अभिनेत्री [[वीणा जामकर]] यांनी तर आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सागर तळाशीकर यांनी साकारली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/veena-jamkar-ramabai-ambedkar-ramai-film/|title=रमाई या चित्रपटात वीणा जामकर दिसणार रमाबाई आंबेडकर यांच्या भूमिकेत|last=author/lokmat-news-network|दिनांक=2018-07-16|संकेतस्थळ=Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%e0%a4%b5%e0%a5%80%e0%a4%a3%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%88%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%ae%e0%a4%bf/|title=वीणा जामकर "रमाई"च्या भूमिकेत|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921134012/https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AE%E0%A4%BF/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|title=Actress Veena Jamkar to act as Ramabai Ambedkar in 'Ramai'|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423015343/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|archive-date=23 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.tarunbharat.com/news/678232|title=Tarun Bharat|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=तरुण भारत|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbailive.com/mr/marathi-film/actress-veena-jamkar-will-play-role-of-ramabai-ambedkar-in-ramai-film-34827|title=अखेर ‘रमाई’च्या रूपात अवतरणार वीणा!|संकेतस्थळ=Mumbai Live|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * '''[[ओरिजिन (चित्रपट)|ओरिजिन]]''' : अमेरिकन चित्रपट निर्माती [[एवा डुवर्ने]] आंबेडकर यांच्यावर [[हॉलिवूड]] मधून चित्रपट बनवला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/entertainment/netflix-film-by-celebrated-black-filmmaker-will-feature-br-ambedkars-character|title=Netflix Film by Celebrated Black Filmmaker Will Feature BR Ambedkar's Character|last=Harad|first=Tejas|date=2022-11-09|website=TheQuint|language=en|access-date=2022-11-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.shethepeople.tv/shestars/ava-duvernays-film-on-br-ambedkar/|title=Ava DuVernay's film on BR Ambedkar, Read More For Details|language=en-US|access-date=2022-11-13}}</ref> ===टीव्ही मालिका === * '''[[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]]''' : ही इ.स. १९९२-९३ मध्ये [[दूरदर्शन|डीडी नॅशनल]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी डॉक्युमेंट्री मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुधीर कुलकर्णी]] यांनी साकारली आहे. * '''[[प्रधानमंत्री (मालिका)|प्रधानमंत्री]]''' : ही सन २०१३-१४ मधील [[एबीपी न्यूझ]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुरेंद्र पाल]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|title=Surendra Pal, Shishir Sharma &Anang Desai in Idea of India – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324130320/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|archive-date=24 March 2017}}</ref> * '''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]''' : ही सन २०१४ मधील [[राज्यसभा टीव्ही]]वर प्रसारित झालेली एक [[इंग्लिश]]-[[हिंदी]] दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|title=Sachin Khedekar|date=14 October 2013|website=Outlook|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223113817/https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|archive-date=23 December 2019}}</ref> * '''[[सर्वव्यापी आंबेडकर]]''' : ही [[एबीपी माझा]] दूरचित्रवाणी वाहिनीने बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या [[आंबेडकर जयंती|शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी जयंती निमित्त]] (इ.स. २०१६ मध्ये) सुरू केलेली १३ भागांची मालिका होती, ज्यात आंबेडकरांचे ११ बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचे पैलू दाखवण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=K5bQZzsQ31o|title=- YouTube|website=www.youtube.com}}</ref> * '''[[गर्जा महाराष्ट्र]]''' : ही सन २०१८-१९ मधील [[सोनी मराठी]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता प्रशांत चौधप्पा यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|title=Sony LIV|website=www.sonyliv.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|title=Jitendra Joshi to host 'Garja Maharashtra', a new reality show – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429150820/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|archive-date=29 April 2019}}</ref> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]''' : ही सन २०१९-२० मध्ये [[स्टार प्रवाह]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सागर देशमुख]] यांनी साकारली आहे. बाल कलाकार अमृत गायकवाड याने आंबेडकरांच्या बालपणीची भूमिका तर अभिनेता [[संकेत कोर्लेकर]] यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|title=A new show based on the life of Babasaheb Bhimrao Ambedkar to go on-air soon|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425050725/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|archive-date=25 April 2019}}</ref> * '''[[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : ही सन २०१९-२० मधील [[अँड टिव्ही]]वर प्रसारित होत असलेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांच्या बालपणीची भूमिका बालकलाकार आयुध भानुशाली याने साकारली आहे, तर अभिनेता अथर्व कर्वे यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारत आहे. मालिकेची कथा पुढे गेल्यानंतर आंबेडकरांची मुख्य भूमिका अभिनेता [[प्रसाद जावडे]] साकारतील.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|title=संविधान के निर्माता बीआर आंबेडकर की कहानी पर्दे पर, जल्‍द शुरू होने वाला है नया धारावाहिक 'एक महानायक' &#124; TV|access-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116101527/https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|archive-date=2019-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ambedkars-life-to-be-brought-alive-in-tv-series/1682354|title=Ambedkar''s life to be brought alive in TV series|website=www.outlookindia.com/|access-date=2019-12-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|title=A new TV show on B.R. Ambedkar raises questions of responsible representation|दिनांक=2019-12-06|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206175753/https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|url-status=bot: unknown}}</ref> * '''आंबेडकर - द लेजंड''' ही [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आंबेडकर यांच्यावर आधारीत एक आगामी वेब मालिका आहे. आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणाच्या निमित्ताने सीरिजचा ट्रेलर ६ डिसेंबर २०२१ रोजी प्रदर्शित झाला आहे. ही सीरिज ‘बाबा प्ले’ या ओटीटी प्लॅटफॉर्मरवर प्रदर्शित होणार आहे. या सीरिजमध्ये अभिनेता [[विक्रम गोखले]] मुख्य भूमिका साकारणार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/a-biopic-series-on-dr-ambedkar-announces-veteran-actor-vikram-gokhale-play-main-role/articleshow/88259017.cms|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या भूमिकेत विक्रम गोखले ; सीरिजचा ट्रेलर पाहिलात का?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/dr-ambedkar-the-legend-baba-play-announces-a-biopic-series-starring-veteran-actor-vikram-gokhale-dcp-98-2717480/|title=विक्रम गोखले साकारणार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका ; वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित|website=Loksatta|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/manoranjan/sanjeev-jaiswal-inform-that-ambedkar-the-legend-series-is-coming-soon-bam92|title=विक्रम गोखले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या भूमिकेत; 'या' वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित I Babasaheb Ambedkar {{!}} Sakal|website=www.esakal.com|access-date=2021-12-16}}</ref> === नाटके === आंबेडकर यांच्यावर विविध भाषेत असंख्य नाटके तयार केलेली आहेत. * 'बाबासाहेब: द ग्रँड म्युझिकल' हे आंबेडकर यांच्या जीवनावरील नाटक 25 फेब्रुवारी ते 12 मार्च 2022 पर्यंत दिल्लीत प्रदर्शित झाले आहे. दिल्ली सरकारने या भव्य नाटकाचे आयोजन केले होते. अभिनेता [[रोहित रॉय]] याने नाटकामध्ये आंबेडकरांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/cities/delhi/story/br-ambedkar-musical-show-delhi-tickets-life-of-ambedkar-show-1917154-2022-02-24|title=Grand musical play on Ambedkar’s life to be screened in Delhi from tomorrow|website=India Today|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/delhi-govt-to-organise-musical-play-on-life-of-br-ambedkar-see-details-here-11644649809698.html|title=Delhi govt to organise musical play on life of BR Ambedkar. See details here|last=Livemint|date=2022-02-12|website=livemint.com|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/babasaheb-ambedkar-comes-to-life-in-delhi-101645807415896.html|title=Babasaheb Ambedkar comes to life in Delhi|date=2022-02-25|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref> * ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण) * ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक * ''प्रतिकार'' - नाटक * अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेले आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेले ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटक == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल व्यक्त झालेली मते]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] * [[सर्वव्यापी आंबेडकर]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ग्रंथसंपदा व इतर लेखन]] * [[आंबेडकरवाद]] * [[विद्यार्थी दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[ज्ञान दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]] * [[आंबेडकर कुटुंब]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]] * [[जय भीम]] * [[नवयान]] * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] == नोंदी आणि टीपा == {{Notelist}} * [[सदस्य:Sandesh9822/बाबासाहेब आंबेडकर/संदर्भ दुवे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|B. R. Ambedkar|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{विकिक्वोटविहार}} * [https://www.bbc.com/hindi/media-56744433 वो भीमराव बाबासाहेब आंबेडकर जिन्हें आप नहीं जानते होंगे - विवेचना (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/hindi/india-56732192 डॉ आंबेडकर: रात भर किताबें पढ़ते और फिर सवेरे अख़बारों में रम जाते - विवेचना; रेहान फ़ज़ल; बीबीसी संवाददाता; 14 एप्रिल 2021 (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-43756471 बीबीसी: दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा – डॉ. गेल ऑमवेट, ज्येष्ठ समाजशास्त्रज्ञ; 13 एप्रिल 2018] * [https://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938/921949-92c93e92c93e93893e93994792c-90690292c947921915930 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (विकासपीडिया)] * [https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब] * [https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529220116/https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ |date=2020-05-29 }} ** [https://maharashtratimes.com/editorial/article/babasaheb-and-china/articleshow/75121822.cms डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] * [https://www.bbc.com/marathi/india-46460676 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी २६ फेब्रुवारी १९५५ला बीबीसी रेडिओला दिलेली एक प्रदीर्घ मुलाखत, ज्यात त्यांनी महात्मा गांधी यांच्या भूमिकेबाबत परखड मते व्यक्त केली होती.] * [https://omprakashkashyap.wordpress.com/2016/12/06/%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A4/ डॉ. आंबेडकरांचे आर्थिक चिंतन (हिंदीमध्ये)] * [http://www.symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php सिंबायोसिस सोसायटीचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय व स्मारक, पुणे - अधिकृत संकेतस्थळ इंग्लिश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414103234/http://symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php |date=2017-04-14 }} * [http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ सिम्बायोसिस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615035225/http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ |date=2011-06-15 }} * [http://www.ambedkar.org/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे/संबंधित लेख] * [http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html कोलंबिया विद्यापीठाद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा सन्मान] {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{भारतरत्‍न}} {{बोधिसत्व}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{बौद्ध विषय सूची}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:आंबेडकर, भीमराव रामजी}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]] [[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आंबेडकर कुटुंब|भीमराव]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषेमधील साहित्यिक]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:नवयान बौद्ध]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:बोधिसत्व]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:बौद्ध विद्वान]] [[वर्ग:बौद्ध लेखक]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदामंत्री]] [[वर्ग:भारतीय वकील]] [[वर्ग:भारतीय मानववंशशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय पत्रकार]] [[वर्ग:भारतीय संविधान]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राज्यशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदेपंडित]] [[वर्ग:भारतीय समाजशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:दलित नेते]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मसुधारक]] [[वर्ग:बौद्ध संप्रदायांचे संस्थापक]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:जातीविरोधी कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:लंडन विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] 5zyg0bxl6i6rq8rzyaqrsx2t01yh9aa 0 4488 2711423 2491134 2026-09-23T02:07:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711423 wikitext text/x-wiki [[चित्र:MotherTeresa 094.jpg|right|250px|thumb|मदर तेरेसा]] '''मदर तेरेसा''' जन्माचे नाव ''Anjezë Gonxhe Bojaxhiu'' जन्म (२६ ऑगस्ट, इ.स. १९१० अल्बानिया) या [[भारत रत्न]] आणि [[नोबेल शांतता पुरस्कार]] सन्मानित एक भारतीय [[कॅथलिक धर्म|रोमन कॅथॉलिक]] नन होत्या. नवीन चावला हे मदर तेरेसा यांचे अधिकृत चरित्रकार होते. त्या भारतात ख्रिश्चन धर्माचा प्रसार करण्यासाठी आल्या, त्यांनी अनेकांना तसा बाप्तिस्मा दिला, अशा असंख्य वार्ता त्या काळात उठत राहिल्या, पण तो सगळा तथ्यहीन होत्या. त्या एकदा अशाच टीकेला त्रासून म्हणाल्या, की होय, मी त्यांचे ‘धर्मातर’ घडवते. हिंदूंना अधिक चांगले हिंदू बना असे मी म्हणते, मुस्लिमांना मी अधिक चांगले मुस्लिम व्हा, असे सांगते आणि ख्रिश्चनांकडे अधिक चांगले ख्रिश्चन बना असा आग्रह धरते. इ.स. १९७९ मध्ये त्यांना ‘[[नोबेल पुरस्कार]]’ मिळाला तेव्हा आणि इ.स. १९८० मध्ये त्यांना ‘[[भारतरत्न]]’ हा किताब देण्यात आला, तेव्हाही त्या म्हणाल्या, की मला दिव्यांच्या लखलखाटात जायला अजिबात आवडत नाही. मदर तेरेसा धाडसीही होत्या. बैरूतला वेढा पडलेला असताना त्यांनी इ.स. १९८२ मध्ये पॅलेस्टेनियन बंडखोर आणि इस्रायली सैनिक यांच्यात तात्पुरता समझोता घडवून आणून रेडक्रॉसच्या मदतीने ३७ लहान मुलांची सुटका घडवून आणली. त्या स्वतः युद्धभूमीवर हिंडल्या. पूर्व [[युरोप]] ज्या वेळी अधिक मोकळा व्हायला लागला होता, त्या वेळी त्यांनी कम्युनिस्ट देशांमध्ये ‘मिशनरीज ऑफ चॅरिटी’चा प्रसार केला. इथिओपियामधल्या भुकेलेल्यांना त्यांनी आधार दिला. त्या तिथे गेल्या, ज्या काळात चेर्नोबिलच्या किरणोत्सर्गाची घटना घडली तेव्हाही आपल्याला त्याचा त्रास होईल किंवा नाही याची चिंता करत बसण्यापेक्षा त्यांनी तिथे जाऊन ज्यांना तो त्रास झाला त्यांना आधार दिला. ==संतपद बहाल== मदर तेरेसा ह्यांनी संतपदाची कसोटी असलेली दुस‍ऱ्या चमत्काराची अट पूर्ण केल्यामुळे त्यांना संतपद देण्याचा सोहळा डिसेंबर २०१५ मध्ये झाला. संत की उपाधी ९ सप्टेंबर २०१६ला लालवेटिकन सिटी मध्ये पोप फ्रांसिस ने मदर तेरेसा यांना संतची उपाधि ने विभूषित केले. == आलोचना == मदर तेरेसा ह्यांचा मृत्यू १९९७ साली झाला. त्यांच्या मृत्यूनंतर, संतपद देण्यासाठी २००३ साली पहिला चमत्कार झाल्याचा दावा करण्यात आला. 'ह बसेरा', नावाच्या [[पश्चिम बंगाल]] येथील तरुणीच्या पोटातील कर्करोगाची गाठ मदर तेरेसांच्या फोटोमधून दिव्य शक्ती मिळाल्यामुळे बरी झाल्याचा हा दावा होता. आता विज्ञानाच्या कसोटीवर विचार करायचे ठरवले तर एखादी व्यक्ती मृत्यूनंतर देखील इतर लोकांच्या जीवनावर प्रभाव टाकू शकते, हीच गोष्ट विज्ञानाच्या कसोटीवर टिकत नाही. थोडे पुढे जाऊन ह्या दाव्यातील वास्तव समजून घेतले, तर अनेक गोष्टी लक्षात येतात. प्रत्यक्षात कुठलेही साक्षी पुरावे न देता हा दावा करण्यात आला होता. चौकशीमध्ये पुढे हे देखील समोर आले होते की प्रत्यक्षात मोनिका बसेरा ह्यांना क्षयरोगाचा उपचार चालू होता आणि त्यांच्या पोटातील गाठ देखील क्षयरोगातून झालेली होती आणि क्षयरोगाच्या उपचारांनी ती गाठ बरी झाली होती. त्या वेळी डॉ. नरेंद्र दाभोलकर ह्यांच्या नेतृत्वाखाली 'महा. अंनिस'ने ह्या चमत्काराच्या दाव्याला विरोध केला होता आणि वास्तव समाजापुढे ठेवले होते. त्यानंतरही त्याच पद्धतीने २००८मध्ये केवळ मदर तेरेसा ह्यांचे नाव घेऊन प्रार्थना केल्यामुळे ब्राझीलमधील एका व्यक्तीच्या मेंदूतील गाठी ब‍ऱ्या झाल्याचा चमत्कार घडल्याचा दावा केला जात आहे. ही व्यक्ती कोण आहे, त्याला नक्की कोणता आजार होता, प्रार्थनेमुळेच हा आजार बरा झाला, हे कशावरून सिद्ध होते, यांपैकी कोणत्याही प्रश्नांचे समाधानकारक उत्तर न देता केवळ चमत्कार झाला, असे सांगणे हे विज्ञानाच्या प्राथमिक कसोट्यांवर देखील उतरत नाही. त्यांना १७ डिसेंबर २०१५ पोप फ्रान्सिस यांनी संत घोषित केले. १५ भारतीय अधिकरी व हजारएक अन्य लोक ४ सप्टेंबर २०१६ रोजी सेंट पीटर स्वेअरमध्ये संतपणाच्या मिसबलिदानात सामील होते. == सन्मान == * २०१२ मध्ये झालेल्या आऊटलुक इंडियाच्या ‘[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]’ या आंतरराष्ट्रीय सर्वेक्षणामध्ये मदर तेरेसा पाचव्या क्रमांकावर होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-06-06 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead}}</ref> ==मदर तेरेसा यांच्यावरील पुस्तके== * भारतरत्न मदर तेरेसा (रमेश तिरूखे) * मदर तेरेसा : प्रतिमेच्या पलीकडे - १९१०-१९९७ (ॲन सेबा) * मदर तेरेसा ([[आशा कर्दळे]]) * (दीन दुःखितांची विश्वमाता) मदर तेरेसा (शंकर कऱ्हाडे) * (माणुसकीचा नंदादीप) मदर तेरेसा (शांताराम विसपुते) * (विश्वमाता) मदर तेरेसा (सु.बा. भोसले) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == हे सुद्धा पहा == * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] ==बाह्य दुवे== {{नोबेल शांतता||1979/teresa.html}} {{भारतरत्न}} {{DEFAULTSORT:तेरेसा,मदर}} [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९१० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९९७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:नोबेल शांतता पारितोषिकविजेते]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय समाजसेविका]] [[वर्ग:ख्रिश्चन व्यक्ती]] [[वर्ग:मिशनरीज ऑफ चॅरिटीच्या मुख्याधिकारी]] [[वर्ग:प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम विजेते]] [[वर्ग:ख्रिश्चन सेंट]] 6vf6u5615scttizwpj23f7isdonujka 0 5251 2711506 2652563 2026-09-23T07:46:53Z ~2026-51261-34 187721 /* पुरस्कार विजेते */ 2711506 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = दादासाहेब फाळके | चित्र = | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = ३० एप्रिल १८७० | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = १६ फेब्रु्वारी १९४४ | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | शिक्षण = | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = १९१३ - १९३७ | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = गोविंद फाळके | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''दादासाहेब फाळके पुरस्कार''' हा [[भारत सरकार]]तर्फे दरवर्षी [[भारतीय चलचित्रपट|भारतीय सिनेमा]]मध्ये असामान्य कामगिरी करणाऱ्या कलावंत व तंत्रज्ञांना दिला जाणारा सर्वोच्च पुरस्कार आहे. इ.स. १९६९ मध्ये [[दादासाहेब फाळके]] ह्यांच्या जन्मशताब्दीवर्षापासून हा पुरस्कार दिला जात आहे. हा पुरस्कार [[माहिती व प्रसारण मंत्रालय, भारत]] खात्यातर्फे दिला जातो. दरवर्षी भरवल्या जाणाऱ्या [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] सोहळयादरम्यान ह्या पुरस्काराचे वाटप केले जाते. [[File:Phalke.jpg|alt=A Black and White photo of Dadasaheb Phalke looking at the filmstrip|thumbnail|upright|[[दादासाहेब फाळके]]]] १९६९ पासून दिल्या जात असणाऱ्या ह्या पुरस्काराची रक्कम अनेक वेळा बदलण्यात आली आहे. दादासाहेब फाळके पुरस्कार हा चित्रपट क्षेत्रातील भारतातील सर्वोच्च पुरस्कार आहे. माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाने स्थापन केलेल्या चित्रपट महोत्सव संचालनालयाद्वारे दरवर्षी राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार समारंभात तो सादर केला जातो. प्राप्तकर्त्याचा त्यांच्या "भारतीय चित्रपटांच्या वाढीसाठी आणि विकासासाठी केलेल्या उत्कृष्ट योगदानासाठी" सन्मान केला जातो आणि भारतीय चित्रपट उद्योगातील प्रतिष्ठित व्यक्तींचा समावेश असलेल्या समितीद्वारे त्याची निवड केली जाते. या पुरस्कारामध्ये स्वर्ण कमल (सुवर्ण कमळ) पदक, एक शाल आणि रोख बक्षीस ₹10,00,000 यांचा समावेश आहे. दादासाहेब फाळके (1870-1944), ज्यांना "भारतीय चित्रपटाचे जनक" म्हणून ओळखले जाते, ते भारतीय चित्रपट निर्माते होते ज्यांनी भारतातील पहिला पूर्ण-लांबीचा चित्रपट, राजा हरिश्चंद्र (1913) दिग्दर्शित केला होता. या पुरस्काराची पहिली प्राप्तकर्ता अभिनेत्री देविका राणी होती, जिला 17 व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये सन्मानित करण्यात आले होते. 2021 पर्यंत, 51 पुरस्कार विजेते आहेत. त्यापैकी, अभिनेता पृथ्वीराज कपूर (1971) आणि अभिनेता विनोद खन्ना (2017) हे एकमेव मरणोत्तर प्राप्तकर्ते आहेत. कपूरचा अभिनेता-चित्रपट निर्माता मुलगा, राज कपूर, 1971 मध्ये 19 व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात त्यांच्या वतीने हा पुरस्कार स्वीकारला आणि 1987 मध्ये 35 व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात ते स्वतः देखील प्राप्तकर्ते होते. BN Reddy (1974) आणि बी. नागी रेड्डी (1986); राज कपूर (1987) आणि शशी कपूर (2014); लता मंगेशकर (1989) आणि आशा भोसले (2000); बीआर चोप्रा (1998) आणि यश चोप्रा (2001) हे पुरस्कार जिंकणारे भावंड आहेत. 67 व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात अभिनेते रजनीकांत यांना हा पुरस्कार मिळाला आहे. दादासाहेब फाळके या सरकारी पुरस्काराव्यतिरिक्त याच नावाचा पुरस्कार इतर संस्थांद्वारेही देण्यात येतो. {| class="wikitable sortable" style="width:55%" |- ! style="background-color:#EFE4B0;"| वर्ष ! style="background-color:#EFE4B0;"| मानधन रक्कम |- | १९६९ - १९७२ | ढाल, शाल व {{INR}} ११,००० |- | १९७३ - १९७६ | सुवर्णपदक, शाल व {{INR}} २०,००० |- | १९७७ - १९८३ | सुवर्णपदक, शाल व {{INR}} ४०,००० |- | १९८२ - २००२ | सुवर्णकमळ, {{INR}} {{formatnum:100000}} व शाल |- | २००३ - २००५ | सुवर्णकमळ, {{INR}} {{formatnum:200000}} व शाल |- | २००६ – | सुवर्णकमळ, {{INR}} {{formatnum:1000000}} व शाल |} ==पुरस्कार विजेते== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" | वर्ष ! scope="col" width=100 style="background-color:#EFE4B0;" class="unsortable" | चित्र ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" | विजेता/विजेती ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" | चित्रपट उद्योग ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" | कार्य ! ! scope="col" style="background-color:#EFE4B0;" | संदर्भ |- | align="center"| १९६९ | [[File:Devika Rani in Achhut Kanya (1936).jpg|100px]] ! scope="row" | [[देविका राणी]] | हिंदी | अभिनेत्री, "भारतीय सिनेमाची फर्स्ट लेडी" म्हणून मोठ्या प्रमाणावर ओळखली जाणारी, कर्मा (1933) मध्ये पदार्पण केले, जो पहिला भारतीय इंग्रजी भाषेतील चित्रपट होता आणि ऑन-स्क्रीन कीस दाखवणारा पहिला भारतीय चित्रपट होता. तिने 1934 मध्ये बॉम्बे टॉकीज या पहिल्या भारतीय पब्लिक लिमिटेड फिल्म कंपनीची स्थापना केली. | |- | align="center"| १९७० | [[File:Birendranath Sircar 2013 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[बीरेन्द्रनाथ सरकार]] | बंगाली | निर्माता, इंटरनॅशनल फिल्मक्राफ्ट आणि न्यू थिएटर्स या दोन प्रोडक्शन कंपन्यांचे संस्थापक, सिरकार हे भारतीय चित्रपटसृष्टीचे एक प्रणेते मानले जातात. त्यांनी कलकत्ता येथे दोन चित्रपटगृहे बांधली, एक बंगाली चित्रपटांसाठी आणि एक हिंदी चित्रपटांसाठी. | |- | align="center"| १९७१ | [[File:Prithviraj Kapoor portrait 1929.jpg|100px]] ! scope="row" | [[पृथ्वीराज कपूर]] | हिंदी | अभिनेता, कपूर यांनी त्यांच्या अभिनय कारकिर्दीला थिएटरमधून सुरुवात केली आणि भारतातील पहिला ध्वनी चित्रपट आलम आरा (1931) मध्ये काम केले. त्यांनी 1944 मध्ये "हिंदी रंगमंच निर्मितीला प्रोत्साहन देण्यासाठी" पृथ्वी थिएटर या प्रवासी थिएटर कंपनीची स्थापना केली. | |- | align="center"| १९७२ | [[File:Pankaj Mullick.jpg|100px]] ! scope="row" | [[पंकज मलिक]] | बंगाली आणि हिंदी | [[संगीतकार]], गायक आणि अभिनेता, मलिक यांनी मूक चित्रपटांच्या प्रदर्शनादरम्यान थेट वाद्यवृंद आयोजित करून पार्श्वसंगीत प्रदान करून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. 1931 मध्ये रचलेल्या महिषासुरमर्दिनी या रेडिओ संगीतासाठी ते प्रसिद्ध आहेत. | |- | align="center"| १९७३ | [[File:Sulochana Indira M.A. (cropped).jpg|100px]] ! scope="row" | [[सुलोचना]] | हिंदी | अभिनेत्री, तिच्या काळातील सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या अभिनेत्रींपैकी एक, सुलोचना यांनी वीर बाला (1925) मधून पदार्पण केले आणि त्यांना "भारतीय सिनेमाचे पहिले लैंगिक प्रतीक" मानले जाते. | |- | align="center"| १९७४ | [[File:Bommireddy Narasimha Reddy 2008 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[बी.एन. रेड्डी]] | तेलुगू | दिग्दर्शक, तेलुगूमधील पंधरा फीचर फिल्म्सचे दिग्दर्शक, रेड्डी हे डॉक्टर ऑफ लेटर्सने सन्मानित होणारे पहिले भारतीय चित्रपट व्यक्तिमत्त्व होते आणि भारतातील तिसरा-सर्वोच्च नागरी पुरस्कार पद्मभूषण प्राप्त करणारे पहिले होते. | |- | align="center"| १९७५ | [[File:Dhirendranath Ganguly.jpg|100px]] ! scope="row" | [[धीरेन्द्रनाथ गांगुली]] | बंगाली | अभिनेता, दिग्दर्शक, बंगाली चित्रपट उद्योगाच्या संस्थापकांपैकी एक मानले जाणारे, गांगुलीने बिलात फेराट (1921) मध्ये अभिनेता म्हणून पदार्पण केले. त्यांनी अनेक बंगाली चित्रपटांचे दिग्दर्शन करण्यासाठी इंडो ब्रिटिश फिल्म कंपनी (1918), लोटस फिल्म कंपनी (1922) आणि ब्रिटिश डोमिनियन फिल्म्स स्टुडिओ (1929) या तीन उत्पादन कंपन्या स्थापन केल्या. | |- | align="center"| १९७६ | [[File:Kanan Devi 1937.jpg|100px]] ! scope="row" | [[कानन देवी]] | बंगाली | अभिनेत्री, "बंगाली सिनेमाची फर्स्ट लेडी" म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या, कानन देवी यांनी 1920च्या दशकात मूक चित्रपटांमधून अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले. तिने रवींद्रनाथ टागोर यांनी लिहिलेली गाणी देखील गायली आणि श्रीमती पिक्चर्स या तिच्या फिल्म कंपनीच्या निर्मात्या होत्या. | |- | align="center"| १९७७ | [[File:Nitin Bose 2013 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[नितीन बोस]] | बंगाली आणि हिंदी | [[सिनेमॅटोग्राफर]], दिग्दर्शक, आणि पटकथा लेखक, बोस यांनी 1935 मध्ये त्यांच्या बंगाली चित्रपट भाग्य चक्र आणि त्याचा हिंदी रिमेक धूप छॉनद्वारे भारतीय चित्रपटसृष्टीत पार्श्वगायनाची ओळख करून दिली आहे. | |- | align="center"| १९७८ | [[File:Raichand Boral 2013 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[रायचंद बोराल]] | बंगाली आणि हिंदी | संगीतकार, दिग्दर्शक, भारतीय चित्रपट संगीताच्या प्रवर्तकांपैकी एक मानले जाणारे, बोराल हे संगीत दिग्दर्शक होते, ज्यांनी दिग्दर्शक नितीन बोस यांच्या सहकार्याने भारतीय चित्रपटात पार्श्वगायनाची प्रणाली सुरू केली. | |- | align="center"| १९७९ | [[File:Sohrab Modi in Prithvi Vallabh (1943) 1 (cropped).jpg|100px]] ! scope="row" | [[सोहराब मोदी]] | हिंदी | अभिनेता, दिग्दर्शक आणि चित्रपट निर्माते, मोदींना शेक्सपियरचे क्लासिक्स भारतीय चित्रपटात आणण्याचे श्रेय दिले जाते आणि त्यांच्या उर्दू संवादांच्या वितरणासाठी प्रख्यात होते. | |- | align="center"| १९८० | ! scope="row" | [[जयराज]] | हिंदी आणि तेलुगु | अभिनेता, दिग्दर्शक, सुरुवातीला बॉडी डबल म्हणून काम केल्यानंतर, अभिनेता-दिग्दर्शक जयराज हे भारतीय ऐतिहासिक पात्रांच्या चित्रणासाठी ओळखले जातात आणि फिल्मफेर अवॉर्ड्सची स्थापना करण्यात त्यांचा सहभाग होता. | |- | align="center"| १९८१ | [[File:Naushadsaab1.jpg|100px]] ! scope="row" | [[नौशाद]] | हिंदी | संगीतकार, संगीत दिग्दर्शक नौशाद यांनी प्रेम नगर (1940) मधून पदार्पण केले, आणि भारतीय चित्रपटात साउंड मिक्सिंगचे तंत्र आणण्याचे श्रेय त्यांना जाते. | |- | align="center"| १९८२ | [[File:LV Prasad 2006 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[एल.व्ही. प्रसाद]] | तेलुगु, तमिळ आणि हिंदी | अभिनेता, दिग्दर्शक, निर्माता एल.व्ही. प्रसाद यांना तीन भाषांमध्ये निर्माण झालेल्या पहिल्या टॉकी चित्रपटांमध्ये अभिनय करण्याचा मान आहे: हिंदी आलम आरा, तमिळ कालिदास आणि तेलुगु भक्त प्रल्हादा, हे सर्व 1931 मध्ये प्रदर्शित झाले. त्यांनी 1965 मध्ये प्रसाद स्टुडिओ आणि 1976 मध्ये कलर फिल्म लॅबोरेटरीची स्थापना केली. प्रसाद स्टुडिओने विविध भारतीय भाषांमध्ये 150हून अधिक चित्रपटांची निर्मिती केली आहे. | |- | align="center"| १९८३ | [[File:Durga Khote Amar Jyoti.jpg|100px]] ! scope="row" | [[दुर्गा खोटे]] | हिंदी आणि मराठी | अभिनेत्री, अयोध्येचा राजा (1932) या मराठी भाषेतील पहिल्या बोलपटात काम केल्यामुळे, खोटे यांना भारतीय चित्रपटसृष्टीतील महिलांमध्ये अग्रगण्य मानले जाते. तिने फॅक्ट फिल्म्स आणि दुर्गा खोटे प्रॉडक्शन या दोन उत्पादन कंपन्या स्थापन केल्या, ज्यांनी लघुपट आणि माहितीपट तयार केले. | |- | align="center"| १९८४ | [[File:SatyajitRay.jpg|100px]] ! scope="row" | [[सत्यजित रे]] | बंगाली | दिग्दर्शक, पाथेर पांचाली (1955) या चित्रपटाद्वारे दिग्दर्शक म्हणून पदार्पण केल्यानंतर, भारतीय चित्रपटसृष्टीला जागतिक मान्यता मिळवून देण्याचे श्रेय चित्रपट निर्माते रे यांना जाते. | |- | align="center"| १९८५ | [[File:V. Shantaram.jpg|100px]] ! scope="row" | [[व्ही. शांताराम]] | हिंदी आणि मराठी | अभिनेता, दिग्दर्शक आणि चित्रपट निर्माते व्ही. शांताराम यांनी भारतातील पहिला रंगीत चित्रपट सैरंध्री (1931) निर्मित आणि दिग्दर्शित केला. त्यांनी अयोध्येचा राजा (1932) या पहिल्या मराठी भाषेतील बोलपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शनही केले आणि 50 वर्षांमध्ये जवळपास 100 चित्रपटांशी ते संबंधित होते. | |- | align="center"| १९८६ | [[File:B Nagi Reddy 2018 stamp of India.jpg |100px]] ! scope="row" | [[बोम्मीरेड्डी नागी रेड्डी]] | तेलुगू | निर्माता, रेड्डी यांनी 1950च्या दशकापासून 50हून अधिक चित्रपटांची निर्मिती केली. त्यांनी विजया वौहिनी स्टुडिओची स्थापना केली जी त्यावेळी आशियातील सर्वात मोठी फिल्म स्टुडिओ होती. | |- | align="center"| १९८७ | ! scope="row" | [[राज कपूर]] | हिंदी | अभिनेता, दिग्दर्शक, निर्माता, "द शो मॅन" म्हणून बहुधा आदरणीय, हिंदी चित्रपट आवारा (१९५१) मधील अभिनेता आणि चित्रपट निर्माता कपूरच्या अभिनयाला २०१० मध्ये टाईम मॅगझिनने सर्व काळातील सर्वोत्तम दहा प्रदर्शनांपैकी एक म्हणून स्थान दिले. | |- | align="center"| १९८८ | [[File:Ashok Kumar in Kismet1.jpg|100px]] ! scope="row" | [[अशोक कुमार]] |हिंदी | अभिनेता | |- | align="center"| १९८९ | [[File:Lata Mangeshkar - still 29065 crop.jpg|100px]] ! scope="row" | [[लता मंगेशकर]] |मराठी, हिंदी | [[गायक|गायिका]] | |- | align="center"| १९९० | [[File:A.Nageswara Rao.jpg|100px]] ! scope="row" | [[अक्किनेनी नागेश्वर राव]] |तेलुगू | अभिनेता | |- | align="center"| १९९१ | [[File:Bhalji Pendharkar 2013 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[भालजी पेंढारकर]] |मराठी | दिग्दर्शक, निर्माता, लेखक | |- | align="center"| १९९२ | [[File:Dr. Bhupen Hazarika, Assam, India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[भुपेन हजारिका]] |आसामी, हिंदी |संगीतकार, गीतकार, गायक | |- | align="center"| १९९३ | [[File:Majrooh Sultanpuri 2013 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[मजरुह सुलतानपुरी]] |हिंदी, उर्दू | गीतकार | |- | align="center"| १९९४ | [[File:Dilip Kumar 2006.jpg|100px]] ! scope="row" | [[दिलीप कुमार]] |हिंदी | अभिनेता | |- | align="center"| १९९५ | [[File:Rajkumar 2009 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[डॉ. राजकुमार]] |कन्नड | अभिनेता, गायक | |- | align="center"| १९९६ | [[File:Sivaji Ganesan 1.jpg|100px]] ! scope="row" | [[शिवाजी गणेशन]] |तमिळ | अभिनेता | |- | align="center"| १९९७ | [[File:Kavi Pradeep 2011 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[रामचंद्र द्विवेदी|कवी प्रदीप]] |हिंदी | गीतकार | |- | align="center"| १९९८ | [[File:B.R.Chopra.jpg|100px]] ! scope="row" | [[बलदेव राज चोप्रा]] |हिंदी | दिग्दर्शक, निर्माता | |- | align="center"| १९९९ | [[File:Hrishikesh Mukherjee 2013 stamp of India.jpg |100px]] ! scope="row" | [[ऋषिकेश मुखर्जी]] |हिंदी | दिग्दर्शक | |- | align="center"| २००० | [[File:Asha Bhosle - still 47160 crop.jpg|100px]] ! scope="row" | [[आशा भोसले]] |हिंदी, मराठी | पार्श्वगायिका | |- | align="center"| २००१ | [[File:Yash Chopra 2012.jpg|100px]] ! scope="row" | [[यश चोप्रा]] |हिंदी | दिग्दर्शक, निर्माता | |- | align="center"| २००२ | [[File:Dev Anand still5.jpg|100px]] ! scope="row" | [[देव आनंद]] |हिंदी | अभिनेता, दिग्दर्शक, निर्माता | |- | align="center"| २००३ | [[File:Mrinal-sen.jpg|100px]] ! scope="row" | [[मृणाल सेन]] |बंगाली | दिग्दर्शक | |- | align="center"| २००४ | [[File:Adoorgopalakrishnan.JPG|100px]] ! scope="row" | [[अटूर गोपालकृष्णन]] | | दिग्दर्शक | |- | align="center"| २००५ | [[File:Shyam Benegal.jpg|100px]] ! scope="row" | [[श्याम बेनेगल]] |हिंदी, बंगाली | दिग्दर्शक | |- | align="center"| २००६ | [[File:Tapan Sinha 2013 stamp of India.jpg|100px]] ! scope="row" | [[तपन सिन्हा]] |बंगाली | दिग्दर्शक | |- | align="center"| २००७ | [[File:Manna-Sapta.jpg|100px]] ! scope="row" | [[मन्ना डे]] |हिंदी, बंगाली | पार्श्वगायक | |- | align="center"| २००८ | [[File:V K Murthy.jpg|100px]] ! scope="row" | [[व्ही. के. मूर्ती]] | | चलचित्रकार | |- | align="center"| २००९ | [[File:RamaNaidu.jpg|100px]] ! scope="row" | [[डी. रामानायडू]] | | निर्माता, दिग्दर्शक | |- | align="center"| २०१० | [[File:K Balachander.jpg|100px]] ! scope="row" | [[के. बालाचंदर]] | | दिग्दर्शक |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/-/articleshow/8122326.cms|title=सर्वोच्च अभिमानाचा क्षण - बालचंदर|प्रकाशक=Maharashtratimes.com|ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०११ | [[File:Soumitra_Chatterjee_reciting_a_poem_by_Rabindranath_Tagore_at_inauguration_of_a_flower_show.jpg|100px]] ! scope="row" | [[सौमित्र चॅटर्जी]] |बंगाली | अभिनेता |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/-/articleshow/12386389.cms|title=सौमित्र चटर्जी यांना फाळके पुरस्कार|प्रकाशक=Maharashtratimes.com|ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०१२ | [[File:Pran (cropped).jpg|100px]] ! scope="row" | [[प्राण (अभिनेता)|प्राण]] |हिंदी | अभिनेता |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh/dadasaheb-phalke-award-to-bollywood-actor-pran-98364/|title=ज्येष्ठ अभिनेते प्राण यांना ‘दादासाहेब फाळके’ पुरस्कार|प्रकाशक=loksatta.com|ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०१३ |[[File:Gulzar 2008 - still 38227.jpg|100px]] ! scope="row" | [[गुलजार]] |हिंदी, उर्दू | संगीतकार |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/gulzar-to-get-dadasaheb-phalke-award/articleshow/33656891.cms|title=गुलजार यांना फाळके पुरस्कार|प्रकाशक=Maharashtratimes.com|ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०१४ | [[चित्र:Renowned Film Actor Shashi Kapoor addressing at the inauguration of the 37th International Film Festival (IFFI-2006) in Panaji, Goa on November 23, 2006 cropped.jpg|100px]] ! scope="row" | [[शशी कपूर]] |हिंदी | अभिनेता |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/shashi-kapoor/articleshow/46670288.cms|title=शशी कपूर यांना फाळके पुरस्कार|प्रकाशक=Maharashtratimes.com|ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०१५ | [[File:Manoj Kumar at Esha Deol's wedding at ISCKON temple 10.jpg|100px]] ! scope="row" | [[मनोज कुमार]] |हिंदी | अभिनेता |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh/manoj-kumar-to-be-honoured-with-dadasaheb-phalke-award-1211431/lite/|title=मनोज कुमार यांना ‘फाळके पुरस्कार’|प्रकाशक=loksatta.com|ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०१६ | [[File:The Minister of State (Independent Charge) for Information & Broadcasting, Shri Manish Tewari presenting the Limca Book of Record ‘People of the Year’2013 to Dr. K Vishwanath, at a function, in New Delhi on April 10.jpg|100px]] ! scope="row" | [[के. विश्वनाथ]] | | दिग्दर्शक |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/filmmaker-k-viswanath-to-be-honoured-with-dadasaheb-phalke-award/articleshow/58350345.cms|title=के. विश्वनाथ यांना फाळके पुरस्कार|प्रकाशक=Maharashtratimes.com|ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०१७ | [[File:Vinod Khanna at Esha Deol's wedding at ISCKON temple 11 (cropped 2).jpg|100px]] ! scope="row" | [[विनोद खन्ना]] <br>(मरणोत्तर) |हिंदी | अभिनेता |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/entertainment/vinod-khanna-got-dadasaheb-phalke-award-286984.html|title=विनोद खन्ना यांना मरणोत्तर दादासाहेब फाळके पुरस्कार जाहीर|प्रकाशक=lokmat.news18.com|ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | align="center"| २०१८ | [[File:Amitabh.Bachchan.jpg|100px]] ! scope="row" | [[अमिताभ बच्चन]] |हिंदी | अभिनेता |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh/veteran-actor-amitabh-bachchan-receives-dadasaheb-phalke-award-bmh-90-2047595/|title=महानायक अमिताभ बच्चन यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार प्रदान|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]] |ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०१९ | [[File:Rajinikanth 2010 - still 113555 crop.jpg|100px]] ! scope="row" | [[रजनीकांत]] | तमिळ | अभिनेता |<ref name>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/51st-dadasaheb-phalke-award-to-actor-rajinikanth/articleshow/81819636.cms|title=अभिमानास्पद! सुपरस्टार रजनीकांत यांना दादासाहेब फाळके पुरस्कार घोषित|प्रकाशक= [[महाराष्ट्र टाइम्स]] |ॲक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- | align="center"| २०२० | [[File:Asha Parekh.jpg|100px]] ! scope="row" | [[आशा पारेख]] | हिंदी | अभिनेत्री | |- | align="center"| २०२१ | [[File:Waheeda Rehman (cropped) enhanced.jpg|100px]] ! [[वहीदा रेहमान]] | हिंदी | अभिनेत्री | |- | align="center"| २०२२ | [[File:Shri_Mithun_Chakraborty%2C_Dadasaheb_Phalke_Awardee_2022_%28cropped%29.jpg|100px]] ! [[मिथुन चक्रवर्ती]] | हिंदी | अभिनेता | |- | align="center"| २०२३ | [[File:Mohanlal_Viswanathan_BNC.jpg|100px]] ! [[मोहनलाल]] | मल्याळम | अभिनेता | |- | align="center" |२०२४ | !अनंतनाग |कन्नड |अभिनेता | |- |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} ==बाह्य दुवे== {{Commons category|Dadasaheb Phalke Award recipients|पुरस्कार विजेते}} * [http://dff.nic.in Official Page for Directorate of Film Festivals, India] * [http://dff.nic.in/NFA_archive.asp National Film Awards Archives] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180122151939/http://dff.nic.in/NFA_archive.asp |date=2018-01-22 }} *[https://www.biographymarathi.com/2020/06/dadasaheb-phalke-biography-in-marathi.html दादासाहेब फाळके यांचे जीवनचरित्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210928174055/https://www.biographymarathi.com/2020/06/dadasaheb-phalke-biography-in-marathi.html |date=2021-09-28 }} {{भारतीय सन्मान व पुरस्कार}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार}} [[वर्ग:भारतीय चित्रपट]] [[वर्ग:दादासाहेब फाळके पुरस्कार| ]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] 0wjb4luimleftlwb1plw5lt4vcvphuc 0 5895 2711384 2498542 2026-09-23T00:26:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711384 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} ही '''भारतातील अभियांत्रिकी महाविद्यालयांची यादी''' आहे. या शैक्षणिक संस्थांमध्ये अभियांत्रिकीचे पदवीशिक्षण दिले जाते तर काही संस्थांमध्ये पदव्युत्तर शिक्षणही दिले जाते. या यादीत भारतातील तीन प्रमुख नियतकालिकांनी या संस्थांना दिलेला क्रमांकसुद्धा आहे. <!-- Alphabetical by name of college --> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! '''Engineering college''' !! '''University''' !! '''Location''' !! '''Outlook 2011''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.outlookindia.com/article.aspx?277249|title=Top Engineering Colleges|publisher=[[Outlook India]]|accessdate=2011-06-22|date=Jun 28, 2011|archive-date=2011-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110622044415/http://www.outlookindia.com/article.aspx?277249|url-status=dead}}</ref> !!'''India Today 2011''' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Best Engineering colleges 2011|दुवा=http://indiatoday.intoday.in/specials/bestcolleges/2011/ranks.jsp?ST=Engineering&Y=2011|publisher=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|accessdate=11 July 2011}}</ref> !! '''Dataquest 2010'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://dqindia.ciol.com/content/top_stories/2011/111021801.asp |title=Dataquest Top Engineering Colleges in India |work=dqindia.ciol.com |date=February 18, 2011 |accessdate=9 September 2011 |publisher=[[Dataquest]] |archive-date=2011-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028095428/http://dqindia.ciol.com/content/top_stories/2011/111021801.asp |url-status=dead }}</ref> |-style="display:none;" |!a||!a||!a||-9e99||-9e99||-9e99 |- |align="left"|[[B.M.S. College of Engineering]]||align="left"|[[Visvesvaraya Technological विद्यापीठ]]||align="left"|[[बंगळूर]]||50||Unranked||30 |- |align="left"|[[Bengal Engineering and Science विद्यापीठ, Shibpur]]||align="left"|Bengal Engineering and Science विद्यापीठ||align="left"|[[Howrah]]||Unranked||Unranked||32 |- |align="left"|[[Birla तंत्रज्ञान संस्था, Mesra]]||align="left"|Birla तंत्रज्ञान संस्था Mesra||align="left"|[[Ranchi]]||13||21||14 |- |align="left"|[[Birla तंत्रज्ञान संस्था and Science, Pilani]]||align="left"|Birla तंत्रज्ञान संस्था and Science, Pilani||align="left"|[[Pilani]]||08||06||09 |- |align="left"|[[Birsa तंत्रज्ञान संस्था Sindri]]||align="left"|[[Vinoba Bhave विद्यापीठ]]||align="left"|[[Dhanbad]]||25||Unranked||Unranked |- |align="left"|[[College of Engineering, Guindy]]||align="left"|[[Anna विद्यापीठ]]||align="left"|[[Chennai]]||12||Unranked||Unranked |- |align="left"|[[College of Engineering, पुणे]]||align="left"|[[पुणे विद्यापीठ]]||align="left"|[[पुणे]]||24||16||18 |- |align="left"|[[दिल्ली Technological विद्यापीठ]]||align="left"|दिल्ली Technological विद्यापीठ||align="left"|[[New दिल्ली]]||09 ||07||16 |- |align="left"|[[Dhirubhai Ambani Institute of Information and Communication Technology]]||align="left"|Dhirubhai Ambani Institute of Information and Communication Technology||align="left"|[[Gandhinagar]]||Unranked||Unranked||19 |- |align="left"|[[Harcourt Butler Technological Institute]]||align="left"|[[Uttar Pradesh Technical विद्यापीठ]]||align="left"|[[Kanpur]]||26||Unranked||34 |- |align="left"|[[Indian Institute of Information Technology, Allahabad]]||align="left"|Indian Institute of Information Technology Allahabad||align="left"|[[Allahabad]]||18||Unranked||13 |- |align="left"|[[Indian Institute of Information Technology and Management, Gwalior]]||align="left"|Indian Institute of Information Technology and Management, Gwalior||align="left"|[[Gwalior]]||29||Unranked||Unranked |- |align="left"|[[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, मुंबई]]||align="left"|भारतीय तंत्रज्ञान संस्था मुंबई||align="left"|[[मुंबई]]||03||Unranked||01 |- |align="left"|[[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, दिल्ली]]||align="left"|भारतीय तंत्रज्ञान संस्था दिल्ली||align="left"|[[New दिल्ली]]||02||02||02 |- |align="left"|[[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, Guwahati]]||align="left"|[[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था Guwahati]]||align="left"|[[Guwahati]]||DNP||10||08 |- |align="left"|[[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, Kanpur]]||align="left"|भारतीय तंत्रज्ञान संस्था Kanpur||align="left"|[[Kanpur]]||04||01||Unranked |- |align="left"|[[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, Kharagpur]]||align="left"|भारतीय तंत्रज्ञान संस्था Kharagpur||align="left"|[[Kharagpur]]||01||03||03 |- |align="left"|[[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, Madras]]||align="left"|भारतीय तंत्रज्ञान संस्था Madras||align="left"|[[Chennai]]||05||04||04 |- |align="left"|[[भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, Roorkee]]||align="left"|भारतीय तंत्रज्ञान संस्था Roorkee||align="left"|[[Roorkee]]||06||05||06 |- |align="left"|[[Indian School of Mines]]||align="left"|Indian School of Mines||align="left"|[[Dhanbad]]||11||19||Unranked |- |align="left"|[[Institute of Chemical Technology]]||align="left"|[[मुंबई विद्यापीठ]]||align="left"|[[मुंबई]]||28||Unranked||62 |- |align="left"|[[तंत्रज्ञान संस्था, Banaras Hindu विद्यापीठ]]||align="left"|[[Banaras Hindu विद्यापीठ]]||align="left"|[[Varanasi]]||07||09||07 |- |align="left"|[[तंत्रज्ञान संस्था, Nirma विद्यापीठ]]||align="left"|[[Nirma विद्यापीठ of Science and Technology]]||align="left"|[[Ahmedabad]]||30||Unranked||38 |- |align="left"|[[International Institute of Information Technology, Hyderabad]]||align="left"|International Institute of Information Technology Hyderabad||align="left"|[[Hyderabad, India|Hyderabad]]||16||14||05 |- |align="left"|[[Jawaharlal Nehru Technological विद्यापीठ|Jawaharlal Nehru Technological विद्यापीठ, Hyderabad]]||align="left"|[[Jawaharlal Nehru Technological विद्यापीठ|Jawaharlal Nehru Technological विद्यापीठ, Hyderabad]]||align="left"|[[Hyderabad, India|Hyderabad]]||20||Unranked||Unranked |- |align="left"|[[Madras तंत्रज्ञान संस्था]]||align="left"|[[Anna विद्यापीठ]]||align="left"|[[Chennai]]||35||Unranked||Unranked |- |align="left"|[[Manipal तंत्रज्ञान संस्था]]||align="left"|[[Manipal विद्यापीठ]]||align="left"|[[Manipal]]||21||Unranked||35 |- |align="left"|[[National तंत्रज्ञान संस्था, Calicut]]||align="left"|National तंत्रज्ञान संस्था Calicut||align="left"|[[Kozhikode]]||Unranked||23||Unranked |- |align="left"|[[National तंत्रज्ञान संस्था, Hamirpur]]||align="left"|National तंत्रज्ञान संस्था Hamirpur||align="left"|[[Hamirpur, Himachal Pradesh|Hamirpur]]||22||25||15 |- |align="left"|[[National तंत्रज्ञान संस्था, Rourkela]]||align="left"|National तंत्रज्ञान संस्था Rourkela||align="left"|[[Rourkela]]||DNP||17||12 |- |align="left"|[[National तंत्रज्ञान संस्था, Surathkal]]||align="left"|National तंत्रज्ञान संस्था Surathkal||align="left"|[[Surathkal]]||14||08||10 |- |align="left"|[[National तंत्रज्ञान संस्था, Tiruchirappalli]]||align="left"|National तंत्रज्ञान संस्था Tiruchirappalli||align="left"|[[Tiruchirappalli]]||10||13||Unranked |- |align="left"|[[National तंत्रज्ञान संस्था, Warangal]]||align="left"|National तंत्रज्ञान संस्था Warangal||align="left"|[[Warangal]]||15||11||Unranked |- |align="left"|[[Netaji Subhas तंत्रज्ञान संस्था]]||align="left"|University of दिल्ली, दिल्ली||align="left"|[[New दिल्ली]]||17||22||11 |- |align="left"|[[P.S.G. College of Technology]]||align="left"|[[Anna विद्यापीठ]]||align="left"|[[Coimbatore]]||19||20||21 |- |align="left"|[[P.E.S. तंत्रज्ञान संस्था]]||align="left"|[[Visvesvaraya Technological विद्यापीठ]]||align="left"|[[बंगळूर]]||32||Unranked||28 |- |align="left"|[[PEC विद्यापीठ of Technology]]||align="left"|PEC विद्यापीठ of Technology||align="left"|[[Chandigarh]]||23||Unranked||26 |- |align="left"|[[R.V. College of Engineering]]||align="left"|[[Visvesvaraya Technological विद्यापीठ]]||align="left"|[[बंगळूर]]||35||15||22 |- |align="left"|[[Sardar Vallabhbhai National तंत्रज्ञान संस्था]]||align="left"|Sardar Vallabhai National तंत्रज्ञान संस्था||align="left"|[[Surat]]||Unranked||18||31 |- |align="left"|[[Shri Govindram Seksaria तंत्रज्ञान संस्था and Science]]||align="left"|[[Rajiv Gandhi Proudyogiki Vishwavidyalaya]]||align="left"|[[Indore]]||39||Unranked||47 |- |align="left"|[[Thapar विद्यापीठ]]||align="left"|Thapar विद्यापीठ||align="left"|[[Patiala]]||27||Unranked||20 |- |align="left"|[[University Institute of Engineering and Technology, Panjab विद्यापीठ]]||align="left"|[[Panjab विद्यापीठ, Chandigarh]]||align="left"|[[Chandigarh]]||31||Unranked||Unranked |- |align="left"|[[University Visvesvaraya College of Engineering]]||align="left"|[[बंगळूर विद्यापीठ]]||align="left"|[[बंगळूर]]||Unranked||24||Unranked |- |align="left"|[[व्ही.जे.टी.आय.]]||align="left"|[[मुंबई विद्यापीठ]]||align="left"|[[मुंबई]]||34||Unranked||Unranked |- |align="left"|[[वेल्लोर तंत्रज्ञान संस्था]]||align="left"|वेल्लोर तंत्रज्ञान संस्था||align="left"|[[वेल्लोर]]||Unranked||12||Unranked |-style="display:none;" |~z||~z||~z||9e99||9e99||9e99 |} ==हे सुद्धा पहा== * [[भारतातील विद्यापीठांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील शैक्षणिक संस्था|अभियांत्रिकी महाविद्यालय]] [[वर्ग:याद्या]] ntz61bkk98l5pbshvkjcrzxxi3huap5 0 12961 2711526 2704903 2026-09-23T09:12:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711526 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २० नोव्हेंबर |वर्ष = २०२४ }} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} <!-- {{माहितीचौकट शहर | नाव = लंडन | स्थानिक =London | प्रकार = राजधानी | चित्र = London collage.jpg | चित्र_वर्णन = [[सिटी ऑफ लंडन]], [[टॉवर ब्रिज]], [[लंडन आय]] व [[बकिंगहॅम राजवाडा]] | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = London (European Parliament constituency).svg | देश = युनायटेड किंग्डम | राज्य = {{देशध्वज|इंग्लंड}} |काउंटी = [[ग्रेटर लंडन]] | स्थापना = इ.स. ४३ | महापौर = बोरिस जॉन्सन | क्षेत्रफळ = १५७२.१ | उंची = ७९ | लोकसंख्या_वर्ष = जुलै २०१० | लोकसंख्या = ७८,२५,२००<ref name="2010 ONS Population">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/mid-2010-pop-ests-30-june-2011.zip |title=July 2010 Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|publisher=Office for National Statistics|accessdate=3 July 2011}}</ref> | महानगर_लोकसंख्या = १,३९,४५,००० | घनता = ४,९७८ | वेळ = [[ग्रीनविच प्रमाणवेळ]] | वेब = [http://www.london.gov.uk/ लंडनचे संकेतस्थळ] |latd=51 |latm=30 |lats=28 |latNS=N |longd=00 |longm=07 |longs=41 |longEW=W |nostub = yes }} --> '''लंडन''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: {{ध्वनी-मदतीविना|En-uk-London.ogg|London}}) हे [[इंग्लंड]]चे व [[युनायटेड किंग्डम]]चे राजधानीचे व सर्वात मोठे शहर तसेच [[युरोपियन संघ]]ामधील सर्वात मोठे महानगर क्षेत्र आहे. [[थेम्स नदी]]च्या काठावर वसलेल्या ह्या शहराला २,००० पेक्षा जास्त वर्षांचा इतिहास आहे. लंडन हे अर्थ, कला आणि उद्योग या क्षेत्रांमध्ये जगातील एक प्रमुख शहर आहे. [[न्यू यॉर्क शहर]] व [[टोकियो]]सोबत लंडन हे जगातील सर्वात शक्तिशाली आर्थिक केंद्र मानले जाते.<ref name="Global Financial Centres 9">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%209.pdf |title=Global Financial Centres 9 |publisher=[[Z/Yen]] |year=2011 |access-date=2011-09-07 |archive-date=2012-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121128152601/http://www.zyen.com/GFCI/GFCI%209.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="forbes.com">{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |title="World's Most Economically Powerful Cities". |work=Forbes |date=15 July 2008 |accessdate=3 October 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110903141113/http://www.forbes.com/2008/07/15/economic-growth-gdp-biz-cx_jz_0715powercities.html |archivedate=2011-09-03 |मृतदुवा=no |url-status=dead }}</ref><ref name="Mastercard">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mastercard.com/us/company/en/insights/pdfs/2008/MCWW_WCoC-Report_2008.pdf|title=Worldwide Centres of Commerce Index 2008|publisher=Mastercard}}</ref>. तसेच [[युरोप]]ातील सर्वात मोठे अर्थव्यवस्था असलेले शहर हा मान देखील लंडनकडेच जातो.<ref name="Global city GDP rankings 2008-2025">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|title=Global city GDP rankings 2008–2025|publisher=PricewaterhouseCoopers|accessdate=16 November 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111001055606/http://www.ukmediacentre.pwc.com/Media-Library/Global-city-GDP-rankings-2008-2025-61a.aspx|archivedate=2011-10-01|मृतदुवा=no|url-status=dead}}</ref> जगातील सर्वाधिक आंतरराष्ट्रीय पर्यटक लंडनमध्ये येतात<ref name=EuromonitorCityRanking>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://blog.euromonitor.com/2011/01/euromonitor-internationals-top-city-destinations-ranking.html|title=Euromonitor International's Top City Destination Ranking (2011 update)|publisher=Euromonitor International|date=6 January 2011|accessdate=8 August 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110810175955/http://blog.euromonitor.com/2011/01/euromonitor-internationals-top-city-destinations-ranking.html|archivedate=2011-08-10|मृतदुवा=no|url-status=dead}}</ref> तसेच [[लंडन हीथ्रो विमानतळ]] हा आंतरराष्ट्रीय प्रवासी वाहतूकीसाठी जगातील सर्वात मोठा विमानतळ आहे.<ref name=wsj230211>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html|title=Delta Expects New Slots To Foster Growth At Heathrow Airport|accessdate=7 March 2011|work=The Wall Street Journal|date=23 February 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110513074109/http://online.wsj.com/article/BT-CO-20110223-710213.html|archivedate=2011-05-13|मृतदुवा=no|url-status=dead}}</ref>. [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२ सालच्या ऑलिंपिक स्पर्धा]] लंडनमध्ये भरवल्या गेल्या. ह्या स्पर्धांचे तिसऱ्यांदा आयोजन करणारे लंडन हे जगातील एकमेव शहर आहे. जुलै २०१० मध्ये ७८,२५,२०० इतकी लोकसंख्या असलेले लंडन युरोपामधील सर्वाधिक लोकसंख्येचे शहर होते.<ref name="largest_city_eu">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|title=Largest EU City. Over 7&nbsp;million residents in 2001|publisher=Office for National Statistics|work=www.statistics.gov.uk|accessdate=28 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728184724/http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=384|archivedate=2011-07-28|deadurl=no|url-status=dead}}</ref> [[ग्रेटर लंडन]]ची लोकसंख्या ८२,७८,२५१ तर लंडन महानगर क्षेत्राची लोकसंख्या अंदाजे १.२ ते १.४ कोटी आहे.<ref name="urban_area_pop">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y|title=KS01 Usual resident population: Census 2001, Key Statistics for urban areas|publisher=Office for National Statistics|accessdate=6 June 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110807024554/http://www.statistics.gov.uk/statbase/ssdataset.asp?vlnk=8271&More=Y|archivedate=2011-08-07|deadurl=no|url-status=dead}}</ref> लंडन शहराच्या समाजरचनेत कमालीचे वैविध्य आढळते. लंडन परिसरात ३०० [[भाषा]] बोलल्या जातात. सध्या लंडन परिसरात राहणारे ६.६ टक्के लोक [[भारत]]ीय वंशाचे आहेत. == नावाची व्युत्पत्ती == लंडन हे नाव इ.स.च्या पहिल्या शतकापासून वापरात आहे. या सुमारास हे नाव ''लंडनियम'' असे लॅटिनीकृत केले जात असे.<ref name=":2">{{Cite book |last=Mills |first=Anthony David |title=A Dictionary of London Place Names |url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |pages=[https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill/page/139 139]|oclc=45406491}}</ref> इतर भाषांमध्ये हे ''लुंडेन'' (जुने इंग्लिश), ''लुंडैन'' ([[वेल्श भाषा|वेल्श]]) किंवा ''लंडन्योन'' ([[केल्टिक भाषासमूह|केल्टिक]]) असे वापरले जात असे. य केल्टिक नावाचे इंग्लिश आणि लॅटिनमध्ये लंडन असे रुपांतरण झाले.<ref name="auto">{{Cite journal |last1=Bynon |first1=Theodora |year=2016 |title=London's Name |journal= Transactions of the Philological Society |volume=114 |issue=3 |pages=281–97 |doi=10.1111/1467-968X.12064}}</ref> १८८९पर्यंत फक्त [[लंडन शहर|लंडन शहराला]] लंडन असे संबोधले जात असे. त्यानंतर [[लंडन काउंटी]] तसेच [[ग्रेटर लंडन|बृहद् लंडन परिसराला]] लंडन नावाने ओळखतात.<ref>{{Cite book |last=Mills |first=David |title=A Dictionary of London Place Names |url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |pages=[https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill/page/140 140] |oclc=45406491}}</ref> == इतिहास == === प्रागैतिहासिक === थेम्स नदीवरील [[वॉक्सहॉल पूल|वॉक्सहॉल पूलाजवळच्या]] भागात सापडलेल्या एका प्राचीन पूलाच्या अवशेषांच्या कार्बन-डेटिंग{{मराठी शब्द सुचवा}}नुसार इस.पू. १७५०-१२८५ दरम्यानचे असल्याचे सिद्ध झाले आहे.<ref name="Denison">{{Cite web |title=First 'London Bridge' in River Thames at Vauxhall |date=27 May 2015 |url=https://exploring-london.com/tag/vauxhall-bridge/ |access-date=18 December 2023 }}</ref> येथून जवळच एका लाकडी इमारतीच्या पायाचे अवशेष इ.स.पू. ४८००-४५०० च्या सुमारास असल्याचे आढळले आहे.<ref>{{Cite web |title=London's Oldest Prehistoric Structure |url=http://www.bajrfed.co.uk/bajrpress/londons-oldest-prehistoric-structure/ |publisher=BAJR |access-date=19 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180707053946/http://www.bajrfed.co.uk/bajrpress/londons-oldest-prehistoric-structure/ |archive-date=7 July 2018 |url-status=live |date=3 April 2015}}</ref> ही दोन्ही ठिकाणे पूर्वीच्या [[रिव्हर एफ्रा]] या नदीच्या थेम्सशी होणाऱ्या संगमाजवळ आहेत.<ref name="Milne">{{Cite web |last=Milne |first=Gustav |title=London's Oldest Foreshore Structure! |url=http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall |website=Frog Blog |publisher=Thames Discovery Programme |access-date=15 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430002236/http://www.thamesdiscovery.org/frog-blog/london-s-oldest-find-discovered-at-vauxhall |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}</ref> === रोमन लंडन === लंडन शहर आता असलेल्या ठिकाणी ज्ञात इतिहासातील पहिली वसाहत [[इ.स. ४७]]च्या सुमारास होती. [[इ.स. ४३]]मध्ये [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्याने]] या प्रदेशावर आक्रमण करून येथे ठाण मांडले व चार वर्षांत ही वस्ती उभी केली.<ref name="roman">{{Cite book |title=Roman London |last=Perring |first=Dominic |year=1991 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-203-23133-3 |page=1}}</ref> याला ''लंडनियम'' असे नाव होते. [[इ.स. ६१]]मध्ये स्थानिक [[इसेनी जमात|इसेनी जमातीने]] आपल्या [[राणी बूडिका]]च्या नेतृत्त्वाखाली यावर हल्ला केला व लंडनियम बेचिराख केले.<ref name="london_010">{{Cite web |title=British History Timeline - Roman Britain |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191143/http://www.bbc.co.uk/history/british/timeline/romanbritain_timeline_noflash.shtml |archive-date=30 April 2011 |access-date=7 June 2008 |publisher=[[BBC]]}}</ref> कालांतराने येथे पुन्हा वस्ती झाली व इ.स. १०० च्या सुमारास जवळच्या [[कोल्चेस्टर]] शहरापेक्षा त्याला अधिक महत्व मिळाले. [[रोमन ब्रिटानिया|रोमन ब्रिटन]]मधील हे मुख्य शहर होते. दुसऱ्या शतकाच्या सुमारास येथे अंदाजे ६०,००० लोकांची वस्ती होती.<ref>{{Cite book |title=London Civic Theatre: City Drama and Pageantry from Roman Times to 1558 |first=Anne |last=Lancashire |url=https://books.google.com/books?id=QajvxgbH59QC&pg=PA19 |publisher=Cambridge University Press |year=2002 |page=19 |isbn=978-0-521-63278-2}}</ref> === अँग्लो-सॅक्सन आणि व्हायकिंग काळ === पाचव्या शतकात रोमन साम्राज्याचा अस्त झाल्यावर लंडनियम शहर भकास झाले होते. जवळच्या [[सेंट-मार्टिन-इन-द-फील्ड्स]]च्या आसपास रोमन व रोमन-प्रभावित वस्ती [[इ.स. ४५०]] पर्यंत तग धरून होती.<ref>{{Cite web |title=The last days of Londinium |url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Londinium.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090108092449/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Londinium.htm |archive-date=8 January 2009 |access-date=31 March 2013 |website=[[Museum of London]]}}</ref> सहाव्या शतकाच्या सुरुवातीस लंडनियमच्या थोडेसे पश्चिमेस ''लुंडनेविच'' हे अँग्लो-सॅक्सन शहर उभे राहिले.<ref name=london_011>{{Cite web |url=http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm |title=The early years of Lundenwic |publisher=The [[Museum of London]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610043903/http://www.museumoflondon.org.uk/English/EventsExhibitions/Past/MissingLink/Themes/TML_themes_Lundenwic.htm |archive-date=10 June 2008 |url-status=dead}}</ref> [[इ.स. ६८०]] पर्यंत हे पुन्हा एकदा ब्रिटनमधील प्रमुख शहर झाले होते. नवव्या शतकात [[व्हायकिंग]] टोळ्यांनी घातलेल्या धाडींमुळे शहर पुन्हा एकदा मोडकळीस आले. यांपैकी [[इ.स. ८५१|८५१]] आणि [[इ.स. ८८६|८८६]] सालच्या धाडींमध्ये लंडनचा धुव्वा उडाला तर [[इ.स. ९९४|९९४]]ची धाड परतवून लावण्यात स्थानिकांना यश मिळाले.<ref name="Viking Attacks">{{Cite web |url=https://web.cn.edu/kwheeler/viking_attacklist.html?showall=1 |title=Viking Attacks |access-date=19 January 2016 |last1=Wheeler |first1=Kip |archive-url=https://web.archive.org/web/20160101055729/https://web.cn.edu/kwheeler/viking_attacklist.html?showall=1 |archive-date=1 January 2016 |url-status=dead}}</ref> व्हायकिंग लोकांनी पूर्व आणि उत्तर इंग्लंडमध्ये आपली सत्ता स्थापली तेव्हा लंडन त्याच्या पश्चिम सीमेवर होते. [[वेस्ट सॅक्सन राज्य|वेस्ट सॅक्सन]] राजा [[आल्फ्रेड द ग्रेट]] आणि [[डेनिश लोक|डेनिश]] सरदार [[गुथ्रुम]] यांच्यातील [[इ.स. ८८६|८८६]]च्या तहानुसार येथून [[चेस्टर (इंग्लंड)|चेस्टर]] पर्यंतची रेघ इंग्लंड आणि व्हायकिंग राज्यांमधील सीमा होती. [[अँग्लो-सॅक्सन क्रॉनिकल]] या ग्रंथानुसार आल्फ्रेडने लंडनची पुनर्स्थापना केली. त्यावेळी ''लुंडनेविच'' शहर सोडून देउन वस्ती पुन्हा जुन्या रोमन लंडनच्या परिसरात आली. येथील [[लंडनची तटबंदी|रोमन तटबंदीच्या]] आत त्यांनी आपले व्यापार-उदीम स्थापले. यानंतर लंडनचा विकास मंदगतीने होत होता परंतु [[इ.स. ९५०|९५०]]च्या सुमारास विकासाची गती एकदम वाढली.<ref name="blackwell">{{Cite encyclopedia |last=Vince |first=Alan |year=2001 |title=London |editor=Lapidge, Michael |editor2=Blair, John |editor3=Keynes, Simon |editor4=Scragg, Donald |encyclopedia=The Blackwell Encyclopaedia of Anglo-Saxon England |publisher=Blackwell |isbn=978-0-631-22492-1}}</ref> ११व्या शतकात लंडन हे विकसित, मोठे देशाच्या राजधानीच्या दर्जाचे शहर झालेले होते.<ref>{{Cite book |author-link=Frank Stenton |last=Stenton |first=Frank |year=1971 |title=Anglo-Saxon England |url=https://archive.org/details/anglosaxonenglan0003sten |pages=[https://archive.org/details/anglosaxonenglan0003sten/page/538 538]–539 |publisher=Oxford University Press |edition=3rd |isbn=978-0-19-280139-5}}</ref> === मध्ययुगीन लंडन === [[File:Westminster Abbey by Canaletto, 1749.jpg|thumb|left|[[वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी]]चे १७४९मध्ये कॅनालेटोने काढलेले चित्र]] [[इ.स. १०६६|१०६६मध्ये]] [[हेस्टिंग्सची लढाई]] जिंकल्यावर [[विल्यम द काँकरर|नॉर्मंडीचा ड्यूक विल्यम]] [[इंग्लंडचे राजे|इंग्लंडचा राजा]] झाला. २५ डिसेंबर, १०६६ रोजी त्याचा राज्याभिषेक नव्याने बांधलेल्या [[वेस्टमिन्स्टर अ‍ॅबी]]मध्ये झाला.<ref name="london_015">{{Cite web |last=Ibeji |first=Mike |date=17 February 2011 |title=History&nbsp;– 1066&nbsp;– King William |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090922053048/http://www.bbc.co.uk/history/british/normans/1066_06.shtml |archive-date=22 September 2009 |access-date=29 March 2021 |publisher=[[BBC]]}}</ref> विल्यमने [[टॉवर ऑफ लंडन]] हा दगडी बुरुज बांधला. शहरावर नजर आणि जनतेवर धाक ठेवण्यासाठी त्याने असे अनेक बुरुज बांधले होते..<ref name=london_016>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml |title=A History of British Architecture&nbsp;— White Tower |last=Tinniswood |first=Adrian |author-link=Adrian Tinniswood |publisher=BBC |access-date=5 May 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090213124332/http://www.bbc.co.uk/history/british/architecture_02.shtml |archive-date=13 February 2009 |url-status=live}}</ref> १०९७मध्ये [[विल्यम दुसरा, इंग्लंड|दुसऱ्या विल्यमने]] [[वेस्टमिन्स्टर हॉल]] बांधायला सुरुवात केली. याचे पुढे [[वेस्टमिन्स्टर पॅलॅस]] या महालात झाले.<ref name=london_017>{{Cite web |url=http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm |title=UK Parliament&nbsp;— Parliament: The building |date=9 November 2007 |publisher=UK Parliament |access-date=27 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311032051/http://www.parliament.uk/about/history/building.cfm |archive-date=11 March 2008 |url-status=dead}}</ref> १२व्या शतकापर्यंत इंग्लंडचे प्रशासन तेथील राजा जेथे असेल तेथे जाउन राहत असे. साधारण या सुमारास या प्रशासनाचा आवाका आणि महत्व वाढले आणि अनेक प्रशासकीय संस्था आणि अधिकारी [[सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर|वेस्टमिन्स्टर]]मध्ये स्थायिक झाले. [[इंग्लंडचा शाही खजिना|शाही खजिना]] येथून जवळ असलेल्या [[टॉवर ऑफ लंडन]]मध्ये ठेवण्यात आला. वेस्टमिन्स्टर आता सरकारी मुख्यालय असले तरी लंडन देशातील सगळ्यात मोठे शहर आणि आर्थिक व्यवहारांचे मुख्य केन्द्र होते. लंडनने आपले स्वतःचे शहरी प्रशासन स्थापन केले. इ.स. ११००मध्ये लंडनची लोकसंख्या १८,००० होती आणि १३०० सालापर्यंत ही संख्या १,००,००० पर्यंत पोचली.<ref name=london_019>{{Cite book |last1=Schofield |first1=John |last2=Vince |first2=Alan|author2-link=Alan Vince |title=Medieval Towns: The Archaeology of British Towns in Their European Setting |publisher=Continuum International Publishing Group |year=2003 |isbn=978-0-8264-6002-8 |url=https://books.google.com/books?id=Qu7QLC7g7VgC&pg=PA26 |page=26}}</ref> चौदाव्या शतकातील [[काळा प्लेग|काळ्या प्लेगच्या]] साथीमध्ये लंडनची एक तृतियांश वस्ती मृत्युमुखी पडली.<ref>{{Cite web |last=Ibeji |first=Mike |date=10 March 2011 |title=BBC – History – British History in depth: Black Death |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191039/http://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/black_01.shtml |archive-date=30 April 2011 |access-date=3 November 2008 |publisher=BBC|language=en-GB}}</ref> १३८१ साली [[शेतकऱ्यांच्या उठाव (इंग्लंड)|शेतकऱ्यांच्या उठाव]] लंडनमध्ये झाला.<ref name=london_020>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml |title=Richard II (1367–1400) |publisher=BBC |access-date=12 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430191132/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/richard_ii_king.shtml |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}</ref> [[नॉर्मन वंश|नॉर्मन वंशाची]] सत्ता स्थापन झाल्यानंतर इग्लंडमध्ये [[ज्यू लोक|ज्यू लोकांनी]] मोठ्या प्रमाणात वस्ती करणे सुरू केले होते व लंडनमध्ये त्यांची लोकसंख्या लक्षणीय होती. ११९०मध्ये राजाच्या राज्याभिषेकाच्या वेळी त्यांनी दरबारात आल्यानंतर त्यांचे शिरकाण करण्याचा आदेश राजाने दिल्याची आवई उठल्यानंतर लंडनमध्ये ज्यूविरोधी दंगल उसळली.<ref name="Jacobs">{{Cite web |last1=Jacobs |first1=Joseph |year=1906 |title=England |url=http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5764-england |website=[[Jewish Encyclopedia]] }}</ref> [[दुसरे बॅरन युद्ध|दुसऱ्या बॅरन युद्धादरम्यान]] १२६४ साली [[सिमॉन दे माँतफोर्ट]]च्या सैनिकांनी ज्यूंकडून देणेकऱ्यांचा हिशोब मागताना ५०० पेक्षा अधिक ज्यूंना ठार मारले होते.<ref name=Mundill2010>{{Citation |work=Continuum |ol=24816680M |isbn=978-1-84725-186-2 |location=London |title=The King's Jews |url=https://archive.org/details/kingsjewsmoneyma00mund |first=Robin R. |last=Mundill |lccn=2010282921 |oclc=466343661 |year=2010 |pages=88–99}}</ref> १२९० साली [[इंग्लंडचा पहिला एडवर्ड|पहिल्या एडवर्डने]] त्यांना इंग्लंडमधून हाकलून देण्याचे फरमान काढले. त्यानंतर सुद्धा ज्यू इंग्लंडमध्ये तग धरून होते. === पंधरावे-अठरावे शतक === [[ट्युडोर घराणे|ट्युडोर काळात]] [[चर्च]]च्या हातात असलेल्या जमीनी व इमारती हळूहळू खाजगी लोकांकडे गेल्यावर व्यापार-उद्यमांना वेग मिळाला..<ref name="pevsner">{{Cite book |last=Pevsner |first=Nikolaus |title=London – The Cities of London and Westminster |publisher=[[Penguin Books]] |edition=2nd |volume=1 |publication-date=1 January 1962 |pages=48 |asin=B0000CLHU5}}</ref> लंडनमधून लोकरीचे कपडे रेल्वेमार्गे आणि समुद्रमार्गे [[नेदरलँड्स]], [[बेल्जियम]] व आसपासच्या प्रदेशांत पाठविले जात असत.<ref>{{Cite book |last=Pounds |first=Normal J. G. |title=An Historical Geography of Europe 450 B.C.–A.D. 1330 |url=https://archive.org/details/historicalgeogra0000poun_o5t2 |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=1973 |isbn=9781139163552 |pages=[https://archive.org/details/historicalgeogra0000poun_o5t2/page/430 430] |doi=10.1017/CBO9781139163552}}</ref> या काळात इंग्लंडचा समुद्री व्यापार वायव्य युरोपपुरता मर्यादित होता. [[इटली]] आणि [[भूमध्य समुद्र|भूमध्य समुद्राकडे]] जाणारा माल सहसा [[अँटवर्प]]मार्गे [[आल्प्स|आल्प्स पर्वत]] ओलांडून जात असे. १५६५मध्ये इंग्लिश व्यापाऱ्यांना नेदरलँड्समध्ये व्यापार करण्याची परवानगी मिळाल्यावर त्यांचा धंदा फोफावला.<ref>{{Cite book |last=Ramsay |first=George Daniel |title=The Queen's Merchants and the Revolt of the Netherlands (The End of the Antwerp Mart, Vol 2) |url=https://archive.org/details/queensmerchantsr0002rams |publisher=[[Manchester University Press]] |year=1986 |isbn=9780719018497 |pages=[https://archive.org/details/queensmerchantsr0002rams/page/1 1]& 62–63}}</ref> याच वेळी [[रॉयल एक्सचेंज]]ची स्थापना करण्यात आली.<ref>{{Cite book |last=Burgon |first=John William |title=The Life and Times of Sir Thomas Gresham, Founder of the Royal Exchange: Including Notices of Many of His Contemporaries. With Illustrations, Volume 2 |publisher=R. Jennings |year=1839 |isbn=978-1277223903 |location=London |pages=80–81}}</ref> यातूनच [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ईस्ट इंडिया कंपनी]]सारख्या कंपन्या स्थापल्या गेल्या. या सुमारास लंडन [[उत्तर समुद्र|उत्तर समुद्रावरील]] मुख्य बंदर होत व इंग्लंड आणि [[युरोप|युरोपातून]] लोक येथे स्थलांतरित होत होते. १५३०मध्ये ५०,००० वस्ती असलेले लंडन १६०५मध्ये २,२५,००० लोकांचे शहर झाले.<ref name=pevsner/> या काळातच ५ नोव्हेंबर १६०५ रोजी [[इंग्लंडचा पहिला जेम्स|पहिल्या जेम्स]] वर [[गनपॉवडर प्लॉट|खूनी हल्ला]] झाला होता.<ref name=london_023>{{Cite book |title=James I |last=Durston |first=Christopher |year=1993 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-07779-8 |page=[https://archive.org/details/jamesi0000durs/page/59 59] |url=https://archive.org/details/jamesi0000durs/page/59}}</ref> सोळाव्या शतकात [[विल्यम शेक्सपियर]] आणि त्याचे समकालीन लंडनमध्ये राहत होते. शेक्सपियरचे [[ग्लोब थियेटर]] १५९९मध्ये साउथवार्क या उपनगरात बांधले गेले. [[पुराणमतवादी]] लोकांनी गोंधळ घातल्यावर लंडनमधील नाटकांचे प्रयोग १६४२ मध्ये पूर्णपणे थांबले.<ref>{{cite news |title=From pandemics to puritans: when theatre shut down through history and how it recovered |url=https://www.thestage.co.uk/long-reads/from-pandemics-to-puritans-when-theatre-shut-down-through-history-and-how-it-recovered |access-date=22 June 2022 |website=The Stage.co.uk}}</ref> १६६०मध्ये नाटकांवरील बंदी काढली गेली आणि पुन्हा एकदा नाट्यभूमीवर प्रयोग होऊ लागले. १६६३मध्ये [[थियेटर रॉयल (ड्रुरी लेन)|थियेटर रॉयल]] हे लंडनमधील सगळ्यात जुने आणि अजूनही सुरू असलेले नाट्यगृह [[वेस्ट एंड थिएटर|वेस्ट एंड]] भागात उघडले.<ref>{{cite news |title= London's 10 oldest theatres|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/united-kingdom/england/london/galleries/Londons-oldest-theatres/ |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/united-kingdom/england/london/galleries/Londons-oldest-theatres/ |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=27 June 2022 |work=The Telegraph}}{{cbignore}}</ref> [[File:Great Fire London.jpg|thumb|upright=1.2|left|१६६६ मध्ये लागलेल्या [[लंडनची महाआग|लंडनच्याआगीत]] शहराचे अनेक भाग जळून गेले]] १६३७ मध्ये [[इंग्लंडचा पहिला चार्ल्स|पहिल्या चार्ल्सने]] लंडन परिसरातील प्रशासनात सुधारणा करण्यासाठी शहराच्या सीमा वाढवून आसपासची गावे शहराच्या प्रशासनाखाली आणण्याचा प्रयत्न केला. हे म्हणजे राजाकडून शहराच्या सत्तेवर मर्यादा आणून शहरातील सुविधा गावांना देण्याचा प्रयत्न शहरातील प्रशासकांना वाटला. त्यांना या गावांमधील लोकांचा शहराच्या प्रशासनात हस्तक्षेप नको होता. यामुळे त्यांनी या प्रस्तावाला साफ नकार दिला. ''द ग्रेट रिफ्युजल'' नावाने ओळखले जाणाऱ्या या ठरावाचा परिणाम म्हणून आजही [[सिटी ऑफ लंडन|लंडन शहराचे]] प्रशासन तऱ्हेवाइकपणे चालविले जाते.<ref>{{Cite journal |last1=Doolittle |first1=Ian |year=2014 |title='The Great Refusal': Why Does the City of London Corporation Only Govern the Square Mile? |journal=The London Journal |volume=39 |issue=1 |pages=21–36 |doi=10.1179/0305803413Z.00000000038 |s2cid=159791907}}</ref> [[इंग्लंडची संसद]] आणि [[इंग्लंडचा दुसरा चार्ल्स|राजा चार्ल्स दुसऱ्याच्या]] पाठीराख्य़ांमध्ये झालेल्या [[इंग्लंडचे यादवी युद्ध|इंग्लंडच्या यादवी युद्धात]] बव्हंश लंडनवासी संसदेच्या बाजूने होते. १६४२मधील [[कॅव्हेलियर्स (इंग्लंड)|कॅव्हेलियर्सची]] फौज शहरावर चालून आली तेव्हा [[ब्रेंटफर्डची लढाई (१६४२)|ब्रेंटफोर्ड]] आणि [[टर्नहॅम ग्रीनची लढाई|टर्नहॅम ग्रीनच्या लढायांमध्ये]] शहर कसेबसे वाचले. यानंतर शहराभोवती तटबंदी उभारली. लाइन्स ऑफ कम्युनिकेशन नावाची ही तटबंदी दोन महिन्यांच्या आत बांधून काढण्यात २०,००० लोकांचे हात होते.<ref>{{Cite web |last=Flintham |first=David |title=London |url=http://www.fortified-places.com/london/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116190923/http://www.fortified-places.com/london/ |archive-date=16 January 2009 |access-date=28 March 2021 |website=Fortified Places}}</ref> १६४७मध्ये [[न्यू मॉडेल आर्मी]] ही शाही फौज लंडनवर चालून आली तेव्हा या तटबंदीचा पहिल्यांदा वापर झाला पण काहीही उपयोग झाला नाही. न्यू मॉडेल आर्मी फारसा त्रास न होता शहरात शिरली.<ref>Harrington, Peter (2003). ''English Civil War Fortifications 1642–51'', Volume 9 of Fortress, 9, Osprey Publishing, {{ISBN|1-84176-604-6}}. [https://books.google.com/books?id=dKwKIiqAnlkC&pg=PA57 p. 57]</ref> काही महिन्यांतच ही पाडून टाकण्यात आली.<ref>{{Cite web |last=Flintham |first=David |title=London |url=http://www.fortified-places.com/london/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090116190923/http://www.fortified-places.com/london/|archive-date=16 January 2009 |access-date=28 March 2021 |website=Fortified Places}}{{Cite book |title=The English Civil War: A contemporary account (v. 1) |publisher=Caliban Books |others=Wencelaus Hollar (Illustrator), Christopher Hill (Introduction) |isbn=978-1850660316 |editor-last=Razzell |editor-first=Peter |publication-date=1 January 1996 |editor-last2=Razzell |editor-first2=Edward}}{{Cite book |last=Gardiner |first=Samuel R. |title=History of the Great Civil War, 1642-1649 |date=18 December 2016 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1334658464 |volume=3 |publication-date=16 July 2017 |pages=218}}</ref> [[File:Edward Angelo Goodall04.jpg|thumb|upright|left|[[सेंट पॉल कॅथेड्रल (लंडन)|सेंट पॉल कॅथेड्रल]] १७१०मध्ये बांधून पूर्ण झाले ([[एडवर्ड अँजेलो गूडॉल]]ने १८५०मध्ये काढलेले चित्र)]]१७व्या शतकात लंडनमध्ये अनेकदा प्लेगच्या साथी पसरल्या.<ref name=london_024>{{Cite web |url=http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |title=A List of National Epidemics of Plague in England 1348–1665 |publisher=Urban Rim |date=4 December 2009 |access-date=3 May 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090508010316/http://urbanrim.org.uk/plague%20list.htm |archive-date=8 May 2009 |url-status=dead}}</ref> १६६५-६६ च्या साथीत लंडनमधील पाचव्या भागाची वस्ती (सुमारे १,००,००० व्यक्ती) प्लेगला बळी पडल्या.<ref name=london_024/> त्यानंतर लगेचच १६६६ साली [[लंडनची महाआग|पुडिंग लेन या गल्लीतून सुरू झालेली आग]] शहरभर पसरली आणि लाकडी इमारतींनी भरलेले शहराचे अनेक भाग जळून राख झाले.<ref name="Samuel Pepys' Diary">{{Cite book |last=Pepys |first=Samuel |author-link=Samuel Pepys |title=The Diary of Samuel Pepys |volume=45: August/September 1666 |date=2 September 1666 |publisher=Univ of California Press |orig-year=1893 |editor=[[Mynors Bright]] (decipherer) |editor2=[[Henry B. Wheatley]] |url=http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html |isbn=978-0-520-22167-3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130813025236/http://www.gutenberg.org/cache/epub/4167/pg4167.html |archive-date=13 August 2013 |url-status=live}}</ref> [[रॉबर्ट हूक]] या बहुविद्वानाच्या देखरेखीखाली शहराची पुनर्बांधणी होण्यासाठी दहा वर्षे लागली.<ref name="london_026">{{Cite web |last=Schofield |first=John |date=17 February 2011 |title=BBC – History – British History in depth: London After the Great Fire |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/after_fire_01.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090410000142/http://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/after_fire_02.shtml |archive-date=10 April 2009 |access-date=29 March 2021 |publisher=BBC |language=en-GB}}</ref> या आगीत भस्मसात झालेले [[सेंट पॉलचे कॅथेड्रल (लंडन)|सेंट पॉलचे कॅथेड्रल]] [[क्रिस्टोफर रेन]]ने पुन्हा बांधले. युरोपमधील त्याकाळच्या भव्य आणि सुंदर इमारतींमध्ये गणना होणारी ही इमारत पुढे अनेक शतके लंडनच्या आकाशात प्रभावीपणे दिसत होते. या कॅथेड्रलचा उल्लेख [[विल्यम ब्लेक]]च्या कलाकृती आणि [[होली थर्सडे (कविता)|होली थर्सडे]] या कवितेतून दिसते.<ref>{{cite news |title=William Blake lights up London Skyline |url=https://www.tate.org.uk/press/press-releases/william-blake-lights-london-skyline |access-date=15 June 2024 |work=Tate}}</ref> [[जॉर्जांचा राज्यकाल|जॉर्जियन राज्यकालात]] लंडनच्या पश्चिमेस [[मेफेर]] आणि इतर उपनगरे विकसित झाली. [[थेम्स नदी]]वर बांधलेल्या नवीन पुलांमुळे [[दक्षिण लंडन]]चाही विकास होत गेला. [[पोर्ट ऑफ लंडन|लंडनच्या बंदराला]] पूर्वेकडे नवीन धक्के बांधले गेले. अठराव्या शतकात लंडन हे जागतिक आर्थिक व्यवहारांचे प्रमुख केन्द्र झाले.<ref name='Finance Hub'>{{cite news |title=Amsterdam and London as financial centers in the eighteenth century |url=https://www.cambridge.org/core/journals/financial-history-review/article/abs/amsterdam-and-london-as-financial-centers-in-the-eighteenth-century1/8B23F8D271B1BCD05594064523600E85 |access-date=4 July 2022 |work=Cambridge University Press}}</ref> अठराव्या शतकात लंडनमधील गुन्हेगारी चरमसीमेवर पोचल्याचे समजले जाते.,<ref>''Hell on Earth, or the Town in an Uproar'' (anon., London 1729). Jarndyce Autumn Miscellany catalogue, London: 2021.</ref> याला उपाय म्हणून १७५०मध्ये [[बाे स्ट्रीट रनर्स]] ही पोलिससंस्था उभारण्यात आली. १७२० आणि ३० च्या दशकांत लंडनमध्ये पुन्हा एकदा रोगांच्या साथी पसरल्या. या काळात जन्मलेल्या मुलांपैकी मोठा भाग ५ वर्षांच्या आतच मृत्युमुखी पडली<ref>{{Cite web |last=Harris |first=Rhian |date=5 October 2012 |title=History – The Foundling Hospital|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/foundling_01.shtml |access-date=28 March 2021 |publisher=[[BBC]] |language=en-GB}}</ref> १७६२ साली [[युनायटेड किंग्डमचा तिसरा जॉर्ज|तिसऱ्या जॉर्जने]] [[बकिंगहॅम राजवाडा]] विकत घेतला आणि पुढील ७५ वर्षे त्यात सुधारणा होत गेल्या.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=PBS – Sweeney Todd, the Demon Barber of Fleet Street|url=https://www.pbs.org/kqed/demonbarber/madding/thieftaker.html |access-date=28 March 2021 |publisher=PBS}}</ref> [[मुद्रणयंत्र|मुद्रणयंत्राचे]] तंत्रज्ञान सोपे व स्वस्त झाल्यामुळे लंडनमधील साक्षरता वाढली आणि [[फ्लीट स्ट्रीट]] हा रस्ता ब्रिटिश पत्रकारितेचे केन्द्र झाला. [[नेपोलियन बोनापार्ट|नेपोलियनने]] अॅम्स्टरडॅमवर केलेल्या हल्ल्यामुळे अनेक आर्थिक संस्था आणि सावकारांनी तेथून लंडनला पलायन केले आणि लंडनला जागतिक अर्थकारणात अजूनच महत्व मिळाले.<ref name="auto2">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Yor4DAAAQBAJ |title=Finance Masters: A Brief History of International Financial Centers in the Last Millennium |last=Coispeau |first=Olivier |date=2016 |publisher=World Scientific |isbn=978-981-310-884-4}}</ref> याच सुमारास [[रॉयल नेव्ही]] जगातील बलाढ्य आरमार व त्यामुळे इंग्लंडचा सागरी व्यापार अधिक सुरक्षित झाला. === अर्वाचीन === [[औद्योगिक क्रांती]]मुळे लंडनसह ग्रेट ब्रिटनमध्ये मोठ्या प्रमाणात शहरीकरण झाले. लंडनमधील दुकाने व विक्रेत्यांच्या संख्येत शहराची वाढ दिसून येते.<ref name="Sales">{{cite news |last1=White |first1=Matthew |title=The rise of cities in the 18th century |url=https://www.bl.uk/georgian-britain/articles/the-rise-of-cities-in-the-18th-century |access-date=11 June 2022 |agency=British Library |archive-date=22 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220522225623/https://www.bl.uk/georgian-britain/articles/the-rise-of-cities-in-the-18th-century |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite conference |title=Trends in urbanisation |year=1993|author=Christopher Watson|editor1=K.B. Wildey |editor2=Wm H. Robinson |conference=Proceedings of the First International Conference on Urban Pests |citeseerx=10.1.1.522.7409}}</ref> यांत पॉल मॉल भागातील [[हार्डिग, हॉवेल अँड कंपनी]] हे जगातील पहिले डिपार्टमेट स्टोर{{मराठी शब्द सुचवा}} सुद्धा होते. १८३१ ते १९२५ दरम्यान लंडन जगातील सगळ्यात मोठे महानगर होते.<ref name="london_030">{{Cite web |title=London: The greatest city |url=http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090419104109/http://www.channel4.com/history/microsites/H/history/i-m/london4.html |archive-date=19 April 2009 |access-date=25 March 2021 |publisher=Channel 4}}</ref> अत्यंत गिचमिडीच्या लंडन शहरात पुन्हा एकदा साथी पसरल्या. १८४८मध्ये [[पटकी|कॉलेरा]]च्या साधीत १४,००० तर १८६६मध्ये ६,००० व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.<ref>{{Cite web |author=Brown, Robert W. |url=http://www.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html |title=London in the Nineteenth Century |publisher=University of North Carolina at Pembroke |access-date=13 December 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230164544/http://www.uncp.edu/home/rwb/london_19c.html |archive-date=30 December 2011}}</ref> रस्त्यांवर होणाऱ्या वाहनांच्या गर्दीला उपाय म्हणून [[लंडन अंडरग्राउंड]]ची रचना करण्यात आली. हे भुयारी रेल्वे जगातील पहिली अशी वाहतूक व्यवस्था होती.<ref>{{cite news |title=A short history of world metro systems – in pictures |url=https://www.theguardian.com/cities/gallery/2014/sep/10/-sp-history-metro-pictures-london-underground-new-york-beijing-seoul |access-date=3 March 2024 |work=The Guardian}}</ref> २०व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून लंडनमध्ये चहाची दुकाने लोकप्रिय होऊ लागली. [[जे. लायन्स अँड कंपनी]]ने त्यांच्या साखळीतील पहिले चहाचे दुकान पिकॅडिली येथे १८९४मध्ये उघडले होते.<ref>{{cite news |title=Bawden and battenberg: the Lyons teashop lithographs |url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2013/jul/12/bawden-battenberg-lyons-teashops-lithographs |access-date=27 June 2022 |work=The Guardian}}</ref> ही दुकाने स्त्रीयांना मतदानहक्क मिळवून देण्यासाठीच्या चळवळीतील लोकांची भेटीचे ठिकाणे होती.<ref>{{cite news |title=Taking Tea and Talking Politics: The Role of Tearooms|url=https://historicengland.org.uk/research/inclusive-heritage/womens-history/suffrage/taking-tea-and-talking-politics/ |access-date=27 June 2022 |work=Historic England}}</ref> या चळवळीला लक्ष्य करून लंडनमधील अनेक ठिकाणांवर बॉम्बहल्ले झाले होते. यांत [[वेस्टमिन्स्टर अॅबी]] आणि सेंट पॉलच्या कॅथेड्रलचाही समावेश होते.<ref>{{cite web |title=Suffragettes, violence and militancy |url=https://www.bl.uk/votes-for-women/articles/suffragettes-violence-and-militancy |website=British Library |access-date=9 October 2021 |archive-date=10 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210910203912/https://www.bl.uk/votes-for-women/articles/suffragettes-violence-and-militancy |url-status=dead }}</ref> [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धामध्ये]] लंडनवर [[जर्मनी|जर्मनीने]] हवेतून बॉम्बफेक केली होती. [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धातील]] [[लुफ्तवाफे]]ने केलेल्या [[द ब्लिट्झ|अशाच बॉम्बफेकीत]] लंडनचे अतोनात नुकसान झाले होते. शहरातील अनेक भागांमधील घरे व इतर इमारती उद्ध्वस्त झाल्या आणि ३०,००० पेक्षा अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या.<ref>{{Cite web |date=18 May 2016 |title=Bomb-Damage Maps Reveal London's World War II Devastation |url=http://www.nationalgeographic.com.au/history/bomb-damage-maps-reveal-londons-world-war-ii-devastation.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170430155359/http://www.nationalgeographic.com.au/history/bomb-damage-maps-reveal-londons-world-war-ii-devastation.aspx |archive-date=30 April 2017 |access-date=18 June 2017 |website=nationalgeographic.com.au}}</ref> दुसऱ्या महायुद्धातून सावरत असतानाच [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९४८ च्या उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धा]] लंडनमध्ये खेळल्या गेल्या. याचे मुख्य सोहळे आणि स्पर्धा [[वेम्ब्ली स्टेडियम (१९२३)|जुन्या वेम्ब्ली स्टेडियममध्ये]] झाले होती.<ref>{{Cite magazine |last=Ronk |first=Liz |date=27 July 2013 |title=LIFE at the 1948 London Olympics |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=http://time.com/3877686/1948-london-summer-olympics-life-photos/|url-status=dead |access-date=18 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150530005852/http://time.com/3877686/1948-london-summer-olympics-life-photos/ |archive-date=30 May 2015}}</ref> यानंतर [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२ च्या स्पर्धाही]] येथे खेळल्या गेल्या. लंडन हे ऑलिंपिक स्पर्धांचे तीनदा यजमान असलेले पहिले शहर आहे.<ref name="IOC"/> १९४०पासून कॉमनवेल्थमधून अनेक लोकांनी लंडनला स्थलांतर केले. यांत जमैका, भारत, बांगलादेश आणि पाकिस्तानमधील लोक मोठ्या संख्येने होते.<ref>{{Cite book |last1=Hibbert |first1=Christopher |title=The London Encyclopaedia |url=https://archive.org/details/londonencyclopae0000chri |last2=Weinreb |first2=Ben |last3=Keay |first3=Julia |last4=Keay |first4=John |publisher=[[Pan Macmillan]] |others=Photographs by Matthew Weinreb |year=2010 |isbn=9781405049252 |edition=3rd |page=[https://archive.org/details/londonencyclopae0000chri/page/428 428]}}</ref> तरीसुद्धा [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुदानंतर]] लंडनची लोकसंख्या कमी झाली. १९३९मध्ये ८६ लाख वस्ती असलेल्या शहरात १९८० च्या दशकात सुमारे ६८ लाख व्यक्ती राहत होत्या.<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-31082941 |title=London's population hits 8.6m record high |work=BBC News |date=2 February 2015 |access-date=19 June 2017}}</ref> जानेवारी २०१५मध्ये महानगराची लोकसंख्या अंदाजे ८६.३ लाख होती.<ref name="gla-pop-2015">{{Cite web |title=Population Growth in London, 1939–2015 |url=http://data.london.gov.uk/dataset/population-change-1939-2015/resource/0a026346-960e-49e6-b968-a386d2cfe55f |archive-url=https://web.archive.org/web/20150219160246/http://data.london.gov.uk/dataset/population-change-1939-2015/resource/0a026346-960e-49e6-b968-a386d2cfe55f |archive-date=19 February 2015 |url-status=dead |website=London Datastore |publisher=Greater London Authority |access-date=7 July 2015 }} [https://londondatastore-upload.s3.amazonaws.com/dataset/population-change-1939-2015/historical%20population%201939-2015.pdf Alt URL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230315011004/https://londondatastore-upload.s3.amazonaws.com/dataset/population-change-1939-2015/historical%20population%201939-2015.pdf |date=2023-03-15 }}</ref> १९५२मध्ये लंडनमध्ये पसरलेल्या [[द बिग स्मोक|प्रदूषित धुराचा]] परिणाम म्हणून [[क्लीन एर अॅक्ट १९५६]] हा कायदा पारित झाला.<ref>{{Cite web |last=Breen |first=Matt |title=Most Googled: why is London called the 'Big Smoke'? |url=https://www.timeout.com/london/blog/most-googled-why-is-london-called-the-big-smoke-011317 |access-date=29 November 2022 |website=[[Time Out London]] |date=13 January 2017 |language=en-GB}}</ref> १९६० च्या दशकाच्या मध्यापासून लंडन जगातील तरुणाईचे केन्द्र झाले. [[किंग्स रोड (लंडन)|किंग्स रोड]], [[कार्नाबी स्ट्रीट]] आणि [[चेल्सी (लंडन)|चेल्सी]] या भागांमध्ये [[स्विंगिंग लंडन]] संस्कृती पसरली.<ref>{{cite book | title=Swinging City: A Cultural Geography of London 1950–1974 | publisher=Routledge | author=Rycroft, Simon | year=2016 | pages=87 | chapter-url=https://books.google.com/books?id=I5O1CwAAQBAJ&pg=PT87 | chapter=Mapping Swinging London| isbn=9781317047346 }}</ref> यातून [[पंक रॉक]] सारख्या संगीतप्रकारांचा उदय झाला.<ref>{{Cite book |author=Bracken |first=Gregory B. |title=Walking Tour London: Sketches of the city's architectural treasures... Journey Through London's Urban Landscapes |publisher=Marshall Cavendish International |year=2011 |isbn=9789814435369 |page=10}}</ref> [[उत्तर आयर्लंड]]मधील [[द ट्रबल्स|प्रादेशिक उठावाचा]] पडसाद लंडनध्येही उठला. १९७३मध्ये [[प्रोव्हिजनल आयरिश रिपब्लिकन आर्मी]]ने लंडनमध्ये [[ओल्ड बेली बॉम्बस्फोट]] घडवून आणला. हे स्फोट पुढील दोन दशके सुरू होते..<ref name=bombings>>{{Cite web |last=Godoy |first=Maria |date=7 July 2005 |title=Timeline: London's Explosive History |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4734400 |access-date=25 March 2021 |publisher=NPR}}</ref> १९८१मध्ये लंडनच्या [[ब्रिक्सटन]] भागात [[ब्रिक्स्टन दंगली|वांशिक दंगली]] झाल्या होत्या<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/4854556.stm |title=The legacy of the Brixton riots |last=John |first=Cindi |date=5 April 2006 |publisher=BBC |access-date=18 June 2017}}</ref> याच सुमारास लंडनमधील जलवाहतूक [[फेलिक्स्टोव]] आणि [[टिलबरी]] येथी हलल्यानंतर [[केनेरी व्हार्फ]]चे रुपांतरण जागतिक आर्थिक केन्द्रात झाले.<ref>{{Cite web |url=https://www.theguardian.com/business/2015/jan/28/canary-wharf-timeline-london-building-docklands-thatcher |title=Canary Wharf timeline: from the Thatcher years to Qatari control |last=Zolfagharifard |first=Ellie |date=14 February 2014 |website=The Guardian |access-date=19 June 2017}}</ref> २००८मध्ये [[टाइम (नियतकालिक)|टाइम नियतकालिकाने]] लंडन, [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क]] आणि [[हाँग काँग]] शहरांना जगातील सगळ्यात महत्वाची शहरे असल्याचे जाहीर केले व या शहरांचे ''नायलॉनकाँग'' असे नामाभिधान केले.<ref>{{Cite book |title=International Handbook of Globalization and World Cities |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2015 |isbn=9781785360688 |editor-last=Derudder |editor-first=Ben |page=422 |editor-last2=Hoyler |editor-first2=Michael |editor-last3=Taylor |editor-first3=Peter J. |editor-last4=Witlox |editor-first4=Frank}}</ref> समुद्राच्या भरती-ओहोटीपासून शहराला धक्का लागू नये म्हणून [[थेम्स बॅरियर]] हा बंधारा बांधला गेला.<ref>{{cite journal |last=Kendrick |first=Mary |author-link=Mary Kendrick |date=1988 |title=The Thames Barrier |url=https://archive.org/details/sim_landscape-and-urban-planning_1988-10_16_1-2/page/57 |journal=Landscape and Urban Planning |volume=16 |issue=1–2 |pages=57–68|doi=10.1016/0169-2046(88)90034-5 }}</ref> १९६५मध्ये लंडन शहराच्या सीमा विस्तारल्या आणि [[ग्रेटर लंडन काउन्सिल]]ची रचना करण्यात आली.<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-london-35716693 |title=The rise and fall of the GLC |last=Webber |first=Esther |date=31 March 2016 |website=BBC Newsmaccess-date=18 June 2017}}</ref> १९८६मध्ये [[ग्रेटर लंडन काउन्सिल]] ही लंडन महानगराची प्रशासकीय संस्था विसर्जित करण्यात आली आणि २००० पर्यंत [[ग्रेटर लंडन ऑथॉरिटी]]ची स्थापना होई पर्यंत महानगराची देखभाल करणारी कोणतीच संस्था नव्हती. या काळात छोटी छोटी शहरे आपापले प्रशासन चालवित असत.<ref>{{Cite news |year=2008 |title=1986: Greater London Council abolished |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/31/newsid_2530000/2530803.stm |access-date=20 June 2017}}</ref> == प्रशासन == === नागरी प्रशासन === [[File:City coat of arms, Holborn Viaduct (cropped).jpg|thumb|[[लंडन शहराचे मानचिह्न]]<ref>{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/lcr/fsca/fsca19.htm|title=The Heraldic Dragon|work=Fictitious and Symbolic Creatures in Art |first1=John |last1=Vinycomb |date=1909 |publisher=Internet Sacred Text Archive |access-date=23 July 2015|archive-date=28 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170528185311/http://www.sacred-texts.com/lcr/fsca/fsca19.htm|url-status=live}}</ref>]] लंडनचे नागरी प्रशासन दोन स्तरांवर होते. [[ग्रेटर लंडन ऑथॉरिटी]] (जीएलए) संपूर्ण महानगराचे प्रशासन सांभाळते तर इतर ३३ छोट्या शासनसंस्था स्थानिक पातळीवरचे प्रशासन सांभाळतात.<ref name="london_032">{{Cite web |title=Who runs London – Find Out Who Runs London and How |url=http://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london|access-date=28 March 2021 |website=[[London Councils]] }}</ref> जीएलएमध्ये [[लंडन असेम्ब्ली]] ही निवडलेल्या प्रतिनिधींची सभा [[लंडनचे महापौर|महापौरांवर]] देखरेख करते आणि त्यांचे निर्णय तसेच वार्षिक अर्थसंकल्प स्वीकारते किंवा नाकारते. जीएलए [[लंडनमधील वाहतूक|लंडनमधील वाहतूकीची]] देखरेख आपल्या [[टीएफएल]] या उपसंस्थेद्वारे करते. याशिवाय लंडनमधील पोलिस, अग्निशमन व्यवस्थेवरसुद्धा जीएलएचे प्रशासन आहे.<ref name="london_goverance">{{cite web |title=The essential guide to London local government |url=https://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london/essential-guide-london-local-government |publisher=London Councils |access-date=19 June 2023 |archive-date=2023-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230406212109/https://www.londoncouncils.gov.uk/who-runs-london/essential-guide-london-local-government |url-status=dead }}</ref> जीएलएचे मुख्यालय [[न्यूहॅम |न्यूहॅम]] येथील नगरगृहात आहे. २०१६पासून [[सादिक खान]] हे लंडनचे महापौर आहेत.<ref>{{Cite news |title=London Elections 2016: Results |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/election/2016/london/results |access-date=7 May 2016}}</ref><ref name="london_plan">{{Cite web |title=The London Plan |url=http://www.london.gov.uk/priorities/planning/londonplan |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120508220051/http://www.london.gov.uk/priorities/planning/londonplan |archive-date=8 May 2012 |access-date=25 May 2012 |website=[[Greater London Authority]] }}</ref> लंडन शहर [[लंडनचे बरो|३२ बरो]] आणि [[सिटी ऑफ लंडन]] अशा ३ प्रशासकीय विभागांमध्ये विभागलेले आहे.<ref name=london_071>{{Cite web |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/boroughs.jsp |title=London boroughs&nbsp;— London Life, GLA |publisher=London Government |access-date=3 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213025156/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/boroughs.jsp |archive-date=13 December 2007 |url-status=dead}}</ref> प्रत्येक बरोमध्ये साधारणतः १.५ ते ४ लाख व्यक्ती राहतात. प्रत्येक बरोमध्ये स्थानिक प्रशासन असते.<ref name="london_035">{{Cite web |title=London Government Directory – London Borough Councils |url=http://directory.londoncouncils.gov.uk/ |access-date=29 March 2017 |website=[[London Councils]] |archive-date=2007-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071108212853/http://directory.londoncouncils.gov.uk/ |url-status=dead }}</ref> तेथील शाळा, पुस्तकालये, सार्वजनिक उद्याने, छोटे रस्ते, कचरा व्यवस्थापन, इ. सेवा हे बरो पुरवतात. काही सेवा अनेक बरो मिळून पुरवतात.<ref>{{cite web |title=London Government |url=https://www.politics.co.uk/reference/london-government/ |publisher=politics.co.uk |access-date=19 June 2023}}</ref> या बरोंचा वार्षिक अर्थसंकल्प सुमारे २२ अब्ज [[ब्रिटिश पाउंड|पाउंड]] (२,२७,६०० कोटी रुपये) इतका तर जीएलएचा अर्थसंकल्प ७.५ अब्ज (८१,००० कोटी रुपये) इतका असतो.<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Local Government Financial Statistics England No.21 (2011) |url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7462/1911067.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20180428000713/https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/7462/1911067.pdf |url-status=live |access-date=25 March 2021 |archive-date=28 April 2018}}</ref> ==== पोलिस आणि सुव्यवस्था ==== [[बृहद् लंडन]] शहरातील पोलिसदलाला [[मेट्रोपोलिटन पोलिस (लंडन)|मेट्रोपोलिटन पोलिस]] किंवा ''द मेट'' म्हणतात. या दलाचे मुख्यालय पूर्वी [[व्हाइटहॉल]]मधील [[ग्रेट स्कॉटलंड यार्ड]] या रस्त्यावर असल्याने या पोलिसदलाला ''स्कॉटलंड यार्ड'' नावानेही ओळखतात. हे दल [[लंडनचे महापौर|लंडनच्या महापौरांच्या]] अखत्यारीत येते.<ref>{{Cite web |url=http://policeauthority.org/Metropolitan/ |title=MPA: Metropolitan Police Authority |publisher=Metropolitan Police Authority |date=22 May 2012 |access-date=4 May 2013}}</ref> या पोलिसांचे कस्टोडियन हेलमेट हे शिरस्त्राण जगप्रसिद्ध आहे. ह सगळ्यात आधी १८६३मध्ये वापरले गेले होते. याला ''सांस्कृतिक मानचिह्न'' आणि ''ब्रिटिश कायदेरक्षकांचे चिह्न'' असे म्हणले गेले आहे.<ref>{{cite news |title=Just how practical is a traditional Bobby's helmet? |url=https://www.bbc.co.uk/news/blogs-magazine-monitor-30932319 |access-date=11 April 2023 |agency=BBC}}</ref> हे पोलिस पूर्वी विशिष्ट निळ्या रंगाच्या आश्रयस्थानाखाली उभे राहत असत..<ref>{{cite news |title=Police lose fight to ground Tardis |url=https://www.theguardian.com/media/2002/oct/23/bbc.broadcasting1 |access-date=15 April 2023 |work=The Guardian}}</ref> लंडन शहराचे स्वतःचे [[सिटी ऑफ लंडन पोलिस]] नावाचे दल आहे.<ref name="Policing">{{Cite web |url=http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |title=Policing |publisher=Greater London Authority |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080121173357/http://www.london.gov.uk/gla/policing.jsp |archive-date=21 January 2008 |url-status=dead}}</ref> [[लंडन अग्निशमन सेवा]] ही [[लंडन फायर अँड इमर्जन्सी प्लानिंग ऑथॉरिटी]]च्या अधिकारात आहे. ही जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची मोठी अग्निशमनसेवा आहे.<ref name="LFB">{{Cite web |url=http://www.london-fire.gov.uk/WhoWeAre.asp |title=Who we are |publisher=London Fire Brigade |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429034538/http://www.london-fire.gov.uk/WhoWeAre.asp |archive-date=29 April 2011 |url-status=dead }}</ref> [[राष्ट्रीय आरोग्य सेवा|राष्ट्रीय आरोग्य सेवेच्या]] रुग्णवाहिका [[लंडन अँब्युलन्स सर्व्हिस]] ही संस्था पुरवते. ही जगातील सेवास्थळी मोफत असणारी सगळ्यात मोठी सेवा आहे.<ref name="LAS">{{Cite web |url=http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx |title=About us |publisher=London Ambulance Service NHS Trust |access-date=25 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427031902/http://www.londonambulance.nhs.uk/about_us.aspx |archive-date=27 April 2011 |url-status=dead }}</ref> [[रॉयल नॅशनल लाइफबोट इन्स्टिट्युशन]] ही संस्था [[थेम्स नदी]]वर तर [[लंडन एर अँब्युलन्स]] हवाई रुग्णवहन सेवा पुरवतात.<ref>{{Cite web |title=Port of London Act 1968 (as amended) |url=http://www.pla.co.uk/Port-of-London-Act-1968 |access-date=29 March 2021 |website=[[Port of London Authority]]}}</ref> [[ब्रिटिश वाहतूक पोलिस]] शहरातून धावणाऱ्या [[नॅशनल रेल]], [[लंडन अंडरग्राउंड]], [[डॉकलँड लाइट रेल्वेझ]] आणि [[ट्रॅमलिंक]] या मार्गांवरील सुरक्षेची जबाबदारी निभावतात.<ref name="BTP">{{Cite web |year=2021 |title=About Us |url=https://www.btp.police.uk/police-forces/british-transport-police/areas/about-us/about-us/ |access-date=28 March 2021 |website=[[British Transport Police]]}}</ref> [[संरक्षण मंत्रालय पोलिस]] हे विशेष दल सहसा सार्वजनिक कायदेरक्षणात भाग घेत नाही.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Ministry of Defence – Our Purpose |url=http://www.mod.police.uk/index.html |access-date=28 March 2021 |website=[[Ministry of Defence Police]] |archive-date=6 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506183729/http://www.mod.police.uk/index.html |url-status=dead }}</ref> [[File:SIS building (26327425611).jpg|thumbnail|upright=1.1|right|एमआय६ या हेरसंस्थेचे मुख्यालय. [[जेम्स बाँड]]च्या चित्रपटांची अनेक दृष्ये येथे चित्रित केलेली आहेत.]] [[एमआय६]] या हेरसंस्थेचे मुख्यालय लंडनमध्ये थेम्स नदीच्या उत्तर काठावर तर आणि [[एमआय५]] या प्रतिहेरसंस्थेचे मुख्यालय दक्षिण काठावर आहेत.<ref>{{cite book|last=Andrew|first=Christopher|title=The Defence of the Realm: The Authorized History of MI5|page=[https://archive.org/details/defenceofrealmau0000andr/page/134 134]|publisher=Allen Lane|year=2009|isbn=978-0-713-99885-6|url=https://archive.org/details/defenceofrealmau0000andr/page/134}}</ref> लंडनमध्ये गुन्हेगारीचे प्रमाण विभागानुसार बदलते.<ref>{{Cite web |date=12 March 2021 |title=Recorded Crime: Geographic Breakdown – Metropolitan Police Service |url=https://data.london.gov.uk/dataset/recorded_crime_summary |access-date=28 March 2021 |website=[[Greater London Authority]] |language=en-US}}</ref> २०१५मध्ये महानगरात ११८ खून झाले होते. २०१४ च्या प्रमाणात हे २५% जास्त होते.<ref>{{Cite news |url=http://www.itv.com/news/london/2016-01-24/london-murder-rate-up-14-over-the-past-year/ |title=London murder rate up 14% over the past year |publisher=ITV News |date=24 January 2016 |access-date=16 February 2016}}</ref> एकूण लंडनमध्ये गंभीर गुन्हे वाढत आहेत. इतर कारणांबरोबरच पोलिसदलांना अर्थसंकल्पातून मिळणारा निधी कमी होत चालल्याने हे होते आहे<ref>{{Cite web |last1=Crerar |first1=Pippa |last2=Gayle |first2=Damien |date=10 April 2018 |title=Sadiq Khan Holds City Hall Summit on How To Tackle Violent Crime |url=http://www.theguardian.com/uk-news/2018/apr/10/sadiq-khan-holds-city-hall-summit-on-how-to-tackle-violent |access-date=25 March 2021 |work=The Guardian}}</ref> === युनायटेड किंग्डमची राजधानी === [[File:10 Downing Street. MOD 45155532 (cropped).jpg|thumb|right|190px|[[१० डाउनिंग स्ट्रीट]], [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधानांचे]] अधिकृत निवासस्थान]] लंडन हे [[युनायटेड किंग्डम]]ची राजधानी आहे. येथे [[व्हाइटहॉल]]च्या आसपास अनेक मंत्रालये तसेच [[युनायटेड किंग्डमचे पंतप्रधान|युनायटेड किंग्डमच्या पंतप्रधानांचे]] अधिकृत निवासस्थान आहेत.<ref name="london_036">{{Cite web |title=Prime Minister's Office, 10 Downing Street |url=https://www.gov.uk/government/organisations/prime-ministers-office-10-downing-street |access-date=25 March 2021 |website=uk.gov}}</ref> [[इंग्लंडची संसद|इंग्लंडच्या संसदेमध्ये]] लंडन महानगरातून ७३ खासदार निवडून जातात. [[२०१९ युनायटेड किंग्डम सार्वत्रिक निवडणूक|२०१९ च्या निवडणुकांमध्ये]] यांतील ४९ [[मजूर पक्ष]], २१ [[हुजूर पक्ष]] आणि ३ [[लिबरल डेमॉक्रॅट पक्ष (युनायटेड किंग्डम)|लिबरल डेमॉक्रॅट पक्षाचे]] खासदार निवडून गेले.<ref>{{Cite news |year=2019 |title=Constituencies A-Z – Election 2019 |work=[[BBC News]] |url=https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies |url-status=dead|access-date=30 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216195058/https://www.bbc.co.uk/news/politics/constituencies |archive-date=16 December 2019}}</ref> [[२०२४ युनायटेड किंग्डम सार्वत्रिक निवडणूक|२०२४ च्या निवडणुकांमध्ये]] मजूर पक्षाने मोठा विजय मिळवला. [[युनायटेड किंग्डम सरकार|युनायटेड किंग्डमच्या सरकारमध्ये]] १९९४पासून [[लंडनमंत्री]] हे वेगळे पद आहे. २०२०मध्ये [[पॉल स्कली]] या पदावर होते.<ref>{{Cite web |title=Minister for London |url=https://www.gov.uk/government/ministers/minister-for-london |website=gov.uk |publisher=UK Government |access-date=30 March 2020 |language=en}}</ref> == भूगोल == [[File:London from Primrose Hill May 2013.jpg|thumb|left|[[प्रिमरोझ हिल]] येथून दिसणारे लंडन]] [[ग्रेटर लंडन|बृहद् लंडन]] परिसराची लोकसंख्या ७१,७२,०३६ (२००१) इतकी होती आणि विस्तार {{convert|1583|km2|sqmi|order=flip}} आहे. [[लंडन महानगरक्षेत्र|लंडन महानगरक्षेत्राची]] लोकसंख्या १,३७,०९,००० आणि विस्तार {{convert|8382|km2|sqmi|order=flip}} इतका होता.<ref name=Metrop>{{Cite web |url=http://www.dgcl.interieur.gouv.fr/sections/a_votre_service/lu_pour_vous/les_grandes_metropol/downloadFile/attachedFile/metropolislondres.pdf?nocache=1254397828.63 |title=Metropolis: 027 London, World Association of the Major Metropolises |access-date=3 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427084411/http://www.dgcl.interieur.gouv.fr/sections/a_votre_service/lu_pour_vous/les_grandes_metropol/downloadFile/attachedFile/metropolislondres.pdf?nocache=1254397828.63 |archive-date=27 April 2011}}</ref> लंडन शहर [[थेम्स नदी]]च्या दोन्ही काठांवर पसरलेले आहे. या नदीतून जलवाहतूक होते व लहान जहाजे समुद्रापासून येथपर्यंत येऊ शकतात. [[पोर्ट ऑफ लंडन]] हे येथील बंदर आहे. येथून प्रवासी व मालवाहतूक होते. एकेकाळी थेम्स नदीचे पात्र आत्ता आहे त्यापेक्षा सुमारे पाचपट रुंद होते.<ref name=london_065>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=M9qvtYYhRtAC&pg=PR11 |title=London: A History |first=Francis |last=Sheppard |page=10 |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-285369-1 |access-date=6 June 2008}}</ref> थेम्स नदीवर समुद्राच्या भरती-ओहोटीचा थेट परिणाम होतो व त्यामुळे शहराला पूराचा धोका आहे.<ref name=london_066>{{Cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/flooding/?version=1&lang=_e |title=Flooding |publisher=UK [[Environment Agency]] |access-date=19 June 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060215080725/http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/flooding/?version=1&lang=_e |archive-date=15 February 2006 |url-status=dead}}</ref> [[जागतिक हवामानबदल]] आणि भूशास्त्रीय बदलांमुळे हा धोका अधिकाधिक वाढतो आहे.<ref name=london_067>{{Cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/sealevels/?version=1&lang=_e |title="Sea Levels"&nbsp;– UK Environment Agency |publisher=[[Environment Agency]] |access-date=6 June 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080523225152/http://www.environment-agency.gov.uk/yourenv/eff/1190084/natural_forces/sealevels/?version=1&lang=_e |archive-date=23 May 2008 |url-status=dead}}</ref> [[व्हिक्टोरियन काळ|व्हिक्टोरियन काळापासून]] थेम्सचे दोन्ही काठ बांधून काढले गेले आहेत व याच्या उपनद्यांना भुयारातून मार्ग दिलेला आहे. शहर जसजसे वाढत गेले तसे आसपासची लहान गावे व वस्त्या यात समाविष्ट झाल्या. अशा गाव व वस्त्यांची नावे अद्यापही प्रचलित आहेत. [[मेफेर (लंडन)|मेफेर]], [[वेम्बली]], [[साउथवार्क (लंडन)|साउथवार्क]], इ. यांपैकी काही प्रमुख भाग आहेत. == हवामान == लंडनमधील हवामान इतर [[पश्चिम युरोप]]ीय शहरांप्रमाणे सौम्य व आर्द्र आहे.<ref name="AverageWeatherLondon">{{Citation |दुवा=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790 |title=Average Conditions, London, United Kingdom |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |accessdate=2008-10-28 |archive-date=2005-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210191554/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790 |url-status=dead}}</ref> २०१० साली लंडन हे [[युरोप]]ातील सर्वात प्रदुषित शहर होते.<ref>{{Citation |दुवा=http://www.guardian.co.uk/environment/2010/jun/25/london-air-pollution-europe |title=London air pollution 'worst in Europe' |publisher=The Guardian |accessdate=2010-06-26 | date=2010-06-25}}</ref> {{Weather box |location = लंडन (हीथ्रो विमानतळ) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 14.0 |Feb record high C = 16.0 |Mar record high C = 21.0 |Apr record high C = 26.9 |May record high C = 31.0 |Jun record high C = 35.0 |Jul record high C = 35.5 |Aug record high C = 37.9 |Sep record high C = 30.0 |Oct record high C = 26.0 |Nov record high C = 19.0 |Dec record high C = 15.0 |year record high C = 37.9 |Jan high C = 8.1 |Feb high C = 8.4 |Mar high C = 11.4 |Apr high C = 14.2 |May high C = 17.9 |Jun high C = 21.1 |Jul high C = 23.5 |Aug high C = 23.2 |Sep high C = 19.9 |Oct high C = 15.6 |Nov high C = 11.2 |Dec high C = 8.3 |year high C = 15.2 |Jan humidity= 91 |Feb humidity= 89 |Mar humidity= 91 |Apr humidity= 90 |May humidity= 92 |Jun humidity= 92 |Jul humidity= 93 |Aug humidity= 95 |Sep humidity= 96 |Oct humidity= 95 |Nov humidity= 93 |Dec humidity= 91 |Jan snow days= 4 |Feb snow days= 4 |Mar snow days= 3 |Apr snow days= 1 |May snow days= 0 |Jun snow days= 0 |Jul snow days= 0 |Aug snow days= 0 |Sep snow days= 0 |Oct snow days= 0 |Nov snow days= 1 |Dec snow days= 3 |Jan snow cm= 24.4 |Feb snow cm= 10.8 |Mar snow cm= 2.7 |Apr snow cm= 0.4 |May snow cm= 0 |Jun snow cm= 0 |Jul snow cm= 0 |Aug snow cm= 0 |Sep snow cm= 0 |Oct snow cm= 0 |Nov snow cm= 0.2 |Dec snow cm= 8.2 |Jan low C = 2.3 |Feb low C = 2.1 |Mar low C = 3.9 |Apr low C = 5.5 |May low C = 8.7 |Jun low C = 11.7 |Jul low C = 13.9 |Aug low C = 13.7 |Sep low C = 11.4 |Oct low C = 8.4 |Nov low C = 4.9 |Dec low C = 2.7 |year low C = 7.4 |Jan record low C = -10.0 |Feb record low C = -9.0 |Mar record low C = -8.0 |Apr record low C = -2.0 |May record low C = -1.0 |Jun record low C = 5.0 |Jul record low C = 7.0 |Aug record low C = 6.0 |Sep record low C = 3.0 |Oct record low C = -4.0 |Nov record low C = -5.0 |Dec record low C = -7.0 |year record low C = -10.0 |Jan precipitation mm = 55.2 |Feb precipitation mm = 40.8 |Mar precipitation mm = 41.6 |Apr precipitation mm = 43.6 |May precipitation mm = 49.3 |Jun precipitation mm = 44.9 |Jul precipitation mm = 44.5 |Aug precipitation mm = 49.5 |Sep precipitation mm = 49.1 |Oct precipitation mm = 68.5 |Nov precipitation mm = 59.0 |Dec precipitation mm = 55.0 |year precipitation mm = 601.5 |Jan rain days = 10.9 |Feb rain days = 8.1 |Mar rain days = 9.8 |Apr rain days = 9.3 |May rain days = 8.5 |Jun rain days = 8.4 |Jul rain days = 7.0 |Aug rain days = 7.2 |Sep rain days = 8.7 |Oct rain days = 9.3 |Nov rain days = 9.3 |Dec rain days = 10.1 |unit rain days = 1&nbsp;mm |Jan sun = 61.4 |Feb sun = 77.7 |Mar sun = 113.9 |Apr sun = 167.6 |May sun = 197.0 |Jun sun = 205.5 |Jul sun = 210.9 |Aug sun = 203.4 |Sep sun = 148.3 |Oct sun = 115.9 |Nov sun = 72.3 |Dec sun = 51.8 |year sun = 1625.7 |source 2 = हवामान खाते,<ref name = GreenwichStats>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/greenwich.html | title = Met Office: Climate averages 1971-2000 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20101209172359/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/averages/19712000/sites/greenwich.html | archivedate = 2010-12-09 | publisher = [[Met Office]] | access-date = 2010-07-26 | url-status = dead }}</ref> |source 1 = [[बीबीसी]] हवामान,<ref name="AverageWeatherLondon">{{Citation |दुवा=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790 |title=Average Conditions, London, United Kingdom |publisher=[[British Broadcasting Corporation]] |accessdate=2008-10-28 |archive-date=2005-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051210191554/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT003790 |url-status=dead}}</ref><ref name="Met_Aug_2003_Hot_Spell">{{संकेतस्थळ स्रोत | title = August 2003 — Hot spell | दुवा = http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/aug03maxtemps.html#maxtemps10aug | publisher = [[Met Office]] | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110926225852/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/interesting/aug03maxtemps.html#maxtemps10aug | archivedate = 2011-09-26 | access-date = 2011-09-07 | url-status = dead }}</ref> |date=August 2010 }} == अर्थकारण == [[File:City_of_London_skyscrapers_HDR_-_2023-03-18.jpg|thumb|लंडन हे जगातील सगळ्यात मोठ्या आर्थिक केन्द्रांपैकी एक आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.cityam.com/london-top-world/|title=London tops 2015 global financial centre rankings and knocks New York into second place|website=cityam.com|date=23 September 2015|access-date=12 November 2015}}</ref>]] लंडन शहराचे अर्थकारण २०१९ साली अंदाजे ५०३ अब्ज पाउंड (५३,३२,८०० कोटी रुपये इतके होती. एकूण [[युनायटेड किंग्डमचे अर्थकारण|युनायटेड किंग्डमच्या अर्थकारणातील]] चौथा भाग फक्त लंडनमध्ये होता.<ref>{{Cite web |url=https://www.ons.gov.uk/economy/grossdomesticproductgdp/bulletins/regionaleconomicactivitybygrossdomesticproductuk/1998to2019/pdf |title=Regional economic activity by gross domestic product, UK: 1998 to 2019, UK- Office for National Statistics |first=Trevor |last=Fenton |website=ons.gov.uk}}</ref> लंडनमध्ये आर्थिक व्यवहार करणारे पाच प्रमुख भाग आहेत -- [[वेस्टमिन्स्टर (लंडन)|वेस्टमिन्स्टर]], [[केनेरी व्हार्फ]], [[कॅम्डेन (लंडन)|कॅम्डेन]] आणि [[इस्लिंग्टन]] तसेच [[लँबेथ]] आणि [[साउथवार्क]]. बृहद् लंडमधील इमारतींमधून २ कोटी २७ लाख मी^२ इतकी जागा कार्यालयांनी व्यापली आहे. लंडन शहरातील जागांच्या किमती जगातील सर्वाधिक महागड्या शहरांपैकी आहेत.<ref>{{Cite web |last=Lowe |first=Felix |date=18 February 2008 |title=Highgate Trumps Chelsea as Priciest Postcode |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/constructionandproperty/2784634/Highgate-trumps-Chelsea-as-priciest-postcode.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210102203419/https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/constructionandproperty/2784634/Highgate-trumps-Chelsea-as-priciest-postcode.html |archive-date=2 January 2021 |access-date=25 March 2021 |website=[[द डेली टेलिग्राफ]]}}</ref> लंडनमधील अर्थ आणि वित्तसेवा यूकेमध्ये प्रचंड प्रमाणात परदेशी चलन आणतात. जगातील चलन उलाढालींपैकी सुमारे ३७% भाग (५०,००,०० कोटी रुपये) या शहरातून होतात.<ref>{{Cite news |date=18 September 2016 |title=London's core role in euros under spotlight after Brexit vote |work=[[Reuters]] |url=http://uk.reuters.com/article/uk-global-markets-bis-britain-idUKKCN11O0C4 |access-date=28 March 2021 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030121316/https://uk.reuters.com/article/uk-global-markets-bis-britain-idUKKCN11O0C4 |url-status=dead }}</ref> लंडन शहरात काम करणाऱ्यांपैक ८५% कर्मचारी अर्थ, वित्त किंवा संबंधित सेवाशील कंपन्यामध्ये आहेत. [[ब्रेक्झिट]]नंतर युरोपीय कंपन्यांनी [[लंडन शेर बाजार|लंडन शेर बाजारातून]] नाव काढून घेतले असले तरीही या सेवांचा प्रभाव अद्यापही आहे.<ref name=LSEExodus>{{cite news |url= https://fortune.com/2023/10/31/uk-stock-market-doom-loop-london-financial-capital/ |title=UK's stock market is in a 'doom loop' that's undermining London's status as a global financial capital, investment bank says |author=Alexandra Muller and [[Bloomberg News]] |work=Fortune |location=New York |date=31 October 2023|access-date=20 February 2024}}</ref> [[बँक ऑफ इंग्लंड]], [[लंडन शेर बाजार]] आणि [[लॉइड्स ऑफ लंडन]] ही विमा कंपनी लंडनमध्ये स्थित आहेत.<ref>{{cite book|last=Mantle|first=Jonathan|title=For Whom the Bell Tolls|url=https://archive.org/details/forwhombelltolls0000mant|url-access=registration|year=1992|publisher=Sinclair-Stevenson |location=London |isbn=9781856191524 }}</ref> [[फूट्सी १००]] या लंडन शेर बाजाराचा निर्देशांकातील ५० पेक्षा अधिक कंपन्याची तसेच युरोपमधील ५०० सगळ्यात मोठ्या कंपन्यांपैकीक १०० पेक्षा अधिक कंपन्यांची मुख्यालये लंडन शहरात आहेत..<ref name="london_113">{{Cite web|date=9 June 2009|title=London Stock Exchange|url=http://www.londonstockexchange.com/en-gb/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090609022757/http://www.londonstockexchange.com/en-gb/|archive-date=9 June 2009|access-date=27 April 2008|website=[[London Stock Exchange]]}}</ref> अर्थ आणि वित्तव्यापारावरील मोठी भिस्त असल्याने [[२००७-०८ चे आर्थिक संकट|२००७-०८ च्या आर्थिक संकटाचा]] लंडनवर भीषण परिणाम झाला होता.<ref>{{Cite news |last=Gardiner |first=Beth |date=20 January 2010 |title=The London Banking Center Is Beginning to Feel Like Itself Again. |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2010/01/21/business/global/21rglofinuk.html |url-status=live |access-date=28 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125173353/https://www.nytimes.com/2010/01/21/business/global/21rglofinuk.html |archive-date=25 January 2010}}</ref> == वस्तीविभागणी == {|class="wikitable" style="float:right; text-align:right;" |+२०२१ जनगणना - लंडनच्या वस्तीमधील इतर देशांमध्ये जन्मलेले लोक<ref>{{cite web |title=२०२१ जनगणना Bulk Data Download - TS012 Country of birth (detailed) |publisher=Durham University |url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2021/bulk}}</ref> |- !colspan=2|जन्मदेश !! संख्या !! टक्केवारी |- !tyle=text-align:left; colspan=२|{{देशध्वज|United Kingdom}} || ५,२२३,९८६ || ५९.४ |- !style=text-align:left; colspan=२|युनायटेड किंग्डम बाहेरचे || ३,५७५,७३९ || ४०.६ |- | rowspan=11 | ||style=text-align:left;|{{देशध्वज|India}} || ३२२,६४४ || ३.७ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Romania}} || १७५,९९१ || २.० |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Poland}} || १४९,३९७ || १.७ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Bangladesh}} || १३८,८९५ || १.६ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Pakistan}} || १२९,७७४ || १.५ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Italy}} || १२६,०५९ || १.४ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Nigeria}} || ११७,१४५ || १.३ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Ireland}} || ९६,५६६ || १.१ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|Sri Lanka}} || ८०,३७९ || ०.९ |- | style=text-align:left;|{{देशध्वज|France}} || ७७,७१५ || ०.९ |- | style=text-align:left;|इतर || २,१६१,१७४ || २४.६ |- !colspan=२|एकूण || ८,७९९,७२५ || १००.० |} {{main|लंडनमधील वस्तीविभागणी}} [[File:Greater London population density map, 2011 census.png|thumb|upright=1.3|लंडनमधील वस्तीची दाटी]] लंडन महानगरक्षेत्र बृहद् लंडनच्या पलीकडे पसरलेले आहे. येथील एकूण लोकसंख्या २०११मध्ये ९७,८७,४२६ इतकी होती.<ref name="urbanpopulation"/> चिकटून असलेल्या शहरांसह येथील लोकसंख्या १.२-१.४ कोटी आहे<ref name=metro_area_1>{{Cite web |url=http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |title=The Principal Agglomerations of the World |website=City Population |access-date=3 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100704112702/http://www.citypopulation.de/world/Agglomerations.html |archive-date=4 July 2010 |url-status=live}}</ref> १९९१-२००१ दरम्यान ७,२६,००० लोकांनी येथे स्थलांतर केले होते.<ref name="Immigration">{{Cite web |last=Leppard |first=David |date=10 April 2005 |title=Immigration Rise Increases Segregation in British Cities |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |archive-date=11 February 2008 |access-date=25 March 2021 |website=[[द टाइम्स]]}}</ref> लोकसंख्येनुसार लंडन १९व्या क्रमांकाचे सगळ्यात मोठे शहर आहे.<ref name=Billionaires>{{Cite news |title='Rich List' counts more than 100 UK billionaires |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-27360032 |access-date=11 May 2014 |work=BBC News |date=11 May 2014}}</ref> जगातील अतिशय दाट वस्ती असलेले {{convert|5177|PD/km2|PD/sqmi}}<ref name=Metrop/> हे शहर {{convert|1579|km2|sqmi}} मध्ये विस्तारलेले आहे. ब्रिटनमधील इतर कोणत्याही प्रदेशापेक्षा येथील वस्तीची दाटी १०पट किंवा अधिक आहे.<ref name=london_087>{{Cite web |url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/regional_snapshot/RS_Lon.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624195152/http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_population/regional_snapshot/RS_Lon.pdf |archive-date=24 June 2008 |title=Population density of London: by London borough, 2006 |publisher=UK Statistics Authority |url-status=live}}</ref> लंडनमधील २३.१% लोक सरकारी फ्लॅटमधून भाड्याने राहतात तर ३०% लोक खाजगी घरमालकांकडून घर किंवा फ्लॅट भाड्याने घेतात. ४६.८% लोक स्वतःच्या घरात राहतात.<ref>{{Cite web |title=TS054 - Tenure - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts054 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}</ref> शहरातील ४६.७% लोक पदवीधर आहेत तर १६.२% जेमतेम लिहू-वाचू शकतात.<ref>{{Cite web |title=TS067 - Highest level of qualification - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts067 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}</ref> लंडनमधील ४२.९% लोक घरून काम करतात तर २०.६% लोक कार घेउन कामास जातात. ९.६% लोक रेल्वे किंवा [[लंडन अंडरग्राउंड|अंडरग्राउंडने]] कामाला जातात. २०११मध्ये ही संख्या २२.६% होती.<ref>{{Cite web |title=TS061 - Method used to travel to work - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/c2021ts061 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}</ref> जानेवारी २००५ च्या सर्वेक्षणानुसार लंडनमध्ये सुमारे ३०० वेगवेगळ्या भाषा आणि बोलीभाषा वापरल्या जात होत्या.<ref name="london_090">{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/uk/2005/jan/21/britishidentity1 |title=Every race, colour, nation and religion on earth |work=The Guardian |location=London |access-date=6 May 2008 |first=Leo |last=Benedictus |date=21 January 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501134732/http://www.guardian.co.uk/uk/2005/jan/21/britishidentity1 |archive-date=1 May 2011 |url-status=live}}</ref> २०२१ च्या जनगणनेनुसार ७६.४% लोकांची मातृभाषा इंग्लिश होती. [[रोमेनियन भाषा|रोमेनियन]], [[स्पॅनिश भाषा|स्पॅनिश]], [[पोलिश भाषा|पोलिश]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]] आणि [[पोर्तुगीज भाषा|पोर्तुगीझ]] या इतर बहुल प्रमाणात बोलल्या जाणाऱ्या भाषा होत्या<ref name=":8" /> === वय === २०१८मध्ये लंडनमधील लोकांचे सरासरी वय ३६.५ वर्षे होते. यूकेमध्ये हे वय ४०.३ वर्षे आहे.<ref name=":1" /> बृहद् लंडनमध्ये १४ वर्षांखालील मुले एकूण वस्तीच्या २०.६% आहेत तर खुद्द शहरात हे प्रमाण १८% आहे. हेच आकडे १४-२४ वर्षांसाठी ११.१% आणि १०.२%, २५-४४ साठी ३०.६% आणि ३९.७%, ४५-६४ साठी २४% आणि २०.४% तर ६५+ वर्षाकरता १३.६% आणि ९.३% आहेत.<ref name=":1">{{Cite web |date=20 April 2020 |title=The Age Distribution of the Population |url=https://www.trustforlondon.org.uk/data/londons-population-age/ |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702033916/https://www.trustforlondon.org.uk/data/population-age-groups/ |archive-date=2 July 2020 |access-date=27 March 2021 |website=[[Trust for London]]}}</ref> २०२१ च्या जनगणनेनुसार लंडनमधील ३५,७५,७३९ म्हणजेत ४०.६% व्यक्ती युनायटेड किंग्डमबाहेर जन्मल्या होत्या.<ref name="Census2021">{{cite news |title=International migration, England and Wales: Census 2021 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/internationalmigration/bulletins/internationalmigrationenglandandwales/census2021#:~:text=London%20has%20remained%20the%20region,had%20a%20non%2DUK%20passport |access-date=3 December 2022 |publisher=ONS}}</ref> १९७१ च्या तुलनेने ही संख्या २९ लाखांनी जास्त आहे. त्यावेळी फ्त ६,६८,३७३ व्यक्ती परदेशांत जन्मलेल्या होत्या.<ref>{{Cite web |last=UK Data Service |first=Jisc |date=21 March 2013 |title=Casweb |url=https://casweb.ukdataservice.ac.uk//index.htm |access-date=14 January 2024 |website=casweb.ukdataservice.ac.uk |language=English}}</ref> २०२१मध्ये यांपैकी ३२.१% लोक [[आशिया]]मध्ये (लंडनच्या एकूण लोकसंख्येपैकी १३%), १७.७% (७१%) [[आफ्रिका|आफ्रिकेत]] १५.५% (38.2ज्%) [[युरोप]] तर ४.२% लोक [[अमेरिका (खंड)|अमेरिका]] आणि [[कॅरिबियन]]मध्ये जन्मलेल्या होत्या.<ref name=":3">{{Cite web |title=Countries of birth - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/create/filter-outputs/2260f256-3757-4b75-835d-b904cb29a357 |access-date=14 January 2024 |website=ons.gov.uk}}</ref> एकूण परदेशां जन्मलेल्यांपैकी सर्वाधिक लोक [[भारत]], [[रोमेनिया]], [[पोलंड]], [[बांगलादेश]] आणि [[पाकिस्तान]]मध्ये जन्मलेल्या होत्या<ref name=":3" /> === वांशिक === २०२१ च्या जनगणनेनुसार लंडनमधील ५३.८% किंवा ८१,७३,९४१ व्यक्ती श्वेतवर्णीय होत्या. यांपैकी ३६.८% ब्रिटिश, १.८ आयरिश आणि उरलेले इतर ठिकाणचे होते..<ref name=":5">{{Cite web |title=Ethnic group - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/1/filter-outputs/d2f0a39a-75b6-4995-b4bd-a5b68ff79027#get-data |access-date=5 December 2022 |website=Ons.gov.uk}}</ref> लंडनमधील २०.८% व्यक्ती पूर्ण आशियाई आणि अधिक १.४% लोक मिश्र-आशियाई वंशाचे होते. ब्रिटिश भारतीय लोकांची संख्या ७.५% किंवा दर १२ पैकी १ इतकी होती तर ब्रिटिश-पाकिस्तानी ३.७% आणि ब्रिटिश-बांगलादेशी ३.३% होते. ब्रिटिश-चिनी १.७%, ब्रिटिश-अरब १.६% आणि इतर आशियाई लोक ४.६% होते.<ref name=":5" /> २०२१मध्ये लंडनमधील १५.९% कृष्णवर्णीय किंवा मिश्र-कृष्णवर्णीय होत्या. यांपैकी आफ्रिकेतील लोक लंडनमधील एकूण लोकसंख्येच्या ७.९% होते आणि ३.९% लोक कॅरिबियनमधील होते.<ref name=":5" /> लंडनच्या वस्तीचे मिश्रण १९६० नंतर बदलले आहे. १९६१मध्ये अश्वेतवर्णीयांचे प्रमाण फक्त २.३% किंवा १,७९,१०९ इतके होते.<ref>{{Cite journal |last=Lee |first=Trevor R. |date=1973 |title=Immigrants in London: Trends in distribution and concentration 1961–71 |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/1369183X.1973.9975191 |journal=Journal of Ethnic and Migration Studies |language=en |volume=2 |issue=2 |pages=145–158 |doi=10.1080/1369183X.1973.9975191 |issn=1369-183X}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Collins |first=Charles |date=1971 |title=Distribution of Commonwealth immigrants in Greater London |url=https://www.jstor.org/stable/43617773 |journal=Ekistics |volume=32 |issue=188 |pages=12–21 |jstor=43617773 |issn=0013-2942}}</ref> १९९१मध्ये हे प्रमाण २०.२% किंवा १३,४५,११९ झाले.<ref>{{Cite web |title=1991 census - local base statistics - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |url=https://www.nomisweb.co.uk/datasets/lbs91 |access-date=14 January 2024 |website=nomisweb.co.uk}}</ref> २०२१मध्ये हेच प्रमाण ४६.२% झाले.<ref name=":7">{{Cite web |title=Ethnic group - Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/1/filter-outputs/d2f0a39a-75b6-4995-b4bd-a5b68ff79027 |access-date=14 January 2024 |website=ons.gov.uk}}</ref> === धर्म === {{Pie chart |thumb=right|caption=लंडनमधील धर्म (२०२१)<ref name=census2021>{{cite web|url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS030/editions/2021/versions/1/filter-outputs/8f748994-2bd6-407c-b7f8-7f9d7fafbe6f| title=Religion |publisher=[[Office for National Statistics]] |access-date=30 November 2022}}</ref>|label1=[[ख्रिश्चन लोक|ख्रिश्चन]]|value1=40.66|color1=DodgerBlue|label2=[[निधर्मी]]|value2=27.05|color2=honeydew|label3=[[इस्लाम]]|value3=14.99|color3=Green|label4=[[हिंदू]]|value4=5.15|color4=coral|label5=[[ज्यू धर्म|ज्यू]]|value5=1.65|color5=turquoise|label6=[[शीख धर्म]]|value6=1.64|color6=yellow|label7=[[बौद्ध]]|value7=0.99|color7=goldenrod|label8=इतर|value8=0.88|color8=deeppink|label9=धर्म सांगितला नाही|value9=7.00|color9=lightgrey }} २०२१मध्ये लंडनमध्ये बव्हंश (४०.६६%) [[ख्रिश्चन]] लोक होते आणि २०.७% लोक [[निधर्मी]] होती. १५% [[मुसलमान|मुस्लिम]] होते आणि ८.५% लोकांनी त्यांचा धर्म कळवला नाही. लंडनमध्ये ५.१५% लोक [[हिंदू]] तर १.६५% [[ज्यू लोक|ज्यू]] आणि १.६४% [[शीख धर्म|शीख]] आणि १% [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] लोक होते.<ref name=census2021/><ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |title=2011 Census, Key Statistics for Local Authorities in England and Wales |publisher=Office for National Statistics |date=11 December 2012 |access-date=4 May 2013 |archive-date=2016-01-05 |archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/publications/re-reference-tables.html?edition=tcm%3A77-286262 |url-status=dead }}</ref> शहराच्या वायव्य भागातील [[हॅरो (लंडन)|हॅरो]] आणि [[ब्रेंट (लंडन)|ब्रेंट]] या बरोंमध्ये हिंदूंची मोठी वस्ती आहे. लंडनमध्ये [[बॅप्स श्री स्वामिनारायण मंदिर (लंडन)|बॅप्स श्री स्वामिनारायण मंदिर]] सह ४४ देउळे आहेत. ब्रेंटमध्ये [[नीस्डेन टेंपल]] हे मोठे देउळ आहे.<ref>{{cite news |url= http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/west_midlands/5276644.stm |title=Opening for biggest Hindu temple |work=BBC News |date=23 August 2006 |access-date=28 August 2006}}</ref><ref name=london_103>{{Cite web |url= https://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |title=Hindu London |date=6 June 2005 |work=BBC London |access-date=3 June 2006 |archive-url= https://web.archive.org/web/20060218161357/http://www.bbc.co.uk/london/content/articles/2005/05/19/hindu_london_feature.shtml |archive-date=18 February 2006 |url-status=live}}</ref> [[साउथऑल]] भागात भारताबाहेरचा सगळ्यात मोठा [[गुरुद्वारा]] आहे.<ref name=london_104>{{Cite news |url= http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2898761.stm |title=£17&nbsp;m Sikh temple opens |date=30 March 2003 |work=BBC News |access-date=7 June 2008 |archive-url= https://web.archive.org/web/20071003094649/http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/2898761.stm |archive-date=3 October 2007 |url-status=live}}</ref> == वाहतूक व्यवस्था == लंडन शहर इंग्लंड व जगातील इतर शहरांसोबत विमानसेवा, [[रेल्वे]] व रस्तेमार्गांनी जोडले गेले आहे. === रेल्वे आणि भुयारी रेल्वे === ==== लंडन अंडरग्राउंड आणि डीएलआर ==== [[चित्र:Lancaster Gate tube.jpg|thumb|left|[[लंडन अंडरग्राउंड]] ही जगातील सर्वात जुनी शहरी भुयारी रेव्ले आहे.]] शहरी वाहतुकीसाठी [[लंडन अंडरग्राऊंड]] ही जगातील सर्वात जुनी व दुसरी सर्वाधिक लांबीची शहरी भुयारी रेल्वे सेवा कार्यरत आहे. २८० स्थानके जोडणाऱ्या ह्या रेल्वेचा वापर दररोज ३० लाख प्रवासी करतात. जगातील सर्वोत्तम शहरी वाहतूक असलेले शहर हा खिताब लंडनला मिळाला आहे.<ref name=london_126>{{Cite document |दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/england/london/5294790.stm |publisher=BBC News | location = London |accessdate=<!---2008-06-07---> |title=London voted best for transport |date=29 August 2006 |ref=harv }} {{WebCite|दुवा=http://www.webcitation.org/5yoJyCec1|date =19 May 2011}}</ref> ==== उपनगरी सेवा ==== [[लंडन उपनगरीय रेल्वे]] शहराजवळच्या उपनगरांना एकमेकांशी तसेच मुख्य शहराशी जोडते. या सेवेवर एकूण ३६८ स्थानके आहेत. ==== लांब पल्ल्याची आणि आंतरराष्ट्रीय सेवा ==== [[युरोस्टार]] ही [[चॅनल टनेल]]मधून धावणारी [[द्रुतगती रेल्वे]]सेवा लंडनला [[पॅरिस]] व [[ब्रुसेल्स]] शहरांशी जोडते. लंडन शहरात लांब पल्ल्याची गाड्यांची एकूण १८ [[रेल्वे स्थानक]]े आहेत. येथून ग्रेट ब्रिटनमधील सर्व शहरे जोडलेली आहेत. === रस्ते आणि महामार्ग === लंडनमधील बव्हंश वाहतूक सार्वजनिक प्रवासीसेवेवर होते तर उपनगरांमध्ये कारने प्रवास सर्रास होतो. लंडन शहराभोवती ४ वेगवेगळे वर्तुळाकार मार्ग आहेत - [[इनर रिंग रोड (लंडन)|इनर रिंग रोड]], [[नॉर्थ सर्क्युलर रोड (लंडन)|नॉर्थ]] आणि [[साउथ सर्क्युलर रोड (लंडन)|साउथ सर्क्युलर रोड]] तसेच [[एम२५ (ग्रेट ब्रिटन)|एम२५]]. या रस्त्यांना छेद देणारे थेट रस्ते शहराच्या मध्याकडे जातात. तरीही अगदी शहरमध्यात जाणारे रस्ते अभावानेच आहेत. {{convert|117|mi|adj=off|flip=yes}} लांबीचा एम२५ हा युरोपातील दुसऱ्या क्रमांकाचा वर्तुळाकार महामार्ग आहे.<ref>{{Cite web |publisher=Highways Agency |date=25 June 2018 |url=http://www.highways.gov.uk/our-road-network/our-network/key-roads/m25/ |access-date=25 June 2018 |title=M25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180626030215/http://www.highways.gov.uk/our-road-network/our-network/key-roads/m25/ |archive-date= 26 June 2018 |url-status=dead}}</ref> [[ए१ रोड (ग्रेट ब्रिटन)|ए१ रस्ता]] मोटरवे लंडनला [[लीड्स]] तर [[एम१ मोटरवे]] [[न्यूकॅसल अपॉन टाईन|न्यूकॅसल अपॉन टाइन]] मार्गे [[एडिनबरा|एडिनबरा]]ला जोडतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.sabre-roads.org.uk/roadlists/f99/1.shtml|title=SABRE - Road Lists - The First 99 - A1|website=Sabre-roads.org.uk|access-date=14 June 2023|archive-date=15 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211115121242/https://www.sabre-roads.org.uk/roadlists/f99/1.shtml|url-status=dead}}</ref> [[File:16-11-16-Glasgow street scene-RR2 7280 (cropped).jpg|thumb|left|लंडनमध्ये [[हॅकनी कॅरेज]] (काळी कॅब) सगळीकडे दिसतात. १९४८पासून या गाड्या काळ्या रंगाच्या [[ऑस्टिन एफएक्स३]] प्रकारच्या असतात.]] लंडनमध्ये टॅक्सीसेवा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध आहेत. काळ्या रंगाच्या या गाड्या लंडनच्या कानाकोपऱ्यातून दिसतात. [[बीबीसी]]नुसार काळ्या कॅब आणि लाल दुमजली बस आणि त्यांच्याबद्दलच्या अनेक कथा लंडनमधील परंपरांमध्ये खोलपणे निगडीत आहेत.<ref name="London traditions"/> [[ऑस्टिन मोटर कंपनी]]ने [[हॅकनी कॅरेज]] १९२९पासून बनविणे सुरू केले. १९४८मध्ये [[ऑस्टिन एफएक्स३]] आणि १९५८मध्ये [[ऑस्टिन एफएक्स४]] तर अलीकडे [[लंडन टॅक्सीज इंटरनॅशनल कंपनी]]चे [[टीएक्स२]] आणि [[टीएक्स४]] हे प्रकार रस्त्यावर दिसतात. या गाड्या सहसा काळ्या रंगाच्या असतात तर काहींवर इतर रंगाच्या किंवा जाहिराती असतात.<ref>{{cite news |title=THE RULES: Why can London taxis choose to display advertising livery, but minicabs can't? |url=https://www.taxi-point.co.uk/post/the-rules-why-can-london-taxis-choose-to-display-advertising-livery-but-minicabs-can-t |access-date=18 May 2024 |agency=Taxi point}}</ref> लंडनमधील वाहतूकीची कोंडी कुप्रसिद्ध आहे. २००९मध्ये गर्दीच्या वेळी शहरातून जाणाऱ्या कारचा सरासरी वेग फक्त १७.१ किमी/तास (१०.६ मैल/तास) इतका होता.<ref>{{Cite news |last1=Mulholland |first1=Hélène |title=Boris Johnson mulls 'intelligent' congestion charge system for London |url= http://www.guardian.co.uk/politics/2009/mar/16/boris-johnson-congestion-charge |work=The Guardian |location= London |date=16 March 2009}}</ref> २००३ पासून शहरमध्यात जाणाऱ्या खाजगी गाड्यांकडून [[लंडन कंजेशन चार्ज|कोंडी टोल]] घेतला जातो.<ref>{{Cite web |url= http://theconversation.com/london-congestion-charge-what-worked-what-didnt-what-next-92478 |title=London congestion charge: what worked, what didn't, what next |last=Badstuber |first=Nicole |website=The Conversation |date=2 March 2018 |access-date=28 April 2020}}</ref> शहरमध्यात राहणाऱ्यांना यात मोठी सवलत असते.<ref>{{Cite web |url=https://www.roadtraffic-technology.com/projects/congestion/ |title=Central London Congestion Charging, England |website=Verdict Traffic |access-date=28 April 2020 |archive-date=2023-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230519182110/https://www.roadtraffic-technology.com/projects/congestion/ |url-status=dead }}</ref> काही वर्षांमध्ये शनि-रविवार सोडून शहरमध्यात जाणाऱ्या गाड्यांच्या संख्येत १,९५,००० वरून १,२५,००० इतकी कमी झाली<ref>Table 3 in Santos, Georgina; Button, Kenneth; Noll, Roger G. "London Congestion Charging/Comments." Brookings-Wharton Papers on Urban Affairs.15287084 (2008): 177,177–234.</ref> लंडनच्या बससेवेत ९,३०० वाहने आहेत आणि ही सेवा २४ तास उपलब्ध असते. ही सेवा ६७५ मार्गांवरील १९,००० बसथांब्यांवर उपलब्ध आहे.<ref name="Buses">{{Cite web |title=What we do – Buses |url= http://www.tfl.gov.uk/corporate/about-tfl/what-we-do/buses |publisher= Transport for London |access-date=5 April 2014}}</ref> २०१९मध्ये लंडनच्या बसमधून २ अब्ज लोकांनी प्रवास केला होता.<ref>{{Cite web |date=28 October 2020 |title=Annual bus statistics: England 2019/20 |url= https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/929992/annual-bus-statistics-year-ending-march-2020.pdf |access-date=25 March 2021 |publisher=Department for Transport |page=2}}</ref> २०१०पासून या सेवेने सरासरी वार्षिक १.२ अब्ज पाउंड (१०८ अब्ज रुपये) कमावले आहेत.<ref>{{Cite web |date=24 March 2021 |title=Government support for the bus industry and concessionary travel (England) (BUS05) |url= https://www.gov.uk/government/statistical-data-sets/bus05-subsidies-and-concessions |access-date=26 March 2021 |website=GOV.UK |type=BUS0501: Operating revenue for local bus services by revenue type, by metropolitan area status: England (ODS, 34.7KB)}}</ref> [[चित्र:LT3 (10288453965).jpg|200px|इवलेसे|उजवे|लंडनमधील प्रसिद्ध डबल-डेकर बस]] लंडनची दुमजली (डबल-डेकर) बस ही शहराचे ओळख आहे. १९४७मध्ये पहिल्यांदा [[एईसी रीजंट ३ आरटी]] प्रकारच्या या बसेस धावल्या. त्यानंतर [[एईसी रूटमास्टर]] हा प्रकार वापरला गेला.<ref>{{cite book |last1=Blake |first1=Jim |title=London Transport Buses in the 1960s |date=2022 |publisher=Pen & Sword Books |page=9}}</ref> [[व्हिक्टोरिया कोच स्टेशन]] लंडनला ये-जा करणाऱ्या लांब पल्ल्याच्या बसचे मुख्य स्थानक आहे. १९३२मध्ये सुरू झालेल्या या स्थानकाचे १९७०मध्ये [[राष्ट्रीयीकरण]] झाले आणि नंतर ते लंडन ट्रान्सपोर्टने (आताचे ट्रान्सपोर्ट फॉर लंडन) सरकारकडून विकत घेतले. येथून दर वर्षी १ कोटी ४० लाख प्रवासी यूके आणि [[युरोप]]मधील अनेक शहरांना ये-जा करतात.<ref>{{cite press release |title=Victoria Coach Station to remain major coach hub |url= https://tfl.gov.uk/info-for/media/press-releases/2019/august/victoria-coach-station-to-remain-major-coach-hub |date=23 August 2019 |access-date=11 June 2022 |publisher= Transport for London}}</ref> === विमानवाहतूक === लंडन महानगराला [[लंडनमधील विमानतळ|सहा विमानतळ]] सेवा पुरवतात. हा विमानतळ महानगराच्या चार कोपऱ्यांमध्ये प्रत्येकी एक, शहरमध्याजवळ एक आणि पश्चिमेस मुख्य आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असे पसरलेले आहेत. * [[हिलिंग्डन]] ह्या बरोमध्ये स्थित असलेला [[लंडन हीथ्रो विमानतळ]] हा युनायटेड किंग्डममधील सर्वात मोठा व आंतरराष्ट्रीय प्रवासी वाहतूकीच्या दृष्टीने जगातील सर्वात वर्दळीचा [[विमानतळ]] आहे. * [[गॅटविक विमानतळ]] हा येथील दुसरा एक महत्त्वाचा विमानतळ आहे. * [[लंडन स्टॅनस्टेड विमानतळ|लंडन स्टॅनस्टेड]], [[लंडन लुटॉन विमानतळ|लंडन लुटॉन]] आणि [[लंडन सिटी विमानतळ|लंडन सिटी]], [[लंडन साउथएंड विमानतळ|लंडन साउथएंड]] हे इतर चार विमानतळ आहेत. === फेरी सेवा === लंडनमध्ये [[थेम्स नदी]]वर [[थेम्स क्लिपर]] नावाच्या बोटींमधून फेरीसेवा उपलब्ध आहे. ही सेवा रोजंदारीच्या प्रवाशांसाठी तसेच पर्यटकांसाठी वापरल्या जातात.<ref>{{Cite book |last=Steves |first=Rick|title=Rick Steves England |date=17 March 2020 |publisher=Avalon Publishing |isbn=978-1-64171-237-8 |language=en}}</ref> [[केनेरी व्हार्फ]], [[लंडन ब्रिज]], [[बॅटरसी पॉवर स्टेशन]] आणि [[लंडन आय]] सह अनेक धक्क्यांवरून ही सेवा गर्दीच्या वेळी दर २० मिनिटांनी तर इतर वेळी अधिक वेळेने सुटतात.<ref>{{Cite web |year=2021 |title=Commute Through London – Uber Boat by Thames Clippers |url=https://www.thamesclippers.com/commuters/commute-by-river |access-date=26 March 2021 |website=thamesclippers.com |language=en-GB}}</ref> [[वूलविच फेरी]] ही फेरी सेवा [[नॉर्थ सर्क्युलर रोड|नॉर्थ]] आणि [[साउथ सर्क्युलर रोड]] या महामार्गांना नदीमार्गे जोडते.<ref>{{Cite web |date=16 April 2013 |title=Woolwich Ferries celebrate 50 years of service |url=http://www.tfl.gov.uk/corporate/media/newscentre/archive/27762.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130922034512/http://www.tfl.gov.uk/corporate/media/newscentre/archive/27762.aspx |archive-date=22 September 2013 |access-date=26 March 2021 |website=[[Transport of London]]}}</ref> == लोकजीवन आणि संस्कृती == === संगीत === पश्चिमात्य [[शास्त्रीय संगीत|शास्त्रीय]] व [[रॉक संगीत]]ाच्या इतिहासात लंडनला मानाचे स्थान आहे. अनेक ऐतिहासिक संगीत विद्यालये व संस्था लंडन शहरात आहेत. लंडन [[सिंफनी]] [[ऑर्केस्ट्रा]] हा नावाजलेला संगीतचमू लंडनच्या बार्बिकन सेंटरमध्ये भरतो. [[बीटल्स]], [[द रोलिंग स्टोन्स]], [[पिंक फ्लॉइड]], [[क्वीन (बँड)|क्वीन]] हे जगातील सर्वात लोकप्रिय बँड लंडनमध्येच स्थापण्यात आले. तसेच [[एल्टन जॉन]], [[डेव्हिड बोवी]], [[जॉर्ज मायकल]], [[एमी वाइनहाऊस]] इत्यादी प्रसिद्ध गायक व संगीतकार लंडनचे रहिवासी होते. === बागबगीचे === सुमारे ३५,००० एकर (१४,१६४ हेक्टर) विस्ताराचे बगीचे असलेले लंडन हे युरोपमधील सगळ्यात हरित शहरांपैकी एक आहे.<ref>{{Cite web |last=McGlone |first=Conor |date=9 July 2013 |title=London 'greenest city' in Europe |url=https://www.edie.net/news/6/London--greenest-city--in-Europe-/ |access-date=27 March 2021 |website=edie.net |language=en}}</ref> ==== शाही बगीचे ==== [[File:Hyde Park London from the air.jpg|thumb|upright=1.1|१६३७मध्ये तयार केलेले [[हाइड पार्क]] आणि जवळील [[केन्सिंग्टन गार्डन्स]] हे बगीचे]] शहरमध्यातील [[हाइड पार्क]], [[केन्सिंग्टन गार्डन्स]] आणि [[रीजंट्स पार्क]] हे मोठे बगीचे आठ [[शाही बगीचे (इंग्लंड)|शाही बगीच्यांपैकी]] सगळ्यात मोठे आहेत.<ref>{{Cite web |url=http://www.royalparks.org.uk/parks/kensington_gardens/ |title=Kensington Gardens |year=2008 |publisher=The Royal Parks |access-date=26 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527231143/http://www.royalparks.org.uk/parks/kensington_gardens/ |archive-date=27 May 2010 |url-status=dead }}</ref> हाइड पार्कमध्ये क्रीडास्पर्धा होतात तसेच खुल्या आवारातील संगीतसमारंभही होतात. [[रीजंट्स पार्क]]मध्ये [[लंडन झू]] हे जगातील सगळ्यात जुने शास्त्रीय पद्धतीने चालविलेले प्राणी संग्रहालय आहे. [[मदाम तुसॉचे मेण पुतळे]] येथून जवळच आहेत.<ref name=Tussauds>{{Cite web |title=Madame Tussauds, London |url=http://www.tourist-information-uk.com/madame-tussauds.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427094710/http://www.tourist-information-uk.com/madame-tussauds.htm |archive-date=27 April 2011 |access-date=26 March 2021 |publisher=Madame Tussauds}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mills |first=David |title=Dictionary of London Place Names |url=https://archive.org/details/dictionaryoflond0000mill |publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]] |year=2001 |isbn=9780192801067 |oclc=45406491}}</ref> हाइड पार्कपासून जवळच [[ग्रीन पार्क (लंडन)|ग्रीन पार्क]] आणि [[सेंट जेम्स पार्क]] हे दोन इतर शाही बगीचे आहेत.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Green Park |url=http://www.royalparks.org.uk/parks/green_park/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090904010152/http://www.royalparks.org.uk/parks/green_park/about.cfm|archive-date=4 September 2009 |access-date=26 March 2021 |publisher=The Royal Parks}}</ref> शहरमध्याबाहेर [[ग्रीनविच पार्क]] शहराच्या आग्नेयेस, बुशी पार्क आणि [[रिचमंड पार्क]] हे नैऋत्येस असे उरलेले शाही बगीचे आहेत. हॅम्प्टन कोर्ट पार्क हा राजमहालाभोवतीचा बगीचा ही शहरमध्याबाहेर आहे.<ref>{{Cite web |url=http://www.richmond.gov.uk/home/services/leisure_and_culture/parks_and_open_spaces/park_details.htm?parkId=268 |title=Park details – Hampton Court |publisher=London Borough of Richmond upon Thames |access-date=26 August 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826172424/http://www.richmond.gov.uk/home/services/leisure_and_culture/parks_and_open_spaces/park_details.htm?parkId=268 |archive-date=26 August 2015}}</ref> ==== इतर मोठे बागबगीचे ==== [[हॅम्पस्टेड हीथ]] हा मोठा बगीचा शहराजवळ आहे. येथील तळ्याजवळ अनेकदा खुले पाश्चात्य शास्त्रीय संगीताच्या मैफली होतात.<ref>{{Cite web |url=http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.00100200800k00800f |title=Kenwood House |publisher=English Heritage |access-date=26 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305202033/http://www.english-heritage.org.uk/server/show/nav.00100200800k00800f |archive-date=5 March 2010 |url-status=live}}</ref> रिचमंड पार्क जवळील [[क्यू गार्डन्स]]मध्ये जगातील सगळ्यात मोठा झाडे-झुडपे व वेलींचा संग्रह आहे. लंडनमधील बगीचे २००३पासून [[युनेस्को जागतिक वारसा स्थान|युनेस्को जागितक वारसास्थळ]] घोषित केले गेले.<ref>{{Cite web |url=http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |title=Kew, History & Heritage |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=24 January 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080829192523/http://www.kew.org/ksheets/pdfs/k16kewhistory.pdf |archive-date=29 August 2008}}</ref> लंडनचे बरो आपल्या प्रदेशांमधील बागांचे नियोजन व सांभाळ करतात. व्हिक्टोरिया पार्क, बॅटरसी पार्क आणि एपिंग फोरेस्ट हे शहरी वन यांत मोडतात.<ref name=Epping>{{Cite web |url=http://217.154.230.195/NR/rdonlyres/A3CB6563-4D0D-4C35-AC7F-818C28306E79/0/OS_EF_Dogs.pdf |title=Epping Forest You & Your Dog |website=brochure |publisher=City of London |access-date=13 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704191340/http://217.154.230.195/NR/rdonlyres/A3CB6563-4D0D-4C35-AC7F-818C28306E79/0/OS_EF_Dogs.pdf |archive-date=4 July 2011}}</ref><ref>{{Cite web |author=Ramblers |url=http://www.ramblers.org.uk/info/parks/name/c/corporationoflondon.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20081029232404/http://www.ramblers.org.uk/info/parks/name/c/corporationoflondon.htm |url-status=dead |archive-date=29 October 2008 |title=Corporation of London Open Spaces |publisher=Ramblers |access-date=12 December 2011}}</ref> ==== चालणे ==== [[File:Horse Ride, Wimbledon Common - geograph.org.uk - 692221.jpg|thumb|[[विंबल्डन कॉमन्स]]मधील चालण्याचा व घोडेसवारीसाठीचा रस्ता]] लंडनमध्ये चालणे हा व्यायाम आणि मनोरंजनाचा लोकप्रिय प्रकार आहे. [[विंबल्डन कॉमन्स]], [[एपिंग फॉरेस्ट]], [[हॅम्प्टन कोर्ट पार्क]] आणि अनेक बगीचे तसेच कालवे आणि वापरात नसलेल्या रेल्वेमार्गांवरून चालत फिरणे हे लंडनवासीयांचा आवडता छंद आहे.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.innerlondonramblers.org.uk/ideasforwalks.html |title=Inner London Ramblers – Walk Ideas |first=Phil |last=Marson |website=innerlondonramblers.org.uk |access-date=2024-07-09 |archive-date=2020-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201119050940/https://www.innerlondonramblers.org.uk/ideasforwalks.html |url-status=dead }}</ref> [[थेम्स नदी]]काठचा [[थेम्स पाथ]] आणि [[वाँडल नदी]]काठचा [[वाँडल ट्रेल]] हे चालण्याचे रस्ते लंडनमधून जातात.<ref>{{Cite web |url=http://www.sustrans.org.uk/ncn/map/route/wandle-trail |title=Wandle Trail – Map |website=Sustrans}}</ref> === साहित्य, चित्रपट, दूरचित्रवाणी === लंडनमध्ये [[चार्ल्स डिकन्स]], सर [[आर्थर कॉनन डॉइल]], [[व्हर्जिनिया वूल्फ]] आणि [[रॉबर्ट लुई स्टीवन्सन]] यांसह अनेक ख्यातनाम लेखकांनी आपले लेखन केले होते. लंडनमध्ये कथानक असलेल्या प्रसिद्ध साहित्यकृतींमध्ये [[जेफ्री चॉसर]]च्या [[कँटरबरी टेल्स]], डिकन्सची [[अ टेल ऑफ टू सिटीझ]], डॉइलचे [[शेरलॉक होम्स]] कथासंच यांसह अनेकांचा समावेश आहे. [[File:London July 2010 (4818942309).jpg|thumb|डावे|upright=1.15|[[लीस्टर स्क्वेर]] चौकातील [[ओडिऑन लक्स लीस्टर स्क्वेर]] या चित्रपटगृहात अनेक चित्रपटांचे पहिले प्रदर्शन होते.]] लंडनमध्ये आणि लगतच्या भागांमध्ये अनेक चित्रीकरण स्टुडियो आहेत. [[पाइनवूड स्टुडियोझ|पाइनवूड]], [[एल्सट्री स्टुडियोझ|एल्सट्री]], [[ईलिंग स्टुडियोझ|ईलिंग]], [[विकेनहॅम स्टुडियोझ|विकेनहॅम]] तसेच [[वॉर्नर ब्रदर्स लीव्सडेन|वॉर्नर ब्रदर्सच्या]] या स्टुडियोंमधून [[जेम्स बाँड चित्रपटशृंखला|जेम्स बाँड]] आणि [[हॅरी पॉटर (चित्रपट शृंखला)|हॅरी पॉटर शृंखलांसह]] अनेक नामवंत चित्रपटांचे चित्रीकरण झाले.<ref>{{cite news |title=The Harry Potter economy |url=https://www.economist.com/christmas-specials/2009/12/17/the-harry-potter-economy |access-date=8 July 2022 |newspaper=The Economist}}</ref><ref name="filmlondon">{{Cite web |url=http://filmlondon.org.uk/studio-contacts |title=Film London – studio contacts |website=Filmlondon.org.uk |access-date=27 May 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170810011712/http://filmlondon.org.uk/studio-contacts |archive-date=10 August 2017 |url-status=dead}}</ref> येथे विशेष दृष्य परिणाम तयार करणाऱ्या [[इमॅजिनेरियम स्टुडियोझ|इमॅजिनेरियम]], [[फ्रेमरस्टोन]] सारख्या अनेक कंपन्या आहेत.<ref>{{cite news |title=The UK's VFX Industry: In Profile|url=https://www.ukscreenalliance.co.uk/subpages/the-uks-vfx-industry-in-profile/ |access-date=7 July 2022 |work=UK Screen Alliance}}</ref><ref>{{cite web |title=Who We Are |url=http://www.theimaginariumstudios.com/who-we-are |website=The Imaginarium Studios |access-date=5 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031092554/http://www.theimaginariumstudios.com/who-we-are |archive-date=31 October 2012}}</ref> लंडनमध्ये [[ऑलिव्हर ट्विस्ट (१९४८ चित्रपट)|ऑलिव्हर ट्विस्ट]], [[स्क्रूज (१९५१ चित्रपट)|स्क्रूज]], [[पीटर पॅन (१९५३ चित्रपट)|पीटर पॅन]], [[माय फेर लेडी (चित्रपट)|माय फेर लेडी]], [[अ क्लॉक वर्क ऑरेंज]], [[नॉटिंग हिल]], [[द किंग्स स्पीच]] सारख्या अनेक चित्रपटांचे कथानक आहे. यांशिवाय १९५० च्या दशकातील सर [[अॅलेक गिनेस]]चे विनोदी चित्रपट, [[माँटी पायथॉन चित्रपट शृंखला|माँटी पायथॉन शृंखला]], आणि [[रिचर्ड कर्टिस]]चे अनेक चित्रपट लंडनमध्ये घडतात. लंडनमधील प्रमुख चित्रपट व्यक्तिमत्त्वांमध्ये [[चार्ली चॅप्लिन]], [[आल्फ्रेड हिचकॉक]], [[मायकेल केन]], [[जुली अँड्रुझ]], [[पीटर सेलर्स]], [[गॅरी ओल्डमन]], [[एमा थॉम्पसन]], [[गाय रिची]], [[क्रिस्टोफर नोलन]], [[ॲलन रिकमन]], [[ज्यूड लॉ]], [[हेलेना बॉनहॅम कार्टर]], [[इद्रिस अल्बा]], [[डॅनियल रॅडक्लिफ]], [[कीरा नाइटली]], [[देव पटेल]], [[टॉम हॉलंड]], [[डॅनियल डे-लुइस]] यांचा समावेश आहे. १९४९पासून [[बाफ्टा पुरस्कार|बॅफ्टा पुरस्कार]] हे ब्रिटिश अकादमी द्वारा दिले जातात..<ref>{{cite web |url=https://heritage.bafta.org/moment/1971/the-fellowship-baftas-top-prize/60 |publisher=BAFTA |access-date=19 June 2023 |title=The Fellowship: BAFTA's top prize |archive-date=13 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513071405/https://heritage.bafta.org/moment/1971/the-fellowship-baftas-top-prize/60 |url-status=live}}</ref> १९५७पासून [[बीएफआय लंडन चित्रपट महोत्सव]] दर ऑक्टोबरमध्ये भरतो.<ref>{{cite magazine|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|url=https://variety.com/2020/film/global/kate-winslet-saoirse-ronan-london-film-festival-1234748238/|title=Saoirse Ronan, Kate Winslet Drama 'Ammonite' to Close BFI London Film Festival|date=26 August 2020|access-date=8 July 2022}}</ref> लंडन हे दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांच्या निर्माणाचे मोठे केन्द्र आहे. येथे [[टेलिव्हिजन सेंटर (लंडन)|टेलिव्हिजन सेंटर]], [[आयटीव्ही]], [[स्काय कॅम्पस|स्काय]] आणि [[फाउंटन स्टुडियोझ]] सारखी निर्माणगृहे आहेत. [[पॉप आयडॉल]], [[द एक्स फॅक्टर (दूरचित्रवाणी कार्यक्रम)|द एक्स फॅक्टर]], [[ब्रिटन्स गॉट टॅलेन्ट]] सारखे अनेक लोकप्रिय कार्यक्रम येथून सुरू झाले. कालांतराने हे कार्यक्रम जगातील अनेक देशांतून सुरू केले गेले.<ref>{{cite news |title=The scribbled note that changed TV |url=https://www.theguardian.com/media/2009/oct/26/x-factor-cowell-fuller |access-date=4 October 2019 |newspaper=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news|url=https://variety.com/2015/tv/spotlight/itv-simon-cowell-talks-strong-ties-with-brit-broadcaster-1201467913/|title=ITV: Simon Cowell Talks Strong Ties With Brit Broadcaster|publisher=Variety|date=7 April 2015}}</ref> [[बेनी हिल]]चे विनोदी कार्यक्रम, [[रोवन ॲटकिन्सन]]ची [[मिस्टर बीन]] शृंखला, [[साशा बॅरन कोहेन]]चा [[डा अली जी शो]], [[ईस्टएंडर्स (दूरचित्रवाणी कार्यक्रम)|ईस्टएंडर्स]] हे कार्यक्रम लंडनमधून प्रसारित झाले.<ref>{{cite news |title=Da Ali G Show (TV Series) |url=https://www.radiotimes.com/programme/b-zteorv/da-ali-g-show/ |access-date=8 July 2022 |work=Radio Times}}</ref><ref>{{cite news |title=EastEnders Episode 1, 19/02/1985|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/b053l8b7 |access-date=28 June 2023|agency=BBC}}</ref> ==== मनोरंजन ==== मनोरंजन हे लंडन शहराच्या संस्कृती आणि अर्थकारणाचा मोठा हिस्सा आहे. यूकेच्या एकूण मनोरंजन अर्थार्जनाचा चौथा भाग फक्त लंडनमध्ये आहे.<ref>{{Cite web |title=Mayor of London – Spending Time: Londons Leisure Economy |url=http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/spending_time.jsp |archive-url= https://web.archive.org/web/20031219084151/http://www.london.gov.uk/mayor/economic_unit/spending_time.jsp |url-status=dead |archive-date=19 December 2003 |website=london.gov.uk |access-date=30 September 2015}}</ref> येथे जगातील कोणत्याही शहरापेक्षा मोठा नाटके बघणारा प्रेक्षकवर्ग आहे<ref>{{Cite news |title=Study puts London ahead of New York as centre for theatre |url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/54e31212-17f1-11e4-b842-00144feabdc0.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/54e31212-17f1-11e4-b842-00144feabdc0.html |archive-date=10 December 2022 |url-access=subscription |work=Financial Times |location= London |date=30 July 2014 |access-date=30 September 2015 |first=James |last=Pickford}}</ref> तसेच सर्वाधिक विनोदी कथाकथनाचे कार्यक्रम येथे होतात.<ref>{{Cite web |title=20 facts about London's culture {{!}} London City Hall |url=https://www.london.gov.uk/priorities/arts-culture/promoting-arts-culture/20-facts-about-london-s-culture |website=London.gov.uk |access-date=30 September 2015 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20151001092404/https://www.london.gov.uk/priorities/arts-culture/promoting-arts-culture/20-facts-about-london-s-culture |archive-date=1 October 2015}}</ref> लंडन शहरापासून ३२ किमी अंतरात यूकेमधील तीन मोठे मनोरंजन स्थळे- [[थॉर्प पार्क]], [[चेसिंग्टन वर्ल्ड ऑफ अॅडव्हेंचर्स]] आणि [[लेगोलँड विंडसर रिसॉर्ट]] - आहेत.<ref>{{cite news |title=The best theme parks near London |url=https://www.timeout.com/london/things-to-do/best-theme-parks-in-and-around-london |access-date=5 January 2024 |work=Time Out}}</ref> === संग्रहालये, पुस्तकालये, कलादालने === [[File:Kensington Museums aerial 2011 b.jpg|thumb|upright=1.1|[[आल्बर्टोपोलिस]] मध्ये [[आल्बर्ट मेमोरियल]], [[रॉयल आल्बर्ट हॉल]], [[रॉयल जिओग्राफिकल सोसायटी]], [[रॉयल कॉलेज ऑफ आर्ट]], [[व्हिक्टोरिया अँड आल्बर्ट म्युझियम]], [[प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय (लंडन)|प्राकृतिक इतिहास संग्रहालय]], [[इंपिरियल कॉलेज लंडन|इंपिरियल कॉलेज]], [[रॉयल कॉलेज ऑफ म्युझिक]] आणि [[विज्ञान संग्रहालय (लंडन)|विज्ञान संग्रहालय]] अशी अनेक संग्रहालये आणि कलासंस्था आहेत.]] लंडनमध्ये [[लंडनमधील संग्रहालये|अनेक संग्रहालये]] आणि कलादालने आहेत. यांतील अनेकांमध्ये मोफत प्रवेश आहे. १७५३मध्ये स्थापन झालेले [[ब्रिटिश म्युझियम]] येथील सगळ्यात जुने आहे..<ref>{{Cite web|title=The Life and Curiosity of Hans Sloane|url=https://www.bl.uk/events/the-life-and-curiosity-of-hans-sloane|access-date=27 March 2021|website=The British Library|archive-date=19 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181119150309/https://www.bl.uk/events/the-life-and-curiosity-of-hans-sloane|url-status=dead}}</ref> येथे जगभरातील ७० लाख पेक्षा अधिक वस्तू ठेवलेल्या आहेत. १८२४मध्ये [[नॅशनल गॅलेरी]] हे कलादालन सुरू झाले. [[ट्रफालगार स्क्वेर]]मध्ये असलेल्या या दालनात मुख्यत्वे पाश्चात्य चित्रकलेचे प्रदर्शन आहे.<ref>{{citation |last= Liscombe |first= R. W.|year= 1980|title= William Wilkins, 1778–1839 |place= Cambridge |publisher= Cambridge University Press|pages=180–82 }}</ref> [[ब्रिटिश लायब्ररी]] ही जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे पुस्तकालय आहे. [[युनायटेड किंग्डम]]चे राष्ट्रीय पुस्तकालय असलेल्या या संस्थेच्या जगभर अनेक शाखा आहेत.<ref>{{Cite web |last=Sen Nag |first=Oishimaya |date=5 March 2018 |title=The Largest Libraries In The World |url=https://www.worldatlas.com/articles/5-largest-libraries-in-the-world.html |access-date=30 March 2021 |website=World Atlas |language=en-US}}</ref> [[वेलकम लायब्ररी]], [[डेना लायब्ररी अँड रीसर्च सेंटर]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स|लंडन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स]] मधील [[ब्रिटिश लायब्ररी ऑफ पोलिटिकल अँड इकोनॉमिक सायन्स]], [[इंपिरियल कॉलेज (लंडन)|इंपिरियल कॉलेज]] मधील [[अब्दुस सलाम लायब्ररी]], [[किग्स कॉलेज]] मधील [[मॉघन लायब्ररी]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]] मधील [[सेनेट हाउस लायब्ररी]] ही लंडनमधील इतर मोठी संग्रहालये आहेत.<ref>{{Cite news |last=Bayley |first=Sian |date=21 February 2019 |title=Best libraries in London: The V&A, British Library, Wellcome Trust, BFI and more |work=Evening Standard |url=https://www.standard.co.uk/futurelondon/culturecity/best-libraries-in-london-wellcome-trust-british-library-canada-water-victoria-and-albert-guildhall-a4072696.html |access-date=26 March 2021}}</ref> == प्रसारमाध्यमे == [[File:Broadcasting House 20160816.jpg|thumb|upright|उजवे|[[बीबीसी]]चे मुख्यालय [[ब्रॉडकास्टिंग हाउस]]मध्ये आहे.]] लंडनमध्ये [[ब्रिटिश ब्रॉडकास्टिंग कॉर्पोरेशन]], [[आयटीव्ही]], [[चॅनल ४ (युके)|चॅनल ४]], [[चॅनल ५ (युके)|चॅनल ५]], [[स्काय यूके|स्काय]] यांसह अनेक मोठ्या आणि जगभर व्याप असलेल्या मीडिया कंपन्या स्थित आहेत.<ref name="london_114">{{Cite web |url= http://www.cityoflondon.gov.uk/NR/rdonlyres/2CAE66FB-2DD5-41A5-B916-8FFC37276059/0/BC_RS_lpuk_0511_FR.pdf |archive-url= https://web.archive.org/web/20060525075622/http://www.cityoflondon.gov.uk/NR/rdonlyres/2CAE66FB-2DD5-41A5-B916-8FFC37276059/0/BC_RS_lpuk_0511_FR.pdf |url-status=dead |archive-date=25 May 2006 |title=London's Place in the UK Economy, 2005–6 |date=November 2005 |website=Oxford Economic Forecasting on behalf of the Corporation of London |page=19 |access-date=19 June 2006}}</ref> [[द टाइम्स]] या १७८५पासून प्रकाशित होणाऱ्या वृत्तपत्रासह देशातील सगळी मोठी प्रकाशनगृहे येथील [[फ्लीट स्ट्रीट]] भागात आहेत.<ref>{{cite book |last1=Solesbury |first1=William |title=World Cities, City Worlds |date=2018 |publisher=Cambridge Scholars Publishing |page=5}}</ref> [[डब्ल्यूपीपी (कंपनी)|डब्ल्यूपीपी]] ही जगातील सगळ्यात मोठी जाहिरात कंपनीचे मुख्यालय येथे आहे.<ref>{{cite news |title=The world's biggest ad agency is going all in on AI with Nvidia's help |url=https://edition.cnn.com/2023/05/29/tech/nvidia-wpp-ai-advertising/index.html |access-date=21 March 2024 |publisher=CNN}}</ref> == शिक्षण == [[चित्र:University College London -quadrant-11Sept2006 (1).jpg|डावे|thumb|[[युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन]] ही [[लंडन विद्यापीठ]]ाची एक शाखा आहे.]] लंडन हे उच्च शिक्षणासाठीचे जगातील एक महत्त्वाचे केंद्र आहे. लंडन महानगरामध्ये एकूण ४३ (युरोपात सर्वाधिक) [[विद्यापीठ]]े आहेत. २००८ साली ४.१२ लाख विद्यार्थी लंडनमधील विद्यापीठांमध्ये शिक्षण घेत होते. १.२५ लाख विद्यार्थिसंख्या असलेला [[लंडन विद्यापीठ]] हा युरोपातील सर्वात मोठा विद्यापीठसमूह आहे. लंडन विद्यापीठामध्ये १९ स्वतंत्र उप-विद्यापीठे व १२ संशोधन संस्था आहेत. अनेक अहवालांनुसार, [[युनिव्हर्सिटी कॉलेज लंडन]], [[इंपीरियल कॉलेज लंडन]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]], [[लंडन व्यापार विद्यालय]] इत्यादी शैक्षणिक संस्था या जगातील सर्वोत्कृष्ट संस्था आहेत. === प्राथमिक आणि माथ्यमिक शिक्षण === लंडनमधील प्राथमिक, माध्यमिक आणि उच्च-माध्यमिक शाळा स्थानिक बरोंच्या प्रशासनाद्वारे चालविल्या जातात. याशिवाय येथे अनेक खाजगी शाळा आहेत. यांत जॉन लायन स्कूल, हायगेट स्कूल आणि इंग्लंडचे सहा पंतप्रधान शिकलेली [[हॅरो स्कूल]] आहेत.<ref>{{cite news |title=Schools: Harrow School |url=https://www.british-history.ac.uk/vch/middx/vol1/pp299-302 |access-date=2 May 2024 |publisher=BHO}}</ref> === उच्चशिक्षण === [[File:Imperial College London down Exhibition Road.jpg|thumb|[[इम्पिरियल कॉलेज लंडन]] हे [[साउथ केन्सिंग्टन]] भागातील तंत्रज्ञान संशोधन कॉलेज आहे.]] [[युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]] हे [[युनायटेड किंग्डम]]मधील सगळ्यात मोठे विद्यापीठ आहे.<ref>{{Cite web |year=2007|title=Table 0a – All Students by Institution, Mode of Study, Level of Study, Gender and Domicile 2005/06 |url=https://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0506.xls |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928044330/http://www.hesa.ac.uk/dox/dataTables/studentsAndQualifiers/download/institution0506.xls |archive-date=28 September 2007 |access-date=27 March 2021 |website=HESA}}</ref> यांत पाच मोठ्या शिक्षणसंस्था - [[सिटी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]], [[क्वीन मेरी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन|क्वीन मेरी]], [[किंग्स कॉलेज]], [[रॉयल हॉलोवे]] आणि [[युनिव्हर्सिटी कॉलेज, लंडन]] - असून अनेक इतर छोट्या संस्था आहेत. [[बर्कबेक कॉलेज]], [[कोरटॉल्ड इन्स्टिट्यूट ऑफ आर्ट्स]], [[गोल्डस्मिथ्स, लंडन|गोल्डस्मिथ्स]], [[लंडन स्कूल ऑफ हायजीन अँड ट्रॉपिकल मेडिसीन]], [[रॉयल अकॅडेमी ऑफ म्युझिक]], [[सेन्ट्रल स्कूल ऑफ स्पीच अँड ड्रामा]], [[रॉयल व्हेटर्नरी कॉलेज]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकोनॉमिक्स]] या विशेष शिक्षण देणाऱ्या संस्थाही या विद्यापीठाचा भाग आहेत.<ref>{{Cite web |title=Member institutions |url=https://london.ac.uk/ways-study/study-campus-london/member-institutions |access-date=27 March 2021 |website=University of London |language=en}}</ref> लंडनमधील आवाराशिवाय सुमारे ४८,०० विद्यार्थी युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडनमधून दूरस्थ शिक्षण घेतात.<ref name=External>{{Cite web |url=https://london.ac.uk/sites/default/files/governance/university-of-london-financial-statement-2018-19.pdf |title=Financial Statements 2018–19 |publisher=University of London |access-date=1 March 2020 |page=8}}</ref> [[File:Centre Building, LSE from LSE Square.jpg|thumb|[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]|डावे]] युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन शिवाय शहरात [[ब्रुनेल युनिव्हर्सिटी]], [[इम्पिरियल कॉलेज (लंडन)|इम्पिरियल कॉलेज]], [[किंग्स्टन युनिव्हर्सिटी]], [[लंडन मेट्रोपॉलिटन युनिव्हर्सिटी]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ ईस्ट लंडन]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्ट लंडन]], [[युनिव्हर्सिटी ऑफ वेस्टमिन्स्टर]], [[लंडन साउथ बँक युनिव्हर्सिटी]], [[मिडलसेक्स युनिव्हर्सिटी]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ द आर्ट्स, लंडन]] अशी अनेक विद्यापीठे आहेत.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2008/may/01/universityguide.highereducation42 |title=University of the Arts London |date=1 May 2008 |work=The Guardian |access-date=27 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501135123/http://www.guardian.co.uk/education/2008/may/01/universityguide.highereducation42 |archive-date=1 May 2011 |url-status=live |location=London}}</ref> [[File:KCL Guys Campus1.jpg|thumb|[[किंग्स कॉलेज लंडन]]चे ''गाय कॅम्पस'' आवार|उजवे]] लंडनमध्ये पाच मोठी वैद्यकीय महाविद्यालये आहेत - [[बार्ट्स अँड द लंडन स्कूल ऑफ मेडिसीन अँड डेन्टिस्ट्री]] ([[क्वीन मेरी, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]]चा भाग), [[किंग्स कॉलेज लंडन]], [[इम्पिरियल कॉलेज स्कूल ऑफ मेडिसीन]], [[यूसीएल मेडिकल स्कूल]] आणि [[सेंट जॉर्जेस, युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन]]. यांना संलग्न अनेक रुग्णालये आहेत. जैववैद्यकीय संशोधनाचे लंडन हे मोठे केन्द्र आहे.<ref>{{Cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2008/aug/07/health.highereducation |title=NHS hospitals to forge £2bn research link-up with university |last=Carvel |first=John |date=7 August 2008 |work=The Guardian |access-date=6 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501140334/http://www.guardian.co.uk/society/2008/aug/07/health.highereducation |archive-date=1 May 2011 |url-status=live |location=London}}</ref> [[फ्लोरेन्स नाइटिंगेल]] यांनी १८६०मध्ये [[सेंट थॉमस हॉस्पिटल]]च्या अंतर्गत स्थापन केलेले [[फ्लोरेन्स नाइटिंगेल फॅकल्टी ऑफ नर्सिंग अँड मिडवाइफरी]] हे महाविद्यालय आता किंग्स कॉलेजचा भाग आहे.<ref>{{cite news |title=Florence Nightingale: The Mother of Nursing |work=National Institutes of Health|year=2015 |pmc=4557413 |last1=Karimi |first1=H. |last2=Masoudi Alavi |first2=N. |volume=4 |issue=2 |pages=e29475 |pmid=26339672 }}</ref> शहरात अनेक नामवंत वाणिज्य आणि व्यवस्थापन महाविद्यालये आहेत. [[लंडन स्कूल ऑफ बिझनेस अँड फायनान्स]], [[कॅस बिझनेस स्कूल]], [[हल्ट इंटरनॅशनल बिझनेस स्कूल]], [[युरोपियन बिझनेस स्कूल लंडन]], [[इम्पिरियल कॉलेज बिझनेस स्कूल]] आणि [[लंडन बिझनेस स्कूल]] त्यांतील काही आहेत. === ज्ञानप्रसारक संस्था === लंडनमध्ये खूप पूर्वीपासून ज्ञानप्रसारक संस्था आहेत. यांत १६६०मध्ये स्थापन झालेली<ref>{{cite encyclopedia|title=Royal Society|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Royal-Society|access-date=23 July 2022|last=Hunter|first=Michael}}</ref> [[रॉयल सोसायटी]], १७९९मध्ये स्थापन झालेली [[रॉयल इन्स्टिट्युशन]] आहेत. १८२५पासून येथील व्याख्यानमालेतून सामान्य नागरिकांना विज्ञान आणि संबंधित विषयांवर ज्ञान मिळते. येथे व्याख्याने देणाऱ्यांमध्ये [[मायकेल फॅराडे]], [[फ्रँक व्हाइट]], [[डेव्हिड ॲटनबरो]] तसेच [[रिचर्ड डॉकिन्स]] सारख्या ख्यातनाम शास्त्रज्ञांचा समावेश आहे.<ref>{{cite web|title=History of the Christmas Lectures|url=http://www.rigb.org/christmas-lectures/history|publisher=The Royal Institution|access-date=22 April 2015}}</ref> == खेळ == [[चित्र:Lord's Pavilion.jpg|left|thumb|[[लॉर्ड्‌स मैदान, लंडन|लॉर्ड्‌स क्रिकेट मैदान]]]] {{मुख्य लेख|लंडनमधील खेळ}} लंडनमधील [[लॉर्ड्‌स मैदान, लंडन|लॉर्ड्‌स]] हे ''क्रिकेटच्या खेळाचे माहेरघर'' समजले जाते.<ref>{{Cite web |title=Lord's (Cricket Grounds)|url=http://www.espncricinfo.com/england/content/ground/57129.html |access-date=26 March 2021 |publisher=ESPNcricinfo}}</ref> लॉर्डस आणि [[ओव्हल मैदान, लंडन|ओव्हल]] या क्रिकेट जगतातील दोन ऐतिहासिक व प्रतिष्ठेची मैदानांवर {{cr|ENG}} क्रिकेट संघ खेळतो. लॉर्ड्स मैदान [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स काउंटी क्लबचे]] तर ओव्हल हे [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे काउंटी क्लबचे]] घरचे मैदान आहे. लॉर्ड्स मैदानावर [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धेचे ४ अंतिम सामने खेळले गेले आहेत. १८७७पासून [[विंबल्डन टेनिस स्पर्धा]] दर वर्षी जून-जुलैमध्ये [[ऑल इंग्लंड लॉन टेनिस अँड क्रोके क्लब]] येथे खेळली जाते.<ref>{{Cite web |url=http://www.wimbledon.org/en_GB/index.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080423182334/http://www.wimbledon.org/en_GB/index.html |archive-date=23 April 2008 |title=Wimbledon&nbsp;— official website |publisher=The All England Tennis and Croquet Club (AELTC) |access-date=29 April 2008 |url-status=dead}}</ref> ही जगातील सगळ्यात जुनी टेनिस स्पर्धा आङे आणि सगळ्यात प्रतिष्ठेची मानली जाते.<ref>{{Cite news |title=Traditional Final: It's Nadal and Federer |work=The New York Times |date=7 May 2008 |first=Christopher |last=Clarey |quote=Federer said[:] 'I love playing with him, especially here at Wimbledon, the most prestigious tournament we have.' |url=https://www.nytimes.com/2008/07/05/sports/tennis/05wimbledon.html |access-date=17 July 2008}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |editor=Will Kaufman & Heidi Slettedahl Macpherson |encyclopedia=Britain and the Americas |title=Tennis |year=2005 |publisher=ABC-CLIO |volume=1 : Culture, Politics, and History |isbn=978-1-85109-431-8 |page=958 |quote=this first tennis championship, which later evolved into the Wimbledon Tournament ... continues as the world's most prestigious event.}}</ref> लंडनने आजवर [[१९०८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९०८]], [[१९४८ उन्हाळी ऑलिंपिक|१९४८]] व [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक|२०१२]] ह्या तीन वेळा [[ऑलिंपिक]] खेळांचे आयोजन केले आहे. तीन वेळा ऑलिंपिक यजमानपदाचा बहुमान मिळवणारे लंडन हे जगातील एकमेव शहर आहे. २०१२ सालच्या ऑलिंपिक स्पर्धेसाठी येथे [[ऑलिंपिक मैदान (लंडन)|नवीन ऑलिंपिक मैदान]] बांधले गेले. [[फुटबॉल]] हा लंडनमधील सर्वात लोकप्रिय खेळ आहे. लंडन परिसरात १४ व्यावसायिक फुटबॉल क्लब आहेत ज्यांपैकी [[आर्सेनल एफ.सी.|आर्सेनल]], [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]], [[फुलहॅम एफ.सी.|फुलहॅम]], [[क्वीन्स पार्क रेंजर्स एफ.सी.|क्वीन्स पार्क रेंजर्स]] व [[टॉटेनहॅम हॉटस्पर एफ.सी.|टॉटेनहॅम हॉटस्पर]] हे पाच क्लब [[इंग्लिश प्रीमियर लीग]]चे सदस्य आहेत. यांशिवाय [[एएफसी विंबल्डन]], [[बार्नेट एफ.सी.]], [[ब्रॉमली एफ.सी.]], [[चार्ल्टन ॲथलेटिक एफ.सी.]], [[डॅगेनहॅम अँड रेडब्रिज एफ.सी.]], [[लेटन ओरियेंट एफ.सी.]], [[मिलवॉल एफ.सी.]], [[क्वीन्स पार्क रेंजर्स एफ.सी.]] आणि [[सटन युनायटेड एफ.सी.]] हे इतर प्रमुख पुरुषांचे फुटबॉल क्लब आहेत. [[आर्सेनल डब्ल्यू.एफ.सी.]], [[चेल्सी एफ.सी. विमेन]], [[टॉटेनहॅम हॉटस्पर एफ.सी. विमेन]] आणि [[वेस्ट हॅम युनायटेड एफ.सी. विमेन]] हे [[विमेन्स सुपर लीग]]मधील चार महिला फुटबॉल क्लब लंडनमध्ये आहेत. १९२४ सालापासून [[इंग्लंड फुटबॉल संघ]]ाचे स्थान [[वेंब्ली मैदान (१९२३)|जुने वेंब्ली मैदान]] येथे आहे. २००७ साली हे स्टेडियम पाडून त्याच ठिकाणी ९०,००० प्रेक्षकक्षमता असलेले नवे [[वेंब्ली स्टेडियम]] उभारण्यात आले. [[रग्बी युनियन]]च्या [[प्रीमियरशिप रग्बी|प्रीमियरशिप स्पर्धेतील]] [[हार्लेक्विन एफ.सी.|हार्लेक्विन]] आणि [[सारासेन्स एफ.सी.|सारासेन्स]] हे दोन संघ लंडनमध्ये आहेत.<ref>{{Cite web |url=http://www.premiershiprugby.com/clubs/index.php |title=Premiership Rugby: Clubs |publisher=Premier Rugby |access-date=5 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110427075926/http://www.premiershiprugby.com/clubs/index.php |archive-date=27 April 2011 |url-status=dead}}</ref> [[ईलिंग ट्रेलफाइंडर्स रग्बी क्लब|ईलिंग ट्रेलफाइंडर्स]] आणि [[लंडन स्कॉटिश एफ.सी.|लंडन स्कॉटिश]] हे संघ [[आरएफयू चँपियनशिप]] स्पर्धेत खेळतात. [[रिचमंड एफ.सी.|रिचमंड]], [[रॉसलिन पार्क एफ.सी.|रॉसलिन पार्क]], [[वेस्टकॉम्ब पार्क आरएफसी|वेस्टकॉम्ब पार्क]] आणि [[ब्लॅकहीथ एफ.सी.|ब्लॅकहीथ]] हे शहरातील इतर स्पर्धात्मक रग्बी क्लब आहेत. [[लंडन ब्रॉन्कोझ]] हा [[रग्बी लीग]] संघ [[रग्बी सुपर लीग|सुपर लीगमध्ये]] खेळतो. [[ट्विकनहॅम स्टेडियम]] हे मैदान [[इंग्लंड राष्ट्रीय रग्बी संघ|इंग्लंडच्या राष्ट्रीय रग्बी संघाचे]] घरचे मैदान आहे.<ref name="musiccap">{{Cite press release |publisher=Twickenham Rugby Stadium |title=RFU apply for two additional concerts at Twickenham Stadium in 2007 |url=http://www.rfu.com/microsites/twickenham/index.cfm?StoryID=14822 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625050620/http://www.rfu.com/microsites/twickenham/index.cfm?StoryID=14822 |archive-date=25 June 2008 |date=3 October 2006 |url-status=dead}}</ref> [[वेंटवर्थ क्लब]] हा प्रतिष्ठित [[गोल्फ]] क्लब [[व्हर्जिनिया वॉटर]] या उपनगरात असून [[द ओपन चँपियनशिप]] [[केंट]]मधील [[सँडविच (केंट)|सँडविच]] शहरात सगळ्यात जुनी [[गोल्फ मेजर स्पर्धा]] [[रॉयल सेंट जॉर्ज क्लब]] येथे खेळली जाते.<ref>{{cite news |title=Royal St George's |url=https://www.theopen.com/venues/royal-st-georges |access-date=16 October 2023 |publisher=The Open}}</ref> उत्तर लंडनमधील [[अलेक्झांड्रा पॅलेस]] येथे दर वर्षी [[पीडीसी डार्ट चँपियनशिप]] आणि [[स्नूकर]]ची [[मास्टर्स (स्नूकर स्पर्धा)|मास्टर्स]] स्पर्धा खेळली जाते. [[लंडन मॅरेथॉन]] ही स्पर्धा लोकप्रिय असून जगभरातील हजारो स्पर्धक यात धावतात.<ref>{{Cite web |url=http://www.london-marathon.co.uk/site/ |title=Flora London Marathon 2008 |publisher=London Marathon Ltd |access-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080426224024/http://www.london-marathon.co.uk/site/ |archive-date=26 April 2008 |url-status=dead}}</ref> [[थेम्स नदी]]वर प्रतिवर्षी [[युनिव्हर्सिटी बोट रेस]] ही [[ऑक्सफर्ड]] आणि [[युनिव्हर्सिटी ऑफ केंब्रिज|केंब्रिज विद्यापीठांमधील]] चुरशीची बोट स्पर्धा भरते..<ref>{{Cite web |url=http://www.theboatrace.org/ |title=The Oxford and Cambridge Boat Race&nbsp;— Official Website |publisher=The Oxford and Cambridge Boat Race |access-date=29 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110430162037/http://www.theboatrace.org/ |archive-date=30 April 2011 |url-status=live}}</ref> ==पर्यटन == लंडन हे जगातील आघाडीचे पर्यटनस्थळ आहे.<ref>{{Cite news |date=21 March 2016 |title=London named No.1 city destination on TripAdvisor |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-london-35840394 |access-date=25 March 2021}}</ref> २०१५मध्ये हे जगातील सर्वाधिक भेटी दिलेले शहर होते. या वर्षी सुमारे ६ कोटी ५० लाख पर्यटक येथे आले होते.<ref>{{Cite web |date=7 December 2015 |title=MasterCard Intelligence {{!}} MasterCard Global Destination Cities Index Report 2015|url=http://www.masterintelligence.com/content/intelligence/en/research/reports/2015/mastercard-global-destination-cities-index-report-2015.html |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151207062023/http://www.masterintelligence.com/content/intelligence/en/research/reports/2015/mastercard-global-destination-cities-index-report-2015.html |archive-date=7 December 2015}}</ref> परदेशी पर्यटक येथे सगळ्यात जास्त पैसे खर्च करतात. २०१५मध्ये पर्यटकांनी लंडन शहरात अंदाजे २०.२३ अब्ज पाउंड (२,२०३ अब्ज किंवा २२ [[महापद्म]] रुपये) खर्च केले<ref>{{Cite web |last1=Hedrick-Wong |first1=Yuwa |last2=Choong |first2=Desmond |year=2015 |title=MasterCard – 2015 Global Destination Cities Index |url=https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2015/06/MasterCard-GDCI-2015-Final-Report1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303195105/https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2015/06/MasterCard-GDCI-2015-Final-Report1.pdf |archive-date=3 March 2016 |access-date=25 March 2021}}</ref> लंडनमधील सुमारे ७,००,००० लोक पर्यटनक्षेत्रात काम करतात आणि एकूण आर्थिक उलाढाल ३६ अब्ज पाउंड (३७ महापद्म रुपये) इतकी आहे.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=A Tourism Vision for London |url=https://files.londonandpartners.com/l-and-p/assets/london_tourism_vision_aug_2017.pdf |access-date=27 March 2021 |website=[[London and Partners]] |pages=6–7}}</ref> [[युनायटेड किंग्डम]]मधील एकूण पर्यटकांपैकी ५४% पर्यटक लंडनपासून त्यांचा प्रवास सुरू करतात.<ref>{{Cite web |date=22 April 2015 |title=VisitBritain |url=https://www.visitbritain.org/visitor-economy-facts |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150806112308/https://www.visitbritain.org/visitor-economy-facts |archive-date=6 August 2015 |access-date=25 March 2021}}</ref> २०२३ मध्ये लंडनच्या होटेलांमधून १,५५,७०० खोल्या उपलब्ध होत्या. ही संख्या चीन सोडून जगातील शहरांपैकी सर्वाधिक आहे. हा आकडा काही वर्षांतच १,८३,६०० इतका होण्याचा अंदाज आहे.<ref>{{cite news |title=London Poised to Take Hotel Crown From Las Vegas |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-04-26/what-city-has-the-most-hotel-rooms-london-to-pass-las-vegas-tokyo?embedded-checkout=true |access-date=7 April 2024 |work=Bloomberg}}</ref> या होटेलांमध्ये [[सव्हॉय होटेल|सव्हॉय]] (१८८९ पासून), [[क्लॅरिजेस]] (१८१२ पासून), [[द रित्झ होटेल (लंडन)|रित्झ]] (१९०६ पासून)) आणि [[द डोर्चेस्टर|डोर्चेस्टर]] (१९३१ पासून) सारख्या महागड्या होटेलांपासून [[ट्रॅव्हेलॉज]], [[सोफिटेल]] आणि [[प्रीमियर इन]] सारख्या किफायती नावांचा समावेश आहे.<ref>{{cite news |title=London's Most Historic Hotels |url=https://londonist.com/london/history/historic-hotels |access-date=7 April 2024 |work=Londonist}}</ref> ==जुळी शहरे== खालील शहरांचे लंडनसोबत सांस्कृतिक व व्यापारी संबंध आहेत. {{Div col|cols=3|small=yes}} * {{Flagicon|Peru}} [[अरेकिपा]] * {{Flagicon|Germany}} [[बर्लिन]]<ref name="twinning">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.inlondonguide.co.uk/london-sight-guide/interesting-facts-about-london.html|title=Interesting Facts About London|publisher=insideguide to London|accessdate=27 July 2011|archive-date=2015-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150522090257/http://www.inlondonguide.co.uk/london-sight-guide/interesting-facts-about-london.html|url-status=dead}}See Fact 2 by Big Ben photo.</ref> * {{Flagicon|India}} [[दिल्ली]]<ref name="Mayor of London">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://legacy.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1329|title=Friendship agreement to be signed between London and Delhi|date=25 July 2002|publisher=Mayor of London|accessdate=23 February 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20111009175318/http://legacy.london.gov.uk/view_press_release.jsp?releaseid=1329|archivedate=2011-10-09|deadurl=no|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|Colombia}} [[बोगोता]] * {{Flagicon|South Africa}} [[जोहान्सबर्ग]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.joburg.org.za/content/view/833/131/#ixzz0PU5ypfol|title=Twinning agreements|work=Making Joburg an entry point into Africa|publisher=City of Johannesburg|accessdate=28 August 2009|archive-date=2009-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20091111023503/http://www.joburg.org.za/content/view/833/131#ixzz0PU5ypfol|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|Malaysia}} [[क्वालालंपूर]] * {{Flagicon|Kuwait}} [[कुवेत शहर]] * {{Flagicon|Russia}} [[मॉस्को]]<ref name=twinning/> * {{Flagicon|United States}} [[न्यू यॉर्क शहर]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.london.gov.uk/mayor/international/city_partnerships/docs/new_york_partnership_agreement.pdf|archiveurl=http://www.webcitation.org/5mxnSYQPt|archivedate=22 January 2010|title=The New York City-London sister city partnership |last=Barfield|first=M|date=March 2001|format=PDF|publisher=Greater London Authority|accessdate=26 October 2009}}</ref> * {{Flagicon|Norway}} [[ओस्लो]] * {{Flagicon|Bangladesh}} [[सिलहट]] * {{Flagicon|China}} [[शांघाय]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14240.html |title=Shanghai Foreign Affairs |publisher=Shfao.gov.cn |date=27 July 2009 |accessdate=23 May 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110904025559/http://www.shfao.gov.cn/wsb/english/Sister_Cities/u1a14240.html |archivedate=2011-09-04 |deadurl=no |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|Iran}} [[तेहरान]] {{Div col end}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|2}} * {{citation | last=Ackroyd | first=Peter | title=London: The Biography | publisher=Vintage | location=London | year=2001 | isbn=0099422581 | page=880 }} * {{citation | last=Aubin | first=Robert Arnold | title=London in flames, London in glory: poems on the fire and rebuilding of London | publisher=Rutgers University Press on's Concerts" /> London's two muthor=Mayor of London | url=http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | month=February | year=2008 | accessdate=2010-07-26 | archive-date=2010-06-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20100602000714/http://www.london.gov.uk/thelondonplan/docs/londonplan08.pdf | url-status=dead }} * {{citation | last=Miles | first=Barry | title= London Calling| publisher= Atlantic Books | year=2010 | isbn=9781842546139}} * {{citation | last=Mills | first=David | title=Dictionary of London Place Names | publisher=Oxford Paperbacks | year=2001 | isbn=978-0192801067 | oclc=45406491}} * {{citation | last=Noorthouk | first=J | year=1773 | url=http://www.british-history.ac.uk/source.aspx?pubid=332 | title=A New History of London | publisher=Centre for Metropolitan History | accessdate=2010-07-26 | archive-date=2014-10-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141008204343/http://www.british-history.ac.uk/source.aspx?pubid=332 | url-status=dead }} * Porter, Roy. ''History of London'' (1995), by a leading historian * {{citation | last=Reddaway | first=Thomas Fiddian| title=The Rebuilding of London After the Great Fire | publisher=Jonathan Cape | year=1940 }} * {{citation | last=Travers | first=Tony | title=The Politics of London | year=2004 | publisher=Palgrave | isbn=1861341725}} == बाह्य दुवे == * [http://www.london.gov.uk/ लंडनचे संकेतस्थळ] * [http://london.wikia.com/wiki/London_Wiki लंडन विकी] * {{wikivoyage|London|लंडन}} * {{इन आउर टाईम|लंडन|p00546w3|London}} {{commons|London|लंडन}} {{युरोपियन संघाच्या राजधानीची शहरे}} {{उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे}} [[वर्ग:लंडन| ]] [[वर्ग:इंग्लंडमधील शहरे]] [[वर्ग:युरोपातील देशांच्या राजधानीची शहरे]] [[वर्ग:उन्हाळी ऑलिंपिक यजमान शहरे]] [[वर्ग:विकिमेनिया यजमान शहरे]] cjudgqe5aoxsradrqk09kujknrbcdoq 0 12969 2711551 2675588 2026-09-23T11:44:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711551 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|हास्यविनोद (humour)|विनोद (नि:संदिग्धीकरण)}} {{भाषांतर}} {{Otheruses}} {{Wiktionary|humour|humor}} [[Image:Eduard von Grützner Falstaff.jpg|thumb|[[Smile|Smiling]] can imply a sense of humour and a state of amusement, as in this painting by [[Eduard von Grützner]].]] '''Humour''' or '''humor''' (see [[American and British English spelling differences#-our, -or|spelling differences]]) is the tendency of particular cognitive experiences to provoke [[laughter]] and provide [[amusement]]. Many theories exist about what humour is and what social function it serves. People of all ages and cultures respond to humour. The majority of people are able to be amused, to laugh or smile at something funny and thus they are considered to have a "sense of humour". The term derives from the [[humorism|humoral medicine]] of the [[ancient Greeks]], which stated that a mix of fluids known as humours ([[Greek language|Greek]]: [http://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%23115103 χυμός], ''chymos'', literally [[juice]] or [[sap]], metaphorically, [[flavour]]) controlled human health and emotion. A '''sense of humour''' is the ability to experience humour, although the extent to which an individual will find something humorous depends on a host of variables, including [[geographical location]], [[culture]], [[Maturity (psychological)|maturity]], level of [[education]], [[intelligence]] and [[wiktionary:context|context]]. For example, young children may favour [[slapstick]], such as [[Punch and Judy]] puppet shows or cartoons such as ''[[Tom and Jerry]]''. [[Satire]] may rely more on understanding the target of the humour and thus tends to appeal to more mature audiences. Nonsatirical humour can be specifically termed "recreational drollery".<ref>Seth Benedict Graham ''[http://etd.library.pitt.edu/ETD/available/etd-11032003-192424/unrestricted/grahamsethb_etd2003.pdf A cultural analysis of the Russo-Soviet Anekdot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116083634/http://etd.library.pitt.edu/ETD/available/etd-11032003-192424/unrestricted/grahamsethb_etd2003.pdf |date=2013-01-16 }}'' 2003 p.13</ref><ref>Bakhtin, Mikhail. ''Rabelais and His World'' [1941, 1965]. Trans. Hélène Iswolsky. Bloomington: Indiana University Press p.12</ref> ==Understanding humour== {{Cleanup-section|date=January 2008}} [[Arthur Schopenhauer]] lamented the misuse of the term "humour" (a [[German language|German]] [[loanword]] from [[English language|English]]) to mean any type of comedy. However, both "humour" and "comic" are often used when theorizing about the subject. The connotation of "humour" is more that of response, while "comic" refers more to stimulus. "Humour" also originally had a connotation of a combined ridiculousness and wit in one individual, the paradigm case being Shakespeare's Sir John Falstaff. The French were slow to adopt the term "humour" and in French, "humeur" and "humour" are still two different words, the former still referring only to the archaic concept of [[Four Temperaments|humours]]. Western humour theory begins with [[Plato]], who attributed to [[Socrates]] (as a semihistorical dialogue character) in the ''[[Philebus]]'' (p.&nbsp;49b) the view that the essence of the ridiculous is an ignorance in the weak, who are thus unable to retaliate when ridiculed. Later, in Greek philosophy, [[Aristotle]], in the ''[[Poetics]]'' (1449a, pp.&nbsp;34–35), suggested that an ugliness that does not disgust is fundamental to humour. In ancient [[Sanskrit drama]], [[Bharata Muni]]'s ''[[Natya Shastra]]'' defined humour (''hāsyam'') as one of the eight ''[[nava rasas]]'', or principle ''[[Rasa (aesthetics)|rasas]]'' (emotional responses), which can be inspired in the audience by ''bhavas'', the imitations of emotions that the actors perform. Each ''rasa'' was associated with a specific ''bhavas'' portrayed on stage. In the case of humour, it was associated with mirth (''hasya''). The terms "[[comedy]]" and "[[satire]]" became synonymous after Aristotle's ''Poetics'' was translated into [[Arabic language|Arabic]] in the [[Islamic Golden Age|medieval Islamic world]], where it was elaborated upon by [[Arabic literature|Arabic writers]] and [[Early Islamic philosophy|Islamic philosophers]] such as Abu Bischr, his pupil [[Al-Farabi]], [[Avicenna]], and [[Averroes]]. Due to cultural differences, they disassociated comedy from [[Greek drama]]tic representation, and instead identified it with [[Arabic poetry|Arabic poetic]] themes and forms, such as ''hija'' (satirical poetry). They viewed comedy as simply the "art of reprehension" and made no reference to light and cheerful events or troublous beginnings and happy endings associated with classical Greek comedy. After the [[Latin translations of the 12th century]], the term "comedy" thus gained a new semantic meaning in [[Medieval literature]].<ref>{{citation|title=Comedy as Satire in Hispano-Arabic Spain|first=Edwin J.|last=Webber|journal=Hispanic Review|volume=26|issue=1|date=January 1958|publisher=[[University of Pennsylvania Press]]|pages=1–11|doi=10.2307/470561}}</ref> The Incongruity Theory originated mostly with [[Kant]], who claimed that the comic is an expectation that comes to nothing. [[Henri Bergson]] attempted to perfect incongruity by reducing it to the "living" and "mechanical".<ref>Henri Bergson, ''Laughter: An Essay on the Meaning of the Comic'' (1900) English translation 1914.</ref> An incongruity like Bergson's, in things juxtaposed simultaneously, is still in vogue. This is often debated against theories of the shifts in perspectives in humour; hence, the debate in the series ''Humor Research'' between John Morreall and Robert Latta.<ref>Robert L. Latta (1999) The Basic Humor Process: A Cognitive-Shift Theory and the Case against Incongruity, Walter de Gruyter, ISBN 3110161036 (Humor Research no. 5)</ref> Morreall presented mostly simultaneous juxtapositions,<ref>[[John Morreall]] (1983) Taking Laughter Seriously, Suny Press, ISBN 0873956427</ref> with Latta countering that it requires a "cognitive shift" created by a discovery or solution to a puzzle or problem. Latta is criticized for having reduced jokes' essence to their own puzzling aspect. Humour frequently contains an unexpected, often sudden, shift in perspective, which gets assimilated by the Incongruity Theory. This view has been defended by Latta (1998) and by [[Brian Boyd]] (2004).<ref>Brian Boyd, Laughter and Literature: A Play Theory of Humor Philosophy and Literature - Volume 28, Number 1, April 2004, pp. 1-22</ref> Boyd views the shift as from seriousness to play. Nearly anything can be the object of this perspective twist; it is, however, in the areas of human creativity (science and art being the varieties) that the shift results from "structure mapping" (termed "[[bisociation]]" by Koestler) to create novel meanings.<ref>Koestler, Arthur (1964): "The Act of Creation".</ref> Arthur Koestler argues that humour results when two different frames of reference are set up and a collision is engineered between them. [[Tony Veal]], who takes a more formalised computational approach than Koestler, has written on the role of metaphor and metonymy in humour,<ref>Veal, Tony (2003): "Metaphor and Metonymy: The Cognitive Trump-Cards of Linguistic Humor"[http://afflatus.ucd.ie/Papers/iclc2003.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071128205059/http://afflatus.ucd.ie/Papers/iclc2003.pdf |date=2007-11-28 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://afflatus.ucd.ie/Papers/Journal_of_Humor_Research_2006_trumping.pdf |title=Veale, Tony (2006): "The Cognitive Mechanisms of Adversarial Humor" |access-date=2009-10-06 |archive-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721132659/http://afflatus.ucd.ie/Papers/Journal_of_Humor_Research_2006_trumping.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721132659/http://afflatus.ucd.ie/Papers/Journal_of_Humor_Research_2006_trumping.pdf |date=2011-07-21 }}</ref><ref>Veale, Tony (2004): "Incongruity in Humour: Root Cause of Epiphenomonon?"[http://afflatus.ucd.ie/Papers/fest2004.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110721132729/http://afflatus.ucd.ie/Papers/fest2004.pdf |date=2011-07-21 }}</ref> using inspiration from Koestler as well as from [[Dedre Gentner]]'s theory of structure-mapping, [[George Lakoff]] and [[Mark Johnson (professor)|Mark Johnson]]'s theory of [[conceptual metaphor]], and [[Mark Turner (cognitive scientist)|Mark Turner]] and [[Gilles Fauconnier]]'s theory of [[conceptual blending]]. Some claim that humour cannot or should not be explained. [[Author]] [[E.B. White]] once said, "Humor can be dissected as a frog can, but the thing dies in the process and the innards are discouraging to any but the pure scientific mind." [http://www.quotationspage.com/quote/984.html] As with any form of art, acceptance depends on social demographics and varies from person to person. Throughout history, comedy has been used as a form of entertainment all over the world, whether in the courts of the Western kings or the villages of the Far East. Both a social etiquette and a certain intelligence can be displayed through forms of wit and sarcasm. Eighteenth-century [[Germany|German]] author [[Georg Lichtenberg]] said that "the more you know humour, the more you become demanding in fineness." ===Evolutionary explanation of humour=== Alastair Clarke explains: "The theory is an evolutionary and cognitive explanation of how and why any individual finds anything funny. Effectively, it explains that humour occurs when the brain recognizes a pattern that surprises it, and that recognition of this sort is rewarded with the experience of the humorous response, an element of which is broadcast as laughter." The theory further identifies the importance of pattern recognition in human evolution: "An ability to recognize patterns instantly and unconsciously has proved a fundamental weapon in the cognitive arsenal of human beings. The humorous reward has encouraged the development of such faculties, leading to the unique perceptual and intellectual abilities of our species."[http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-06/ph-maf062708.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091204110243/http://www.eurekalert.org/pub_releases/2008-06/ph-maf062708.php |date=2009-12-04 }} ==Humour formulae== {{Refimprovesect|date=October 2006}} [[Image:Xkcd philosophy.png|thumb|A comic that derives its humour {{Citation needed|date=September 2009}} by a character behaving in an unusual way.]] Humour can be verbal, visual, or physical. Root components: *appealing to [[feeling]]s or to [[emotion]]s. *similar to [[reality]], but not real. *some [[surprise]]/[[misdirection]], [[contradiction]], [[ambiguity]] or [[paradox]]. Methods: *[[hyperbole]] *[[metaphor]] *[[reductio ad absurdum]] or [[farce]] *[[Framing (social sciences)|reframing]]<!-- This is not about the NLP-type of reframing. Do not make this a wikilink to that [[Reframing]]. --> *[[comic timing|timing]] [[Rowan Atkinson]] explains in his lecture in the documentary "''[[Funny Business (TV series)|Funny Business]]''"<ref>Rowan Atkinson/David Hinton, ''Funny Business'' (tv series), Episode 1 - aired 22 November 1992, UK, Tiger Television Productions</ref> that an object or a person can become funny in three different ways. They are: *By behaving in an unusual way *By being in an unusual place *By being the wrong size Most [[sight gag]]s fit into one or more of these categories. Humour is also sometimes described as an ingredient in spiritual life. Humour is also the act of being funny. Some synonyms of funny or humour are hilarious, spiritual, wise-minded, outgoing, and amusing. Some Masters have added it to their teachings in various forms. A famous figure in spiritual humour is the [[laughing Buddha]]. ==References== {{संदर्भयादी}} ==Further reading== *{{citation | last =Basu | first =S | title= Dialogic ethics and the virtue of humor | journal =Journal of Political Philosophy | publisher =Blackwell Publishing Ltd | date= December 1999 | volume =Vol. 7 | issue =No. 4 | pages =378–403 | url=http://www.anthrosource.net/doi/abs/10.1525/var.2006.22.1.14 | format =Abstract | doi =10.1111/1467-9760.00082 | accessdate =2007-07-06 }} (Abstract) *Billig, M. (2005). ''Laughter and ridicule: Towards a social critique of humour''. London: Sage. ISBN 1412911435 *Bricker, Victoria Reifler (Winter, 1980) ''[http://links.jstor.org/sici?sici=0091-7710%28198024%2936%3A4%3C411%3ATFOHIZ%3E2.0.CO%3B2-7&size=LARGE The Function of Humor in Zinacantan]'' Journal of Anthropological Research, Vol. 36, No. 4, pp.&nbsp;411–418 *{{Citation | last =Buijzen | first =Moniek | last2 =Valkenburg | first2 =Patti M. | title =Developing a Typology of Humor in Audiovisual Media | journal =Media Psychology | volume =Vol. 6 | issue =No. 2 | pages =147–167 | date= 2004 | year =2004 | url =http://www.leaonline.com/doi/abs/10.1207/s1532785xmep0602_2?prevSearch=allfield%3A(buijzen) | doi =10.1207/s1532785xmep0602_2 | id = }}(Abstract) *Carrell, Amy (2000), ''[http://www.uni-duesseldorf.de/WWW/MathNat/Ruch/PSY356-Webarticles/Historical_Views.pdf Historical views of humour]'', University of Central Oklahoma. Retrieved on 2007-07-06. *{{Citation | last =García-Barriocanal | first =Elena | last2 =Sicilia | first2 =Miguel-Angel | last3 =Palomar | first3 =David | title =A Graphical Humor Ontology for Contemporary Cultural Heritage Access | publisher =University of Alcalá | place =Ctra. Barcelona, km.33.6, 28871 Alcalá de Henares (Madrid), Spain, | date =2005 | year =2005 | url =http://is2.lse.ac.uk/asp/aspecis/20050064.pdf | format =pdf | accessdate =2007-07-06 | archive-date =2006-05-23 | archive-url =https://web.archive.org/web/20060523215950/http://is2.lse.ac.uk/asp/aspecis/20050064.pdf | url-status =dead }} *Goldstein, Jeffrey H., et al. (1976) "Humour, Laughter, and Comedy: A Bibliography of Empirical and Nonempirical Analyses in the English Language." ''It's a Funny Thing, Humour''. Ed. Antony J. Chapman and Hugh C. Foot. Oxford and New York: Pergamon Press, 1976. 469-504. *Holland, Norman. (1982) "Bibliography of Theories of Humor." ''Laughing; A Psychology of Humor''. Ithaca: Cornell U P, 209-223. *[[Daniele Luttazzi|Luttazzi, Daniele]] (2004) [[Introduction (essay)|Introduction]] to his Italian translation of [[Woody Allen]]'s trilogy ''[[Side Effects]]'', ''[[Without Feathers]]'' and ''[[Getting Even]]'' (Bompiani, 2004, ISBN 88-452-3304-9 (57-65). *Martin, Rod A. (2007). ''The Psychology Of Humour: An Integrative Approach.'' London, UK: Elsevier Academic Press. ISBN 13: 978-0-12-372564-6 *McGhee, Paul E. (1984) "Current American Psychological Research on Humor." Jahrbuche fur Internationale Germanistik 16.2: 37-57. *Mintz, Lawrence E., ed. (1988) ''Humor in America: A Research Guide to Genres and Topics''. Westport, CT: Greenwood, 1988. ISBN 0313245517; OCLC: 16085479. *Mobbs, D., Greicius, M.D.; Abdel-Azim, E., Menon, V. & Reiss, A. L. (2003) "Humor modulates the mesolimbic reward centers". ''[http://www.neuron.org/ Neuron] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424080630/http://www.neuron.org/ |date=2006-04-24 }}'', '''40''', 1041-1048. *Nilsen, Don L. F. (1992) "Satire in American Literature." ''Humor in American Literature: A Selected Annotated Bibliography.'' New York: Garland, 1992. 543-48. *Pogel, Nancy, and Paul P. Somers Jr. (1988) "Literary Humor." ''Humor in America: A Research Guide to Genres and Topics''. Ed. Lawrence E. Mintz. London: Greenwood, 1988. 1-34. *Roth, G., Yap, R, & Short, D. (2006). "Examining humour in HRD from theoretical and practical perspectives". ''Human Resource Development International, 9''(1), 121-127. *Smuts, Aaron. "Humor". ''[http://www.iep.utm.edu/h/humor.htm Internet Encyclopedia of Philosophy]'' *{{citation | last =Wogan | first =Peter | title=Laughing At ''First Contact'' | journal =Visual Anthropology Review | date =Spring 2006 | volume =Vol. 22 | issue =No. 1 | pages =14–34 | publication-date =online December 12, 2006 | url=http://www.anthrosource.net/doi/abs/10.1525/var.2006.22.1.14 | format =Abstract | doi =10.1525/var.2006.22.1.14 | accessdate =2007-07-06 }} (Abstract) == बाह्य दुवे == <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> <!--| DO NOT ADD MORE LINKS TO THIS ARTICLE. WIKIPEDIA IS NOT A COLLECTION OF |--> <!--| LINKS. If you think that your link might be useful, do not add it here, |--> <!--| but put it on this article's discussion page first or submit your link |--> <!--| to the appropriate category at the Open Directory Project (www.dmoz.org)|--> <!--| and link back to that category using the {{dmoz}} template. |--> <!--| |--> <!--| Links that have not been verified WILL BE DELETED. |--> <!--| See [[Wikipedia:External links]] and [[Wikipedia:Spam]] for details |--> <!--===========================({{NoMoreLinks}})===============================--> *{{Dmoz|Recreation/Humor/|Humor}} *[http://www.hnu.edu/ishs/index.htm International Society for Humor Studies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517145807/http://www.hnu.edu/ishs/index.htm |date=2008-05-17 }} *[http://www.dartmouth.edu/~lhc/institutes/fall2007/index.html No Laughing Matter: Visual Humor in Ideas of Race, Nationality and Ethnicity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091104205336/http://www.dartmouth.edu/~lhc/institutes/fall2007/index.html |date=2009-11-04 }} International Humanities Institute, Dartmouth College {{Aesthetics navigation}} qzwcvh5k0c5pqnmqixw3rqcreu60au0 0 14928 2711458 2699794 2026-09-23T04:37:06Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711458 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Mumbai 03-2016 40 Bombay High Court.jpg|इवलेसे]] '''मुंबई उच्च न्यायालय ('''अधिकृत नाव''': बॉम्बे हायकोर्ट'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ecommitteesci.gov.in/division/high-court-of-bombay/|title=High Court Of Bombay {{!}} Official l of e-Committee, Supreme Court of India pm{{!}} India|language=en-US|access-date=2022-04-20}}</ref>''',''' [[इंग्रजी]]''': The High Court of Bombay)''' हे [[भारत]]ातील सर्वात जुन्या न्यायालयापैकी एक आहे. [[महाराष्ट्र]] आणि [[गोवा]] राज्यांसोबत [[दिव]] -[[दमण]] आणि [[दादरा आणि नगर हवेली]] हे केंद्रशासित प्रदेश मुंबई उच्च न्यायालाच्या न्यायक्षेत्रात येतात. उच्च न्यायालयाची कायम खंडपीठे महाराष्ट्रात [[नागपूर]] आणि [[छत्रपती संभाजीनगर]] येथे तर गोव्यात [[पणजी]] येथे आहे आणि नुकतेच नवीन निर्माण झालेले फिरते पिठ, [[कोल्हापूर]] येथे असून, हे फिरते-पीठ कोल्हापूर, सांगली सातारा, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि सोलापूर अशा सहा जिल्ह्यांसाठी असणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://main.sci.gov.in/collegium-resolutions|title=Collegium Resolutions {{!}} SUPREME COURT OF INDIA|website=main.sci.gov.in|access-date=2022-04-20|archive-date=2022-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20220520114407/https://main.sci.gov.in/collegium-resolutions|url-status=dead}}</ref> मुंबई उच्च न्यायालयाने दिलेल्या निकालावर केवळ [[सर्वोच्च न्यायालय]], दिल्ली येथेच दाद मागता येऊ शकते, तसेच उच्च न्यायालयने दिलेला निकाल, उच्च न्यायालयाच्या न्याय-क्षेत्रास बंधनकारक असतो. == नावांची गम्मत == १९९५ मध्ये शहराचे नाव बॉम्बेवरून बदलून मुंबई करण्यात आले, तरीही न्यायालयाची एक संस्था म्हणून जुनीच परंपरा कायम ठेवत त्याचे नाव 'बॉम्बे हाय कोर्ट' असेच ठेवण्यात आले. ​तथापि, या न्यायालयाचे नाव बदलून 'मुंबई उच्च न्यायालय' करण्यासाठी ५ जुलै २०१६ रोजी केंद्रीय मंत्रिमंडळाने एका विधेयकाला मंजुरी दिली. याच विधेयकानुसार कलकत्ता आणि मद्रास उच्च न्यायालयांची नावे बदलून ती अनुक्रमे '[[कोलकाता उच्च न्यायालय]]' आणि '[[चेन्नई उच्च न्यायालय]]' अशी करण्याचा प्रस्ताव होता. हे विधेयक सध्या भारताच्या संसदेत मंजुरीसाठी प्रलंबित असून, ते अद्याप पूर्णपणे लागू झालेले नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/cabinet-renames-bombay-madras-calcutta-high-courts-kolkata-mumbai-chennai/|title=Cabinet renames high courts in Kolkata, Mumbai, Chennai|date=2016-07-05|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-04-20}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/names-of-calcutta-madras-bombay-hcs-may-not-change-in-near-future-govt/|title=Names of Calcutta, Madras, Bombay HCs may not change in near future: Govt|date=2016-12-14|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-04-20}}</ref> ==कर्मवीर भाऊराव पाटील मार्ग== बृहन्मुंबई महानगरपालिकेने कर्मवीर [[भाऊराव पाटील]] यांच्या सामाजिक कार्याची दखल घेऊन [[मुंबई]] येथील [[चर्चगेट]] परिसरातील [[मुंबई उच्च न्यायालय]] व [[राजाबाई क्लॉक टॉवर]] येथे त्यांची स्मृती लोकांमध्ये जिवंत ठेवण्यासाठी आणि लोकांना स्फूर्ती मिळावी म्हणून एका रस्त्याचे '''कर्मवीर''' [[भाऊराव पाटील]] [[मार्ग]] असे नामकरण केलेले आहे.<ref>महाराष्ट्र टाईम्स, मुंबई टाईम्स, मंगळवार,१७ डिसेंबर २०२४</ref> == कायम खंडपीठे == # नागपूर # औरंगाबाद # पणजी, गोवा * कोल्हापूर (सर्किट बेंच) ==हे सुद्धा पहा== * [[मुंबई उच्च न्यायालयाचे खंडपीठ]] * [[मुख्य न्यायाधीश]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==अधिकृत संकेतस्थळ== * [http://bombayhighcourt.nic.in/ मुंबई उच्च न्यायालय] {{भारतातील उच्च न्यायालये}} [[वर्ग:भारतातील उच्च न्यायालये]] [[वर्ग:मुंबई उच्च न्यायालय|*]] f2cnouvlfhc4tugv9a2yzw6hkus2zfe 0 16106 2711330 2564273 2026-09-22T21:04:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711330 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} प्रभाकर जोग (जन्म : [[डिसेंबर २५]], [[इ.स. १९३२]]) हे महाराष्ट्रातले एक [[व्हायोलिन]]वादक आहेत. ==बालपण== प्रभाकर जोग यांचे बालपण अहमदनगर जिल्ह्य़ातल्या हरेगावमध्ये गेले. त्यांचे वडील साखर कारखान्यांच्या तंत्रज्ञानातील जाणकार होते. साखर कारखान्यात ते मोठ्या हुद्दय़ावर असल्याने जोगांचे कुटुंब अहमदनगरमध्ये स्थायिक झाले होते. आई-वडील, एकूण पाच भाऊ आणि दोन बहिणी आणि आजी वगैरे धरून कुटुंबात १६ जण होते. आई-वडिलांपकी कोणी कलेच्या प्रांतात नव्हते, मात्र वडिलांना संगीत नाटकांची पहिल्यापासून आवड होती. पुण्याजवळच्या मांजरी फार्म येथे उमेदवारी करीत असताना बालगंधर्वाचें नाटक पुण्यात आले, की वडील सायकलवरून बारा किलोमीटरची रपेट करून पुण्यात येत असत, रात्रभर नाटक पाहून, परतीची सायकलवारी करून पुन्हा दुसऱ्या दिवशी कामावर हजर रहात. संगीतकलेची ही आवड प्रभाकर जोगांमध्ये उतरली. ==[[व्हायोलिन]]वादनाचे शिक्षण आणि कार्यक्रम== त्यांनी [[गजाननराव जोशी]] आणि नाराणराव मारुलीकर यांच्याकडून वयाच्या ५व्या-६व्या वर्षापासून गायन शिकायला सुरुवात केली. प्रभाकर जोग यांचे भाऊ वामनराव जोग हे आकाशवाणीवर [[व्हायोलिन]]वादक म्हणून नोकरी करत आणि घरी व्हायोलिनचे वर्ग घेत. प्रभाकर जोग आसपास रेंगाळून संगीताचा आस्वाद घेतच मोठे झाले. प्रभाकर जोगांची मोठ्या आकारमानाच्या [[व्हायोलिन]]शी चाललेली झटापट पाहून त्यांच्या आजीने त्याना अडीचशे रुपयांचे एक छोटे [[व्हायोलिन]] आणून दिले. प्रभाकर जोग या वाद्यावर हळूहळू प्रभुत्व मिळवत गेले. कशाचीही चिंता नसताना वडिलांना विशाखापट्टणम येथील एका साखर कारखान्यात बोलावणे आले. ते तेथे गेल्यानंतर कुटुंब तात्पुरतेे पुण्यात आले. दुसऱ्या महायुद्धाच्या त्या दिवसांमध्ये ब्रिटिशांच्या एका भरधाव गाडीने वडिलांना उडवले. इ,स, १९४४ मधील दिवाळीच्या तोंडावर तो अपघात झाला. दोन दिवसांनी आलेल्या लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी वडील गेले. त्यांच्या जाण्याने एका रात्रीत जोग कुटुंबाचे दैव फिरले. मोठे बंधू वामनराव जी शिकवणी घेत तिचे थोडेफार उत्पन्न होते. यानंतर जगण्यासाठी लढाई सुरू झाली. घर चालवण्यासाठी प्रत्येक जण हातपाय मारू लागला. प्रभाकर जोगांच्या एका भावाने भाजीचे दुकान टाकले. सकाळी लवकर उठून भावाला त्याच्या भाजीच्या दुकानात मदत करणें, दुधाचा रतीब घालणे, त्यानंतर धाकट्या भावासह भावे स्कूल शाळेत जाणे आणि अधूनमधून संभाजी पार्कात काकड्या विकणे एवढे उद्योग ते करू लागले. पुण्यात तेव्हा मुदलियार यांचा एक छापखाना होता, तिथल्या कागदांपासून वह्य़ा करून विकायचे उद्योगही जोगांनी केले. एवढे सगळे करून परीक्षेत पहिल्या पाचात येत त्यांचा [[व्हायोलिन]]वादन सुरूच होते. वयाच्या बाराव्या वर्षी त्यांनी त्यांनी व्हायोलिनचे कार्यक्रम करायला सुरुवात केली. कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात पुण्यातील वाड्यांमधून त्यांनी सव्वा रुपया आणि नारळ या बिदागीवर व्हायोलिन वादनाचे कार्यक्रम केले. एस.पी. कोलेजच्या मैदानात भरलेल्या स्नेहसंमेलनात [[व्हायोलिन]] वाजवत असताना मैदानापलीकडे राहणाऱ्या [[सुधीर फडके]] यांनी ते ऐकले आणि प्रभाकर जोगांना भेटायला बोलावले. पुढे ते संगीत दिग्दर्शक [[सुधीर फडके]] यांचे साहाय्यक झाले. गीतरामायणाच्या सुमारे ५०० कार्यक्रमांना प्रभाकर जोग यांची साथ होती. ==सांगीतिक कारकीर्द== [[स्नेहल भाटकर]] यांच्याकडे जोग यांनी ’गुरुदेवदत्त’ या १९५१ च्या चित्रपटात [[व्हायोलिन]]वादन केले. स्वरलिपी लेखनकलेत पारंगत असलेले प्रभाकर जोग त्यानंतर संगीतकार [[श्रीनिवास खळे]], [[दशरथ पुजारी]], [[हृदयनाथ मंगेशकर]], [[यशवंत देव]], [[वसंत पवार]], [[वसंत प्रभू]], [[राम कदम]] आणि [[यशवंत देव]] यांच्याबरोबर काम करू लागले. १९५२ साली प्रभाकर जोग हिंदी चित्रपसृष्टीत सॉंग व्हायोलिनिस्ट म्हणून दाखल झाले. [[रोशन]], [[मदनमोहन]], [[लक्ष्मीकांत प्यारेलाल]], [[राहुलदेव बर्मन]] या संगीत दिग्दर्शकांकडून त्यांना बोलावणी येऊ लागली. प्रभाकर जोग यांनी मराठी चित्रपट, ग्रामोफोन कंपन्या, आकाशवाणी आणि दूरदर्शन यांच्यासाठी संगीताच्या सुरावटी रचल्या आहेत. त्यांच्या [[व्हायोलिन]] वादनाच्या अनेक ध्वनिमुद्रिका, कॅसेट्स आणि सीडीज आहेत. या सीडीजमध्ये ’गाणारे व्हायोलिन’ नावाच्या ६ आणि ’गाता रहे मेरा व्हायोलिन’ नावाच्या चार सीडीज आहेत. ’[https://itunes.apple.com/us/album/ganara-violin/id861789612 आयट्यून्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306184908/https://itunes.apple.com/us/album/ganara-violin/id861789612 |date=2016-03-06 }} नावाच्या संकेतस्थळावर त्यांच्या काही सुरावटी ऐकायला मिळतात. ==गाणारे [[व्हायोलिन]]== ’लपविलास तू हिरवा चाफा’ या गीतापासून प्रभाकर जोग हे स्वतंत्र संगीतकार म्हणून महाराष्ट्राला माहित झाले. प्रभाकर जोगांच्या [[व्हायोलिन]] वादनातून जणू शब्द ऐकू येतात, त्यामुळे त्यांचे [[व्हायोलिन]] ’गाणारे व्हायोलिन’ म्हणून ओळखले जाते. प्रभाकर जोग यांच्या मुलांपैकी श्रीनिवास गाणे शिकला आहे, मिलिंद गिटार वाजवतो व नातवंडे अमेय जोग आणि दीपिका जोग हीही रंगमंचावरून [[व्हायोलिन]]चे कार्यक्रम करतात. अमेयची पत्‍नी दर्शना ही चांगली वादक आहे. ==प्रभाकर जोग यांनी संगीत दिलेले मराठी चित्रपट (एकूण २२ पैकी २१)== * अंतरपाट * आंधळा मारतो डोळा * ओवाळिते भाऊराया * कुंकवाचा करंडा * कैवारी * घर गंगेच्या काठी * चांदणे शिंपीत जा * चुडा माझा सावित्रीचा * जावई माझा भला (प्रभाकर जोगांचा पहिला चित्रपट) * जावयाची जात * ढगाला लागली कळ * थांब लक्ष्मी कुंकू लावते * दरवडेखोर * दाम करी काम * देवघर * बिरबल माय ब्रदर * भैरू पैलवानकी जय * मीच तुझी प्रिया * येडा की खुळा? * सतीची पुण्याई * सतीचे वाण ==प्रभाकर जोग यांचे संगीत असलेली काही गीते== {{multicol}} * अंगणी गंगा घरात काशी * आज कळीला एक फूल भेटले * आज प्रीतिला पंख हे * आधार तू जीवनी * आम्ही चालवू हा पुढे * आला वसंत ऋतू आला * आळविते मी तुला विठ्ठला * उद्योगाचे घरी देवता * उर्मिले त्रिवार वंदन तुला * ऊठ पांडुरंगा आता * एकटी मी एकटी * ओवाळिते मी लाडक्या * कशी मी सांगु वडिलांपुढे * कान्हा दिसेना कुठे * किती दिसांनी आज भेटसी * किती सांगू मी सांगू कुणाला * कुणाला सांगू माझी व्यथा * कोटी कोटी रूपे तुझी * गिरीधर वर वरिला * गोकुळ सोडुन गेला माधव * घडून जे गेले ते {{Multicol-break}} * घेऊ कसा उखाणा * चल रं शिरपा * चित्र जयाचे मनी रेखिले * चंदनाच्या देव्हाऱ्यात * जागे व्हा मुनिराज * जो जो जो बाळा * तेच स्वप्‍न लोचनांत * दाम करी काम येड्या * दूर राहुनी पाहु नको रे * देवमानुस देवळात आला * धन्य हा सावित्रीचा चुडा * धुंद आज डोळे * निळा समिंदर निळीच * प्रभू सोमनाथा * प्रिया आज माझी नसे * प्रेमाला उपमा नाही * बघत राहु दे तुझ्याकडे * बाजार फुलांचा भरला * माझी प्रिया हसावी * माझ्या भावाला माझी माया * मी सुखाने नाहले {{Multicol-break}} * मीच माझ्या धामी रामा * या घरची मी झाले * ये निद्रादेवी * रंगवि रे चित्रकारा * रवि आला हो रवि आला * लपविलास तू हिरवा चाफा * लक्ष्मी तू या नव्या * लावा भांड्याला कल्हई * वृंदावनात माझ्या ही तुळस * शुभंकरोति म्हणा मुलांनो * सती तू दिव्यरूप मैथिली * सत्यात नाहि आले * संसार-मंदिरी या आता * सांगू कशी प्रिया मी * सांज रंगात रंगून जाऊ * सोनियाचा पाळणा रेशमाचा * स्वर आले दुरुनी * हसले फसले हरवून मला * हिल हिल पोरी हिला * हे चांदणे फुलांनी {{Multicol-end}} ==आत्मचरित्र== प्रभाकर जोग यांनी ’स्वर आले जुळुनी’ या नावाचे आत्मचरित्र लिहिले आहे. ==प्रभाकर जोग यांना मिळालेले पुरस्कार== * पुण्याच्या भारत गायन समाजातर्फे प्रदान झालेला २०१३ सालचा [[वसुंधरा पंडित]] पुरस्कार * महाराष्ट्र सरकारतर्फे दिला जाणारा २०१५ सालचा गानसम्राज्ञी [[लता मंगेशकर]] पुरस्कार * कैवारी, चांदणे शिंपीत जा आणि सतीची पुण्याई या चित्रपटांना दिलेल्या संगीताला ’सूरसिंगार पुरस्कार’ * अखिल भारतीय मराठी चित्रपट महामंडळाच्या वतीने नेत्रदीपक ‘चित्रकर्मी’ पुरस्कार (जुलै २०१७) * २०१७ सालचा गदिमा पुरस्कार (१४-१२-२०१७) ==पहा== [http://www.prabhakarjog.com/index.phpप्रभाकर जोग यांचे संकेतस्थळ]{{मृत दुवा}} [[वर्ग:मराठी संगीतकार|जोग, प्रभाकर]] [[वर्ग:व्हायोलिन वादक|जोग, प्रभाकर]] [[वर्ग:इ.स. १९३२ मधील जन्म]] == बाह्य दुवे == aiu8p8e12s43fen95a3cgucgte0ya5g 0 19809 2711351 2690474 2026-09-22T22:18:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711351 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २ फेब्रुवारी |वर्ष = २००९ }} {{माहितीचौकट सेनेटर | नाव = बराक ओबामा | राष्ट्रीयत्व=[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] | चित्र नाव=President_Barack_Obama.jpg | चित्र आकारमान=250 px | क्रम = [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] ४४वे {{AutoLink|अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष}} | उपराष्ट्रपती = [[जोसेफ बायडेन]] |कार्यकाळ_आरंभ = २० जानेवारी २००९ | कार्यकाळ_समाप्ती = २० जानेवारी २०१७ | मागील = [[जॉर्ज डब्ल्यू. बुश]] | पुढील = [[डॉनल्ड ट्रम्प]] | jr/sr2 = सेनेटर | राज्य2 = [[इलिनॉय]] | बरोबर2 = | पक्ष= [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[इ.स. २००५|२००५]] | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[इ.स. २००८|२००८]] | मागील2 = | पुढील2 = | राज्य_सेनेट3= इलिनॉय | जिल्हा3 = १३ व्या | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[इ.स. १९९७|१९९७]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[इ.स. २००४|२००४]] | मागील3 = | पुढील3 = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1961|08|4}} | जन्मस्थान = [[होनोलुलु]], [[हवाई]], [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] | height = | धर्म = [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]] | law school = | पत्नी = [[मिशेल ओबामा]] | व्यवसाय = | अपत्ये = | शाळा_महाविद्यालय = [[कोलंबिया विद्यापीठ]], <br /> [[हार्वर्ड विधी विद्यालय]] | सही = Barack Obama signature.svg |}} '''बराक हुसेन ओबामा''' ( [[ऑगस्ट ४]], [[इ.स. १९६१|१९६१]]) हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचे]] ४४वे व माजी [[अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|राष्ट्राध्यक्ष]] आहेत. अमेरिकेचे ४४ वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून त्यांनी [[जानेवारी २०]], [[इ.स. २००९|२००९]] रोजी पदग्रहण केले. [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] उमेदवार असलेल्या ओबामांनी [[नोव्हेंबर ४]], [[इ.स. २००८|२००८]] रोजी झालेल्या [[२००८ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत]] [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] उमेदवार सेनेटर [[जॉन मॅककेन]] ह्यांचा ३६५ विरुद्ध १६५ मतांनी पराभव केला. २०१२ साली पुन्हा [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] उमेदवार असलेल्या ओबामांनी [[नोव्हेंबर ६]], [[इ.स. २०१२|२०१२]] रोजी झालेल्या [[२०१२ अमेरिकन अध्यक्षीय निवडणूक|अध्यक्षीय निवडणुकीत]] [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] उमेदवार सेनेटर [[मिट रॉम्नी]] ह्यांचा ३०२ विरुद्ध २०३ मतांनी पराभव केला. ओबामा हे अमेरिकेचे पहिले [[आफ्रिकन अमेरिकन]] राष्ट्राध्यक्ष आहेत. राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीपूर्वी ते [[इलिनॉय]] ह्या राज्यामधून अमेरिकेचे सेनेटर होते. अमेरिकेच्या उपराष्ट्राध्यक्षपदासाठी त्यांनी सेनेटर [[जोसेफ बायडेन]] ह्यांची निवड केली. ओबामा हे अमेरिकेच्या [[शिकागो]] ह्या शहराचे निवासी आहेत. [[९ ऑक्टोबर]], [[इ.स. २००९|२००९]] रोजी त्यांनी जागतिक शांततावाढीसाठी व अण्वस्त्र प्रसार रोखण्यासाठी केलेल्या योगदानासाठी ओबामांना २००९ सालचे [[नोबेल शांतता पारितोषिक]] देण्यात आले. ८ वर्षे राष्ट्राध्यक्षपदावर राहिल्यानंतर जानेवारी २०१७ मध्ये ओबामांनी नवे अध्यक्ष [[डॉनल्ड ट्रम्प]] ह्यांच्याकडे सत्ता सुपूर्त केली. == जन्म, लहानपण व शिक्षण == बराक ओबामांचा जन्म अमेरिकेच्या [[हवाई]] राज्यातील [[होनोलुलु]] ह्या शहरात झाला. त्यांचे वडील बराक ओबामा सिनियर हे [[केन्या]] ह्या देशाचे नागरिक होते आणि त्यांची आई ऍन डनहम ही अमेरिकेच्या [[कॅन्सस]] ह्या राज्यातली होती. ओबामांचे प्राथमिक शिक्षण [[इंडोनेशिया]] ह्या देशातील [[जकार्ता|जकार्तामध्ये]] झाले. ते १० वर्षाचे असताना हवाईला परतले आणि त्यानंतर त्यांच्या आजी-आजोबांनी त्यांना वाढवले. हवाईतून माध्यमिक शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर त्यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातून]] राजकारणशास्त्र ह्या विषयातून [[इ.स. १९८३|१९८३]] मध्ये पदवी घेतली आणि [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठाच्या]] कायदा विभागातून [[इ.स. १९९१|१९९१]] मध्ये उच्च पदवी घेतली. हार्वर्डमध्ये असताना ते हार्वर्ड लॉ रिव्ह्यूचे पहिले कृष्णवर्णीय अध्यक्ष होते. त्यानंतर पुढची १२ वर्षे त्यांनी [[शिकागो विद्यापीठ|शिकागो विद्यापीठामध्ये]] संविधानशास्त्र शिकवले. == राजकारण == [[चित्र:ObamaSouthCarolina.jpg|thumb|left|200 px|निवडणुकीच्या एका प्रचारसभेत बोलताना]] [[इ.स. १९९६|१९९६]] मध्ये ओबामांची डेमोक्रॅटिक पक्षातर्फे इलिनॉय राज्याच्या सेनेटरपदी निवड झाली. पुढची ८ वर्षे त्यांनी राज्य सेनेटर म्हणून विविध समित्यांवर पदे स्वीकारली आणि अनेक कायदे तयार करण्यात महत्त्वपूर्ण वाटा उचलला. इथे त्यांनी डेमोक्रॅटिक तसेच रिपब्लिकन पक्षाच्या अनेक सदस्यांसोबत एकत्र काम करून ''एक वेगळा राजकारणी'' अशी स्वतःची प्रतिमा निर्माण केली.<ref>चार्ल्स पीटर्स (जानेवारी ४, २००८). "[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/01/03/AR2008010303303.html Judge Him By His Laws]", द वॉशिंग्टन पोस्ट.</ref> २००४ साली डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या बैठकीदरम्यान पक्षाचे तत्कालीन अध्यक्षीय उमेदवार [[जॉन केरी]] ह्यांच्यासाठी पाठिंब्याचे भाषण दिल्यानंतर ओबामा प्रसिद्धीच्या झोतात आले.<ref>(ऑगस्ट २, २००४) "[http://www.newsweek.com/id/54728/output/print Star Power]"{{मृत दुवा}}, [http://wayback.archive.org/web/20090626020319/http://www.newsweek.com/id/54728/output/print विदागारातील आवृत्ती] न्यूजवीक साप्ताहिक.</ref> दरम्यान ''डेमोक्रॅटिक पक्षाचा नवा चेहरा'' अशी त्यांची लोकप्रियता वाढत राहिली.<ref>मोनिका डवेय (२६ जुलै, २००४) "[http://www.nytimes.com/2004/07/26/politics/campaign/26obama.html?pagewanted=all&ei=5090&en=a9ec67011c39350b&ex=1248494400&partner=rssuserland A surprise Senate contender reaches his biggest stage yet]", द न्यू यॉर्क टाईम्स.</ref> [[इ.स. २००४|२००४]] साली ओबामांची अमेरिकेच्या सेनेटरपदी निवड झाली. ह्या निवडणुकीमधे त्यांनी प्रतिस्पर्धी उमेदवाराला ७०% विरुद्ध २१% अशा मतफरकानी पराभूत केले. अमेरिकेच्या इतिहासात ते फक्त पाचवे कृष्णवर्णीय सेनेटर आहेत. अमेरिकन सेनेटमध्ये त्यांना नवीन तसेच जुन्या सेनेटरांसोबत काम करण्याची संधी मिळाली. सेनेटच्या अनेक समित्यांवर त्यांनी अध्यक्षपदी आणि सदस्यपदी राहुन राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय पातळीवर बरेच महत्त्वाचे अहवाल मंजूर करण्यात वाटा उचलला<ref>[http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_bills_sponsored_by_Barack_Obama_in_the_United_States_Senate इंग्रजी विकिपीडिया वरील लेख]</ref>. आपल्या सेनेटच्या कारकिर्दीमध्ये त्यांनी अध्यक्ष बुश आणि उपाध्यक्ष [[डिक चेनी]] ह्यांच्या निर्णयांवर प्रचंड टीकेची झोड उठवली. [[चित्र:US President Barack Obama taking his Oath of Office - 2009Jan20.jpg|right|thumb|300 px|२० जानेवारी २००९ रोजी राष्ट्राध्यक्षपदाची शपथ घेताना बराक ओबामा]] फेब्रुवारी २००७ मध्ये ओबामांनी आपण २००८ची अध्यक्षीय निवडणुक लढवणार असल्याचे जाहीर केले. डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या उमेदवारीसाठी घेण्यात आलेल्या चुरशीच्या प्राथमिक निवडणुकांमध्ये त्यांनी अनुभवी सेनेटर [[हिलरी क्लिंटन]] ह्यांचा पराभव केला. त्यांच्या सर्व प्रचारसभांना अभूतपूर्व असा प्रतिसाद लाभला आणि त्या जोरावर अमेरिकन मतदारांमध्ये (विशेषतः तरुण पिढीमध्ये) अध्यक्षीय निवडणुकीबद्दल प्रचंड उत्साह निर्माण करण्यात ते यशस्वी झाले. अध्यक्ष बुशच्या लोकप्रियतेला लागलेल्या ओहोटीचा त्यांना फायदा मिळाला. आपल्या ''बदल'' ह्या मुद्द्याच्या जोरावर ओबामांनी नोव्हेंबर २००८ मधील अध्यक्षीय निवडणुकीत विजय मिळवला. निवडणुकीच्या रात्री निकाल जाहीर झाल्यानंतर शिकागो शहरात लाखोंच्या संख्येने जमलेल्या चाहत्यांसमोर त्यांनी "अमेरिकेमध्ये बदल आला आहे" असे उद्गार काढले.<ref>वेस्ली जॉन्सन (५ नोव्हेंबर २००८) "[http://www.independent.co.uk/news/world/americas/change-has-come-says-presidentelect-obama-992930.html Change has come, says President-elect Obama]", द इंडिपेडंट</ref>. निवडणुकीनंतर ओबामांनी आपल्या आगामी प्रशासनामध्ये आपल्या काही कट्टर प्रतिस्पर्ध्यांची (हिलरी क्लिंटनः परराष्ट्रसचिव) तसेच रिपब्लिकन पक्षाच्या काही सदस्यांची ([[रॉबर्ट गेट्स]]: संरक्षणसचिव) निवड करून आपण राजकारणात मोठा बदल आणणार असल्याचे सुतोवाच केले<ref>"[http://en.wikipedia.org/wiki/Presidential_transition_of_Barack_Obama इंग्रजी विकिपीडिया वरील लेख]"</ref>. निवडणुकीनंतर मंत्रिमंडळ स्थापन करताना व अमेरिकेचे नवीन परराष्ट्रधोरण तयार करताना त्यांनी आपले प्रतिस्पर्धी रिपब्लिकन पक्षाचे सेनेटर जॉन मॅककेन ह्यांचा वारंवार सल्ला घेतल्याचे वृत्त आहे. दोन्ही पक्षातील आपल्या विरोधकांशी मैत्री करण्यात पुढाकार घेणारे ओबामा हे पहिले राष्ट्राध्यक्ष आहेत असे इतिहासकारांचे म्हणणे आहे<ref>http://www.nytimes.com/2009/01/19/us/politics/19mccain.html?scp=2&sq=mccain%20obama&st=cse</ref>. पुन्हा [[डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका)|डेमोक्रॅटिक पक्षाचे]] उमेदवार असलेल्या ओबामांनी [[नोव्हेंबर ६]], [[इ.स. २०१२|२०१२]] रोजी झालेल्या अमेरिकेच्या अध्यक्षीय निवडणुकीत [[रिपब्लिकन पक्ष (अमेरिका)|रिपब्लिकन पक्षाचे]] उमेदवार सेनेटर [[मिट रॉम्नी]] ह्यांचा ३०२ विरुद्ध २०३ मतांनी पराभव केला. == राजकीय भूमिका == अध्यक्ष [[जॉर्ज बुश]] ह्यांच्या [[इराक]]वर चढाई करण्याच्या निर्णयाला ओबामांनी प्रथमपासूनच ठाम विरोध दर्शविला आहे.<ref>Strausberg, Chinta (2002-09-26). "[http://www.highbeam.com/doc/1P3-220062931.html Opposition to war mounts] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511195931/http://www.highbeam.com/doc/1P3-220062931.html |date=2011-05-11 }}" (paid archive), Chicago Defender, p. 1. Retrieved on 3 February 2008.</ref> [[अल कायदा]] ह्या अतिरेकी संघटनेचा शेवट करायचा असेल तर अमेरिकेने इराकवर नव्हे तर [[अफगाणिस्तान|अफगाणिस्तानवर]] आपले लक्ष केंद्रित केले पाहिजे अशी ठाम भूमिका त्यांनी घेतली आणि त्यावर ते अजूनही कायम आहेत.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/hardtalk/7281805.stm</ref> आपण राष्ट्राध्यक्षपदी निवडुन आल्यानंतर अमेरिकेचे सैन्य इराकमधून १६ महिन्यात काढून घेऊ तसेच अफगाणिस्तानात अतिरिक्त ७,००० जवान पाठवू अशी घोषणा त्यांनी केली आहे.<ref>http://ca.news.yahoo.com/s/capress/080714/world/obama_afghanistan_2 {{मृत दुवा}}</ref> [[इराण]] हा [[मध्यपूर्व|मध्यपूर्वेतील]] सर्वांत धोकादायक देश आहे आणि तेथे यादवी टाळायची असेल तर इराणला अणुबॉम्ब विकसित करण्यापासून परावॄत्त करणे गरजेचे आहे, असे ओबामांचे ठाम मत आहे.<ref>http://www.news24.com/News24/World/US_Elections_2008/0,,2-10-2339_2334849,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106091348/http://www.news24.com/News24/World/US_Elections_2008/0,,2-10-2339_2334849,00.html |date=2009-01-06 }} *{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.news24.com/News24/World/US_Elections_2008/0,,2-10-2339_2334849,00.html |date=20080703053427}}</ref> [[इराण]], [[उत्तर कोरिया]] व [[क्युबा]] ह्या देशांशी विनाशर्त वाटाघाटी करण्यास ओबामा तयार आहेत. कोणत्याही देशावर लष्करी कारवाई करण्यापुर्वी राजकीय वाटाघाटींना पूर्ण संधी द्यायला हवी, आणि सैन्य पाठवणे हा सर्वांत शेवटचा पर्याय असायला हवा ह्या विचारांचे ते आहेत.<ref>http://www.chicagotribune.com/news/printedition/chi-0409250111sep25,1,4555304.story?ctrack=1&cset=true</ref> ओबामांच्या मते [[तालिबान]] व [[अल कायदा]] ह्या अतिरेकी संगटनांना अमेरिका अथवा इतर लोकशाही राष्ट्रांवर अधिक दहशतवादी हल्ले करण्यापासुन थांबवायचे असेल, तर [[पाकिस्तान|पाकिस्तानचे]] सहकार्य आवश्यक आहे. पाकिस्तानकडे जर ह्या संघटनांच्या अड्डयांबद्दल खात्रीलायक बातमी असेल आणि तरीही त्यांनी काही कारवाई केली नाही, तर अमेरिका पाकिस्तानच्या संमतीशिवाय ह्या ठिकाणांवर हल्ले करेल असे स्पष्ट विधान त्यांनी एका भाषणादरम्यान केले.<ref>http://www.reuters.com/article/domesticNews/idUSN0132206420070801</ref> आपले प्रशासन पाकिस्तान सरकारवर पाकिस्तानातील दहशतवादी संस्थांवर बंदी घालण्यासाठी दबाव आणेल तसेच अमेरिकेकडून मिळणाऱ्या आर्थिक व लष्करी मदतीचा पाकिस्तानने भारताशी युद्ध करण्यासाठी दुरुपयोग केला आहे असेही त्यांनी सांगितले आहे.<ref>http://www.रीडिफ.कॉम/news/2008/sep/05obama.htm{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> बुश प्रशासनाने [[ग्वांतानामो बे]] येथील लष्करी तळावर उघडलेल्या कुप्रसिद्ध बेकायदेशीर तुरुंगाला ओबामांनी तीव्र विरोध दर्शवला आहे आणि तो आपण बंद करणार असल्याचे जाहीर केले आहे<ref>http://www.newsweek.com/id/168294 {{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20081113102450/http://www.newsweek.com/id/168294 विदागारातील आवृत्ती]</ref>. गर्भपातावर कायदेशीर बंदी घालण्याच्या ते विरोधात आहेत<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://asp.usatoday.com/news/politics/election2008/issues.aspx?i=9&c=12 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-18 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012005917/http://asp.usatoday.com/news/politics/election2008/issues.aspx?i=9&c=12 |url-status=dead }}</ref>, तसेच शाळांमध्ये लैंगिक शिक्षण सक्तीचे करणे त्यांना मान्य नाही<ref>http://www.politifact.com/truth-o-meter/statements/712/</ref>. == कौटुंबिक व खाजगी आयुष्य == [[चित्र:Barack and Michelle Cropped.jpg|thumb|left|200 px|बराक ओबामा आणि पत्नि मिशेल]] बराक ओबामांची [[मिशेल ओबामा|मिशेल रॉबिन्सन]] ह्यांच्याशी १९८९ मध्ये [[शिकागो]]त भेट झाली व त्यांनी १९९२ साली लग्न केले. ओबामा दांपत्याला मलिया (वयः १० वर्षे) आणि नताशा (वयः ७ वर्षे) ह्या दोन मुली आहेत. आजी मॅडेलाईन डनहम ह्यांना ओबामा कायम ''आपल्या कुटुंबाचा मोठा आधारस्तंभ'' असे संबोधतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://kgmb9.com/main/content/view/10637/42/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2009-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126061558/http://kgmb9.com/main/content/view/10637/42/ |url-status=dead }}</ref> अध्यक्षीय निवडणुकीच्या फक्त २ दिवसांआधी मॅडेलाईन डनहमांचे हवाईमध्ये वयाच्या ८५व्या वर्षी निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://voices.washingtonpost.com/the-trail/2008/11/03/obamas_grandmother_dies.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2017-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170118155156/http://voices.washingtonpost.com/the-trail/2008/11/03/obamas_grandmother_dies.html |url-status=dead }}</ref> बराक ओबामांनी आत्तापर्यंत २ पुस्तके लिहिली आहेत. त्यांचे [[ड्रीम्स फ्रॉम माय फादर (पुस्तक)|ड्रीम्स फ्रॉम माय फादर]] (Dreams from My Father) हे आत्मचरित्र १९९५ मध्ये तर [[द ऑडासिटी ऑफ होप (पुस्तक)|द ऑडासिटी ऑफ होप]] (The Audacity of Hope) हे पुस्तक २००६ मध्ये प्रकाशित झाले आहे. आपल्या दुसऱ्या पुस्तकात त्यांनी आपले राजकीय विचार सविस्तर मांडले आहेत. [[बास्केटबॉल]] हा ओबामांचा आवडता खेळ आहे. निवडणुकीच्या धामधूमीत विरंगुळ्यासाठी ते बऱ्याचवेळ बास्केटबॉलचा आधार घेत असत.<ref>http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/la-na-basketball4-2008oct04,0,4130131.story?track=rss</ref> अध्यक्षीय निवडणुकीला उभे राहण्यापूर्वी ओबामांनी आपण धुम्रपान सोडत असल्याचे जाहीर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.chicagotribune.com/news/politics/chi-0702060167feb06,0,373462.story |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-02-16 |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216014954/http://www.chicagotribune.com/news/politics/chi-0702060167feb06,0,373462.story |url-status=live }}</ref> २००८ साली एका मुलाखतीमध्ये त्यांनी तरुणपणी मद्यसेवन व अंमली पदार्थांचे सेवन केले असल्याची कबुली दिली.<ref>http://www.iht.com/articles/2006/10/24/news/dems.php {{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20090203073809/http://iht.com/articles/2006/10/24/news/dems.php विदागारातील आवृत्ती]</ref> बराक ओबामा हे धर्माने [[ख्रिश्चन धर्म|ख्रिश्चन]] आहेत. "आपले वडील त्यांच्या लहानपणी मुस्लिम होते पण तरुणपणापासुन ते नास्तिक बनले, तर आपली आई धार्मिक नव्हती", असे ओबामा आपल्या द ऑड्यासिटी ऑफ होप ह्या पुस्तकात लिहितात. ओबामांनी इंडोनेशियात शिकताना गुप्तपणे मुस्लिम धर्मांतर केले होते किंवा ते एका [[मदरसा|मदरश्यामध्ये]] शिकत होते अशा स्वरूपाच्या अफवा निवडणुकीच्या काळात उठवल्या गेल्या होत्या, पण त्या खोट्या आहेत असे निष्पन्न झाले.<ref>http://redblueamerica.com/truthornot/2008-02-13/barack-obama-secret-muslim-933 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090129195347/http://redblueamerica.com/truthornot/2008-02-13/barack-obama-secret-muslim-933 |date=2009-01-29 }} *{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://redblueamerica.com/truthornot/2008-02-13/barack-obama-secret-muslim-933 |date=20100115031212}}</ref> ओबामा शिकागोच्या ट्रिनीटी युनायटेड चर्च ऑफ क्राइस्ट (Trinity United Church of Christ)चे सभासद होते, पण त्या चर्चचे पाद्री जेरेमाइयाह राईट हे प्रार्थनांदरम्यान वारंवार वर्णद्वेषी व अमेरिकाविरोधी वक्तव्ये करीत असल्याची बातमी डेमोक्रॅटिक पक्षाच्या प्राथमिक निवडणुकांदरम्यान बाहेर आल्यानंतर ओबामांनी पाद्री राईटशी (आणि पर्यायाने ट्रिनीटी चर्चशी) असलेले संबंध तोडून टाकले.<ref>http://www.nytimes.com/2008/06/01/us/politics/01obama.html?_r=1&bl&ex=1212552000&en=4f275b18627314ec&ei=5087%0A</ref> == जागतिक लोकप्रियता == बराक ओबामांच्या श्रोत्यांना मंत्रमुग्ध करून टाकणाऱ्या भाषणशैलीमुळे त्यांची तुलना [[मार्टिन ल्युथर किंग, जुनियर]] बरोबर केली जाते.<ref>http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/us_elections_2008/7735014.stm</ref> केन्यन वडील, अमेरिकन आई, हवाईमधील जन्म, इंडोनेशियातील शिक्षण आणि आयव्ही लीग विद्यापीठांमधून उच्चशिक्षण ह्या सर्व गोष्टींमुळे ओबामांच्या व्यक्तिमत्त्वाला एक वेगळीच झालर मिळाली आहे ज्यामुळे ऐतिहासिक कृष्णवर्णीय अमेरिकन राजकारण्यांच्या तुलनेत त्यांचे वेगळेपण उठून दिसते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.washingtonmonthly.com/features/2004/0411.wallace-wells.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2008-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080513153556/http://www.washingtonmonthly.com/features/2004/0411.wallace-wells.html |url-status=dead }}</ref> ओबामांच्या २० जानेवारी २००९ रोजी झालेल्या वॉशिंग्टनमधील राष्ट्राध्यक्षपदाच्या शपथविधी सोहळ्याला लाखो चाहत्यांनी थंडीची पर्वा न करता हजेरी लावली.<ref>http://www.cnn.com/2009/POLITICS/01/20/obama.inauguration/index.html?iref=mpstoryview</ref> ओबामांची लोकप्रियता केवळ अमेरिका देशापुरतीच सीमित नाही. २००८ साली [[बीबीसी|बीबीसीतर्फे]] घेण्यात आलेल्या एका कौलामध्ये २२ देशांच्या लोकांनी (भारतासह) ओबामांना पसंती दाखवली आणि १७ देशांच्या लोकांनी ओबामा निवडून आल्यानंतर अमेरिकेचे जगातील इतर देशांशी संबंध सुधारतील असे भाकित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/09/09/2360240.htm?section=world |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2008-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080910070947/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/09/09/2360240.htm?section=world |url-status=dead}}</ref> निवडणुकीमध्ये ओबामा विजयी झाल्याचे जाहीर झाल्यानंतर जगभरात त्यांच्या चाहत्यांनी जल्लोष व्यक्त केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/11/04/intl.reax/index.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2008-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081209064644/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/africa/11/04/intl.reax/index.html |url-status=dead }}</ref> ओबामांचा विजय केन्यामध्ये प्रचंड धुमधडाक्यात साजरा केला गेला. केन्याच्या राष्ट्राध्यक्षांनी ह्या आनंदाप्रीत्यर्थ एका दिवसाची राष्ट्रीय सुट्टी जाहीर केली.<ref>http://www.voanews.com/lao/archive/2008-11/2008-11-05-voa4.cfm?CFID=79908720&CFTOKEN=45678510 {{मृत दुवा}}</ref> जगात इतरत्र युरोप, आशिया आणि दक्षिण अमेरिकेतील अनेक देशांमध्ये लोकांनी ओबामांच्या विजयाचे उत्साहाने व आशेने स्वागत केले. मात्र चीनमध्ये याबाबतीत अनास्था जाणवली तर पाकिस्तानात अनेकजण याबाबतीत साशंक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/11/05/MNGJ13UP78.DTL |title=संग्रहित प्रत |access-date=2008-12-15 |archive-date=2011-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105124709/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2008/11/05/MNGJ13UP78.DTL |url-status=dead }}</ref> == समाजकार्य == बराक ओबामांनी आपल्या शिकागो शहरातील वास्तव्यादरम्यान बराच काळ समाजसेवेत व्यतीत केला आहे. १९८५ मध्ये शिकागोच्या दक्षिण पांढरपेशा विभागात ''विकसनशील समाज प्रकल्प'' (Developing Communities Project) यासाठी त्यांची प्रमुखपदी निवड झाली. त्यापुढील ३ वर्षे त्यांनी कममिळकतीवर जगणाऱ्या गरीब समाजाच्या विकासासाठी अनेक कार्यक्रम हाती घेतले. त्यापैकी काही उल्लेखनीय कार्यक्रम म्हणजे रस्तेदुरुस्ती, जुन्या इमारतींतून ॲस्बेस्टॉस काढणे, बेरोजगारांसाठी प्रशिक्षण, इत्यादी.<ref>http://www.usnews.com/usnews/news/articles/070826/3obama.htm {{मृत दुवा}} [http://wayback.archive.org/web/20090209074745/http://www.usnews.com/usnews/news/articles/070826/3obama.htm विदागारातील आवृत्ती]</ref> इथेच त्यांच्या राजकारणातल्या भावी कारकिर्दीची पाळेमुळे घडली.<ref>http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/ny-usobam025598601mar02,1,6933215,full.story {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227094353/http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/ny-usobam025598601mar02,1,6933215,full.story |date=2008-12-27 }} *{{वेबॅक आर्किव्ह |url=http://www.latimes.com/news/nationworld/nation/ny-usobam025598601mar02,1,6933215,full.story |date=20090227173313}}</ref> १९९३ साली हार्वर्डहून शिकागोत परतल्यावर ओबामा कायदाहक्काचे वकील हा पेशा स्वीकारून कृष्णवर्णीय व गरीब समाजाच्या कायदेशीर हक्कांसाठी (मतदानहक्क, रोगनिवारण, इत्यादी) काम करत राहिले.<ref>http://articles.latimes.com/2008/apr/06/nation/na-obamalegal6</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्यदुवे == {{नोबेल शांतता||2009/obama.html}} {{अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष}} {{अथॉरिटी कंट्रोल}} {{DEFAULTSORT:ओबामा, बराक}} [[वर्ग:अमेरिकेचे सेनेटर]] [[वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष]] [[वर्ग:अमेरिकन राजकारणी]] [[वर्ग:नोबेल शांतता पारितोषिकविजेते]] [[वर्ग:डेमोक्रॅटिक पक्ष (अमेरिका) मधील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इलिनॉयमधील अमेरिकेचे सेनेटर]] k42e1oe4byzv39e6zmssajf2c619fco 0 21770 2711368 2707190 2026-09-22T22:50:49Z Neerajpatil23 149350 स्थापना दिनाची अचूक नोंद (विजयादशमी), बळवंतराव देसाई यांच्या वाड्यातील पहिली शाळा व वसतिगृहाचा संदर्भ जोडला आणि परिच्छेदांची पुनर्रचना केली. 2711368 wikitext text/x-wiki [[भाऊराव पाटील|कर्मवीर भाऊराव पाटील]] '''रयत शिक्षण संस्था''' ही [[कर्मवीर भाऊराव पाटील]] यांनी स्थापन केलेली आशियातील अग्रगण्य ग्रामीण शिक्षण संस्था आहे. == इतिहास व स्थापना == [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाच्या]] परिषदेदरम्यान '''विजयादशमीच्या (दसरा)''' मुहूर्तावर ४ ऑक्टोबर १९१९ रोजी सातारा जिल्ह्यातील काले (ता. कराड) येथे कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना केली.<ref>{{cite web |title=[Solved] Who founded the Rayat Shikshan Sanstha? |url=https://testbook.com/question-answer/who-founded-the-rayat-shikshan-sanstha--5fcb510fa60577c67d9fa983 |website=Testbook |access-date=2026-09-23}}</ref> संस्थेची पहिली प्राथमिक शाळा व बहुजन विद्यार्थ्यांसाठीचे पहिले वसतिगृह काले येथील स्वातंत्र्यसंग्रामातील सामाजिक कार्यकर्ते व कुस्तीपटू '''बळवंतराव गणपतराव देसाई''' यांच्या राहत्या वाड्यात सुरू करण्यात आले.<ref>पाटील, पी. जी., ''कर्मवीर उपनिषद'', साधना प्रकाशन, पुणे.</ref> या वसतिगृहाचे प्रमुख म्हणून रामचंद्र भाऊराव बागल (बागल मास्तर) यांनी जबाबदारी सांभाळली.<ref>रयत शिक्षण संस्था, ''हीरक महोत्सव स्मरणिका (१९१९–१९९४)'', सातारा.</ref> पुढे १९२४ मध्ये संस्थेचे मध्यवर्ती कार्यालय सातारा येथे स्थलांतरित करण्यात आले. == संस्थेचा विस्तार == संस्थेने 'कमवा व शिका' या तत्त्वावर ग्रामीण भागातील वंचित घटकांसाठी शाळा आणि वसतिगृहांचे जाळे निर्माण केले. २०१७ च्या आकडेवारीनुसार संस्थेच्या अखत्यारीत खालीलप्रमाणे शाखा कार्यरत आहेत: * ४१ महाविद्यालये व १७ शेती महाविद्यालये * ४३९ हायस्कूल्स व १६० उच्च माध्यमिक विद्यालये * मुला-मुलींसाठी ९५ वसतिगृहे * ८ अध्यापक विद्यालये (D.Ed.), ५ तंत्र विद्यालये आणि ५८ आयटीआय (ITI) * एकूण ६७९ शाखांमधून सुमारे साडेचार लाख विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत. कार्मावीरांचे लग्न त्यांच्या वयाच्या २५ व्या वर्षी लक्ष्मीबाई यांच्याबरोबर झाले. त्यावेळी त्यांचे वय १२ होते. त्यांचे माहेरचे नाव आदाक्का होते. त्यांचे माहेर कुंभोज पाटील हे त्यांचे आडनाव होते ते एक प्रतिष्ठीत घराणे होते. लग्नात त्यांनी लक्ष्मीबाईना १२० तोळे सोन्याचे दागिने केले होते. शिक्षण सोडल्यानंतर कर्मवीर कोरेगावला आले. त्यावेळी लक्ष्मीबाई वहिनी या नावाने ओळखल्या जात. याचवेळी कर्मवीरांच्या जीवनाला कलाटणी देणारी घटना घडली. घर पाहुणे आले असता लक्ष्मीबाईच्या समोर त्यांनी कर्मवीरांचा अपमान केला. तो भाऊरावांच्या जिव्हारी लागला. वहिनीचे डोळे भरले होते भाऊरावांना त्या जेवायला वाढत होत्या. त्यांच्या डोळ्यातला थेंब भाऊरावांच्या ताटात पडला. कर्मवीर जेवत्या ताटावरून उठले. त्यांनी मनाशी निश्चय केला ते तडक कोरेगाव ते सातारा पायी चालत आले. त्यावेळी त्यांना एक कल्पना सुचली शिकवण्या घेण्याची मग त्यांनी शिकवणी वर्ग सुरू केले हळू-हळू मुले वाढत गेली. महिन्याला त्यांना ९० ते ९५ रुपये मिळू लागले. लक्ष्मीबाईना सातारा येथे आणले साताऱ्यात भाऊरावांना अण्णा पाटील म्हणून ओळखू लागले. [[चित्र:DSC 0042 Chh. Shivaji College Administrative building.jpg|इवलेसे|प्रशासकीय इमारत]] शिक्षणाशिवाय बहुजन समाजाची प्रगती होवू शकणार नाही हे ओळखून पद्मभूषण डॉक्टर कर्मवीर भाऊराव पाटील अण्णा यांनी रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना केली. स्वावलंबी शिक्षण हेच आमचे ब्रीद, कमवा आणि शिका या मूल-मंत्रातून तयार झालेल्या अनेक विद्यार्थ्यानी यशाची विविध शिखरे पादाक्रांत केली आहे == संस्थेची उद्दिष्टे == कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] काले या गावी [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाच्या]] मेळाव्यामध्ये बहुजन समाजातील मुलांच्या शिक्षणासाठी 'रयत शिक्षण संस्था' या नावाने एक शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्यात यावी असा ठराव मांडला व तो एक मताने मंजूर झाला. ४ ऑक्टोबर १९१९ रोजी [[विजयादशमी|विजयादशमीच्या]] शुभ मुहूर्तावर काले येथे रयत शिक्षण संस्थेची स्थापना करण्यात आली. स्वतःच्या मालकीची जमीन करणाऱ्या शेतकऱ्यास 'रयत' म्हणतात. छत्रपती शिवाजी महाराज आपल्या प्रजेला 'रयत' म्हणून संबोधित करत. त्यामुळे ग्रामीण भागातील बहुजन समाजातील मुलांच्या शिक्षणासाठी स्थापन केलेल्या शैक्षणिक संस्थेला 'रयत शिक्षण संस्था' हे नाव सार्थ वाटते. खालील प्रमुख उद्दिष्टे डोळ्यापुढे ठेवून रयत शिक्षण संस्थेने आपल्या शैक्षणिक कार्याला सुरुवात केली. * बहुजन समाजामध्ये शिक्षणाची आवड निर्माण करणे व ती वाढवणे. * मागासलेल्या वर्गातील गरीब मुलांना मोफत शिक्षण देणे. * निरनिराळ्या जातीधर्मातील विद्यार्थ्यांत प्रेमभाव निर्माण करणे. * अयोग्य रूढींना फाटा देऊन खऱ्या विकासाचे वळण लावणे. * एकीचे महत्त्व कृतीने पटवून देणे. * सर्व मुले काटकसरी, स्वावलंबी, शीलवान व उत्साही बनवण्याचा प्रयत्न करणे. * बहुजन समाजाच्या शिक्षण प्रसारासाठी जरूर पडेल, तेव्हा संस्थेचे कार्यक्षेत्र वाढवणे. * कमवा आणि शिका . == हे सुद्धा पहा == * [[यशवंतराव चव्हाण विज्ञान संस्था]] == बाह्य दुवे == * [http://www.erayat.org/ रयत शिक्षण संस्थेचे संकेतस्थळ] * [http://www.rayatshikshan.edu/Default.aspx/ रयत शिक्षण संस्थेचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120206012045/http://www.rayatshikshan.edu/Default.aspx |date=2012-02-06 }} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील शैक्षणिक संस्था]] [[वर्ग:सातारा जिल्हा]] [[वर्ग:रयत शिक्षण संस्था|*]] 2nljb8bidp85wruy8i4jivpmieis56u 0 24506 2711513 2603507 2026-09-23T08:30:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711513 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = राहुल गांधी |चित्र= Rahul Gandhi.png |चित्र रुंदी= 220px | लघुचित्र= | पद = विरोधी पक्षनेते, [[लोकसभा]] | कार्यकाळ_आरंभ = [[४ जून]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] | कार्यकाळ_समाप्ती = <!-- अंक बद्दलुन आठ वेळा वापरु शकतो --> | पंतप्रधान = <!-- अंक बद्दलुन आठ वेळा वापरु शकतो --> | राष्ट्रपती = [[द्रौपदी मुर्मू]] | मागील = [[अधिररंजन चौधरी]] | पुढील = लागू नाही | मतदारसंघ = [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|रायबरेली]] | पद1 = [[खासदार]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[२३ मे]], [[इ.स. २०१९|२०१९]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[४ जून]], [[इ.स. २०२४|२०२४]] | राष्ट्रपती1 = [[रामनाथ कोविंद]] | पंतप्रधान1 = | मतदारसंघ1 = [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] | मागील1 = सय्यद | पुढील1 = [[प्रियंका गांधी]] | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1970|6|19}} | जन्मस्थान = [[दिल्ली]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष =[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | नाते = {{*}} [[राजीव गांधी]] (वडील)<br> {{*}} [[संजय गांधी]] (काका)<br> {{*}} [[मेनका गांधी]] (काकी)<br> {{*}} [[वरुण गांधी]] <br> {{*}} [[सोनिया गांधी]] (आई)<br> {{*}} [[प्रियंका गांधी]] (बहीण)<br> | पती = | पत्नी = | अपत्ये = | निवास = | व्यवसाय = राजकारण | धर्म = [[हिंदू]] | सही = Signature_of_Rahul_Gandhi.svg | संकेतस्थळ = {{url|rahulgandhi.in}} | तळटीपा = |चित्र शीर्षक=कार्यालयीन चित्र, २०२४ }} '''राहुल गांधी''' ([[१९ जून]], [[इ.स. १९७०|१९७०]] - ) हे एक [[भारतीय]] राजकारणी आणि [[खासदार|संसद सदस्य]] आहेत, ज्यांनी [[सतरावी लोकसभा|१७ व्या लोकसभेत]] [[केरळ|केरळमधील]] [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड मतदारसंघाचे]] प्रतिनिधित्व केले. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे सदस्य असून त्यांनी १६ डिसेंबर २०१७ ते ३ जुलै २०१९ या कालावधीत काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून काम केले. गांधी हे [[भारतीय युवक काँग्रेस]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय विद्यार्थी संघ|भारतीय राष्ट्रीय विद्यार्थी संघाचे]] अध्यक्ष आहेत. तसेच ते [[राजीव गांधी फाउंडेशन]] आणि [[राजीव गांधी चॅरिटेबल ट्रस्ट|राजीव गांधी चॅरिटेबल ट्रस्टचे]] विश्वस्त आहेत. गांधी हे [[नेहरू-गांधी परिवार]]ातून आहेत. त्यांचे पणजोबा [[जवाहरलाल नेहरू]] हे स्वतंत्र [[भारताचे पंतप्रधान|भारताचे पहिले पंतप्रधान]] होते. कुमारवयात त्यांना सुरक्षा कारणांमुळे वारंवार शाळा बदलायला लागली. ते माजी [[पंतप्रधान]] [[राजीव गांधी]] यांचे कनिष्ठ पुत्र आहेत. [[नवी दिल्ली]] येथे जन्मलेल्या राहुल गांधींनी त्यांचे बालपण [[दिल्ली]] आणि [[देहरादून]]मध्ये घालवले. बालपण आणि तरुणपण यांमधला त्यांचा बराच काळ सार्वजनिक क्षेत्रापासून दूर राहिला. त्यांनी नवी दिल्ली आणि देहरादून येथे प्राथमिक शिक्षण घेतले परंतु सुरक्षेच्या कारणास्तव नंतर त्यांना [[गृहशिक्षण|घरीच शिक्षण]] देण्यात आले. [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठा]]<nowiki/>त जाण्यापूर्वी गांधींनी सेंट स्टीफन कॉलेजमध्ये पदवीपूर्व शिक्षणाची सुरुवात केली. त्यांचे वडील [[राजीव गांधींची हत्या|राजीव गांधी यांच्या हत्येनंतर]] सुरक्षा धोक्यांमुळे राहुल यांची [[फ्लोरिडा]] येथील रोलिन्स कॉलेजमध्ये बदली झाली. त्यांनी १९९४ मध्ये पदवी प्राप्त केली आणि पुढच्या वर्षी केंब्रिजमधून एम.फिल. मिळवली. पोस्ट ग्रॅज्युएशननंतर गांधींनी [[लंडन]]<nowiki/>मधील मॅनेजमेंट कन्सल्टिंग फर्म मॉनिटर ग्रुपमधून व्यावसायिक कारकीर्दीची सुरुवात केली. ते लवकरच भारतात परतले आणि त्यांनी [[मुंबई]]<nowiki/>त बॅकॉप्स सर्व्हिसेस प्रायव्हेट लिमिटेड ही तंत्रज्ञान आऊटसोर्सिंगची स्थापना केली. २००४ मध्ये, गांधी यांनी सक्रिय राजकारणात प्रवेश करण्याची घोषणा केली आणि त्या वर्षी झालेली सार्वत्रिक निवडणूक [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]]<nowiki/>मधून यशस्वीपणे लढवून जिंकली. २००९ आणि २०१४ मध्ये ते पुन्हा या मतदारसंघातून विजयी झाले. पक्षाच्या राजकारणात आणि राष्ट्रीय सरकारमध्ये त्यांच्या मोठ्या सहभागासाठी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>च्या दिग्गजांच्या आवाहनांदरम्यान, राहुल यांची २०१३ मध्ये काँग्रेस उपाध्यक्ष म्हणून निवड झाली. त्यांनी यापूर्वी महासचिव म्हणून काम केले होते. २०१४ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत त्यांनी काँग्रेसच्या प्रचाराचे नेतृत्व केले. २००९ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत यापूर्वी जिंकलेल्या २०६ जागांच्या तुलनेत केवळ ४४ जागा जिंकून पक्षाला त्याच्या इतिहासातील सर्वात वाईट निवडणूक निकालाचा सामना करावा लागला. २०१७ मध्ये, गांधी हे त्यांच्या आई [[सोनिया गांधी]] यांच्यानंतर [[काँग्रेस पक्षाध्यक्ष]] बनले आणि २०१९ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत काँग्रेसचे नेतृत्व केले. निवडणुकीतील खराब कामगिरीनंतर त्यांनी पक्षनेतेपदाचा राजीनामा दिला. == प्रारंभिक जीवन == [[File:Pratibha_Devisingh_Patil,_the_Prime_Minister,_Dr._Manmohan_Singh,_the_Speaker,_Lok_Sabha,_Smt._Meira_Kumar,_the_Chairperson,_National_Advisory_Council,_Smt._Sonia_Gandhi,_the_Member_of_Parliament,_Shri_Rahul_Gandhi.jpg|डावे|इवलेसे|[[सोनिया गांधी]], भारताच्या राष्ट्रपती [[प्रतिभा पाटील|प्रतिभाताई पाटील]] आणि उपराष्ट्रपती [[मोहम्मद हमीद अन्सारी|अन्सारी]] यांच्यासमवेत राहुल गांधी हे त्यांच्या आजी आणि पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांच्या स्मृतिस्थळी (२००९)]] राहुल गांधी यांचा जन्म १९ जून १९७० रोजी [[दिल्ली]] येथे झाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=4074|title=Detailed Profile: Shri Rahul Gandhi|publisher=India.gov.in|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427204104/http://archive.india.gov.in/govt/loksabhampbiodata.php?mpcode=4074|archive-date=27 April 2014|access-date=27 April 2014}}</ref> [[राजीव गांधी]], जे नंतर [[भारताचे पंतप्रधान]] बनले, आणि [[इटली|इटालियन]] वंशाच्या [[सोनिया गांधी]], ज्या नंतर [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे अध्यक्ष|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या अध्यक्षा]] बनल्या, यांच्या दोन मुलांपैकी पहिले अपत्य म्हणून त्यांचा जन्म झाला. माजी पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांचे ते नातू असून त्यांचे आजोबा [[फिरोज गांधी]] हे [[गुजरात|गुजरातचे]] [[पारशी]] होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Bhatt|first=Sheela|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2012/apr/19as-feroze-gandhis-grandson-rahul-should-project-himself-as-a-gujarati-says-achyut-yagnik.htm|title='As Feroze Gandhi's grandson, Rahul should project himself as a Gujarati'|date=12 April 2012|work=[[रीडिफ.कॉम]]|location=[[New Delhi]]}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तसेच [[भारताचे पंतप्रधान|भारताचे पहिले पंतप्रधान]] [[जवाहरलाल नेहरू]] यांचे ते पणतू आहेत. [[प्रियंका गांधी|प्रियांका वाड्रा]] या त्यांच्या धाकट्या बहीण तर [[रॉबर्ट वड्रा|रॉबर्ट वाड्रा]] हे त्यांचे मेव्हणे आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=M. V. Kamath|url=http://www.samachar.com/features/290905-features.html|title=Does Congress want to perpetuate Nehru-Gandhi dynasty?|publisher=[[Samachar]]|access-date=9 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20061028203930/http://samachar.com/features/290905-features.html|archive-date=28 October 2006}}</ref> १९८१ ते १९८३ दरम्यान [[देहरादून]], [[उत्तराखंड|उत्तराखंडच्या]] [[देहरादून]] येथील दून स्कूलमध्ये प्रवेश घेण्यापूर्वी राहुल यांनी सेंट कोलंबा स्कूल, दिल्ली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/Unplugged-Rahul-Gandhi/articleshow/4144215.cms|title=Unplugged: Rahul Gandhi – The Times of India|date=7 August 2009|publisher=Timesofindia.indiatimes.com|access-date=12 April 2014}}</ref> मध्ये शिक्षण घेतले. यादरम्यान त्यांचे वडील राजकारणात आले आणि ३१ ऑक्टोबर १९८४ रोजी [[इंदिरा गांधींची हत्या|इंदिरा गांधी यांची हत्या]] झाल्यानंतर पंतप्रधान झाले. इंदिरा गांधींच्या कुटुंबियांना शीख अतिरेक्यांकडून असलेल्या सुरक्षा धोक्यांमुळे, राहुल आणि त्यांची बहीण [[प्रियंका गांधी|प्रियंका]] यांना [[गृहशिक्षण|घरीच शिक्षण]] देण्यात आले. <ref name="NYTimes">{{स्रोत बातमी|last=Sanjay Hazarika|url=https://www.nytimes.com/1989/07/16/world/foes-of-gandhi-make-targets-of-his-children.html|title=Foes of Gandhi make targets of his children|date=16 July 1989|work=The New York Times|access-date=24 February 2014}}</ref> राहुल गांधींनी त्यांच्या पदवीपूर्व शिक्षणासाठी १९८९ मध्ये [[सेंट स्टीफन्स कॉलेज, दिल्ली]] (दिल्ली [[दिल्ली विद्यापीठ|विद्यापीठाचे]] संलग्न महाविद्यालय) मध्ये प्रवेश घेतला, पुढे पहिल्या वर्षाच्या परीक्षा झाल्यानंतर ते [[हार्वर्ड विद्यापीठ|हार्वर्ड विद्यापीठात]] गेले. <ref name="dnaed">[http://www.dnaindia.com/india/report_rahul-completed-education-in-us-under-a-false-name_1251616 Rahul completed education in US under a false name – India – DNA]. ''Daily News and Analysis''. (30 April 2009). Retrieved 9 August 2011.</ref> १९९१ मध्ये, एका निवडणुकीच्या रॅलीदरम्यान तामिळ टायगर्सने([[लिबरेशन टायगर्स ऑफ तमि़ळ ईलम|LTTE]]) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.frontline.in/static/html/fl1503/15030150.htm|title=The accused, the charges, the verdict|date=7 February 2010|work=[[Frontline (U.S. TV series)|Frontline]]}}</ref> [[राजीव गांधींची हत्या]] केल्यानंतर, सुरक्षेच्या कारणास्तव राहुल हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिके]]<nowiki/>तील [[फ्लोरिडा]]<nowiki/>च्या रोलिन्स कॉलेजमध्ये स्थलांतरित झाले. १९९४ मध्ये त्यांनी बी.ए. पूर्ण केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/newsweek-apologises-to-rahul-gandhi/21088/1|title=Newsweek apologises to Rahul Gandhi|date=27 January 2007|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> रोलिन्समध्ये असताना त्यांनी ''राऊल विंची'' हे टोपणनाव धारण केले आणि त्यांची ओळख केवळ विद्यापीठातील अधिकारी आणि सुरक्षा एजन्सींनाच माहित होती. <ref name="dnaed" /> <ref>[http://www.outlookindia.com/article.aspx?240575 A Question Of TheHeir & Now] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140420064149/http://www.outlookindia.com/article.aspx?240575 |date=2014-04-20 }}. Outlook India. Retrieved 9 August 2011.</ref> पुढे [[ट्रिनिटी कॉलेज, केंब्रिज]] येथून त्यांनी १९०५ मध्ये एम.फिल. पूर्ण केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-international/article319541.ece|title=Cambridge varsity confirms Rahul's qualifications|date=29 April 2009|work=द हिंदू|location=Chennai, India|access-date=24 August 2011}}</ref> राजकारणात येण्यापूर्वी राहुल यांनी [[लंडन]]<nowiki/>मध्ये मॉनिटर ग्रुप या व्यवस्थापन सल्लागार कंपनीत तीन वर्षे काम केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2004/apr/13rajeev.htm|title=The Great White Hope: The Son Also Rises|date=13 April 2004|website=Rediff}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २००२ मध्ये, राहुल भारतात परतले आणि त्यांनी बॅकॉप्स सर्व्हिसेस प्रायव्हेट लिमिटेड ही [[आउटसोर्सिंग|तंत्रज्ञान सल्लागार]] कंपनी मुंबई येथे उघडली. या कंपनीमध्ये ते संचालकांपैकी एक होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/2004/jun/24rahul.htm|title=Want to be CEO of Rahul Gandhi's firm?|date=24 June 2004|work=Rediff|access-date=27 April 2014}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यानंतर त्यांनी बॅकऑप्स यूके ही कंपनी उघडली, जी भारतीय सशस्त्र दलांना पुरवठा करणाऱ्या परदेशी कंपन्यांकडून संरक्षण करार घेत असे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.businesstoday.in/latest/economy-politics/story/rahul-gandhi-former-business-partner-defence-offset-contracts-upa-regime-congress-194125-2019-05-03|title=Rahul Gandhi's former business partner got defence offset contracts during UPA regime|date=2019-05-03|website=Business Today|language=en|access-date=2022-08-29}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Ohri|first=Raghav|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/british-nationality-issue-rahul-gandhi-had-declared-backops-shares-in-2004-polls/articleshow/49820391.cms?from=mdr|title=British nationality issue: Rahul Gandhi had declared Backops shares in 2004 polls|work=The Economic Times|access-date=2022-08-29}}</ref> नागरिकांचे सामर्थ्य वाढवण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा आधार देणारी कौशल्ये वापरण्याचे राहुल गांधी हे जोरदार समर्थक आहेत. == राजकीय कारकीर्द == === सुरुवाताची वर्षे === [[File:Hillary_Clinton_with_Sonia_and_Rahul_Gandhi.jpg|अल्ट= Rfer caption|इवलेसे|251x251अंश|राहुल गांधी, [[सोनिया गांधी]]<nowiki/>, [[हिलरी क्लिंटन]], डॉ. [[करण सिंग]] (नवी दिल्ली, २००९)]] मार्च २००४ मध्ये, राहुल गांधींनी आपल्या वडिलांच्या उत्तर प्रदेशातील [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] या पूर्वीच्या [[लोकसभा|लोकसभा मतदारसंघातून]] [[२००४ लोकसभा निवडणुका|मे २००४ ची निवडणूक]] लढवणार असल्याची घोषणा करून राजकारणात प्रवेश केला. <ref name="amethi">{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3619123.stm|title=Rahul attacks 'divisive' politics|date=12 April 2004|work=BBC News|access-date=22 May 2010}}</ref> [[रायबरेली लोकसभा मतदारसंघ|रायबरेलीच्या]] शेजारच्या मतदारसंघातून निवडून येईपर्यंत त्यांच्या आईंचा अमेठी मतदारसंघ होता. उत्तर प्रदेशात काँग्रेसची कामगिरी खराब झाली होती, त्यावेळी राज्यात लोकसभेच्या ८० पैकी फक्त १० जागा काँग्रेसकडे होत्या. <ref name="amethihistory">{{स्रोत बातमी|last=Majumder|first=Sanjoy|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3557045.stm|title=Gandhi fever in Indian heartlands|date=22 March 2004|work=BBC News|access-date=22 May 2010}}</ref> त्या वेळी, या हालचालीने राजकीय निरीक्षकांना आश्चर्यचकित केले, ज्यांनी त्यांची बहीण [[प्रियंका गांधी]] अधिक करिष्माई आणि यशस्वी होण्याची शक्यता मानली होती. भारतातील सर्वात प्रसिद्ध राजकीय कुटुंबातील एका तरुण सदस्याची उपस्थिती भारतातील तरुण लोकसंख्येमध्ये काँग्रेस पक्षाच्या राजकीय भवितव्याला पुनरुज्जीवित करेल अशी अटकळ निर्माण झाली. <ref name="rahulrun">{{स्रोत बातमी|last=Biswas|first=Soutin|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3560771.stm|title=The riddle of Rahul Gandhi|date=23 March 2004|work=BBC News|access-date=22 May 2010}}</ref> परदेशी माध्यमांसोबतच्या त्यांच्या पहिल्या मुलाखतीत राहुल यांनी स्वतःला देशाला "एकसंघ करणारा" म्हणून चित्रित केले आणि "[[भारतातील जातिव्यवस्था|जातीय]] आणि [[भारतामधील धर्म|धार्मिक]] तणाव कमी करण्याचा प्रयत्न करणार असल्याचे सांगून भारतातील फूट पाडणाऱ्या राजकारणाचा निषेध केला. <ref name="amethi" /> गांधींनी १,००,००० पेक्षा जास्त विजयाच्या फरकाने कौटुंबिक गड राखून विजय मिळवला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/3711881.stm|title=India elections: Good day – bad day|date=2 June 2004|work=BBC News|access-date=22 May 2010}}</ref> २००६ पर्यंत त्यांनी दुसरे कोणतेही पद भूषवले नाही. <ref name="ttelegraph">{{स्रोत बातमी|url=http://www.telegraphindia.com/1060520/asp/nation/story_6246911.asp|title=Varun' Feroze is better – BJP young gun set for entry to Lok Sabha picks his name|date=20 May 2006|work=The Telegraph|access-date=20 January 2013}}</ref> गांधी आणि त्यांच्या बहीण, प्रियंका गांधी यांनी २००६ मध्ये रायबरेलीमध्ये पुढच्या निवडणुकीमध्ये त्यांच्या आईंसाठी प्रचाराचे व्यवस्थापन केले. या निवडणुकीत त्या ४००,००० पेक्षा जास्त मतांच्या फरकाने विजयी झाल्या. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Majumder|first=Sanjoy|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4761871.stm|title=India's communists upbeat over future|date=11 May 2006|work=BBC News|access-date=22 May 2010}}</ref> २००७ च्या उत्तर प्रदेश विधानसभा निवडणुकीसाठी काँग्रेसच्या प्रचारात ते एक प्रमुख व्यक्तिमत्त्व होते; काँग्रेसला मात्र ४०३ जागांपैकी केवळ २२ जागा ८.५३% मतांनी जिंकता आल्या. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/6643953.stm|title=Uttar Pradesh low caste landslide|date=11 May 2007|work=BBC News|access-date=22 May 2010}}</ref> २४ सप्टेंबर २००७ रोजी पक्षाच्या सचिवालयात फेरबदल करून राहुल यांची [[अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटी|अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीचे]] सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/7010099.stm|title=Rahul Gandhi gets Congress post|date=24 September 2007|work=BBC News|access-date=24 September 2007}}</ref> त्याच फेरबदलात त्यांना [[भारतीय युवक काँग्रेस]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय विद्यार्थी संघ|नॅशनल स्टुडंट्स युनियन ऑफ इंडियाचा]] कार्यभारही देण्यात आला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092550240100.htm|title=Rahul Gandhi gets Youth Congress Charge|date=25 September 2007|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=25 September 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015065913/http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092550240100.htm|archive-date=15 October 2007|url-status=dead}}</ref> २००८ मध्ये काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते [[एम. वीरप्पा मोईली|वीरप्पा मोईली]] यांनी भारताचे पंतप्रधान मनमोहन सिंग परदेशात असताना "राहुल-ऍज-पीएम" कल्पनेचा उल्लेख केला होता. <ref>[http://www.indianexpress.com/news/in-the-family-way/368776/0 In the family way]. Indian Express (3 October 2008). Retrieved 9 August 2011.</ref> जानेवारी २०१३ मध्ये राहुल गांधी यांची पक्षाच्या उपाध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rahul-Gandhi-gets-bigger-role-in-Congress-appointed-party-vice-president/articleshow/18080828.cms?referral=PM|title=Rahul Gandhi gets bigger role in Congress, appointed party vice-president|publisher=Times of India|access-date=21 June 2015}}</ref> === तरुणांचे राजकारण === सप्टेंबर २००७ मध्ये [[भारतीय युवक काँग्रेस]] (IYC) आणि नॅशनल स्टुडंट्स युनियन ऑफ इंडिया (NSUI)चे प्रभारी सरचिटणीस म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली तेव्हा गांधींनी युवा राजकारणात सुधारणा करण्याचे वचन दिले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092550240100.htm|title=Rahul Gandhi appointed party general secretary|date=25 September 2007|work=[[द हिंदू]]|access-date=27 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20071015065913/http://www.hindu.com/2007/09/25/stories/2007092550240100.htm|archive-date=15 October 2007|url-status=dead}}</ref> अशा प्रकारे स्वतःला सिद्ध करण्याच्या त्यांच्या प्रयत्नात, नोव्हेंबर २००८ मध्ये गांधींनी नवी दिल्लीतील त्यांच्या १२ तुघलक लेन येथील निवासस्थानी मुलाखती घेतल्या आणि किमान ४० लोकांना निवडून दिले जे भारतीय युवक काँग्रेस (IYC) या संघटनेसाठी वैचारिक काम करतील. सप्टेंबर २००७ मध्ये त्यांची सरचिटणीस म्हणून नियुक्ती झाल्यापासून राहुल हे परिवर्तन करण्यास उत्सुक आहेत. राहुल हे युवा काँग्रेसचे अध्यक्ष असताना युवा काँग्रेसचे सदस्य २००,०००हून २.५ दशलक्ष इतके वाढले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/rahul-gandhis-strengths-and-weaknesses/445855-37-64.html|title=Rahul Gandhi's strengths and weaknesses|date=16 January 2014|publisher=CNN-IBN|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140119213112/http://ibnlive.in.com/news/rahul-gandhis-strengths-and-weaknesses/445855-37-64.html|archive-date=19 January 2014|access-date=27 April 2014}}</ref> राहुल गांधींच्या नेतृत्वाखाली, IYC आणि [[भारतीय राष्ट्रीय विद्यार्थी संघ|NSUI]] च्या सदस्यांमध्ये २ लाख वरून २.५ दशलक्ष इतकी नाटकीय वाढ झाली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report_rahul-gandhi-s-youth-congress-gets-overwhelming-response_1386926|title=Rahul Gandhi's Youth Congress gets overwhelming response|date=24 May 2010|publisher=DNA India|access-date=23 September 2010}}</ref> ''इंडियन एक्स्प्रेसने'' २०११ मध्ये लिहिले होते, "तीन वर्षांनंतर, आणखी एक संघटनात्मक फेरबदल होत असताना, युवक काँग्रेसमधील अंतर्गत निवडणुकांमध्ये पक्षातील दिग्गजांनी हेराफेरी केल्याने आणि संशयास्पद पार्श्वभूमी असलेल्या अनेक लोकांचा त्यात प्रवेश झाल्याने गांधींचे स्वप्न अपूर्ण राहिले आहे." <ref name="Express2">{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/youth-congress-loses-battle-to-shed-family/740782/|title=Youth Congress loses battle to shed family, patronage, money|date=August 2011|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=8 December 2011}}</ref> === सार्वत्रिक निवडणूक (२००९) === [[File:A_delegation_of_leaders_from_Bundelkhand_region_led_by_Shri_Rahul_Gandhi_calling_on_the_Prime_Minister,_Dr._Manmohan_Singh,_in_New_Delhi_on_July_28,_2009.jpg|अल्ट=Rahul Gandhi with Senior Congress leaders|इवलेसे|238x238अंश|पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] हे राहुल गांधींच्या शेजारी बसले आहेत जे नवी दिल्ली येथे [[बुंदेलखंड]] प्रदेशातील नेत्यांच्या शिष्टमंडळाचे नेतृत्व करतात. (२००९)]] [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत]], राहुल यांनी त्यांच्या जवळच्या प्रतिस्पर्ध्याचा ३,७०,००० मतांच्या फरकाने पराभव करून अमेठीची जागा राखली. उत्तर प्रदेशात काँग्रेसच्या पुनरुज्जीवनाचे श्रेय राहुल यांना देण्यात आले, जेथे त्यांनी एकूण ८० लोकसभा जागांपैकी २१ जागा जिंकल्या. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-05-18/lucknow/28202068_1_lakh-votes-margin-congress-candidate|title=Sonia secures biggest margin, Rahul follows|date=18 May 2009|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=18 May 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811092337/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-05-18/lucknow/28202068_1_lakh-votes-margin-congress-candidate|archive-date=11 August 2011|url-status=dead}}</ref> <ref name="2009election">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/archiveofge2009/Stats/VOLI/25_ConstituencyWiseDetailedResult.pdf|title=Constituency Wise Detailed Results|publisher=Election Commission of India|page=153|access-date=30 April 2014}}</ref> सहा आठवड्यात त्यांनी देशभरात १२५ रॅलींमध्ये भाषण केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Rahul-Gandhi-plans-125-rally-blitz-Sonia-aims-at-80/articleshow/33095776.cms|title=Rahul Gandhi plans 125-rally blitz, Sonia aims at 80|date=18 May 2009|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2 April 2014}}</ref> देशव्यापी निवडणुकांनी मतदानपूर्व अंदाज आणि एक्झिट पोलद्वारे केलेले भाकीत धुडकावून लावले आणि विद्यमान काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील यूपीए सरकारला स्पष्ट जनादेश दिला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8053385.stm|title=India opts for the middle path|date=16 May 2009|work=BBC News|access-date=21 May 2014}}</ref> मे २०११ मध्ये, गांधींना उत्तर प्रदेश पोलिसांनी भट्टा परसौल गावात अटक केली. ते एका महामार्ग प्रकल्पासाठी संपादित केलेल्या त्यांच्या जमिनीसाठी अधिक मोबदला मागणाऱ्या आंदोलनकर्त्या शेतकऱ्यांच्या समर्थनार्थ बाहेर पडले होते. गांधींना आंदोलनस्थळावरून दूर नेण्यात आले आणि नंतर जामीन देऊन दिल्ली-यूपी सीमेवर सोडून देण्यात आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/article/india/rahul-gandhi-arrested-in-greater-noida-released-on-bail-in-midnight-drama-105065|title=Rahul Gandhi arrested in Greater Noida, released on bail in midnight drama|date=12 May 2011|work=[[एनडीटीव्ही]]|access-date=6 May 2014}}</ref> === २०१२ च्या विधानसभा निवडणुका === २०१२ च्या विधानसभा निवडणुकीत राजकीयदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाच्या [[उत्तर प्रदेश विधानसभा निवडणूक, २०१२|उत्तर प्रदेश निवडणुकीत]] राहुल गांधींनी जवळपास दोन महिने प्रचार करून २०० सभा घेतल्या. तथापि, २००७ च्या निवडणुकीच्या तुलनेत २८ जागा जिंकून काँग्रेस राज्यात चौथा पक्ष ठरला. अमेठी लोकसभा मतदारसंघातील १५ जागांपैकी काँग्रेसने दोन जागा जिंकल्या. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/article/assembly-polls/i-take-responsibility-says-rahul-gandhi-about-up-results-183219?curl=1398617059|title=I take responsibility, says Rahul Gandhi about UP results|date=6 March 2012|publisher=NDTV|access-date=27 April 2014|archive-date=2014-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20140427220550/http://www.ndtv.com/article/assembly-polls/i-take-responsibility-says-rahul-gandhi-about-up-results-183219?curl=1398617059|url-status=dead}}</ref> <ref name="IT-1">{{स्रोत बातमी|last=Benedict|first=Kay|url=http://indiatoday.intoday.in/story/voters-reject-congress-icon-rahul-gandhi-in-uttar-pradesh/1/176767.html|title=Voters reject Congress icon Rahul Gandhi in Uttar Pradesh|date=12 March 2012|work=India Today|access-date=19 June 2013}}</ref> काँग्रेस कार्यकर्त्यांनी उत्तर प्रदेशातील निकालाचा बचाव केला, "राज्याच्या निवडणुका आणि राष्ट्रीय निवडणुकांमध्ये मोठा फरक आहे आणि शेवटी, फक्त पहिले कुटुंब आहे, एक आशा आणि एक प्रार्थना आहे", <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?280188|title=Rahul Gandhi : Zero Worship?|last=Naqvi, Saba|date=19 March 2012|website=[[Outlook India]]|access-date=6 March 2014|archive-date=2014-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529023850/http://www.outlookindia.com/article.aspx?280188|url-status=dead}}</ref> आणि श्रेय दिलेल्या वळणाकडे लक्ष वेधले. राज्यात २००९ च्या लोकसभा राष्ट्रीय निवडणुकीत गांधींना. मात्र, निकाल जाहीर झाल्यानंतर गांधींनी एका मुलाखतीत या निकालाची जबाबदारी जाहीरपणे स्वीकारली. <ref name="TO">{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?280188|title=Zero Worship?|publisher=Outlook India|access-date=19 January 2013|archive-date=2014-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529023850/http://www.outlookindia.com/article.aspx?280188|url-status=dead}}</ref> वर्षाच्या उत्तरार्धात झालेल्या [[गुजरात विधानसभा निवडणूक, २०१२|गुजरात विधानसभा निवडणुकीत]] गांधींना निवडणूक प्रचाराचे प्रमुख बनवण्यात आले नाही. याकडे विरोधकांनी पराभवाची कबुली म्हणून पाहिले आणि मानले आणि पराभवाचे दोष टाळण्याची एक युक्ती म्हणून संबोधले गेले. <ref name="ET-1">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-12/news/33789539_1_gujarat-model-narendra-modi-gujarat-elections|title=Rahul Gandhi not to head Gujarat polls campaign|date=12 September 2012|work=Economic Times|access-date=19 June 2013|archive-date=2016-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160320033656/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-09-12/news/33789539_1_gujarat-model-narendra-modi-gujarat-elections|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/1773546/report-rahul-gandhi-not-campaigning-in-gujarat-to-avoid-blame-of-defeat-narendra-modi|title=Rahul Gandhi not campaigning in Gujarat to avoid blame of defeat: Narendra Modi|date=4 December 2012|work=DNA|access-date=19 June 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://archives.deccanchronicle.com/121211/news-politics/article/congress-well-aware-defeat-gujarat-rahuls-speeches-show-bjp|title=Congress well aware of defeat in Gujarat, Rahul's speeches show off: BJP|date=11 December 2012|work=Deccan Chronicle|access-date=19 June 2013|archive-date=2015-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109022823/http://archives.deccanchronicle.com/121211/news-politics/article/congress-well-aware-defeat-gujarat-rahuls-speeches-show-bjp|url-status=dead}}</ref> १८२ जागा असलेल्या विधानसभेत काँग्रेसने ५७ जागा जिंकल्या, ज्या २००७ च्या आधीच्या निवडणुकीपेक्षा २ कमी होत्या. नंतर झालेल्या पोटनिवडणुकीत काँग्रेसने भाजपला आणखी ४ जागा गमावल्या.<ref name="by22">{{स्रोत बातमी|last=Das, Mala|url=http://www.ndtv.com/article/india/vitthal-radadiya-the-mp-who-brandished-gun-at-toll-booth-joins-narendra-modi-s-bjp-339998|title=Vitthal Radadiya, the MP who brandished gun at toll booth, joins Narendra Modi's BJP|date=8 March 2013|work=[[एनडीटीव्ही]]|access-date=8 May 2013}}</ref> [[चित्र:The_Chairperson,_National_Advisory_Council,_Smt._Sonia_Gandhi_and_the_Member_Parliament_Shri_Rahul_Gandhi_paying_floral_tributes_at_the_Samadhi_of_the_former_Prime_Minister.jpg|इवलेसे|सोनिया गांधी आणि राहुल गांधी १४ नोव्हेंबर २०१४ रोजी दिल्लीतील शांतीवन येथे माजी पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या १२४-व्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या समाधीवर पुष्पहार अर्पण करताना]] === सार्वत्रिक निवडणूक (२०१४) === राहुल गांधींनी [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ मधील भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक]] त्यांच्या [[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी मतदारसंघा]]<nowiki/>तून <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Rahul-Gandhi-to-file-nomination-from-Amethi-today/articleshow/33644311.cms|title=Rahul Gandhi to file nomination from Amethi today|date=12 April 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 April 2014}}</ref> मधून लढवली.त्यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या निवडणूक मोहिमेचे नेतृत्व केले. <ref name="R1">{{स्रोत बातमी|last=Miglani|first=Sanjeev|url=http://in.reuters.com/article/india-election-rahul-gandhi-pm-idINDEEA0F0BS20140116|title=Family heir Rahul Gandhi to lead party's election campaign|date=17 January 2014|work=Reuters|access-date=30 April 2014|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123125229/https://in.reuters.com/article/india-election-rahul-gandhi-pm-idINDEEA0F0BS20140116|url-status=dead}}</ref> गांधींनी त्यांच्या जवळच्या प्रतिस्पर्धी, [[भाजप]]<nowiki/>च्या [[स्मृती इराणी]] यांचा १,०७,००० मतांच्या फरकाने पराभव करून अमेठीची जागा जिंकली. <ref name="2009election"/> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2437.htm?ac=37|title=Constituencywise-All Candidates|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517135253/http://eciresults.nic.in/ConstituencywiseS2437.htm?ac=37|archive-date=17 May 2014}}</ref> त्यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]<nowiki/>ला निवडणुकीत सर्वात वाईट कामगिरीचा सामना करावा लागला आणि २००९ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत यापूर्वी जिंकलेल्या २०६ जागांच्या तुलनेत केवळ ४४ जागा जिंकल्या. <ref name="dna May 2014">{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/analysis/standpoint-after-its-worst-defeat-ever-in-lok-sabha-elections-what-can-congress-do-to-recover-1989703|title=After its worst defeat ever in Lok Sabha elections, what can Congress do to recover?|date=19 May 2014|work=Daily News & Analysis|access-date=21 May 2014}}</ref> <ref name="2009results">{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8051633.stm|title=India election results in full|date=16 May 2009|work=BBC News|access-date=21 May 2014}}</ref> काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील निवडणूक आघाडी असलेल्या [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी|संयुक्त पुरोगामी आघाडी (युपीए)]]<nowiki/>ने देखील निवडणुकीत सर्वात वाईट कामगिरी केली होती आणि २००९ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत यापूर्वी जिंकलेल्या २६२ जागांच्या तुलनेत केवळ ५९ जागा जिंकल्या होत्या. <ref name="2009results" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://electionsdata.ndtv.com/2014/graphics/dtype/dtype_india.html?paperheight=55&paperwidth=99.5&width=360&height=180&share=1&shlogo=1&showga=1|title=Results India|website=electionsdata.ndtv.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140517180704/http://electionsdata.ndtv.com/2014/graphics/dtype/dtype_india.html?paperheight=55&paperwidth=99.5&width=360&height=180&share=1&shlogo=1&showga=1|archive-date=17 May 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/videos/472411/the-worst-defeat-where-the-congress-went-wrong.html|title=The worst defeat: Where the Congress went wrong|date=17 May 2014|work=IBN Live|access-date=21 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140521190800/http://ibnlive.in.com/videos/472411/the-worst-defeat-where-the-congress-went-wrong.html|archive-date=21 May 2014|url-status=dead}}</ref> पराभवानंतर राहुल यांनी आपल्या पदांचा राजीनामा देण्याचा प्रस्ताव दिला, परंतु काँग्रेस पक्षाच्या कार्यसमितीने तो नाकारला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Burke|first=Jason|url=https://www.theguardian.com/world/2014/may/19/india-congress-party-sonia-rahul-gandhi|title=India's Congress party refuses to accept resignations of Sonia and Rahul Gandhi|date=19 May 2014|work=The Guardian|access-date=19 June 2015}}</ref> === सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर === ==== कथित नॅशनल हेराल्ड भ्रष्टाचार प्रकरण ==== डिसेंबर २०१५ मध्ये, कथित नॅशनल हेराल्ड भ्रष्टाचार प्रकरणात दिल्ली उच्च न्यायालयाने सोनिया गांधी, मोतीलाल व्होरा, ऑस्कर फर्नांडिस, सुमन दुबे आणि [[सॅम पित्रोदा|सत्यन पित्रोदा]] यांचा समावेश असलेल्या पाच जणांचे अपील फेटाळून लावले, <ref>{{स्रोत बातमी|last=Jeelani|first=Mehboob|url=http://www.thehindu.com/news/national/national-herald-case-court-directs-sonia-rahul-to-appear-on-dec-19/article7961353.ece?ref=relatedNews|title=Sonia, Rahul to appear in court on December 19, Congress disrupts Parliament|last2=Kumar|first2=Nirnimesh|date=8 December 2015|work=[[द हिंदू]]}}</ref> आणि त्यांना प्रत्यक्ष हजर राहण्याचे आदेश दिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/national-herald-case-loan-write-off-conflict-of-interest-benefiting-takeover-by-family/|title=National Herald case: Loan write-off, conflict of interest, benefiting takeover by family|date=9 December 2014|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]}}</ref> २०१६ मध्ये, [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] या प्रकरणातील आरोपींना सूट दिली. [[भाजप]]<nowiki/>चे नेते [[सुब्रमण्यम स्वामी]] यांनी दाखल केलेल्या तक्रारीवर काँग्रेस पक्षाने आक्षेप घेतला आणि या तक्रारीला "राजकीयदृष्ट्या प्रेरित" घोषित केले. <ref name="Herald">{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-national-herald-case|title=WHAT IS NATIONAL HERALD CASE|work=Business Standard|access-date=19 May 2021}}</ref> === भारतीय सार्वत्रिक निवडणूक, २०१९ === [[File:Rahul_Gandhi_speaking.jpg|अल्ट=Rahul Gandhi in an election rally in Karnataka, India|उजवे|इवलेसे|[[कर्नाटक|कर्नाटकात]] एका सभेत बोलताना गांधी]] [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीसाठी]] भाजपचे पंतप्रधानपदाचे उमेदवार नरेंद्र मोदी यांच्या विरोधात राहुल गांधींनी "''चौकीदार चोर है'' " ही घोषणा वापरली. <ref name="HuffPost25Dec">{{स्रोत बातमी|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/chowkidar-chor-hai-uddhav-thackeray-uses-rahul-gandhis-jibe-to-attack-modi_in_5c213722e4b08aaf7a8b856f|title='Chowkidar Chor Hai': Uddhav Thackeray Uses Rahul Gandhi's Jibe To Attack Modi|date=25 December 2018|work=HuffPost India|language=en|access-date=18 March 2019}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Chaturvedi|first=Rakesh Mohan|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/elections/lok-sabha/india/chowkidar-beats-chor-hai-modi-uses-insults-to-his-advantage/articleshow/69474044.cms?from=mdr|title=Chowkidar beats chor hai: Modi uses insults to his advantage|last2=Anshuman|first2=Kumar|date=24 May 2019|work=The Economic Times|access-date=19 October 2020}}</ref> राफेल लढाऊ विमानांच्या करारात कथित अनियमितता आणि पक्षपातीपणाबद्दल मोदींना उद्देशून ही घोषणा देण्यात आली होती. <ref name="telegraphindia16March">{{स्रोत बातमी|url=https://www.telegraphindia.com/india/narendra-modi-urges-supporters-to-take-main-bhi-chowkidar-pledge/cid/1686940|title=Narendra Modi urges supporters to take 'main bhi chowkidar' pledge|date=16 March 2019|work=telegraphindia.com|language=en|access-date=18 March 2019}}</ref> <ref name="HuffPost_Profile">{{स्रोत बातमी|url=https://www.huffingtonpost.in/entry/in-a-new-gimmick-pm-changes-twitter-profile-name-to-chowkidar-narendra-modi_in_5c8e0464e4b0db7da9f454a7|title=In A New Gimmick, PM Changes Twitter Profile Name To 'Chowkidar Narendra Modi'|date=17 March 2019|language=en|access-date=20 March 2019}}</ref> या प्रकरणाचा [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] विचार केला आणि सर्व पुरावे काळजीपूर्वक तपासल्यानंतर उच्च न्यायालयाने हा खटला फेटाळून लावला आणि भारत सरकारला दोषमुक्त केले. <ref name="ttoi">{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/supreme-court-gives-clean-chit-to-modi-government-in-rafale-deal/articleshow/72050668.cms|title=Supreme Court dismisses pleas seeking review of Rafale judgm...|date=14 November 2019|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=18 March 2020}}</ref> राहुल गांधी यांनी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाच्या निवडणूक प्रचाराचे नेतृत्व केले. त्यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेस पक्षाने २०१४ मधील ४४ जागांवरून २०१९ मध्ये ५२ जागा जिंकून सुधारणा केली. तसेच २०१९ मध्ये काँग्रेसच्या मतांची टक्केवारी १९.३℅ वरून १९.५% पर्यंत वाढवली. [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने]] ५२ जागा जिंकल्या; परंतुविरोधी पक्षनेतेपदाचा दावा करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या १०% जागा मिळवण्यात पक्षाला अपयश आले. निवडणुकीतील या खराब कामगिरीनंतर राहुल गांधींनी पक्षनेतेपदाचा राजीनामा दिला आणि त्यांच्यानंतर त्यांची आई [[सोनिया गांधी]] निवड झाली. राहुल यांनी [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९ ची लोकसभा निवडणूक]] अमेठी, उत्तर प्रदेश <ref name="Amethi2019">{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-elections-2019/uttar-pradesh/news/rahul-files-nomination-from-amethi/articleshow/68809016.cms|title=Lok Sabha elections: Rahul Gandhi files nomination from Amethi - Times of India ►|date=10 April 2019|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=10 April 2019}}</ref> आणि [[वायनाड जिल्हा|वायनाड]], केरळ या दोन मतदारसंघातून लढवली. <ref name="Rahul-Wayanad2019">{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/elections/lok-sabha-elections-2019/kerala/news/rahul-gandhi-files-nomination-from-wayanad/articleshow/68718446.cms|title=Rahul Gandhi files nomination from Wayanad Lok Sabha seat - Times of India ►|date=4 April 2019|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=10 April 2019}}</ref> २०१९ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत गांधींनी वायनाडची जागा ६० टक्क्यांहून अधिक मतांसह जिंकली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://results.eci.gov.in/pc/en/trends/statewiseS111.htm?st=S111|title=General Election 2019 - Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=23 May 2019}}</ref> तथापि, त्यांनी अमेठीची जागा भाजपच्या उमेदवार आणि माजी दूरदर्शन अभिनेत्री अभिनेत्री [[स्मृती इराणी]] यांच्याकडून ५५,१२० मतांच्या फरकाने गमावली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://results.eci.gov.in/pc/en/trends/statewiseS241.htm?st=S241|title=General Election 2019 - Election Commission of India|website=results.eci.gov.in|access-date=23 May 2019}}</ref> === भारत जोडो यात्रा (२०२२) === {{मुख्य लेख|भारत जोडो यात्रा}} ७ सप्टेंबर २०२२ रोजी राहुल गांधी यांनी भारत जोडो ही पदयात्रा सुरू केली होती. काश्मीरपर्यंत पोहोचण्यासाठी ही यात्रा १२ राज्ये आणि दोन केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये जवळपास पाच महिन्यांत ३,५०० किलोमीटर अंतर कापेल. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/opinion/editorial/discovery-of-congress-the-hindu-editorial-on-bharat-jodo-yatra/article65866600.ece|title=Discovery of Congress: On Bharat Jodo Yatra|date=8 September 2022|work=द हिंदू}}</ref> == निवडणूक कामगिरी == {| class="wikitable" !वर्ष !निवडणूक !मतदारसंघाचे नाव |पक्ष !परिणाम !मते मिळविली !मत वाटा% |- |२००४ |[[चौदावी लोकसभा|१४वी लोकसभा]] |[[अमेठी लोकसभा मतदारसंघ|अमेठी]] | rowspan="5" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]&nbsp; |{{Won}} |३९०,१७९ |६६.१८% |- |२००९ |[[१५ वी लोकसभा|१५वी लोकसभा]] |अमेठी |{{Won}} |४६४,१९५ |71.78% |- |२०१४ |[[सोळावी लोकसभा|१६वी लोकसभा]] |अमेठी |{{Won}} |४०८,६५१ |46.71% |- | rowspan="2" |२०१९ | rowspan="2" |[[१७ वी लोकसभा]] |अमेठी |{{Lost}} |४१३,३९४ |43.86% |- |[[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] |{{Won}} |७०६,३६७ |६४.६७% |} == भूषवलेली पदे == गांधींनी खालील पदे भूषवली आहेत; <ref name="Positions">{{स्रोत बातमी|last=Goyal|first=Shikha|url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/rahul-gandhi-biography-1558444174-1|title=Rahul Gandhi Biography: Birth, Early Life, Family, Education, Political Journey and More|date=19 June 2020|work=Jagran Josh|access-date=29 May 2021|agency=Jagran Prakashan Limited}}</ref> {| class="wikitable" !वर्ष !वर्णन |- |२००४ |[[चौदावी लोकसभा|१४व्या लोकसभेसाठी]] निवडून आले. * सदस्य, [[गृह मंत्रालय, भारत सरकार|गृह]] प्रकरणावरील स्थायी समिती (2004-06) * सदस्य, [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|मानव संसाधन विकासावरील]] स्थायी समिती (2006-09) |- |२००९ |[[पंधरावी लोकसभा|१५ व्या लोकसभेसाठी]] निवडून आले (दुसरी टर्म) * सदस्य, [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)|मनुष्यबळ विकास]] स्थायी समिती * सदस्य, [[ग्रामीण विकास मंत्रालय (भारत)|ग्रामविकास]] सल्लागार समिती |- |२०१४ |[[सोळावी लोकसभा|१६ व्या लोकसभेसाठी]] निवडून आले (तिसरी टर्म) * सदस्य, [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र व्यवहार]] स्थायी समिती * सदस्य, [[वित्त मंत्रालय (भारत)|वित्त]] आणि [[कॉर्पोरेट व्यवहार मंत्रालय|कॉर्पोरेट व्यवहार]] मंत्रालयावरील सल्लागार समिती |- |२०१९ |[[सतरावी लोकसभा|१७व्या लोकसभेसाठी निवडून]] आले (चौथी टर्म) * सदस्य, [[संरक्षण मंत्रालय (भारत)|संरक्षणविषयक]] स्थायी समिती * सदस्य, सल्लागार समिती, [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र मंत्रालय]] |} === पक्षांतर्गत === {| class="wikitable" !वर्ष !स्थिती !च्या आधी !द्वारे यशस्वी |- |२००७ - २०१३ |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|INC]] चे सरचिटणीस | | |- |२००७ - पदाधिकारी (2020 पर्यंत) |[[भारतीय युवक काँग्रेस|भारतीय युवक काँग्रेसचे]] अध्यक्ष |पद स्थापित |पदावर असलेले (२०२० पर्यंत) |- |2007 - पदाधिकारी (2020 पर्यंत) |[[भारतीय राष्ट्रीय विद्यार्थी संघ|NSUI]] चे अध्यक्ष |पद स्थापन केले |पदावर असलेले (२०२० पर्यंत) |- |2013 - 2016 |काँग्रेस उपाध्यक्ष |पद स्थापन केले |पद रद्द |- |2017 - 2019 |काँग्रेस पक्षाध्यक्ष |[[सोनिया गांधी]] |सोनिया गांधी (अंतरिम) |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:गांधी, राहुल}} [[वर्ग:भारतीय राजकारणी|गांधी, राहुल]] [[वर्ग:इ.स. १९७० मधील जन्म|गांधी, राहुल]] [[वर्ग:नेहरू-गांधी परिवार|गांधी, राहुल]] [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अमेठीचे खासदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] 7v3ov7qrcz6urq5lwjcriptmdq86meo 0 24520 2711428 2398345 2026-09-23T02:56:26Z अभय नातू 206 माहिती 2711428 wikitext text/x-wiki '''मॉडर्न हायस्कूल''' ही [[पुणे]] शहरातील एक अत्यंत जुनी व प्रतिष्ठित शाळा आहे. [[प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटी]] या शिक्षणसंस्थेने या शाळेची [[इ.स. १९३५]]मध्ये स्थापना केली. या शाळेचे प्रांगण [[मॉडर्न कॉलेज, पुणे|मॉडर्न कॉलेजला]] लागून आहे. == निवडक माजी विद्यार्थी == * [[बाळ तांबे]] - प्रसिद्ध भारतीय संगीतकार आणि गायक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल माजी विद्यार्थी संमेलन वृत्तांत | url = https://www.lokmat.com/ | publisher = लोकमत}}</ref> * [[चिंतामणी देवधर]] - मराठी लेखक आणि नाट्य समीक्षक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल, पुणे: गौरवशाली इतिहास | url = https://www.sakal.com/ | publisher = दैनिक सकाळ}}</ref> * [[विजय भटकर]] - ख्यातनाम भारतीय संगणकशास्त्रज्ञ आणि भारताच्या 'परम' महासंगणकाचे जनक.<ref>{{cite web | title = डॉ. विजय भटकर यांचा जीवनपट आणि शिक्षण | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[आनंद अभ्यंकर]] - प्रसिद्ध मराठी चित्रपट, नाट्य आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते.<ref>{{cite web | title = अभिनेते आनंद अभ्यंकर यांची कारकीर्द | url = https://www.maharashtratimes.com/ | publisher = महाराष्ट्र टाईम्स}}</ref> * [[सुधीर गाडगीळ]] - प्रसिद्ध निवेदक, मुलाखतकार आणि पत्रकार.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न शिक्षण संस्थेचा इतिहास | url = https://www.esakal.com/ | publisher = सकाळ}}</ref> * [[राजीव खांडेकर]] - ज्येष्ठ पत्रकार आणि वृत्तवाहिनी संपादक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल शिवाजीनगर माजी विद्यार्थी | url = https://www.loksatta.com/ | publisher = लोकसत्ता}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{पुणे}} [[वर्ग:पुण्यातील शैक्षणिक संस्था]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील निर्मिती]] b7dmhgwojwu6zw3336jsdmn5hr5mx20 2711429 2711428 2026-09-23T02:59:16Z अभय नातू 206 /* निवडक माजी विद्यार्थी */ 2711429 wikitext text/x-wiki '''मॉडर्न हायस्कूल''' ही [[पुणे]] शहरातील एक अत्यंत जुनी व प्रतिष्ठित शाळा आहे. [[प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटी]] या शिक्षणसंस्थेने या शाळेची [[इ.स. १९३५]]मध्ये स्थापना केली. या शाळेचे प्रांगण [[मॉडर्न कॉलेज, पुणे|मॉडर्न कॉलेजला]] लागून आहे. == स्थान आणि परिसर == ही शाळा [[पुणे]] शहरातील अत्यंत गजबजलेल्या [[शिवाजीनगर, पुणे|शिवाजीनगर]] या भागात वसलेले आहे.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल, शिवाजीनगर, पुणे - संपर्क आणि स्थान | url = https://www.progressiveeducation-pune.org/ | publisher = प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटी}}</ref> ही शाळा शिवाजीनगरमधील 'मॉडर्न हायस्कूल रस्ता' (जे. एम. रस्ता किंवा जंगली महाराज रस्त्याजवळ) वर स्थित आहे. मॉडर्न हायस्कूल मोक्याच्या ठिकाणी असून येथे पोचायला अगदी सोयीचे आहे. * '''जंगली महाराज रस्ता (जे. एम. रस्ता)''' आणि '''गोपाळ कृष्ण गोखले रस्ता (एफ. सी. रस्ता)''': या दोन प्रमुख व्यापारी आणि शैक्षणिक रस्त्यांच्या अगदी जवळ हे संकुल आहे. * '''सार्वजनिक वाहतूक सोयी''': ** '''पुणे मेट्रो''': छत्रपती संभाजी उद्यान आणि डिएफसी स्टेशन हे मेट्रो स्टेशन या शाळेच्या अगदी जवळ आहेत. ** '''बस आणि रेल्वे''': [[शिवाजीनगर रेल्वे स्थानक]] आणि शिवाजीनगर बस स्थानक येथून हाकेच्या अंतरावर आहेत, ज्यामुळे पुणे शहर आणि उपनगरांतून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रवास सुलभ होतो. === शैक्षणिक परिसर''' === या शाळेच्या आसपास [[फर्ग्युसन महाविद्यालय]], [[अभिनव कला महाविद्यालय]] आणि [[पुणे तंत्रज्ञान युनिव्हर्सिटी|कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग पुणे (सीओईपी)]] यांसारख्या नामवंत शैक्षणिक संस्था असल्याने हा संपूर्ण परिसर शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक केंद्राच्या रूपात ओळखला जातो.<ref>{{cite web | title = शिवाजीनगर, पुणे परिसराची माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> == निवडक माजी विद्यार्थी == * [[बाळ तांबे]] - प्रसिद्ध भारतीय संगीतकार आणि गायक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल माजी विद्यार्थी संमेलन वृत्तांत | url = https://www.lokmat.com/ | publisher = लोकमत}}</ref> * [[चिंतामणी देवधर]] - मराठी लेखक आणि नाट्य समीक्षक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल, पुणे: गौरवशाली इतिहास | url = https://www.sakal.com/ | publisher = दैनिक सकाळ}}</ref> * [[विजय भटकर]] - ख्यातनाम भारतीय संगणकशास्त्रज्ञ आणि भारताच्या 'परम' महासंगणकाचे जनक.<ref>{{cite web | title = डॉ. विजय भटकर यांचा जीवनपट आणि शिक्षण | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[आनंद अभ्यंकर]] - प्रसिद्ध मराठी चित्रपट, नाट्य आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते.<ref>{{cite web | title = अभिनेते आनंद अभ्यंकर यांची कारकीर्द | url = https://www.maharashtratimes.com/ | publisher = महाराष्ट्र टाईम्स}}</ref> * [[सुधीर गाडगीळ]] - प्रसिद्ध निवेदक, मुलाखतकार आणि पत्रकार.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न शिक्षण संस्थेचा इतिहास | url = https://www.esakal.com/ | publisher = सकाळ}}</ref> * [[राजीव खांडेकर]] - ज्येष्ठ पत्रकार आणि वृत्तवाहिनी संपादक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल शिवाजीनगर माजी विद्यार्थी | url = https://www.loksatta.com/ | publisher = लोकसत्ता}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{पुणे}} [[वर्ग:पुण्यातील शैक्षणिक संस्था]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील निर्मिती]] etx4vvevr63iyg8lj455xr1gaboyf8n 2711467 2711429 2026-09-23T05:27:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711467 wikitext text/x-wiki '''मॉडर्न हायस्कूल''' ही [[पुणे]] शहरातील एक अत्यंत जुनी व प्रतिष्ठित शाळा आहे. [[प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटी]] या शिक्षणसंस्थेने या शाळेची [[इ.स. १९३५]]मध्ये स्थापना केली. या शाळेचे प्रांगण [[मॉडर्न कॉलेज, पुणे|मॉडर्न कॉलेजला]] लागून आहे. == स्थान आणि परिसर == ही शाळा [[पुणे]] शहरातील अत्यंत गजबजलेल्या [[शिवाजीनगर, पुणे|शिवाजीनगर]] या भागात वसलेले आहे.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल, शिवाजीनगर, पुणे - संपर्क आणि स्थान | url = https://www.progressiveeducation-pune.org/ | publisher = प्रोग्रेसिव्ह एज्युकेशन सोसायटी}}</ref> ही शाळा शिवाजीनगरमधील 'मॉडर्न हायस्कूल रस्ता' (जे. एम. रस्ता किंवा जंगली महाराज रस्त्याजवळ) वर स्थित आहे. मॉडर्न हायस्कूल मोक्याच्या ठिकाणी असून येथे पोचायला अगदी सोयीचे आहे. * '''जंगली महाराज रस्ता (जे. एम. रस्ता)''' आणि '''गोपाळ कृष्ण गोखले रस्ता (एफ. सी. रस्ता)''': या दोन प्रमुख व्यापारी आणि शैक्षणिक रस्त्यांच्या अगदी जवळ हे संकुल आहे. * '''सार्वजनिक वाहतूक सोयी''': ** '''पुणे मेट्रो''': छत्रपती संभाजी उद्यान आणि डिएफसी स्टेशन हे मेट्रो स्टेशन या शाळेच्या अगदी जवळ आहेत. ** '''बस आणि रेल्वे''': [[शिवाजीनगर रेल्वे स्थानक]] आणि शिवाजीनगर बस स्थानक येथून हाकेच्या अंतरावर आहेत, ज्यामुळे पुणे शहर आणि उपनगरांतून येणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी प्रवास सुलभ होतो. === शैक्षणिक परिसर''' === या शाळेच्या आसपास [[फर्ग्युसन महाविद्यालय]], [[अभिनव कला महाविद्यालय]] आणि [[पुणे तंत्रज्ञान युनिव्हर्सिटी|कॉलेज ऑफ इंजिनिअरिंग पुणे (सीओईपी)]] यांसारख्या नामवंत शैक्षणिक संस्था असल्याने हा संपूर्ण परिसर शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक केंद्राच्या रूपात ओळखला जातो.<ref>{{cite web | title = शिवाजीनगर, पुणे परिसराची माहिती | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> == निवडक माजी विद्यार्थी == * [[बाळ तांबे]] - प्रसिद्ध भारतीय संगीतकार आणि गायक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल माजी विद्यार्थी संमेलन वृत्तांत | url = https://www.lokmat.com/ | publisher = लोकमत}}</ref> * [[चिंतामणी देवधर]] - मराठी लेखक आणि नाट्य समीक्षक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल, पुणे: गौरवशाली इतिहास | url = https://www.sakal.com/ | publisher = दैनिक सकाळ}}</ref> * [[विजय भटकर]] - ख्यातनाम भारतीय संगणकशास्त्रज्ञ आणि भारताच्या 'परम' महासंगणकाचे जनक.<ref>{{cite web | title = डॉ. विजय भटकर यांचा जीवनपट आणि शिक्षण | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2019-11-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20191113174414/https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | url-status = dead}}</ref> * [[आनंद अभ्यंकर]] - प्रसिद्ध मराठी चित्रपट, नाट्य आणि दूरचित्रवाणी अभिनेते.<ref>{{cite web | title = अभिनेते आनंद अभ्यंकर यांची कारकीर्द | url = https://www.maharashtratimes.com/ | publisher = महाराष्ट्र टाईम्स | access-date = 2026-09-23 | archive-date = 2026-08-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20260816153224/https://maharashtratimes.com/ | url-status = dead}}</ref> * [[सुधीर गाडगीळ]] - प्रसिद्ध निवेदक, मुलाखतकार आणि पत्रकार.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न शिक्षण संस्थेचा इतिहास | url = https://www.esakal.com/ | publisher = सकाळ}}</ref> * [[राजीव खांडेकर]] - ज्येष्ठ पत्रकार आणि वृत्तवाहिनी संपादक.<ref>{{cite web | title = मॉडर्न हायस्कूल शिवाजीनगर माजी विद्यार्थी | url = https://www.loksatta.com/ | publisher = लोकसत्ता}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{पुणे}} [[वर्ग:पुण्यातील शैक्षणिक संस्था]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील निर्मिती]] 8fz480slwd4391ly2s7hdi3e60qc87f 0 25355 2711282 2529625 2026-09-22T13:54:56Z अभय नातू 206 /* ठळक घटना आणि घडामोडी */ 2711282 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२३|२६६|२६७}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === नववे शतक === * [[इ.स. ८५५|८५५]] - [[इजिप्त]]मधील [[तन्निस्]] शहर पूर्व [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्याच्या]] (बायझंटाईन) नौदलाने ताब्यात घेतले.<ref>{{cite book | title = इजिप्तचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट | location = पुणे}}</ref> === दहावे शतक === * [[इ.स. ९५१|९५१]] - [[ऑटो पहिला]] याने स्वतःला [[इटली]]चा राजा घोषित केले, ज्यामुळे पुढे [[पवित्र रोमन साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्याचा]] पाया मजबूत झाला.<ref>{{cite book | title = युरोपचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = युनिव्हर्सिटी ऑफ ऑक्सफर्ड प्रेस}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०६६|१०६६]] - नॉर्वेचा राजा [[हॅराल्ड हार्डराडा]] याने [[इंग्लंड]]वर आक्रमण करून फुलफोर्डच्या लढाईत विजय मिळवला.<ref>{{cite book | title = ब्रिटिश इतिहासातील महत्त्वाच्या लढाया | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === बारावे शतक === * [[इ.स. ११२२|११२२]] - [[पॉप कॅलिक्सटस दुसरा]] आणि रोमन सम्राट [[हेन्री पाचवा]] यांच्यात वॉर्म्सचा तह झाला, ज्यामुळे चर्च आणि राजा यांच्यातील वाद संपुष्टात आला.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन युरोपातील राजकीय व धार्मिक संस्था | publisher = हेरिटेज पब्लिकेशन}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२२२|१२२२]] - [[इटली]]मधील [[पादोव्हा विद्यापीठ]] स्थापन झाले, जे जगातील सर्वात जुन्या विद्यापीठांपैकी एक मानले जाते.<ref>{{cite book | title = युरोपातील शैक्षणिक इतिहास | publisher = विद्यापीठ अनुदान आयोग केंद्र}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३३८|१३३८]] - [[इंग्लंड]] आणि [[फ्रांस]] यांच्यातील शंभर वर्षांच्या युद्धादरम्यान 'ॲर्नेमुइडनची लढाई' झाली, ज्यामध्ये पहिल्यांदा नौदल युद्धात तोफांचा वापर करण्यात आला.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन युद्धशास्त्र आणि तंत्रज्ञान | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४५९|१४५९]] - [[इंग्लंड]]मध्ये 'गुलाबांचे युद्ध' (वॉर्स ऑफ द रोझेस) दरम्यान ब्लॉअर हीथची प्रसिद्ध लढाई झाली.<ref>{{cite book | title = ब्रिटनचा राजकीय इतिहास | publisher = म्यॅकमिलन पब्लिशर्स}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५६१|१५६१]] - [[स्पेन]]चा राजा [[फिलिप दुसरा]] याने आपल्या साम्राज्याची राजधानी [[माद्रिद]] येथे हलवण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला.<ref>{{cite book | title = स्पॅनिश साम्राज्याचा उदय आणि अस्त | publisher = प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६०८|१६०८]] - [[मराठा साम्राज्य|मराठा राज्याचे]] संस्थापक [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे वडील [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी विजापूर सल्तनतीच्या सेवेत असताना कर्नाटकातील मोहिमेत महत्त्वपूर्ण लष्करी यश मिळवले.<ref>{{cite book | title = छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा इतिहास | author = वा. सी. बेंद्रे | publisher = लोकवाङ्मय गृह}}</ref> * [[इ.स. १६४२|१६४२]] - [[इंग्लंड]]मध्ये 'पॉविक ब्रिजची लढाई' झाली, ज्याने इंग्रजी गृहयुद्धाची औपचारिक सुरुवात झाली.<ref>{{cite book | title = ब्रिटनचे गृहयुद्ध | publisher = इतिहास संशोधन संस्था}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७३९|१७३९]] - [[रशिया]] आणि [[ऑटोमन साम्राज्य]] यांच्यात बेलग्रेडचा तह होऊन युद्धाची समाप्ती झाली.<ref>{{cite book | title = ऑटोमन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = डेक्कन कॉलेज रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> * [[इ.स. १७९९|१७९९]] - [[अहमदनगर]] आणि आसपासच्या परिसरावर [[मराठा साम्राज्य|मराठा प्रशासनाने]] महसूल रचनेत सुधारणा अंमलात आणल्या.<ref>{{cite book | title = मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने | author = व्ही. के. राजवाडे | publisher = भारत इतिहास संशोधक मंडळ}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८०३|१८०३]] - असायची लढाई: [[द्वितीय इंग्रज-मराठा युद्ध|दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धादरम्यान]] जालना जिल्ह्यातील [[असाय]] येथे [[मराठा साम्राज्य|मराठा फौज]] आणि [[आर्थर वेलेस्ली]] यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश सैन्यात तुंबळ युद्ध झाले.<ref>{{cite book | title = इंग्रज-मराठा युद्धे | author = ग. ह. खरे | publisher = भारत इतिहास संशोधक मंडळ}}</ref> * [[इ.स. १८४६|१८४६]] - [[जर्मनी]]च्या [[जोहान गॉटफ्रीड गाले]] यांनी [[वरुण (ग्रह)|वरुण ग्रहाचा]] (नेपच्यून) शोध लावला.<ref>{{cite web | title = खगोलशास्त्र आणि ग्रहांचा शोध | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28841/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[इ.स. १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा|१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] खानदेश आणि [[अहमदनगर]] भागात भिल्ल आणि कोळी समाजाच्या क्रांतिकारकांनी ब्रिटिशांविरुद्ध मोठा उठाव केला.<ref>{{cite book | title = महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास | author = डॉ. न. र. फाटक | publisher = महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[महात्मा फुले]] यांचे सहकारी रावबहादूर [[नारायण मेघाजी लोखंडे]] यांनी [[बाँबे मिलहँड्‌स असोसिएशन|बाँबे मिल हँड्‌स असोसिएशन]] ही गिरणी कामगार संघटना स्थापन केली. संघटित कामगार चळवळीची ही सुरुवात होय.<ref>{{cite web | title = भारतातील कामगार चळवळ आणि नारायण मेघाजी लोखंडे | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/18520/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०८|१९०८]] - राष्ट्रकवी [[रामधारी सिंह दिनकर]] यांचा जन्म झाला.<ref>{{cite web | title = आधुनिक हिंदी साहित्य व कवी | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/31205/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - पहिल्या महायुद्धादरम्यान हैफाची लढाई झाली, ज्यामध्ये भारतीय घोडदळाने [[इस्रायल]]मधील [[हैफा]] शहर ओटोमन सैन्यापासून मुक्त केले.<ref>{{cite book | title = प्रथम महायुद्ध आणि भारतीय सैन्य | publisher = भारत सरकार संरक्षण मंत्रालय प्रकाशने}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[इब्न सौद]] यांनी [[सौदी अरेबिया|सौदी अरेबियाच्या]] एकात्मिक राज्याची स्थापना केली.<ref>{{cite book | title = मध्यपूर्वेचा आधुनिक इतिहास | publisher = एशिया पब्लिशिंग हाऊस}}</ref> * [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[पाकिस्तान]]मध्ये [[कराची]] येथे आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर मोठी सुधारणा करून ते पूर्ण क्षमतेने सुरू करण्यात आले.<ref>{{cite book | title = दक्षिण आशियाचा राजकीय आणि आर्थिक इतिहास | publisher = युनिव्हर्सिटी ऑफ मुंबई}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|१९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध]]: [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या]] आवाहनानुसार भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान युद्धबंदी लागू झाली.<ref>{{cite book | title = भारत-पाक युद्ध आणि मुत्सद्देगिरी | author = बी. एम. कौल | publisher = नॅशनल पब्लिकेशन्स}}</ref> * [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[गल्फ एर]] उड्डाण ७७१ मध्ये दहशतवाद्यांनी ठेवलेल्या बॉम्बचा स्फोट होऊन ११२ प्रवासी मारले गेले.<ref>{{cite book | title = आंतरराष्ट्रीय दहशतवाद आणि नागरी हवाई वाहतूक | publisher = हिमालया पब्लिशिंग हाऊस}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] दुष्काळग्रस्त भागासाठी जलसंधारण आणि पाण्याचे पुनर्भरण यांवर व्यापक धोरणात्मक निर्णय घेण्यात आले.<ref>{{cite book | title = महाराष्ट्रातील जलसंपदा व पर्यावरण विकास | publisher = जलसंपदा विभाग, महाराष्ट्र शासन}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - [[ज्याँ कॅरिबीयन]] चक्रीवादळामुळे हैतीमध्ये ३,००० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite book | title = जागतिक हवामान बदल आणि नैसर्गिक आपत्ती | publisher = पर्यावरण आणि जलवायू परिवर्तन मंत्रालय}}</ref> * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[अँड्रॉइड]] (प्रणाली) ची पहिली आवृत्ती (अँड्रॉइड १.०) व्यावसायिक रीतीने सादर करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = संगणक व माहिती तंत्रज्ञान विकास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/42110/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेत [[पॅलेस्टाईन]]ला स्वतंत्र राज्याचा दर्जा देण्याबाबतचा प्रस्ताव सादर करण्यात आला.<ref>{{cite book | title = संयुक्त राष्ट्रे आणि आंतरराष्ट्रीय वाद | publisher = ओरिएंटल लाँगमन}}</ref> == जन्म == * [[इ.स.पू. ६३|६३]] - [[ऑगस्टस|ऑगस्टस सीझर]], [[:वर्ग:रोमन सम्राट|रोमन सम्राट]]. * [[इ.स. ११६१|११६१]] - [[ताकाकुरा]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १२१५|१२१५]] - [[कुब्लाई खान]], मोंगोल सेनापती. * [[इ.स. १७१३|१७१३]] - [[फर्डिनांड सहावा, स्पेन]]चा राजा. * [[इ.स. १७७१|१७७१]] - [[कोकाकु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[रॉबर्ट बोश]], [[:वर्ग:जर्मन उद्योगपती|जर्मन उद्योगपती]]. * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[फ्रीडरीश पॉलस]], जर्मन सेनापती. * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[राप्पल संगमेश्‍वर कृष्णन]], भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ. * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[ओमर अली सैफुद्दीन तिसरा, ब्रुनेई]]चा राजा. * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[क्लिफर्ड शुल]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]]. * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[भालबा केळकर]], [[मराठा|मराठी]] लेखक, नाट्यअभिनेते. * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[रे चार्ल्स]], [[:वर्ग:अमेरिकन संगीतकार|अमेरिकन संगीतकार]]. * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[हेन्री ब्लोफेल्ड]], इंग्लिश [[क्रिकेट]] समालोचक. * [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[तनुजा (अभिनेत्री)|तनुजा]], [[:वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री|हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]. * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[ब्रुस स्प्रिंग्स्टीन]], [[:वर्ग:अमेरिकन संगीतकार|अमेरिकन संगीतकार]]. * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - डॉ. [[अभय बंग]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[कुमार शानू]], [[:वर्ग:पार्श्वगायक|पार्श्वगायक]]. * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[विली मॅककूल]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे अंतराळवीर|अमेरिकन अंतराळवीर]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[मोइन खान]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]]. == मृत्यू == * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[भार्गवराव विठ्ठल]] ऊर्फ [[मामा वरेरकर]], नाटककार. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[गिरीश घाणेकर]] - मराठी चित्रपट, जाहिरातपट निर्माते. * २००४ -  डॉ. राजा रामण्णा शास्त्रज्ञ, अणुऊर्जा आयोगाचे ४ थे अध्यक्ष == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||september/23}} [[सप्टेंबर २१]] - [[सप्टेंबर २२]] - सप्टेंबर २३ - [[सप्टेंबर २४]] - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 4lo285zls8jdje86n323i1e8od5ip30 2711283 2711282 2026-09-22T14:00:57Z अभय नातू 206 /* ठळक घटना आणि घडामोडी */ 2711283 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२३|२६६|२६७}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === नववे शतक === * [[इ.स. ८५५|८५५]] - [[इजिप्त]]मधील [[तन्निस्]] शहर पूर्व [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्याच्या]] (बायझंटाईन) नौदलाने ताब्यात घेतले.<ref>{{cite book | title = इजिप्तचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट | location = पुणे}}</ref> === दहावे शतक === * [[इ.स. ९५१|९५१]] - [[ऑटो पहिला]] याने स्वतःला [[इटली]]चा राजा घोषित केले, ज्यामुळे पुढे [[पवित्र रोमन साम्राज्य|पवित्र रोमन साम्राज्याचा]] पाया मजबूत झाला.<ref>{{cite book | title = युरोपचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = युनिव्हर्सिटी ऑफ ऑक्सफर्ड प्रेस}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०६६|१०६६]] - नॉर्वेचा राजा [[हॅराल्ड हार्डराडा]] याने [[इंग्लंड]]वर आक्रमण करून [[फुलफोर्डची लढाई|फुलफोर्डच्या लढाईत]] विजय मिळवला.<ref>{{cite book | title = ब्रिटिश इतिहासातील महत्त्वाच्या लढाया | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === बारावे शतक === * [[इ.स. ११२२|११२२]] - [[पॉप कॅलिक्सटस दुसरा]] आणि रोमन सम्राट [[हेन्री पाचवा]] यांच्यात [[वर्म्सचा तह]] येउन चर्च आणि रोमन सम्राट यांच्यातील वाद संपुष्टात आला.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन युरोपातील राजकीय व धार्मिक संस्था | publisher = हेरिटेज पब्लिकेशन}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२२२|१२२२]] - [[इटली]]मधील [[पादोव्हा विद्यापीठ]] स्थापन झाले, जे जगातील सर्वात जुन्या विद्यापीठांपैकी एक मानले जाते.<ref>{{cite book | title = युरोपातील शैक्षणिक इतिहास | publisher = विद्यापीठ अनुदान आयोग केंद्र}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३३८|१३३८]] - [[इंग्लंड]] आणि [[फ्रांस]] यांच्यातील शंभर वर्षांच्या युद्धातील [[ॲर्नेमुइडनची लढाई]]त पहिल्यांदा नौदल युद्धात तोफांचा वापर करण्यात आला.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन युद्धशास्त्र आणि तंत्रज्ञान | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४५९|१४५९]] - [[इंग्लंड]]मध्ये [[वॉर ऑफ द रोझेस]] दरम्यान [[ब्लॉअर हीथची लढाई]].<ref>{{cite book | title = ब्रिटनचा राजकीय इतिहास | publisher = म्यॅकमिलन पब्लिशर्स}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५६१|१५६१]] - [[स्पेन]]चा राजा [[फिलिप दुसरा]] याने आपल्या साम्राज्याची राजधानी [[माद्रिद]] येथे हलवली.<ref>{{cite book | title = स्पॅनिश साम्राज्याचा उदय आणि अस्त | publisher = प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६०८|१६०८]] - [[मराठा साम्राज्य|मराठा राज्याचे]] संस्थापक [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचे वडील [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी विजापूर सल्तनतीच्या सेवेत असताना कर्नाटकातील मोहिमेत महत्त्वपूर्ण लष्करी यश मिळवले.<ref>{{cite book | title = छत्रपती शिवाजी महाराज आणि मराठा इतिहास | author = वा. सी. बेंद्रे | publisher = लोकवाङ्मय गृह}}</ref> * [[इ.स. १६४२|१६४२]] - [[इंग्लंड]]मध्ये [[पॉविक ब्रिजची लढाई|पॉविक ब्रिजच्या लढाईपासून]] [[इंग्लिश यादवी युद्ध|इंग्लिश यादवी युद्धाला]] तोंड फुटले.<ref>{{cite book | title = ब्रिटनचे गृहयुद्ध | publisher = इतिहास संशोधन संस्था}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७३९|१७३९]] - [[रशिया]] आणि [[ऑटोमन साम्राज्य]] यांच्यात [[बेलग्रेडचा तह (१७३९)|बेलग्रेडचा तहानिशी]] युद्ध संपले.<ref>{{cite book | title = ऑटोमन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = डेक्कन कॉलेज रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> * [[इ.स. १७९९|१७९९]] - [[अहमदनगर]] आणि आसपासच्या परिसरावर [[मराठा साम्राज्य|मराठा प्रशासनाने]] महसूल रचनेत सुधारणा अंमलात आणल्या.<ref>{{cite book | title = मराठ्यांच्या इतिहासाची साधने | author = व्ही. के. राजवाडे | publisher = भारत इतिहास संशोधक मंडळ}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८०३|१८०३]] - [[दुसरे इंग्रज-मराठा युद्ध|दुसऱ्या इंग्रज-मराठा युद्धादरम्यान]] जालना जिल्ह्यातील [[असाय]] येथे [[मराठा साम्राज्य|मराठा फौज]] आणि [[आर्थर वेलेस्ली]] यांच्या नेतृत्वाखालील ब्रिटिश सैन्यात [[असायची लढाई|तुंबळ युद्ध]] झाले.<ref>{{cite book | title = इंग्रज-मराठा युद्धे | author = ग. ह. खरे | publisher = भारत इतिहास संशोधक मंडळ}}</ref> * [[इ.स. १८४६|१८४६]] - [[जर्मनी]]च्या [[जोहान गॉटफ्रीड गाले]] यांनी [[नेपच्यून]]चा शोध लावला.<ref>{{cite web | title = खगोलशास्त्र आणि ग्रहांचा शोध | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28841/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[इ.स. १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा|१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[खानदेश]] आणि [[अहमदनगर]] भागात [[भिल्ल समाज|भिल्ल]] आणि [[कोळी समाज|कोळी समाजाच्या]] क्रांतिकारकांनी ब्रिटिशांविरुद्ध मोठा उठाव केला.<ref>{{cite book | title = महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास | author = डॉ. न. र. फाटक | publisher = महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ}}</ref> * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[महात्मा फुले]] यांचे सहकारी रावबहादूर [[नारायण मेघाजी लोखंडे]] यांनी [[बाँबे मिलहँड्‌स असोसिएशन|बाँबे मिल हँड्‌स असोसिएशन]] ही गिरणी कामगार संघटना स्थापन केली. संघटित कामगार चळवळीची ही सुरुवात होय.<ref>{{cite web | title = भारतातील कामगार चळवळ आणि नारायण मेघाजी लोखंडे | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/18520/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[पहिले महायुद्ध|पहिल्या महायुद्धातील]] [[हैफाची लढाई (१९१८)|हैफाच्या लढाईत]] भारतीय घोडदळाने [[इस्रायल]]मधील [[हैफा]] शहर [[ओस्मानी साम्राज्य|ओस्मानी साम्राज्याकडून]] जिंकून घेतले.<ref>{{cite book | title = प्रथम महायुद्ध आणि भारतीय सैन्य | publisher = भारत सरकार संरक्षण मंत्रालय प्रकाशने}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[इब्न सौद]] यांनी [[सौदी अरेबिया|सौदी अरेबियाच्या]] एकात्मिक राज्याची स्थापना केली.<ref>{{cite book | title = मध्यपूर्वेचा आधुनिक इतिहास | publisher = एशिया पब्लिशिंग हाऊस}}</ref> * [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[पाकिस्तान]]मध्ये [[कराची]] येथे आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर मोठी सुधारणा करून ते पूर्ण क्षमतेने सुरू करण्यात आले.<ref>{{cite book | title = दक्षिण आशियाचा राजकीय आणि आर्थिक इतिहास | publisher = युनिव्हर्सिटी ऑफ मुंबई}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|१९६५ चे भारत-पाकिस्तान युद्ध]]: [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या]] आवाहनानुसार भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान युद्धबंदी लागू झाली.<ref>{{cite book | title = भारत-पाक युद्ध आणि मुत्सद्देगिरी | author = बी. एम. कौल | publisher = नॅशनल पब्लिकेशन्स}}</ref> * [[इ.स. १९८३|१९८३]] - [[गल्फ एर]] उड्डाण ७७१ मध्ये दहशतवाद्यांनी ठेवलेल्या बॉम्बचा स्फोट होऊन ११२ प्रवासी मारले गेले.<ref>{{cite book | title = आंतरराष्ट्रीय दहशतवाद आणि नागरी हवाई वाहतूक | publisher = हिमालया पब्लिशिंग हाऊस}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] दुष्काळग्रस्त भागासाठी जलसंधारण आणि पाण्याचे पुनर्भरण यांवर व्यापक धोरणात्मक निर्णय घेण्यात आले.<ref>{{cite book | title = महाराष्ट्रातील जलसंपदा व पर्यावरण विकास | publisher = जलसंपदा विभाग, महाराष्ट्र शासन}}</ref> * [[इ.स. २००४|२००४]] - [[ज्याँ कॅरिबीयन]] चक्रीवादळामुळे हैतीमध्ये ३,००० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite book | title = जागतिक हवामान बदल आणि नैसर्गिक आपत्ती | publisher = पर्यावरण आणि जलवायू परिवर्तन मंत्रालय}}</ref> * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[अँड्रॉइड]] (प्रणाली) ची पहिली आवृत्ती (अँड्रॉइड १.०) व्यावसायिक रीतीने सादर करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = संगणक व माहिती तंत्रज्ञान विकास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/42110/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - संयुक्त राष्ट्रांच्या महासभेत [[पॅलेस्टाईन]]ला स्वतंत्र राज्याचा दर्जा देण्याबाबतचा प्रस्ताव सादर करण्यात आला.<ref>{{cite book | title = संयुक्त राष्ट्रे आणि आंतरराष्ट्रीय वाद | publisher = ओरिएंटल लाँगमन}}</ref> == जन्म == * [[इ.स.पू. ६३|६३]] - [[ऑगस्टस|ऑगस्टस सीझर]], [[:वर्ग:रोमन सम्राट|रोमन सम्राट]]. * [[इ.स. ११६१|११६१]] - [[ताकाकुरा]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १२१५|१२१५]] - [[कुब्लाई खान]], मोंगोल सेनापती. * [[इ.स. १७१३|१७१३]] - [[फर्डिनांड सहावा, स्पेन]]चा राजा. * [[इ.स. १७७१|१७७१]] - [[कोकाकु]], [[:वर्ग:जपानी सम्राट|जपानी सम्राट]]. * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[रॉबर्ट बोश]], [[:वर्ग:जर्मन उद्योगपती|जर्मन उद्योगपती]]. * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[फ्रीडरीश पॉलस]], जर्मन सेनापती. * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[राप्पल संगमेश्‍वर कृष्णन]], भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ. * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[ओमर अली सैफुद्दीन तिसरा, ब्रुनेई]]चा राजा. * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[क्लिफर्ड शुल]], [[नोबेल पारितोषिक]] विजेता [[:वर्ग:अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ|अमेरिकन भौतिकशास्त्रज्ञ]]. * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[भालबा केळकर]], [[मराठा|मराठी]] लेखक, नाट्यअभिनेते. * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[रे चार्ल्स]], [[:वर्ग:अमेरिकन संगीतकार|अमेरिकन संगीतकार]]. * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[हेन्री ब्लोफेल्ड]], इंग्लिश [[क्रिकेट]] समालोचक. * [[इ.स. १९४३|१९४३]] - [[तनुजा (अभिनेत्री)|तनुजा]], [[:वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री|हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]]. * [[इ.स. १९४९|१९४९]] - [[ब्रुस स्प्रिंग्स्टीन]], [[:वर्ग:अमेरिकन संगीतकार|अमेरिकन संगीतकार]]. * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - डॉ. [[अभय बंग]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[कुमार शानू]], [[:वर्ग:पार्श्वगायक|पार्श्वगायक]]. * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[विली मॅककूल]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे अंतराळवीर|अमेरिकन अंतराळवीर]]. * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[मोइन खान]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]]. == मृत्यू == * [[इ.स. १९६४|१९६४]] - [[भार्गवराव विठ्ठल]] ऊर्फ [[मामा वरेरकर]], नाटककार. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[गिरीश घाणेकर]] - मराठी चित्रपट, जाहिरातपट निर्माते. * २००४ -  डॉ. राजा रामण्णा शास्त्रज्ञ, अणुऊर्जा आयोगाचे ४ थे अध्यक्ष == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||september/23}} [[सप्टेंबर २१]] - [[सप्टेंबर २२]] - सप्टेंबर २३ - [[सप्टेंबर २४]] - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] tan5bwsvdzjoqhe9h8izx3n46f41wex 0 25356 2711395 2529629 2026-09-23T01:28:17Z अभय नातू 206 /* ठळक घटना आणि घडामोडी */ 2711395 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२४|२६७|२६८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === सातवे शतक === * [[इ.स. ६२२|६२२]] - [[मोहम्मद पैगंबर]] यांनी [[मक्का|मक्केहून]] [[मदिना]]ची [[हिजरत]] पूर्ण केली.<ref>{{cite web | title = हिजरत इतिहास आणि महत्त्व | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === नववे शतक === * [[इ.स. ८६२|८६२]] - नोव्हगोरोड येथे स्लाव्हिक राज्याची स्थापना झाली, ज्याला आधुनिक [[रशिया]] आणि [[बेलारूस]]चा ऐतिहासिक पाया मानला जातो.<ref>{{cite book | title = पूर्व युरोपाचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = मॉस्को युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === दहावे शतक === * [[इ.स. ९६७|९६७]] - [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांचे]] सम्राट [[कृष्ण तिसरा]] यांच्या प्रशासकीय व सैनिकी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे टप्पे पूर्ण झाले.<ref>{{cite book | title = राष्ट्रकूट साम्राज्य आणि त्यांचा इतिहास | author = अ. स. अल्तेकर | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[चीन]] आणि [[जपान]]मधील खगोलशास्त्रज्ञांनी आकाशात सुपरनोव्हाच्या स्फोटाची नोंद केली, ज्यातून पुढे क्रॅब नेब्युलाची निर्मिती झाली.<ref>{{cite web | title = मध्ययुगीन खगोलशास्त्र नोंदी | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === बारावे शतक === * [[इ.स. ११८०|११८०]] - [[अ‍ॅलेक्सियस दुसरा कोम्नेनोस]] अवघ्या ११ व्या वर्षी [[बायझंटाईन साम्राज्य|बायझंटाईन साम्राज्याचा]] सम्राट बनला.<ref>{{cite book | title = बायझंटाईन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२२७|१२२७]] - [[चंगीझ खान]] याच्या मृत्यूनंतर मंगोल साम्राज्याचे त्याच्या पुत्रांमध्ये प्रशासकीय वाटप करण्यात आले.<ref>{{cite book | title = मंगोल साम्राज्य आणि आशियाचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३६४|१३६४]] - [[पोलंड]]मधील [[कॅजिमिर तिसरा]] याने क्राकोव्ह विद्यापीठाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = युरोपातील प्राचीन विद्यापीठे | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९३|१४९३]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या दुसऱ्या सागरी मोहिमेसाठी [[स्पेन]]मधील कॅडीझ बंदरावरून रवाना झाला.<ref>{{cite book | title = जागतिक शोधांचा इतिहास | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[स्पेन]]चा शोधक हर्नांडो दे सोतो याने मिसिसिपी नदीच्या परिसरात प्रवास करून तिचे भौगोलिक नकाशे तयार केले.<ref>{{cite book | title = अमेरिका खंडाचा शोध आणि इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[नेदरलँड्स]]ने [[न्यू ॲम्स्टरडॅम]] (आत्ताचे [[न्यू यॉर्क]]) [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = न्यू यॉर्क शहराचा इतिहास | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचा दुसरा राज्याभिषेक (तांत्रिक पद्धतीनुसार) [[रायगड]] येथे पार पडला.<ref>{{cite book | title = श्री छत्रपती शिवराय | author = ब. मो. पुरंदरे | publisher = राजहंस प्रकाशन}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] काँग्रेसने फेडरल ज्युडिशियरी ॲक्ट संमत करून सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय इतिहास | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४१|१८४१]] - [[ब्रुनेई]]ने [[सारावाक]] [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = सारावाकचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[जे गूल्ड]] आणि [[जेम्स फिस्क]]ने संगनमत करून रचलेला [[सोने|सोन्याचा]] बाजार हस्तगत करण्याचा कट उधळून लावण्यासाठी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] राष्ट्राध्यक्ष [[युलिसिस एस. ग्रँट]]ने सरकारी तिजोरीतून सोने विकण्याचा हुकूम दिला; ज्यामुळे सोन्याचा भाव कोसळला.<ref>{{cite web | title = १८६९ चा ब्लॅक फ्रायडे | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[महात्मा फुले|महात्मा महात्मा जोतिराव फुले]] यांनी [[पुणे]] येथे [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाची]] स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सत्यशोधक समाज आणि महात्मा फुले | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19125/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[मोर्मोन]] चर्चने [[बहुपत्नीत्त्व|बहुपत्नीत्वाची]] प्रथा अमान्य केली.<ref>{{cite web | title = मोर्मोन चर्चचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[एडमंड बार्टन]]ने राजीनामा दिल्यावर [[आल्फ्रेड डीकिन]] [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या पंतप्रधानपदी रुजू झाले.<ref>{{cite web | title = ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान: आल्फ्रेड डीकिन | url = https://www.naa.gov.au/ | publisher = नॅशनल आर्काइव्ह्ज ऑफ ऑस्ट्रेलिया}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[महात्मा गांधी]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्यात [[पुणे करार|पुणे करारावर]] स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.<ref>{{cite web | title = ऐतिहासिक पुणे करार | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/22105/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[हॉन्डा मोटर कंपनी]]ची जपानमध्ये स्थापना झाली.<ref>{{cite web | title = हॉन्डा कंपनीचा इतिहास | url = https://global.honda/ | publisher = हॉन्डा ग्लोबल}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[न्यू इंग्लंड]] आणि कॅनडात लागलेल्या वणव्यांनी त्या भागातील आकाश झाकोळून टाकले; काही दिवस सूर्यप्रकाश जमिनीवर पोहोचू शकला नाही.<ref>{{cite web | title = कॅनडातील प्रचंड वणवा १९५० | url = https://www.weather.gov/ | publisher = नॅशनल वेदर सर्व्हिस}}</ref> * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[वर्णभेद|वर्णभेदाचा]] पुरस्कार करणाऱ्या जमावाविरुद्ध [[लिटल रॉक, आर्कान्सा]] येथे [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन]] तैनात करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = लिटल रॉक नागरी हक्क आंदोलन | url = https://www.eisenhowerlibrary.gov/ | publisher = आयझेनहावर प्रेसिडेन्शियल लायब्ररी}}</ref> * [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] [[मिसिसिपी विद्यापीठ|मिसिसिपी विद्यापीठाला]] कृष्णवर्णीय विद्यार्थी [[जेम्स मेरेडिथ]]ला दाखल करून घेण्याचा आदेश दिला.<ref>{{cite web | title = जेम्स मेरेडिथ आणि नागरी हक्क संघर्ष | url = https://www.archives.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[गिनी-बिसाऊ]]ने [[पोर्तुगाल]]पासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली.<ref>{{cite web | title = गिनी-बिसाऊ स्वातंत्र्य इतिहास | url = https://www.un.org/ | publisher = संयुक्त राष्ट्रे}}</ref> * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[मृत्युंजय]] या कादंबरीसाठी [[शिवाजी सावंत]] यांना [[भारतीय ज्ञानपीठ]] संस्थेतर्फे [[मूर्तिदेवी पुरस्कार]] जाहीर झाला.<ref>{{cite web | title = मूर्तिदेवी पुरस्कार विजेते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/15820/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[हरिकेन रिटा]] हे चक्रीवादळ [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेक्सास]] राज्याच्या [[बोमॉँट, टेक्सास|बोमॉँट]] शहराजवळ किनाऱ्यावर आले.<ref>{{cite web | title = रिटा चक्रीवादळ अहवाल | url = https://www.nhc.noaa.gov/ | publisher = नॅशनल हरिकेन सेंटर}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ च्या विश्वचषक]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[महेंद्रसिंह धोणी]]च्या नेतृत्वाखालील भारतीय क्रिकेट संघाने पाकिस्तानचा पराभव करून जेतेपद मिळवले.<ref>{{cite web | title = २००७ टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना | url = https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286826/india-vs-pakistan-final-287879/full-scorecard | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०इ.स. २०१३]] - [[पाकिस्तान]]च्या [[बलूचिस्तान]] प्रांतात ७.७ तीव्रतेचा भूकंप होऊन ३७० पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = बलूचिस्तान भूकंप २०१३ | url = https://earthquake.usgs.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे}}</ref> * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[सौदी अरेबिया]]च्या [[मक्का]] शहरात [[हज]] दरम्यान झालेल्या चेंगराचेंगरीत ७०० हून अधिक भाविकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = मक्का चेंगराचेंगरी बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५|१५]] - [[व्हिटेलियस, रोमन सम्राट]]. * १५५१ -  दासोपंत - संत * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[प्रभाकर शंकर मुजुमदार]], चित्रपट कलावंत. * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[स.गं. मालशे]], लेखक व समीक्षक. == मृत्यू == * [[इ.स. ३६६|३६६]]- [[पोप लायबेरियस]]. * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[सर्वमित्र सिकरी]], भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश. * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[वासुदेव पाळंदे]], दिग्दर्शक व संघटक. * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[श्रीपाद रघुनाथ जोशी]], - शब्दकोशकार, अनुवादक. == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||september/24}} [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर २३]] - सप्टेंबर २४ - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर २६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] j24lxnwmf6o2hgy2aobpblfm4buseik 2711396 2711395 2026-09-23T01:29:43Z अभय नातू 206 /* जन्म */ 2711396 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२४|२६७|२६८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === सातवे शतक === * [[इ.स. ६२२|६२२]] - [[मोहम्मद पैगंबर]] यांनी [[मक्का|मक्केहून]] [[मदिना]]ची [[हिजरत]] पूर्ण केली.<ref>{{cite web | title = हिजरत इतिहास आणि महत्त्व | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === नववे शतक === * [[इ.स. ८६२|८६२]] - नोव्हगोरोड येथे स्लाव्हिक राज्याची स्थापना झाली, ज्याला आधुनिक [[रशिया]] आणि [[बेलारूस]]चा ऐतिहासिक पाया मानला जातो.<ref>{{cite book | title = पूर्व युरोपाचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = मॉस्को युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === दहावे शतक === * [[इ.स. ९६७|९६७]] - [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांचे]] सम्राट [[कृष्ण तिसरा]] यांच्या प्रशासकीय व सैनिकी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे टप्पे पूर्ण झाले.<ref>{{cite book | title = राष्ट्रकूट साम्राज्य आणि त्यांचा इतिहास | author = अ. स. अल्तेकर | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[चीन]] आणि [[जपान]]मधील खगोलशास्त्रज्ञांनी आकाशात सुपरनोव्हाच्या स्फोटाची नोंद केली, ज्यातून पुढे क्रॅब नेब्युलाची निर्मिती झाली.<ref>{{cite web | title = मध्ययुगीन खगोलशास्त्र नोंदी | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === बारावे शतक === * [[इ.स. ११८०|११८०]] - [[अ‍ॅलेक्सियस दुसरा कोम्नेनोस]] अवघ्या ११ व्या वर्षी [[बायझंटाईन साम्राज्य|बायझंटाईन साम्राज्याचा]] सम्राट बनला.<ref>{{cite book | title = बायझंटाईन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२२७|१२२७]] - [[चंगीझ खान]] याच्या मृत्यूनंतर मंगोल साम्राज्याचे त्याच्या पुत्रांमध्ये प्रशासकीय वाटप करण्यात आले.<ref>{{cite book | title = मंगोल साम्राज्य आणि आशियाचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३६४|१३६४]] - [[पोलंड]]मधील [[कॅजिमिर तिसरा]] याने क्राकोव्ह विद्यापीठाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = युरोपातील प्राचीन विद्यापीठे | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९३|१४९३]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या दुसऱ्या सागरी मोहिमेसाठी [[स्पेन]]मधील कॅडीझ बंदरावरून रवाना झाला.<ref>{{cite book | title = जागतिक शोधांचा इतिहास | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[स्पेन]]चा शोधक हर्नांडो दे सोतो याने मिसिसिपी नदीच्या परिसरात प्रवास करून तिचे भौगोलिक नकाशे तयार केले.<ref>{{cite book | title = अमेरिका खंडाचा शोध आणि इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[नेदरलँड्स]]ने [[न्यू ॲम्स्टरडॅम]] (आत्ताचे [[न्यू यॉर्क]]) [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = न्यू यॉर्क शहराचा इतिहास | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचा दुसरा राज्याभिषेक (तांत्रिक पद्धतीनुसार) [[रायगड]] येथे पार पडला.<ref>{{cite book | title = श्री छत्रपती शिवराय | author = ब. मो. पुरंदरे | publisher = राजहंस प्रकाशन}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] काँग्रेसने फेडरल ज्युडिशियरी ॲक्ट संमत करून सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय इतिहास | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४१|१८४१]] - [[ब्रुनेई]]ने [[सारावाक]] [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = सारावाकचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[जे गूल्ड]] आणि [[जेम्स फिस्क]]ने संगनमत करून रचलेला [[सोने|सोन्याचा]] बाजार हस्तगत करण्याचा कट उधळून लावण्यासाठी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] राष्ट्राध्यक्ष [[युलिसिस एस. ग्रँट]]ने सरकारी तिजोरीतून सोने विकण्याचा हुकूम दिला; ज्यामुळे सोन्याचा भाव कोसळला.<ref>{{cite web | title = १८६९ चा ब्लॅक फ्रायडे | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[महात्मा फुले|महात्मा महात्मा जोतिराव फुले]] यांनी [[पुणे]] येथे [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाची]] स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सत्यशोधक समाज आणि महात्मा फुले | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19125/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[मोर्मोन]] चर्चने [[बहुपत्नीत्त्व|बहुपत्नीत्वाची]] प्रथा अमान्य केली.<ref>{{cite web | title = मोर्मोन चर्चचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[एडमंड बार्टन]]ने राजीनामा दिल्यावर [[आल्फ्रेड डीकिन]] [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या पंतप्रधानपदी रुजू झाले.<ref>{{cite web | title = ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान: आल्फ्रेड डीकिन | url = https://www.naa.gov.au/ | publisher = नॅशनल आर्काइव्ह्ज ऑफ ऑस्ट्रेलिया}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[महात्मा गांधी]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्यात [[पुणे करार|पुणे करारावर]] स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.<ref>{{cite web | title = ऐतिहासिक पुणे करार | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/22105/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[हॉन्डा मोटर कंपनी]]ची जपानमध्ये स्थापना झाली.<ref>{{cite web | title = हॉन्डा कंपनीचा इतिहास | url = https://global.honda/ | publisher = हॉन्डा ग्लोबल}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[न्यू इंग्लंड]] आणि कॅनडात लागलेल्या वणव्यांनी त्या भागातील आकाश झाकोळून टाकले; काही दिवस सूर्यप्रकाश जमिनीवर पोहोचू शकला नाही.<ref>{{cite web | title = कॅनडातील प्रचंड वणवा १९५० | url = https://www.weather.gov/ | publisher = नॅशनल वेदर सर्व्हिस}}</ref> * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[वर्णभेद|वर्णभेदाचा]] पुरस्कार करणाऱ्या जमावाविरुद्ध [[लिटल रॉक, आर्कान्सा]] येथे [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन]] तैनात करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = लिटल रॉक नागरी हक्क आंदोलन | url = https://www.eisenhowerlibrary.gov/ | publisher = आयझेनहावर प्रेसिडेन्शियल लायब्ररी}}</ref> * [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] [[मिसिसिपी विद्यापीठ|मिसिसिपी विद्यापीठाला]] कृष्णवर्णीय विद्यार्थी [[जेम्स मेरेडिथ]]ला दाखल करून घेण्याचा आदेश दिला.<ref>{{cite web | title = जेम्स मेरेडिथ आणि नागरी हक्क संघर्ष | url = https://www.archives.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[गिनी-बिसाऊ]]ने [[पोर्तुगाल]]पासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली.<ref>{{cite web | title = गिनी-बिसाऊ स्वातंत्र्य इतिहास | url = https://www.un.org/ | publisher = संयुक्त राष्ट्रे}}</ref> * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[मृत्युंजय]] या कादंबरीसाठी [[शिवाजी सावंत]] यांना [[भारतीय ज्ञानपीठ]] संस्थेतर्फे [[मूर्तिदेवी पुरस्कार]] जाहीर झाला.<ref>{{cite web | title = मूर्तिदेवी पुरस्कार विजेते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/15820/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[हरिकेन रिटा]] हे चक्रीवादळ [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेक्सास]] राज्याच्या [[बोमॉँट, टेक्सास|बोमॉँट]] शहराजवळ किनाऱ्यावर आले.<ref>{{cite web | title = रिटा चक्रीवादळ अहवाल | url = https://www.nhc.noaa.gov/ | publisher = नॅशनल हरिकेन सेंटर}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ च्या विश्वचषक]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[महेंद्रसिंह धोणी]]च्या नेतृत्वाखालील भारतीय क्रिकेट संघाने पाकिस्तानचा पराभव करून जेतेपद मिळवले.<ref>{{cite web | title = २००७ टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना | url = https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286826/india-vs-pakistan-final-287879/full-scorecard | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०इ.स. २०१३]] - [[पाकिस्तान]]च्या [[बलूचिस्तान]] प्रांतात ७.७ तीव्रतेचा भूकंप होऊन ३७० पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = बलूचिस्तान भूकंप २०१३ | url = https://earthquake.usgs.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे}}</ref> * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[सौदी अरेबिया]]च्या [[मक्का]] शहरात [[हज]] दरम्यान झालेल्या चेंगराचेंगरीत ७०० हून अधिक भाविकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = मक्का चेंगराचेंगरी बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५|१५]] - [[व्हिटेलियस, रोमन सम्राट|व्हिटेलियस]], रोमन सम्राट.<ref>{{cite web | title = व्हिटेलियस - रोमन सम्राट | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १५५१|१५५१]] - [[दासोपंत]], [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[दत्तात्रेय|दत्त संप्रदायातील]] [[संत]] आणि कवी.<ref>{{cite web | title = संत दासोपंत यांचे चरित्र व वाङ्मय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19825/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १५८३|१५८३]] - [[अल्ब्रेख्त फोन वॉलेनस्टाइन]], [[बोहेमिया]]चा लष्करी कमांडर आणि राजकीय नेता.<ref>{{cite book | title = युरोपातील तिसावधी युद्धाचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १७५५|१७५५]] - [[जॉन मार्शल]], [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे]] चौथे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = सरन्यायाधीश जॉन मार्शल | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[डॉ. ॲलन ओल्डफादर ओमन]], अमेरिकन वैद्यकशास्त्रज्ञ आणि संशोधक.<ref>{{cite book | title = वैद्यकशास्त्रातील ऐतिहासिक शोध | publisher = जॉन्स हॉपकिन्स युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[ॲडम्स बेक]], [[कॅनडा]]तील उद्योगपती आणि सार्वजनिक जलविद्युत प्रकल्पाचे प्रणेते.<ref>{{cite web | title = कॅनडाचा औद्योगिक इतिहास | url = https://www.thecanadianencyclopedia.ca/ | publisher = द कॅनेडियन एन्सायक्लोपीडिया}}</ref> * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[इस्मत इनोनू]], [[तुर्कस्तान|तुर्कस्तानचे]] दुसरे राष्ट्राध्यक्ष आणि पंतप्रधान.<ref>{{cite web | title = इस्मत इनोनू चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८९६|१८९६]] - [[एफ. स्कॉट फित्झजerald|एफ. स्कॉट फित्झगेराल्ड]], अमेरिकन कादंबरीकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = आधुनिक अमेरिकन साहित्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[रुहोल्ला खोमेनी]], [[इराण]]चे सर्वोच्च धार्मिक व राजकीय नेते.<ref>{{cite web | title = आयतॉल्ला खोमेनी चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[होवार्ड ह्युस]], अमेरिकन उद्योगपती, वैमानिक आणि चित्रपट निर्माता.<ref>{{cite book | title = विमानन क्षेत्रातील इतिहास | publisher = स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूशन}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[प्रभाकर शंकर मुजुमदार]], भारतीय चित्रपट कलावंत, अभिनेते आणि दिग्दर्शक.<ref>{{cite book | title = मराठी चित्रपटसृष्टीचा इतिहास | author = वि. आ. बुवा | publisher = सुरस ग्रंथमाला}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[स.गं. मालशे]], मराठीतील नामवंत संशोधक, समीक्षक आणि संपादक.<ref>{{cite web | title = डॉ. स. गं. मालशे यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/32140/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[रामानंद सागर]], भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन निर्माते व दिग्दर्शक.<ref>{{cite web | title = हिंदी चित्रपट आणि मालिकांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[जॉन यंग]], नासाचे अंतराळवीर आणि चंद्रावर पाऊल ठेवणारे नववे व्यक्ती.<ref>{{cite web | title = अंतराळवीर जॉन यंग माहिती | url = https://www.nasa.gov/ | publisher = नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[मोहिंदर अमरनाथ]], भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे माजी खेळाडू आणि प्रशिक्षक.<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: मोहिंदर अमरनाथ | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[राजीव कपूर]], भारतीय हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि निर्माता.<ref>{{cite book | title = भारतीय सिनेमाचा कोश | publisher = नॅशनल फिल्म आर्काइव्ह ऑफ इंडिया}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ३६६|३६६]]- [[पोप लायबेरियस]]. * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[सर्वमित्र सिकरी]], भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश. * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[वासुदेव पाळंदे]], दिग्दर्शक व संघटक. * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[श्रीपाद रघुनाथ जोशी]], - शब्दकोशकार, अनुवादक. == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||september/24}} [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर २३]] - सप्टेंबर २४ - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर २६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] mcwrxsmwywhe7r4c24gnrlmhs5du8ns 2711397 2711396 2026-09-23T01:31:35Z अभय नातू 206 /* मृत्यू */ 2711397 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२४|२६७|२६८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === सातवे शतक === * [[इ.स. ६२२|६२२]] - [[मोहम्मद पैगंबर]] यांनी [[मक्का|मक्केहून]] [[मदिना]]ची [[हिजरत]] पूर्ण केली.<ref>{{cite web | title = हिजरत इतिहास आणि महत्त्व | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === नववे शतक === * [[इ.स. ८६२|८६२]] - नोव्हगोरोड येथे स्लाव्हिक राज्याची स्थापना झाली, ज्याला आधुनिक [[रशिया]] आणि [[बेलारूस]]चा ऐतिहासिक पाया मानला जातो.<ref>{{cite book | title = पूर्व युरोपाचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = मॉस्को युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === दहावे शतक === * [[इ.स. ९६७|९६७]] - [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांचे]] सम्राट [[कृष्ण तिसरा]] यांच्या प्रशासकीय व सैनिकी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे टप्पे पूर्ण झाले.<ref>{{cite book | title = राष्ट्रकूट साम्राज्य आणि त्यांचा इतिहास | author = अ. स. अल्तेकर | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[चीन]] आणि [[जपान]]मधील खगोलशास्त्रज्ञांनी आकाशात सुपरनोव्हाच्या स्फोटाची नोंद केली, ज्यातून पुढे क्रॅब नेब्युलाची निर्मिती झाली.<ref>{{cite web | title = मध्ययुगीन खगोलशास्त्र नोंदी | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === बारावे शतक === * [[इ.स. ११८०|११८०]] - [[अ‍ॅलेक्सियस दुसरा कोम्नेनोस]] अवघ्या ११ व्या वर्षी [[बायझंटाईन साम्राज्य|बायझंटाईन साम्राज्याचा]] सम्राट बनला.<ref>{{cite book | title = बायझंटाईन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२२७|१२२७]] - [[चंगीझ खान]] याच्या मृत्यूनंतर मंगोल साम्राज्याचे त्याच्या पुत्रांमध्ये प्रशासकीय वाटप करण्यात आले.<ref>{{cite book | title = मंगोल साम्राज्य आणि आशियाचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३६४|१३६४]] - [[पोलंड]]मधील [[कॅजिमिर तिसरा]] याने क्राकोव्ह विद्यापीठाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = युरोपातील प्राचीन विद्यापीठे | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९३|१४९३]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या दुसऱ्या सागरी मोहिमेसाठी [[स्पेन]]मधील कॅडीझ बंदरावरून रवाना झाला.<ref>{{cite book | title = जागतिक शोधांचा इतिहास | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[स्पेन]]चा शोधक हर्नांडो दे सोतो याने मिसिसिपी नदीच्या परिसरात प्रवास करून तिचे भौगोलिक नकाशे तयार केले.<ref>{{cite book | title = अमेरिका खंडाचा शोध आणि इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[नेदरलँड्स]]ने [[न्यू ॲम्स्टरडॅम]] (आत्ताचे [[न्यू यॉर्क]]) [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = न्यू यॉर्क शहराचा इतिहास | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचा दुसरा राज्याभिषेक (तांत्रिक पद्धतीनुसार) [[रायगड]] येथे पार पडला.<ref>{{cite book | title = श्री छत्रपती शिवराय | author = ब. मो. पुरंदरे | publisher = राजहंस प्रकाशन}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] काँग्रेसने फेडरल ज्युडिशियरी ॲक्ट संमत करून सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय इतिहास | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४१|१८४१]] - [[ब्रुनेई]]ने [[सारावाक]] [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = सारावाकचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[जे गूल्ड]] आणि [[जेम्स फिस्क]]ने संगनमत करून रचलेला [[सोने|सोन्याचा]] बाजार हस्तगत करण्याचा कट उधळून लावण्यासाठी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] राष्ट्राध्यक्ष [[युलिसिस एस. ग्रँट]]ने सरकारी तिजोरीतून सोने विकण्याचा हुकूम दिला; ज्यामुळे सोन्याचा भाव कोसळला.<ref>{{cite web | title = १८६९ चा ब्लॅक फ्रायडे | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[महात्मा फुले|महात्मा महात्मा जोतिराव फुले]] यांनी [[पुणे]] येथे [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाची]] स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सत्यशोधक समाज आणि महात्मा फुले | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19125/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[मोर्मोन]] चर्चने [[बहुपत्नीत्त्व|बहुपत्नीत्वाची]] प्रथा अमान्य केली.<ref>{{cite web | title = मोर्मोन चर्चचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[एडमंड बार्टन]]ने राजीनामा दिल्यावर [[आल्फ्रेड डीकिन]] [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या पंतप्रधानपदी रुजू झाले.<ref>{{cite web | title = ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान: आल्फ्रेड डीकिन | url = https://www.naa.gov.au/ | publisher = नॅशनल आर्काइव्ह्ज ऑफ ऑस्ट्रेलिया}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[महात्मा गांधी]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्यात [[पुणे करार|पुणे करारावर]] स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.<ref>{{cite web | title = ऐतिहासिक पुणे करार | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/22105/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[हॉन्डा मोटर कंपनी]]ची जपानमध्ये स्थापना झाली.<ref>{{cite web | title = हॉन्डा कंपनीचा इतिहास | url = https://global.honda/ | publisher = हॉन्डा ग्लोबल}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[न्यू इंग्लंड]] आणि कॅनडात लागलेल्या वणव्यांनी त्या भागातील आकाश झाकोळून टाकले; काही दिवस सूर्यप्रकाश जमिनीवर पोहोचू शकला नाही.<ref>{{cite web | title = कॅनडातील प्रचंड वणवा १९५० | url = https://www.weather.gov/ | publisher = नॅशनल वेदर सर्व्हिस}}</ref> * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[वर्णभेद|वर्णभेदाचा]] पुरस्कार करणाऱ्या जमावाविरुद्ध [[लिटल रॉक, आर्कान्सा]] येथे [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन]] तैनात करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = लिटल रॉक नागरी हक्क आंदोलन | url = https://www.eisenhowerlibrary.gov/ | publisher = आयझेनहावर प्रेसिडेन्शियल लायब्ररी}}</ref> * [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] [[मिसिसिपी विद्यापीठ|मिसिसिपी विद्यापीठाला]] कृष्णवर्णीय विद्यार्थी [[जेम्स मेरेडिथ]]ला दाखल करून घेण्याचा आदेश दिला.<ref>{{cite web | title = जेम्स मेरेडिथ आणि नागरी हक्क संघर्ष | url = https://www.archives.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[गिनी-बिसाऊ]]ने [[पोर्तुगाल]]पासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली.<ref>{{cite web | title = गिनी-बिसाऊ स्वातंत्र्य इतिहास | url = https://www.un.org/ | publisher = संयुक्त राष्ट्रे}}</ref> * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[मृत्युंजय]] या कादंबरीसाठी [[शिवाजी सावंत]] यांना [[भारतीय ज्ञानपीठ]] संस्थेतर्फे [[मूर्तिदेवी पुरस्कार]] जाहीर झाला.<ref>{{cite web | title = मूर्तिदेवी पुरस्कार विजेते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/15820/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[हरिकेन रिटा]] हे चक्रीवादळ [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेक्सास]] राज्याच्या [[बोमॉँट, टेक्सास|बोमॉँट]] शहराजवळ किनाऱ्यावर आले.<ref>{{cite web | title = रिटा चक्रीवादळ अहवाल | url = https://www.nhc.noaa.gov/ | publisher = नॅशनल हरिकेन सेंटर}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ च्या विश्वचषक]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[महेंद्रसिंह धोणी]]च्या नेतृत्वाखालील भारतीय क्रिकेट संघाने पाकिस्तानचा पराभव करून जेतेपद मिळवले.<ref>{{cite web | title = २००७ टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना | url = https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286826/india-vs-pakistan-final-287879/full-scorecard | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०इ.स. २०१३]] - [[पाकिस्तान]]च्या [[बलूचिस्तान]] प्रांतात ७.७ तीव्रतेचा भूकंप होऊन ३७० पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = बलूचिस्तान भूकंप २०१३ | url = https://earthquake.usgs.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे}}</ref> * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[सौदी अरेबिया]]च्या [[मक्का]] शहरात [[हज]] दरम्यान झालेल्या चेंगराचेंगरीत ७०० हून अधिक भाविकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = मक्का चेंगराचेंगरी बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५|१५]] - [[व्हिटेलियस, रोमन सम्राट|व्हिटेलियस]], रोमन सम्राट.<ref>{{cite web | title = व्हिटेलियस - रोमन सम्राट | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १५५१|१५५१]] - [[दासोपंत]], [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[दत्तात्रेय|दत्त संप्रदायातील]] [[संत]] आणि कवी.<ref>{{cite web | title = संत दासोपंत यांचे चरित्र व वाङ्मय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19825/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १५८३|१५८३]] - [[अल्ब्रेख्त फोन वॉलेनस्टाइन]], [[बोहेमिया]]चा लष्करी कमांडर आणि राजकीय नेता.<ref>{{cite book | title = युरोपातील तिसावधी युद्धाचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १७५५|१७५५]] - [[जॉन मार्शल]], [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे]] चौथे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = सरन्यायाधीश जॉन मार्शल | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[डॉ. ॲलन ओल्डफादर ओमन]], अमेरिकन वैद्यकशास्त्रज्ञ आणि संशोधक.<ref>{{cite book | title = वैद्यकशास्त्रातील ऐतिहासिक शोध | publisher = जॉन्स हॉपकिन्स युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[ॲडम्स बेक]], [[कॅनडा]]तील उद्योगपती आणि सार्वजनिक जलविद्युत प्रकल्पाचे प्रणेते.<ref>{{cite web | title = कॅनडाचा औद्योगिक इतिहास | url = https://www.thecanadianencyclopedia.ca/ | publisher = द कॅनेडियन एन्सायक्लोपीडिया}}</ref> * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[इस्मत इनोनू]], [[तुर्कस्तान|तुर्कस्तानचे]] दुसरे राष्ट्राध्यक्ष आणि पंतप्रधान.<ref>{{cite web | title = इस्मत इनोनू चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८९६|१८९६]] - [[एफ. स्कॉट फित्झजerald|एफ. स्कॉट फित्झगेराल्ड]], अमेरिकन कादंबरीकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = आधुनिक अमेरिकन साहित्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[रुहोल्ला खोमेनी]], [[इराण]]चे सर्वोच्च धार्मिक व राजकीय नेते.<ref>{{cite web | title = आयतॉल्ला खोमेनी चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[होवार्ड ह्युस]], अमेरिकन उद्योगपती, वैमानिक आणि चित्रपट निर्माता.<ref>{{cite book | title = विमानन क्षेत्रातील इतिहास | publisher = स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूशन}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[प्रभाकर शंकर मुजुमदार]], भारतीय चित्रपट कलावंत, अभिनेते आणि दिग्दर्शक.<ref>{{cite book | title = मराठी चित्रपटसृष्टीचा इतिहास | author = वि. आ. बुवा | publisher = सुरस ग्रंथमाला}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[स.गं. मालशे]], मराठीतील नामवंत संशोधक, समीक्षक आणि संपादक.<ref>{{cite web | title = डॉ. स. गं. मालशे यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/32140/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[रामानंद सागर]], भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन निर्माते व दिग्दर्शक.<ref>{{cite web | title = हिंदी चित्रपट आणि मालिकांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[जॉन यंग]], नासाचे अंतराळवीर आणि चंद्रावर पाऊल ठेवणारे नववे व्यक्ती.<ref>{{cite web | title = अंतराळवीर जॉन यंग माहिती | url = https://www.nasa.gov/ | publisher = नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[मोहिंदर अमरनाथ]], भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे माजी खेळाडू आणि प्रशिक्षक.<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: मोहिंदर अमरनाथ | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[राजीव कपूर]], भारतीय हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि निर्माता.<ref>{{cite book | title = भारतीय सिनेमाचा कोश | publisher = नॅशनल फिल्म आर्काइव्ह ऑफ इंडिया}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ३६६|३६६]] - [[पोप लायबेरियस]], कॅथोलिक चर्चचे ३६ वे पोप.<ref>{{cite web | title = पोप लायबेरियस | url = https://www.newadvent.org/cathen/09222a.htm | publisher = न्यू ॲडव्हेंट कॅथोलिक ज्ञानकोश}}</ref> * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[हर्मन ऑफ रायचेनाऊ]], मध्ययुगीन जर्मन संगीतकार, गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन युरोपातील शास्त्रज्ञ | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. ११४३|११४३]] - [[इन्नोसंट दुसरा|पोप इन्नोसंट दुसरा]], रोमचे पोप.<ref>{{cite web | title = पोप इन्नोसंट दुसरा चरित्र | url = https://www.vatican.va/ | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १४३५|१४३५]] - [[इसाबेल ऑफ बाव्हेरिया]], फ्रान्सची राणी.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन फ्रान्सचा इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[पॅरासेल्सस]], स्विस-जर्मन चिकित्सक, वनस्पतिशास्त्रज्ञ आणि रसायनशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web | title = आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १५७२|१५७२]] - [[तुपाक अमारू पहिला]], इंका साम्राज्याचा शेवटचा देशी राज्यकर्ता.<ref>{{cite book | title = दक्षिण अमेरिकेतील इंका साम्राज्य | publisher = नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी}}</ref> * [[इ.स. १६२१|१६२१]] - [[जॅन पीटरझून स्वीलिंक]], डच संगीतकार आणि वादक.<ref>{{cite book | title = युरोपातील अभिजात संगीताचा इतिहास | publisher = रॉयल्स म्युझिक अकादमी}}</ref> * [[इ.स. १७४२|१७४२]] - [[रुई गोमेझ दा सिल्व्हा]], पोर्तुगीज राजकारणी आणि मुत्सद्दी.<ref>{{cite book | title = पोर्तुगीज साम्राज्याचा इतिहास | publisher = लिस्बन युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८४८|१८४८]] - [[ब्राण्वेल ब्रॉन्टी]], ब्रिटिश चित्रकार आणि कवी.<ref>{{cite book | title = इंग्रजी साहित्याचा इतिहास | publisher = म्यॅकमिलन पब्लिशर्स}}</ref> * [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[नीलस रायबर्ग फिन्सेन]], नोबेल पारितोषिक विजेते डॅनिश वैद्यकशास्त्रज्ञ व संशोधक.<ref>{{cite web | title = नोबेल विजेते नीलस फिन्सेन | url = https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1903/finsen/biographical/ | publisher = नोबेल फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[कार्ल लाईबल]], ऑस्ट्रियन राजकारणी आणि समाजसेवक.<ref>{{cite book | title = युरोपातील सामाजिक आंदोलने | publisher = व्हिएन्ना युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[सर्वमित्र सिकरी|सर्व मित्र सिकरी]], भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे १३ वे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = भारताचे माजी सरन्यायाधीश | url = https://www.sci.gov.in/ | publisher = सर्वोच्च न्यायालय, भारत}}</ref> * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[वासुदेव पाळंदे]], मराठी रंगभूमीवरील ख्यातनाम नाट्य दिग्दर्शक, अभिनेते आणि संघटक.<ref>{{cite web | title = मराठी रंगभूमीचा इतिहास आणि दिग्दर्शक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28410/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[श्रीपाद रघुनाथ जोशी]], प्रसिद्ध मराठी शब्दकोशकार, भाषांतरकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = श्रीपाद रघुनाथ जोशी यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/34120/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[उदाजीराव गायकवाड]], वडोदरा राजघराण्यातील सदस्य आणि सामाजिक कार्यकर्ते.<ref>{{cite book | title = गायकवाड घराण्याचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||september/24}} [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर २३]] - सप्टेंबर २४ - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर २६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 254c2f5nygiuyt6m8xdyr3pt51bxya3 2711398 2711397 2026-09-23T01:32:21Z अभय नातू 206 /* मृत्यू */ 2711398 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२४|२६७|२६८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === सातवे शतक === * [[इ.स. ६२२|६२२]] - [[मोहम्मद पैगंबर]] यांनी [[मक्का|मक्केहून]] [[मदिना]]ची [[हिजरत]] पूर्ण केली.<ref>{{cite web | title = हिजरत इतिहास आणि महत्त्व | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === नववे शतक === * [[इ.स. ८६२|८६२]] - नोव्हगोरोड येथे स्लाव्हिक राज्याची स्थापना झाली, ज्याला आधुनिक [[रशिया]] आणि [[बेलारूस]]चा ऐतिहासिक पाया मानला जातो.<ref>{{cite book | title = पूर्व युरोपाचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = मॉस्को युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === दहावे शतक === * [[इ.स. ९६७|९६७]] - [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांचे]] सम्राट [[कृष्ण तिसरा]] यांच्या प्रशासकीय व सैनिकी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे टप्पे पूर्ण झाले.<ref>{{cite book | title = राष्ट्रकूट साम्राज्य आणि त्यांचा इतिहास | author = अ. स. अल्तेकर | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[चीन]] आणि [[जपान]]मधील खगोलशास्त्रज्ञांनी आकाशात सुपरनोव्हाच्या स्फोटाची नोंद केली, ज्यातून पुढे क्रॅब नेब्युलाची निर्मिती झाली.<ref>{{cite web | title = मध्ययुगीन खगोलशास्त्र नोंदी | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === बारावे शतक === * [[इ.स. ११८०|११८०]] - [[अ‍ॅलेक्सियस दुसरा कोम्नेनोस]] अवघ्या ११ व्या वर्षी [[बायझंटाईन साम्राज्य|बायझंटाईन साम्राज्याचा]] सम्राट बनला.<ref>{{cite book | title = बायझंटाईन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२२७|१२२७]] - [[चंगीझ खान]] याच्या मृत्यूनंतर मंगोल साम्राज्याचे त्याच्या पुत्रांमध्ये प्रशासकीय वाटप करण्यात आले.<ref>{{cite book | title = मंगोल साम्राज्य आणि आशियाचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३६४|१३६४]] - [[पोलंड]]मधील [[कॅजिमिर तिसरा]] याने क्राकोव्ह विद्यापीठाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = युरोपातील प्राचीन विद्यापीठे | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९३|१४९३]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या दुसऱ्या सागरी मोहिमेसाठी [[स्पेन]]मधील कॅडीझ बंदरावरून रवाना झाला.<ref>{{cite book | title = जागतिक शोधांचा इतिहास | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[स्पेन]]चा शोधक हर्नांडो दे सोतो याने मिसिसिपी नदीच्या परिसरात प्रवास करून तिचे भौगोलिक नकाशे तयार केले.<ref>{{cite book | title = अमेरिका खंडाचा शोध आणि इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[नेदरलँड्स]]ने [[न्यू ॲम्स्टरडॅम]] (आत्ताचे [[न्यू यॉर्क]]) [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = न्यू यॉर्क शहराचा इतिहास | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचा दुसरा राज्याभिषेक (तांत्रिक पद्धतीनुसार) [[रायगड]] येथे पार पडला.<ref>{{cite book | title = श्री छत्रपती शिवराय | author = ब. मो. पुरंदरे | publisher = राजहंस प्रकाशन}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] काँग्रेसने फेडरल ज्युडिशियरी ॲक्ट संमत करून सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय इतिहास | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४१|१८४१]] - [[ब्रुनेई]]ने [[सारावाक]] [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = सारावाकचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[जे गूल्ड]] आणि [[जेम्स फिस्क]]ने संगनमत करून रचलेला [[सोने|सोन्याचा]] बाजार हस्तगत करण्याचा कट उधळून लावण्यासाठी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] राष्ट्राध्यक्ष [[युलिसिस एस. ग्रँट]]ने सरकारी तिजोरीतून सोने विकण्याचा हुकूम दिला; ज्यामुळे सोन्याचा भाव कोसळला.<ref>{{cite web | title = १८६९ चा ब्लॅक फ्रायडे | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[महात्मा फुले|महात्मा महात्मा जोतिराव फुले]] यांनी [[पुणे]] येथे [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाची]] स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सत्यशोधक समाज आणि महात्मा फुले | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19125/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[मोर्मोन]] चर्चने [[बहुपत्नीत्त्व|बहुपत्नीत्वाची]] प्रथा अमान्य केली.<ref>{{cite web | title = मोर्मोन चर्चचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[एडमंड बार्टन]]ने राजीनामा दिल्यावर [[आल्फ्रेड डीकिन]] [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या पंतप्रधानपदी रुजू झाले.<ref>{{cite web | title = ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान: आल्फ्रेड डीकिन | url = https://www.naa.gov.au/ | publisher = नॅशनल आर्काइव्ह्ज ऑफ ऑस्ट्रेलिया}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[महात्मा गांधी]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्यात [[पुणे करार|पुणे करारावर]] स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.<ref>{{cite web | title = ऐतिहासिक पुणे करार | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/22105/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[हॉन्डा मोटर कंपनी]]ची जपानमध्ये स्थापना झाली.<ref>{{cite web | title = हॉन्डा कंपनीचा इतिहास | url = https://global.honda/ | publisher = हॉन्डा ग्लोबल}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[न्यू इंग्लंड]] आणि कॅनडात लागलेल्या वणव्यांनी त्या भागातील आकाश झाकोळून टाकले; काही दिवस सूर्यप्रकाश जमिनीवर पोहोचू शकला नाही.<ref>{{cite web | title = कॅनडातील प्रचंड वणवा १९५० | url = https://www.weather.gov/ | publisher = नॅशनल वेदर सर्व्हिस}}</ref> * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[वर्णभेद|वर्णभेदाचा]] पुरस्कार करणाऱ्या जमावाविरुद्ध [[लिटल रॉक, आर्कान्सा]] येथे [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन]] तैनात करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = लिटल रॉक नागरी हक्क आंदोलन | url = https://www.eisenhowerlibrary.gov/ | publisher = आयझेनहावर प्रेसिडेन्शियल लायब्ररी}}</ref> * [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] [[मिसिसिपी विद्यापीठ|मिसिसिपी विद्यापीठाला]] कृष्णवर्णीय विद्यार्थी [[जेम्स मेरेडिथ]]ला दाखल करून घेण्याचा आदेश दिला.<ref>{{cite web | title = जेम्स मेरेडिथ आणि नागरी हक्क संघर्ष | url = https://www.archives.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[गिनी-बिसाऊ]]ने [[पोर्तुगाल]]पासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली.<ref>{{cite web | title = गिनी-बिसाऊ स्वातंत्र्य इतिहास | url = https://www.un.org/ | publisher = संयुक्त राष्ट्रे}}</ref> * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[मृत्युंजय]] या कादंबरीसाठी [[शिवाजी सावंत]] यांना [[भारतीय ज्ञानपीठ]] संस्थेतर्फे [[मूर्तिदेवी पुरस्कार]] जाहीर झाला.<ref>{{cite web | title = मूर्तिदेवी पुरस्कार विजेते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/15820/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[हरिकेन रिटा]] हे चक्रीवादळ [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेक्सास]] राज्याच्या [[बोमॉँट, टेक्सास|बोमॉँट]] शहराजवळ किनाऱ्यावर आले.<ref>{{cite web | title = रिटा चक्रीवादळ अहवाल | url = https://www.nhc.noaa.gov/ | publisher = नॅशनल हरिकेन सेंटर}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ च्या विश्वचषक]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[महेंद्रसिंह धोणी]]च्या नेतृत्वाखालील भारतीय क्रिकेट संघाने पाकिस्तानचा पराभव करून जेतेपद मिळवले.<ref>{{cite web | title = २००७ टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना | url = https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286826/india-vs-pakistan-final-287879/full-scorecard | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०इ.स. २०१३]] - [[पाकिस्तान]]च्या [[बलूचिस्तान]] प्रांतात ७.७ तीव्रतेचा भूकंप होऊन ३७० पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = बलूचिस्तान भूकंप २०१३ | url = https://earthquake.usgs.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे}}</ref> * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[सौदी अरेबिया]]च्या [[मक्का]] शहरात [[हज]] दरम्यान झालेल्या चेंगराचेंगरीत ७०० हून अधिक भाविकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = मक्का चेंगराचेंगरी बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५|१५]] - [[व्हिटेलियस, रोमन सम्राट|व्हिटेलियस]], रोमन सम्राट.<ref>{{cite web | title = व्हिटेलियस - रोमन सम्राट | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १५५१|१५५१]] - [[दासोपंत]], [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[दत्तात्रेय|दत्त संप्रदायातील]] [[संत]] आणि कवी.<ref>{{cite web | title = संत दासोपंत यांचे चरित्र व वाङ्मय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19825/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १५८३|१५८३]] - [[अल्ब्रेख्त फोन वॉलेनस्टाइन]], [[बोहेमिया]]चा लष्करी कमांडर आणि राजकीय नेता.<ref>{{cite book | title = युरोपातील तिसावधी युद्धाचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १७५५|१७५५]] - [[जॉन मार्शल]], [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे]] चौथे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = सरन्यायाधीश जॉन मार्शल | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[डॉ. ॲलन ओल्डफादर ओमन]], अमेरिकन वैद्यकशास्त्रज्ञ आणि संशोधक.<ref>{{cite book | title = वैद्यकशास्त्रातील ऐतिहासिक शोध | publisher = जॉन्स हॉपकिन्स युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[ॲडम्स बेक]], [[कॅनडा]]तील उद्योगपती आणि सार्वजनिक जलविद्युत प्रकल्पाचे प्रणेते.<ref>{{cite web | title = कॅनडाचा औद्योगिक इतिहास | url = https://www.thecanadianencyclopedia.ca/ | publisher = द कॅनेडियन एन्सायक्लोपीडिया}}</ref> * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[इस्मत इनोनू]], [[तुर्कस्तान|तुर्कस्तानचे]] दुसरे राष्ट्राध्यक्ष आणि पंतप्रधान.<ref>{{cite web | title = इस्मत इनोनू चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८९६|१८९६]] - [[एफ. स्कॉट फित्झजerald|एफ. स्कॉट फित्झगेराल्ड]], अमेरिकन कादंबरीकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = आधुनिक अमेरिकन साहित्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[रुहोल्ला खोमेनी]], [[इराण]]चे सर्वोच्च धार्मिक व राजकीय नेते.<ref>{{cite web | title = आयतॉल्ला खोमेनी चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[होवार्ड ह्युस]], अमेरिकन उद्योगपती, वैमानिक आणि चित्रपट निर्माता.<ref>{{cite book | title = विमानन क्षेत्रातील इतिहास | publisher = स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूशन}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[प्रभाकर शंकर मुजुमदार]], भारतीय चित्रपट कलावंत, अभिनेते आणि दिग्दर्शक.<ref>{{cite book | title = मराठी चित्रपटसृष्टीचा इतिहास | author = वि. आ. बुवा | publisher = सुरस ग्रंथमाला}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[स.गं. मालशे]], मराठीतील नामवंत संशोधक, समीक्षक आणि संपादक.<ref>{{cite web | title = डॉ. स. गं. मालशे यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/32140/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[रामानंद सागर]], भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन निर्माते व दिग्दर्शक.<ref>{{cite web | title = हिंदी चित्रपट आणि मालिकांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[जॉन यंग]], नासाचे अंतराळवीर आणि चंद्रावर पाऊल ठेवणारे नववे व्यक्ती.<ref>{{cite web | title = अंतराळवीर जॉन यंग माहिती | url = https://www.nasa.gov/ | publisher = नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[मोहिंदर अमरनाथ]], भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे माजी खेळाडू आणि प्रशिक्षक.<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: मोहिंदर अमरनाथ | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[राजीव कपूर]], भारतीय हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि निर्माता.<ref>{{cite book | title = भारतीय सिनेमाचा कोश | publisher = नॅशनल फिल्म आर्काइव्ह ऑफ इंडिया}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ३६६|३६६]] - [[पोप लायबेरियस]], कॅथोलिक चर्चचे ३६ वे पोप.<ref>{{cite web | title = पोप लायबेरियस | url = https://www.newadvent.org/cathen/09222a.htm | publisher = न्यू ॲडव्हेंट कॅथोलिक ज्ञानकोश}}</ref> * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[हर्मन ऑफ रायचेनाऊ]], मध्ययुगीन जर्मन संगीतकार, गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन युरोपातील शास्त्रज्ञ | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. ११४३|११४३]] - [[पोप इनोसंट दुसरा]].<ref>{{cite web | title = पोप इन्नोसंट दुसरा चरित्र | url = https://www.vatican.va/ | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १४३५|१४३५]] - [[इसाबेल ऑफ बाव्हेरिया]], फ्रान्सची राणी.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन फ्रान्सचा इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[पॅरासेल्सस]], स्विस-जर्मन चिकित्सक, वनस्पतिशास्त्रज्ञ आणि रसायनशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web | title = आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १५७२|१५७२]] - [[तुपाक अमारू पहिला]], इंका साम्राज्याचा शेवटचा देशी राज्यकर्ता.<ref>{{cite book | title = दक्षिण अमेरिकेतील इंका साम्राज्य | publisher = नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी}}</ref> * [[इ.स. १६२१|१६२१]] - [[जॅन पीटरझून स्वीलिंक]], डच संगीतकार आणि वादक.<ref>{{cite book | title = युरोपातील अभिजात संगीताचा इतिहास | publisher = रॉयल्स म्युझिक अकादमी}}</ref> * [[इ.स. १७४२|१७४२]] - [[रुई गोमेझ दा सिल्व्हा]], पोर्तुगीज राजकारणी आणि मुत्सद्दी.<ref>{{cite book | title = पोर्तुगीज साम्राज्याचा इतिहास | publisher = लिस्बन युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८४८|१८४८]] - [[ब्रॅनवेल ब्रॉन्टी]], ब्रिटिश चित्रकार आणि कवी.<ref>{{cite book | title = इंग्रजी साहित्याचा इतिहास | publisher = म्यॅकमिलन पब्लिशर्स}}</ref> * [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[नील्स रायबर्ग फिन्सेन]], नोबेल पारितोषिक विजेते डॅनिश वैद्यकशास्त्रज्ञ व संशोधक.<ref>{{cite web | title = नोबेल विजेते नीलस फिन्सेन | url = https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1903/finsen/biographical/ | publisher = नोबेल फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[कार्ल लाईबल]], ऑस्ट्रियन राजकारणी आणि समाजसेवक.<ref>{{cite book | title = युरोपातील सामाजिक आंदोलने | publisher = व्हिएन्ना युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[सर्वमित्र सिकरी|सर्व मित्र सिकरी]], भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे १३ वे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = भारताचे माजी सरन्यायाधीश | url = https://www.sci.gov.in/ | publisher = सर्वोच्च न्यायालय, भारत}}</ref> * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[वासुदेव पाळंदे]], मराठी रंगभूमीवरील ख्यातनाम नाट्य दिग्दर्शक, अभिनेते आणि संघटक.<ref>{{cite web | title = मराठी रंगभूमीचा इतिहास आणि दिग्दर्शक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28410/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[श्रीपाद रघुनाथ जोशी]], प्रसिद्ध मराठी शब्दकोशकार, भाषांतरकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = श्रीपाद रघुनाथ जोशी यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/34120/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[उदाजीराव गायकवाड]], वडोदरा राजघराण्यातील सदस्य आणि सामाजिक कार्यकर्ते.<ref>{{cite book | title = गायकवाड घराण्याचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||september/24}} [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर २३]] - सप्टेंबर २४ - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर २६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] f3i0s4x0rzo32cfp00rngotte7u0phk 2711399 2711398 2026-09-23T01:33:03Z अभय नातू 206 /* मृत्यू */ 2711399 wikitext text/x-wiki {{सप्टेंबर दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|सप्टेंबर|२४|२६७|२६८}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === सातवे शतक === * [[इ.स. ६२२|६२२]] - [[मोहम्मद पैगंबर]] यांनी [[मक्का|मक्केहून]] [[मदिना]]ची [[हिजरत]] पूर्ण केली.<ref>{{cite web | title = हिजरत इतिहास आणि महत्त्व | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === नववे शतक === * [[इ.स. ८६२|८६२]] - नोव्हगोरोड येथे स्लाव्हिक राज्याची स्थापना झाली, ज्याला आधुनिक [[रशिया]] आणि [[बेलारूस]]चा ऐतिहासिक पाया मानला जातो.<ref>{{cite book | title = पूर्व युरोपाचा मध्ययुगीन इतिहास | publisher = मॉस्को युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === दहावे शतक === * [[इ.स. ९६७|९६७]] - [[दक्षिण भारत|दक्षिण भारतातील]] [[राष्ट्रकूट साम्राज्य|राष्ट्रकुटांचे]] सम्राट [[कृष्ण तिसरा]] यांच्या प्रशासकीय व सैनिकी कारकिर्दीतील महत्त्वाचे टप्पे पूर्ण झाले.<ref>{{cite book | title = राष्ट्रकूट साम्राज्य आणि त्यांचा इतिहास | author = अ. स. अल्तेकर | publisher = भांडारकर प्राच्यविद्या संशोधन मंदिर}}</ref> === अकरावे शतक === * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[चीन]] आणि [[जपान]]मधील खगोलशास्त्रज्ञांनी आकाशात सुपरनोव्हाच्या स्फोटाची नोंद केली, ज्यातून पुढे क्रॅब नेब्युलाची निर्मिती झाली.<ref>{{cite web | title = मध्ययुगीन खगोलशास्त्र नोंदी | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === बारावे शतक === * [[इ.स. ११८०|११८०]] - [[अ‍ॅलेक्सियस दुसरा कोम्नेनोस]] अवघ्या ११ व्या वर्षी [[बायझंटाईन साम्राज्य|बायझंटाईन साम्राज्याचा]] सम्राट बनला.<ref>{{cite book | title = बायझंटाईन साम्राज्याचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२२७|१२२७]] - [[चंगीझ खान]] याच्या मृत्यूनंतर मंगोल साम्राज्याचे त्याच्या पुत्रांमध्ये प्रशासकीय वाटप करण्यात आले.<ref>{{cite book | title = मंगोल साम्राज्य आणि आशियाचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३६४|१३६४]] - [[पोलंड]]मधील [[कॅजिमिर तिसरा]] याने क्राकोव्ह विद्यापीठाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = युरोपातील प्राचीन विद्यापीठे | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४९३|१४९३]] - [[क्रिस्टोफर कोलंबस]] आपल्या दुसऱ्या सागरी मोहिमेसाठी [[स्पेन]]मधील कॅडीझ बंदरावरून रवाना झाला.<ref>{{cite book | title = जागतिक शोधांचा इतिहास | publisher = नॅशनल बुक ट्रस्ट}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[स्पेन]]चा शोधक हर्नांडो दे सोतो याने मिसिसिपी नदीच्या परिसरात प्रवास करून तिचे भौगोलिक नकाशे तयार केले.<ref>{{cite book | title = अमेरिका खंडाचा शोध आणि इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६४|१६६४]] - [[नेदरलँड्स]]ने [[न्यू ॲम्स्टरडॅम]] (आत्ताचे [[न्यू यॉर्क]]) [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = न्यू यॉर्क शहराचा इतिहास | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] यांचा दुसरा राज्याभिषेक (तांत्रिक पद्धतीनुसार) [[रायगड]] येथे पार पडला.<ref>{{cite book | title = श्री छत्रपती शिवराय | author = ब. मो. पुरंदरे | publisher = राजहंस प्रकाशन}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] काँग्रेसने फेडरल ज्युडिशियरी ॲक्ट संमत करून सर्वोच्च न्यायालयाची स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय इतिहास | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४१|१८४१]] - [[ब्रुनेई]]ने [[सारावाक]] [[इंग्लंड]]च्या हवाली केले.<ref>{{cite web | title = सारावाकचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८६९|१८६९]] - [[जे गूल्ड]] आणि [[जेम्स फिस्क]]ने संगनमत करून रचलेला [[सोने|सोन्याचा]] बाजार हस्तगत करण्याचा कट उधळून लावण्यासाठी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] राष्ट्राध्यक्ष [[युलिसिस एस. ग्रँट]]ने सरकारी तिजोरीतून सोने विकण्याचा हुकूम दिला; ज्यामुळे सोन्याचा भाव कोसळला.<ref>{{cite web | title = १८६९ चा ब्लॅक फ्रायडे | url = https://www.history.com/ | publisher = हिस्टरी चॅनेल}}</ref> * [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[महात्मा फुले|महात्मा महात्मा जोतिराव फुले]] यांनी [[पुणे]] येथे [[सत्यशोधक समाज|सत्यशोधक समाजाची]] स्थापना केली.<ref>{{cite web | title = सत्यशोधक समाज आणि महात्मा फुले | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19125/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १८९०|१८९०]] - [[मोर्मोन]] चर्चने [[बहुपत्नीत्त्व|बहुपत्नीत्वाची]] प्रथा अमान्य केली.<ref>{{cite web | title = मोर्मोन चर्चचा इतिहास | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०३|१९०३]] - [[एडमंड बार्टन]]ने राजीनामा दिल्यावर [[आल्फ्रेड डीकिन]] [[ऑस्ट्रेलिया]]च्या पंतप्रधानपदी रुजू झाले.<ref>{{cite web | title = ऑस्ट्रेलियाचे पंतप्रधान: आल्फ्रेड डीकिन | url = https://www.naa.gov.au/ | publisher = नॅशनल आर्काइव्ह्ज ऑफ ऑस्ट्रेलिया}}</ref> * [[इ.स. १९३२|१९३२]] - [[महात्मा गांधी]] आणि [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्यात [[पुणे करार|पुणे करारावर]] स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या.<ref>{{cite web | title = ऐतिहासिक पुणे करार | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/22105/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[हॉन्डा मोटर कंपनी]]ची जपानमध्ये स्थापना झाली.<ref>{{cite web | title = हॉन्डा कंपनीचा इतिहास | url = https://global.honda/ | publisher = हॉन्डा ग्लोबल}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[न्यू इंग्लंड]] आणि कॅनडात लागलेल्या वणव्यांनी त्या भागातील आकाश झाकोळून टाकले; काही दिवस सूर्यप्रकाश जमिनीवर पोहोचू शकला नाही.<ref>{{cite web | title = कॅनडातील प्रचंड वणवा १९५० | url = https://www.weather.gov/ | publisher = नॅशनल वेदर सर्व्हिस}}</ref> * [[इ.स. १९५७|१९५७]] - [[वर्णभेद|वर्णभेदाचा]] पुरस्कार करणाऱ्या जमावाविरुद्ध [[लिटल रॉक, आर्कान्सा]] येथे [[१०१वी एरबॉर्न डिव्हिजन]] तैनात करण्यात आली.<ref>{{cite web | title = लिटल रॉक नागरी हक्क आंदोलन | url = https://www.eisenhowerlibrary.gov/ | publisher = आयझेनहावर प्रेसिडेन्शियल लायब्ररी}}</ref> * [[इ.स. १९६२|१९६२]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] [[मिसिसिपी विद्यापीठ|मिसिसिपी विद्यापीठाला]] कृष्णवर्णीय विद्यार्थी [[जेम्स मेरेडिथ]]ला दाखल करून घेण्याचा आदेश दिला.<ref>{{cite web | title = जेम्स मेरेडिथ आणि नागरी हक्क संघर्ष | url = https://www.archives.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स नॅशनल आर्काइव्ह्ज}}</ref> * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[गिनी-बिसाऊ]]ने [[पोर्तुगाल]]पासून स्वातंत्र्याची घोषणा केली.<ref>{{cite web | title = गिनी-बिसाऊ स्वातंत्र्य इतिहास | url = https://www.un.org/ | publisher = संयुक्त राष्ट्रे}}</ref> * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[मृत्युंजय]] या कादंबरीसाठी [[शिवाजी सावंत]] यांना [[भारतीय ज्ञानपीठ]] संस्थेतर्फे [[मूर्तिदेवी पुरस्कार]] जाहीर झाला.<ref>{{cite web | title = मूर्तिदेवी पुरस्कार विजेते | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/15820/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००५|२००५]] - [[हरिकेन रिटा]] हे चक्रीवादळ [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेक्सास]] राज्याच्या [[बोमॉँट, टेक्सास|बोमॉँट]] शहराजवळ किनाऱ्यावर आले.<ref>{{cite web | title = रिटा चक्रीवादळ अहवाल | url = https://www.nhc.noaa.gov/ | publisher = नॅशनल हरिकेन सेंटर}}</ref> * [[इ.स. २००७|२००७]] - [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ च्या विश्वचषक]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[महेंद्रसिंह धोणी]]च्या नेतृत्वाखालील भारतीय क्रिकेट संघाने पाकिस्तानचा पराभव करून जेतेपद मिळवले.<ref>{{cite web | title = २००७ टी-२० विश्वचषक अंतिम सामना | url = https://www.espncricinfo.com/series/icc-world-twenty20-2007-08-286826/india-vs-pakistan-final-287879/full-scorecard | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. २०१३|२०इ.स. २०१३]] - [[पाकिस्तान]]च्या [[बलूचिस्तान]] प्रांतात ७.७ तीव्रतेचा भूकंप होऊन ३७० पेक्षा जास्त लोकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = बलूचिस्तान भूकंप २०१३ | url = https://earthquake.usgs.gov/ | publisher = युनायटेड स्टेट्स जिओलॉजिकल सर्व्हे}}</ref> * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[सौदी अरेबिया]]च्या [[मक्का]] शहरात [[हज]] दरम्यान झालेल्या चेंगराचेंगरीत ७०० हून अधिक भाविकांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web | title = मक्का चेंगराचेंगरी बातमी | url = https://www.bbc.com/news | publisher = बीबीसी न्यूझ}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५|१५]] - [[व्हिटेलियस, रोमन सम्राट|व्हिटेलियस]], रोमन सम्राट.<ref>{{cite web | title = व्हिटेलियस - रोमन सम्राट | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १५५१|१५५१]] - [[दासोपंत]], [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[दत्तात्रेय|दत्त संप्रदायातील]] [[संत]] आणि कवी.<ref>{{cite web | title = संत दासोपंत यांचे चरित्र व वाङ्मय | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/19825/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १५८३|१५८३]] - [[अल्ब्रेख्त फोन वॉलेनस्टाइन]], [[बोहेमिया]]चा लष्करी कमांडर आणि राजकीय नेता.<ref>{{cite book | title = युरोपातील तिसावधी युद्धाचा इतिहास | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १७५५|१७५५]] - [[जॉन मार्शल]], [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे]] चौथे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = सरन्यायाधीश जॉन मार्शल | url = https://www.supremecourt.gov/ | publisher = सुप्रीम कोर्ट ऑफ द युनायटेड स्टेट्स}}</ref> * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[डॉ. ॲलन ओल्डफादर ओमन]], अमेरिकन वैद्यकशास्त्रज्ञ आणि संशोधक.<ref>{{cite book | title = वैद्यकशास्त्रातील ऐतिहासिक शोध | publisher = जॉन्स हॉपकिन्स युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८६१|१८६१]] - [[ॲडम्स बेक]], [[कॅनडा]]तील उद्योगपती आणि सार्वजनिक जलविद्युत प्रकल्पाचे प्रणेते.<ref>{{cite web | title = कॅनडाचा औद्योगिक इतिहास | url = https://www.thecanadianencyclopedia.ca/ | publisher = द कॅनेडियन एन्सायक्लोपीडिया}}</ref> * [[इ.स. १८८४|१८८४]] - [[इस्मत इनोनू]], [[तुर्कस्तान|तुर्कस्तानचे]] दुसरे राष्ट्राध्यक्ष आणि पंतप्रधान.<ref>{{cite web | title = इस्मत इनोनू चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १८९६|१८९६]] - [[एफ. स्कॉट फित्झजerald|एफ. स्कॉट फित्झगेराल्ड]], अमेरिकन कादंबरीकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = आधुनिक अमेरिकन साहित्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९०२|१९०२]] - [[रुहोल्ला खोमेनी]], [[इराण]]चे सर्वोच्च धार्मिक व राजकीय नेते.<ref>{{cite web | title = आयतॉल्ला खोमेनी चरित्र | url = https://www.britannica.com/ | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> * [[इ.स. १९०५|१९०५]] - [[होवार्ड ह्युस]], अमेरिकन उद्योगपती, वैमानिक आणि चित्रपट निर्माता.<ref>{{cite book | title = विमानन क्षेत्रातील इतिहास | publisher = स्मिथसोनियन इन्स्टिट्यूशन}}</ref> * [[इ.स. १९१५|१९१५]] - [[प्रभाकर शंकर मुजुमदार]], भारतीय चित्रपट कलावंत, अभिनेते आणि दिग्दर्शक.<ref>{{cite book | title = मराठी चित्रपटसृष्टीचा इतिहास | author = वि. आ. बुवा | publisher = सुरस ग्रंथमाला}}</ref> * [[इ.स. १९२१|१९२१]] - [[स.गं. मालशे]], मराठीतील नामवंत संशोधक, समीक्षक आणि संपादक.<ref>{{cite web | title = डॉ. स. गं. मालशे यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/32140/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९२३|१९२३]] - [[रामानंद सागर]], भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन निर्माते व दिग्दर्शक.<ref>{{cite web | title = हिंदी चित्रपट आणि मालिकांचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १९३०|१९३०]] - [[जॉन यंग]], नासाचे अंतराळवीर आणि चंद्रावर पाऊल ठेवणारे नववे व्यक्ती.<ref>{{cite web | title = अंतराळवीर जॉन यंग माहिती | url = https://www.nasa.gov/ | publisher = नॅशनल एरोनॉटिक्स अँड स्पेस ॲडमिनिस्ट्रेशन}}</ref> * [[इ.स. १९५०|१९५०]] - [[मोहिंदर अमरनाथ]], भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे माजी खेळाडू आणि प्रशिक्षक.<ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: मोहिंदर अमरनाथ | url = https://www.espncricinfo.com/ | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[राजीव कपूर]], भारतीय हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि निर्माता.<ref>{{cite book | title = भारतीय सिनेमाचा कोश | publisher = नॅशनल फिल्म आर्काइव्ह ऑफ इंडिया}}</ref> == मृत्यू == * [[इ.स. ३६६|३६६]] - [[पोप लायबेरियस]], कॅथोलिक चर्चचे ३६ वे पोप.<ref>{{cite web | title = पोप लायबेरियस | url = https://www.newadvent.org/cathen/09222a.htm | publisher = न्यू ॲडव्हेंट कॅथोलिक ज्ञानकोश}}</ref> * [[इ.स. १०५४|१०५४]] - [[हर्मन ऑफ रायचेनाऊ]], मध्ययुगीन जर्मन संगीतकार, गणितज्ञ आणि खगोलशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन युरोपातील शास्त्रज्ञ | publisher = कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. ११४३|११४३]] - [[पोप इनोसंट दुसरा]].<ref>{{cite web | title = पोप इन्नोसंट दुसरा चरित्र | url = https://www.vatican.va/ | publisher = व्हॅटिकन}}</ref> * [[इ.स. १४३५|१४३५]] - [[बाव्हेरियाची इसाबेल]], फ्रांसची राणी.<ref>{{cite book | title = मध्ययुगीन फ्रान्सचा इतिहास | publisher = ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १५४१|१५४१]] - [[पॅरासेल्सस]], स्विस-जर्मन चिकित्सक, वनस्पतिशास्त्रज्ञ आणि रसायनशास्त्रज्ञ.<ref>{{cite web | title = आधुनिक वैद्यकशास्त्राचा इतिहास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. १५७२|१५७२]] - [[तुपाक अमारू पहिला]], इंका साम्राज्याचा शेवटचा देशी राज्यकर्ता.<ref>{{cite book | title = दक्षिण अमेरिकेतील इंका साम्राज्य | publisher = नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी}}</ref> * [[इ.स. १६२१|१६२१]] - [[जॅन पीटरझून स्वीलिंक]], डच संगीतकार आणि वादक.<ref>{{cite book | title = युरोपातील अभिजात संगीताचा इतिहास | publisher = रॉयल्स म्युझिक अकादमी}}</ref> * [[इ.स. १७४२|१७४२]] - [[रुई गोमेझ दा सिल्व्हा]], पोर्तुगीज राजकारणी आणि मुत्सद्दी.<ref>{{cite book | title = पोर्तुगीज साम्राज्याचा इतिहास | publisher = लिस्बन युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १८४८|१८४८]] - [[ब्रॅनवेल ब्रॉन्टी]], ब्रिटिश चित्रकार आणि कवी.<ref>{{cite book | title = इंग्रजी साहित्याचा इतिहास | publisher = म्यॅकमिलन पब्लिशर्स}}</ref> * [[इ.स. १९०४|१९०४]] - [[नील्स रायबर्ग फिन्सेन]], नोबेल पारितोषिक विजेते डॅनिश वैद्यकशास्त्रज्ञ व संशोधक.<ref>{{cite web | title = नोबेल विजेते नीलस फिन्सेन | url = https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1903/finsen/biographical/ | publisher = नोबेल फाउंडेशन}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[कार्ल लाईबल]], ऑस्ट्रियन राजकारणी आणि समाजसेवक.<ref>{{cite book | title = युरोपातील सामाजिक आंदोलने | publisher = व्हिएन्ना युनिव्हर्सिटी प्रेस}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[सर्वमित्र सिकरी|सर्व मित्र सिकरी]], भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे १३ वे सरन्यायाधीश.<ref>{{cite web | title = भारताचे माजी सरन्यायाधीश | url = https://www.sci.gov.in/ | publisher = सर्वोच्च न्यायालय, भारत}}</ref> * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[वासुदेव पाळंदे]], मराठी रंगभूमीवरील ख्यातनाम नाट्य दिग्दर्शक, अभिनेते आणि संघटक.<ref>{{cite web | title = मराठी रंगभूमीचा इतिहास आणि दिग्दर्शक | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28410/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २००२|२००२]] - [[श्रीपाद रघुनाथ जोशी]], प्रसिद्ध मराठी शब्दकोशकार, भाषांतरकार आणि लेखक.<ref>{{cite web | title = श्रीपाद रघुनाथ जोशी यांचे साहित्य कार्य | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/34120/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> * [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[उदाजीराव गायकवाड]], वडोदरा राजघराण्यातील सदस्य आणि सामाजिक कार्यकर्ते.<ref>{{cite book | title = गायकवाड घराण्याचा इतिहास | publisher = ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == ==बाह्य दुवे== {{बीबीसी आज||september/24}} [[सप्टेंबर २२]] - [[सप्टेंबर २३]] - सप्टेंबर २४ - [[सप्टेंबर २५]] - [[सप्टेंबर २६]] - [[सप्टेंबर महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 56hve82kof6ye07366cx2sp8djijopr 0 26015 2711432 2225122 2026-09-23T03:06:22Z अभय नातू 206 2711432 wikitext text/x-wiki {{सहस्रकपेटी|-1}} '''इ.स.पू.चे १ ले सहस्रक''' (ख्रिस्तपूर्व पहिले सहस्रक) हे [[इ.स.पू. १०००]] ते [[इ.स.पू. १]] (सुमारे १० व्या शतकाची सुरुवात ते १ ल्या शतकाचा शेवट) या कालखंडाचे व्यापलेले सहस्रक होते. या कालखंडात जगातील मानवी संस्कृती, तत्त्वज्ञान, धर्म, राज्यसत्ता आणि तंत्रज्ञानात अत्यंत क्रांतिकारक बदल घडून आले. या सहस्रकात [[कांस्य युग|कांस्य युगाचा]] अंत होऊन [[लोखंड युग|लोह युगाची]] पूर्णपणे स्थापना झाली. याच काळात जगातील मुख्य वैचारिक आणि धार्मिक प्रणालींचा उदय झाला, ज्याला इतिहासकार 'अक्षीय युग' (Axial Age) म्हणतात. == जागतिक घटना आणि संस्कृती == === भारत === * '''वैदिक काळ आणि महाजनपदे''': उत्तर-वैदिक काळाचा उत्तरार्ध आणि महाजनपदांचा उदय याच सहस्रकात झाला. [[इ.स.पू. ६ वे शतक|इ.स.पू. ६ व्या शतकात]] [[मगध]] साम्राज्य शक्तिशाली बनले. * '''धार्मिक आणि वैचारिक क्रांती''': [[भगवान महावीर]] यांनी [[जैन धर्म|जैन धर्माचा]] पुनरुद्धार केला आणि [[गौतम बुद्ध]] यांनी [[बौद्ध धर्म|बौद्ध धर्माची]] स्थापना केली. उपनिषदांची रचनाही याच काळात झाली. * '''मौर्य साम्राज्य''': [[चंद्रगुप्त मौर्य]] आणि [[सम्राट अशोक]] यांनी संपूर्ण भारत एका छत्राखाली आणून [[मौर्य साम्राज्य|मौर्य साम्राज्याची]] स्थापना केली. अशोकाच्या काळात बौद्ध धर्माचा आशियाभर प्रसार झाला. === मध्य पूर्व आणि आशिया === * '''अ‍ॅसिरियन आणि बॅबिलोनियन साम्राज्य''': मध्य पूर्वेत अ‍ॅसिरियन आणि नंतर नव-बॅबिलोनियन साम्राज्याचा प्रभाव राहिला. * '''अकेमेनिड (पर्शियन) साम्राज्य''': [[सायरस द ग्रेट]] याने भव्य पर्शियन साम्राज्याची स्थापना केली, जे त्या काळातील जगातील सर्वात मोठे साम्राज्य होते. * '''चीन''': [[झोऊ घराणे|झोऊ घराण्याचा]] काळ, वसंत आणि शरद ऋतू काळ, आणि नंतर लढणाऱ्या राज्यांचा काळ (Warring States period) या काळात चीनमध्ये गृहयुद्धे झाली. यानंतर [[कॉन्फ्यूशिअस]] आणि लाओत्से यांचे विचार पसरले. [[इ.स.पू. २२१]] मध्ये [[चिन शी हुआंग]] याने चीनचे एकत्रीकरण करून 'चिन घराण्या'ची आणि [[चीनची भिंत|चीनच्या भिंतीच्या]] बांधकामाची सुरुवात केली. पुढे [[हान घराणे]] सत्तेवर आले. === युरोप === * '''प्राचीन ग्रीस''': ग्रीक नगरराज्यांचा (स्पार्टा, अथेन्स) उदय झाला. [[इ.स.पू. ५ वे शतक|इ.स.पू. ५ व्या आणि ४ थ्या शतकात]] ग्रीक तत्त्वज्ञान (सोक्रेटिस, प्लेटो, ॲरिस्टॉटल), नाट्यकला, आणि लोकशाहीचा पाया रचला गेला. * '''अलेक्झांडर द ग्रेट''': [[अलेक्झांडर द ग्रेट|अलेक्झांडर]] याने पर्शियन साम्राज्याचा पराभव करून भारताच्या वायव्य सीमेपर्यंत आक्रमण केले, ज्यामुळे हेलनिस्टिक संस्कृतीचा प्रसार झाला. * '''रोमन प्रजासत्ताक आणि साम्राज्य''': रोमने इटालियन द्वीपकल्प जिंकून [[कार्थेज]]चा पराभव केला (प्युनिक युद्धे) आणि भूमध्य सागरी प्रदेशावर वर्चस्व मिळवले. सहस्रकाच्या शेवटी [[जुलियस सिझर]] आणि [[ऑगस्टस]] यांच्या काळात रोमन प्रजासत्ताकाचे [[रोमन साम्राज्य|रोमन साम्राज्यात]] रुपांतर झाले. == महत्त्वाच्या व्यक्ती == * '''भारत''': [[गौतम बुद्ध]], [[भगवान महावीर]], [[चंद्रगुप्त मौर्य]], [[सम्राट अशोक]], [[चाणक्य]], [[पाणिनी]]. * '''चीन''': [[कॉन्फ्यूशिअस]], [[लाओत्से]], [[चिन शी हुआंग]]. * '''ग्रीस व रोम''': [[सोक्रेटिस]], [[प्लेटो]], [[ॲरिस्टॉटल]], [[अलेक्झांडर द ग्रेट]], [[जुलियस सिझर]], [[ऑगस्टस]]. * '''इराण''': [[सायरस द ग्रेट]], [[जरथुष्ट्र]]. == तंत्रज्ञान आणि संस्कृती == * '''लोखंडाचा वापर''': शेती, शस्त्रे आणि उपकरणांसाठी लोखंडाचा सर्वत्र वापर सुरू झाला, ज्यामुळे नागरीकरणाला गती मिळाली. * '''नाणी आणि व्यापार''ः धातुच्या नाण्यांचा वापर विनिमयाचे माध्यम म्हणून सुरू झाला. [[रेशीम मार्ग|रेशीम मार्गाची]] (Silk Road) सुरुवात होऊन आशिया आणि युरोपदरम्यान व्यापार सुरू झाला. * '''लिपीचा विकास''': ब्राह्मी लिपी, ग्रीक लिपी, आणि लॅटिन लिपीचा व्यापक विकास झाला. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{सहस्रक}} [[वर्ग:सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.पू.ची सहस्रके]] [[वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले सहस्रक]] mx06l9kfr6jkkjoshdxn0jnyxjlxpfv 0 28056 2711544 2645828 2026-09-23T11:08:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711544 wikitext text/x-wiki {{en/begin}} {{Current|date=August 2007}} {{Infobox Website | name = Wikiscanner | logo = | screenshot = [[चित्र:WikiScanner screenshot.png|250px]] | caption = Screenshot of the website. Current as of [[August 22]], [[2007]]. | url = [http://wikiscanner.virgil.gr/ wikiscanner.virgil.gr/] | commercial = No | type = Database tool | language = English, German, Japanese | registration = No | owner = [[Virgil Griffith]] | author = [[Virgil Griffith]] | launch date = [[2007-08-14]] }} {{भाषांतर}} '''WikiScanner''' (short for '''Wikipedia Scanner''')<ref name=NYT>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nytimes.com/2007/08/19/technology/19wikipedia.html?ei=5124&en=786d0a243046f262&ex=1345262400&partner=permalink&exprod=permalink&pagewanted=print|title=Seeing Corporate Fingerprints in Wikipedia Edits|दिनांक=2007-08-19|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-19|प्रकाशक=[[[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|लेखक=[[Katie Hafner]]}}</ref> is a tool created by [[Virgil Griffith]] and released on [[August 14]], [[2007]],<ref name=creation>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2007/08/wiki_tracker|title=See Who's Editing Wikipedia - Diebold, the CIA, a Campaign|दिनांक=2007-08-14|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-17|प्रकाशक=[[Wired (magazine)|Wired]]|लेखक=John Borland}}</ref> which consists of a publicly searchable database that links millions of anonymous [[विकिपीडिया]] edits to the organizations where those edits apparently originated, by cross-referencing the edits with data on the owners of the associated block of [[IP addresses]]. The [[असोसियेटेड प्रेस]] reported that Griffith wanted "to create minor public relations disasters for companies and organizations I dislike."<ref name=AP>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://creativemac.digitalmedianet.com/articles/viewarticle.jsp?id=172757|title=New online tool unmasks Wikipedia edits|दिनांक=2007-08-15|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-16|प्रकाशक=Associated Press|archive-date=2007-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929090635/http://creativemac.digitalmedianet.com/articles/viewarticle.jsp?id=172757|url-status=dead}}</ref> In his "WikiScanner FAQ" Griffith stated:<ref name=FAQ>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://virgil.gr/31.html|title=WikiScanner FAQ|लेखक=Virgil Griffith|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-18|archive-date=2007-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070830003427/http://virgil.gr/31.html|url-status=dead}}</ref> :"Overall--especially for non-controversial topics--Wikipedia already works. For controversial topics, Wikipedia can be made more reliable through techniques like [WikiScanner]." and :"For any sort of "open" project, I strongly prefer allowing people to remain anonymous while also doing various back-end analyses to counteract vandalism and disinformation." Griffith also denied that he had ever been employed by the [[Wikimedia Foundation]] and said his work on WikiScanner was "100% noncommercial."<ref name=FAQ/> == Technical description == According to Griffith's WikiScanner FAQ, the tool's [[database]] contains "34,417,493 anonymous [Wikipedia] edits dating from February 7th, 2002 to August 4th, 2007." He stated that the database was constructed "by extracting all anonymous edits from the publicly available Wikipedia database dump (which is released about once a month)." Griffith said he used the ip2location database that has "2,668,095 different organizations...which I am using to connect IP#'s to organization names. Within the ip2location database, there are 187,529 different organizations with at least one anonymous wikipedia edit."<ref name=FAQ/> A possible criticism of the tool is that it cannot distinguish edits made by authorized users of an organization's computers from edits made by unauthorized intruders, or by users of public-access computers that may be part of an organization's network. In discussing edits apparently made from computers in the [[Holy See|Vatican]], computer expert Kevin Curran was quoted by the [[BBC]] as saying that it was "difficult to determine if the person was an employee or if they had maliciously hacked into the Vatican system and were "spoofing" the IP address."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://newsfeedresearcher.com/data/articles_t33/idt2007.08.16.19.17.54.html|title=Wikipedia Scanner outs Vatican, CIA|प्रकाशक=News Feed Researcher|दिनांक=2007-08-16|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-18|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928115121/http://newsfeedresearcher.com/data/articles_t33/idt2007.08.16.19.17.54.html|url-status=dead}}</ref> Griffith's WikiScanner FAQ makes this पात्रता about any edit detected by the tool: "Technically, we don't know whether [the edit] came from an agent of that company; however, we do know that edit came from someone with access to their network." Although the FAQ goes on to say that "we can reasonably assume" that any such edit was from an employee or authorized guest, there is no guarantee that the edit was made by an authorized user rather than an intruder.<ref name=FAQ/> The likelihood of such intrusions varies with the security in organizations' networks. == Media coverage and reaction == According to [[Wired (magazine)|''Wired'']], which first broke the story, most edits are "fairly innocuous".<ref name=Wired2>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wired.com/politics/onlinerights/news/2007/08/wiki_tracker?currentPage=2 |title=See Who's Editing Wikipedia - Diebold, the CIA, a Campaign|दिनांक=2007-08-14|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-19|प्रकाशक=Wired blogs}}</ref> ''Wired'' asked users to submit "The most shameful Wikipedia spin jobs",<ref name=Wired>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://blog.wired.com/27bstroke6/2007/08/vote-on-the-top.html|title=Vote On the Most Shameful Wikipedia Spin Jobs|दिनांक=2007-08-13|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-17|प्रकाशक=Wired blogs}}</ref> which has generated numerous news stories about individual organizations, such as the [[Al-Jazeera]] network, [[Fox News]], staffers of Democratic [[Robert Byrd|Senator Robert Byrd]] and the [[CIA]], that have each edited Wikipedia articles. According to the BBC, WikiScanner found that editorial contributions were made on Wikipedia which originated at computers operated by [[Diebold]] company, the [[Democratic Congressional Campaign Committee]] and the [[Holy See|Vatican]].<ref name=BBC>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6947532.stm|title=Wikipedia 'shows CIA page edits'|लेखक=Jonathan Fildes|दिनांक=2007-08-15|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-16|प्रकाशक=BBC}}</ref> ''[[द टाइम्स]]'' reported that an Internet address of the BBC itself had made edits to Wikipedia.<ref name=Times>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.foxnews.com/story/0,2933,293389,00.html|title=Wal-Mart, CIA, ExxonMobil Changed Wikipedia Entries|दिनांक=2007-08-16|लेखक=Rhys Blakely|प्रकाशक=''The Times''|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-18|archive-date=2011-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20110718091235/http://www.foxnews.com/story/0,2933,293389,00.html|url-status=dead}}</ref> The BBC's Head of Interactive News, [[Pete Clifton]] subsequently published a blog acknowledging the bias of the BBC's reporting of others' misdemeanours. Clifton characterized the BBC's edits of Wikipedia in this manner: :"Some of the examples are pretty unedifying, but for every dodgy one there are many, many more uncontroversial edits where people at the BBC have added information or changed a detail in good faith. The scanner also shows the same kind of results for a wide variety of other media organisations."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bbc.co.uk/blogs/theeditors/2007/08/wikipedia_edits.html|title=Wikipedia edits|लेखक=Pete Clifton|दिनांक=2007-08-16|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-16|प्रकाशक=BBC}}</ref> The Associated Press also reported that [[Church of Scientology]] owned computers have been used to remove criticism from articles about [[Scientology]] on Wikipedia, including edits to the article [[Cult Awareness Network]]. The Associated Press admitted that edits to Wikipedia had been made anonymously from its own computers, though the news organization did not describe the content of the edits.<ref name=AP/> In its story on WikiScanner, the ''[[[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' admitted that edits had been made from its own computers, as well.<ref name=NYT/> [[Wired (magazine)|Wired.com]] reported that the office of former Republican Senator [[Conrad Burns]] also edited critical passages.<ref name=creation/> According to Maltastar.com, WikiScanner uncovered edits by other large organizations, including [[Amnesty International]], [[Apple Inc.]], [[ChevronTexaco]], [[The Coca-Cola Company|Coca Cola]], the British [[Conservative Party (UK)|Conservative Party]], [[Dell Computers]], [[EA Games]], [[Exxon Mobil]], the [[FBI]], ''[[द गार्डियन]]'', [[Microsoft]], [[MySpace]], the [[National Rifle Association]], [[Nestlé]], ''[[News of the World]]'', the ''[[[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]'', the [[Government of Portugal]], the US [[Republican Party (United States)|Republican Party]], [[Reuters]], [[Sony]], the [[United Nations]], [[Walmart]], and a dog breeding association.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.maltastar.com/pages/msFullArt.asp?an=14323|title=Student’s program sends PR chaos in Wiki-scandal|प्रकाशक=Maltastar.com|दिनांक=2007-08-16|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-19|archive-date=2007-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071225102900/http://www.maltastar.com/pages/msFullArt.asp?an=14323|url-status=dead}}</ref> The Canadian television network [[CTV]] reported edits by other organizations including [[Disney]] and the [[Government of Canada|Canadian government]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070816/wiki_edits_070816/20070816?hub=SciTech|title=Government computers linked to Wikipedia edits|दिनांक=2007-08-16|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-20|प्रकाशक=CTV|archive-date=2007-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070821161256/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20070816/wiki_edits_070816/20070816?hub=SciTech|url-status=dead}}</ref> Australian media reports commented on anonymous edits to Wikipedia from computers operated by the [[Government of Australia|Australian government]], prompting restrictions by the government on the editing of Wikipedia from its computers.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.smh.com.au/articles/2007/08/23/1187462441687.html |title=PM's staff edited Wikipedia|दिनांक=2007-08-24|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-25|प्रकाशक=[[The Sydney Morning Herald]]}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22299568-911,00.html|title=PM's staff edit Wikipedia entries|दिनांक=2007-08-24|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-24|प्रकाशक=The Adelaide Advertiser|archive-date=2007-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20071109205345/http://www.news.com.au/adelaidenow/story/0,22606,22299568-911,00.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.abc.net.au/news/stories/2007/08/24/2013756.htm|title=Defence blocks staff's Wikipedia access|दिनांक=2007-08-24|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-25|प्रकाशक=[[Australian Broadcasting Corporation]]|archive-date=2007-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20070825112814/http://www.abc.net.au/news/stories/2007/08/24/2013756.htm|url-status=dead}}</ref> == Wikipedia reaction == [[Jimmy Wales]], who played a central role in the founding of Wikipedia,<ref name="co-founder">{{स्रोत बातमी|लेखक=Peter Meyers|title=Fact-Driven? Collegial? This Site Wants You|दुवा=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9800E5D6123BF933A1575AC0A9679C8B63&sec=&spon=&pagewanted=print|प्रकाशक=[[[[न्यू यॉर्क टाइम्स]] |date=September 20, 2001|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-17}}</ref> spoke enthusiastically about WikiScanner: :"It's awesome -- I love it...It brings an additional level of transparency to what's going on at Wikipedia...[WikiScanner] uses information we've been making publicly available forever, hoping someone would do something like this."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.technewsworld.com/story/58856.html|title=New Tool Outs Would-Be Wikipedia Tricksters|दिनांक=2007-08-15|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-16|प्रकाशक=TechNewsWorld|लेखक=Katherine Noyes|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120071127/https://www.technewsworld.com/story/58856.html|url-status=dead}}</ref> Another story quoted Wales as saying WikiScanner was "fabulous and I strongly support it."<ref name=AP/> The BBC quoted an unnamed Wikipedia spokesperson's praise for the tool: :"We really value transparency and the scanner really takes this to another level...Wikipedia Scanner may prevent an organisation or individuals from editing articles that they're really not supposed to."<ref name=BBC/> Wales also commented that Wikipedia might make changes in response to the release of WikiScanner "to help visitors better understand what information is recorded about them." ''The New York Times'' quoted Wales on a possible warning to anonymous editors: :"When someone clicks on 'edit,' it would be interesting if we could say, 'Hi, thank you for editing. We see you’re logged in from ''The New York Times''. Keep in mind that we know that, and it’s public information'...That might make them stop and think."<ref name=NYT /> bing bong:))))))))))) == हे सुद्धा पहा == * [[Criticism of Wikipedia]] == References == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://wikiscanner.virgil.gr/ WikiScanner], a tool to list anonymous Wikipedia edits from organizations. * [http://www.virgil.gr/ Virgil Griffith's homepage] * [https://web.archive.org/web/20070820110843/http://www.rte.ie/news/2007/0816/morningireland_av.html?2279827,null,209 Listen] to an [[Radio Telefís Éireann|RTÉ]] news piece on WikiScanner (Realplayer required). * [http://www.slate.com/id/2172703/nav/ais A new website unmasks Wikipedia's vandals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070827174211/http://www.slate.com/id/2172703/nav/ais/ |date=2007-08-27 }} - by Michael Agger, ''[[Slate.com]]'' * {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.independent.co.uk/sci_tech/article2874112.ece|title=Wikipedia and the art of censorship|दिनांक=2007-08-18|लेखक=Robert Verkaik|प्रकाशक=''The Independent''|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-20|archive-date=2007-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070820145110/http://news.independent.co.uk/sci_tech/article2874112.ece|url-status=dead}} {{Wikipediahistory}} {{en/end}} [[वर्ग:विकिपीडियाचा इतिहास]] [[वर्ग:विकिपीडिया]] negoql7m050sop28f3v9q0pzhxd93yr 0 30575 2711518 1163144 2026-09-23T08:36:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711518 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:RichardCromwell.jpeg|thumb|right|200px|{{लेखनाव}}]] '''रिचर्ड क्रॉमवेल''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Richard Cromwell'') ([[ऑक्टोबर ४]], [[इ.स. १६२६]] - [[जुलै १२]], [[इ.स. १७१२]]) हा [[इंग्लंड]], [[स्कॉटलंड]] व [[आयर्लंड]] यांचा दुसरा ''लॉर्ड प्रोटेक्टर'' होता. तो [[ऑलिव्हर क्रॉमवेल|ऑलिव्हर क्रॉमवेलाचा]] दुसरा मुलगा होता. [[सप्टेंबर ३]], [[इ.स. १६५८]] ते [[मे २५]], [[इ.स. १६५९]] या अवघ्या नऊ महिन्यांच्या कालखंडात तो अधिकारारूढ राहिला. == बाह्य दुवे == * [http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/cromwell_oliver.shtml बी.बी.सी. संकेतस्थळावरील {{लेखनाव}} याचा अल्पपरिचय (इंग्लिश मजकूर)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140928015434/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/cromwell_oliver.shtml |date=2014-09-28 }} {{DEFAULTSORT:क्रॉमवेल, रिचर्ड}} [[वर्ग:इंग्लंडचे राज्यकर्ते]] [[वर्ग:इ.स. १७१२ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १६२६ मधील जन्म]] jhei3hzhciq23in4xzffkbtqbscw48a 0 33799 2711339 2463290 2026-09-22T21:31:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711339 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} At the end of each [[FIFA World Cup]] final tournament, several awards are attributed to the players and teams which have distinguished from the rest, in different aspects of the game. There are currently six awards: <!--ADIDAS is NOT capitalized. http://fifaworldcup.yahoo.com/०६/en/w/gshoe/index.html/--> * The '''Golden Shoe''' (also known as the '''Golden Boot''', since १९८२ commercially termed "adidas Golden Shoe") was first awarded in [[फिफा विश्वचषक १९३०|१९३०]] for top goal scorer; <!--ADIDAS is NOT capitalized. http://fifaworldcup.yahoo.com/०६/en/w/gshoe/index.html--> * The '''Golden Ball''' (currently commercially termed "adidas Golden Ball") for best player; * The '''Yashin Award''' for best goalkeeper (first awarded in [[फिफा विश्वचषक १९९४|१९९४]]); * The '''FIFA Fair Play Award''' for the team with the best record of fair play (first awarded in [[फिफा विश्वचषक १९७८|१९७८]]); * The '''Most Entertaining Team''' award for the team that has entertained the public the most, during the World Cup final tournament, as determined by a poll of the general public, first awarded in [[फिफा विश्वचषक १९९४|१९९४]]; * The '''Best Young Player''' (currently commercially termed as "Gillette Best Young Player") award for best player under २१ years of age at the start of the calendar year, first awarded in [[फिफा विश्वचषक २००६|२००६]]. An '''All-Star Team''' (currently commercially termed "Mastercard All-Star Team") comprising of the best players of the tournament, is also announced for each tournament since [[फिफा विश्वचषक १९९०|१९९०]]. == सोनेरी बूट == प्रत्येक फिफा विश्वचषक स्पर्धेत सर्वाधिक गोल करणाऱ्या खेळाडूस सोनेरी बूट पुरस्कार दिला जातो. जर दोन किंवा अधिक असे खेळाडू असतील तर इतर खेळाडूंना केलेले सहाय्य हे निर्णायक ठरते. जर यातूनही एक खेळाडू निवडता नाही आला तर उरलेल्यांपैकी कमीतकमी वेळ स्पर्धेत खेळलेल्या खेळाडूस हा पुरस्कार दिला जातो. The award was introduced at the [[फिफा विश्वचषक १९३०|१९३० World Cup]] for the first time. The २००६ World Cup in Germany was the first time that the '''Silver''' and '''Bronze''' shoe awards were added to reward the second and third top scorers in the tournament. If there is more than one player with the same amount of goals, the tie-breaker goes to the player who has contributed the most number of assists. If there is still more than one player, the tie-breaker goes to the player who has played the least amount of minutes. {| class="wikitable" |- !विश्वचषक !विजेता !गोल |- |[[१९३० फिफा विश्वचषक|१९३० उरुग्वे]] |{{flagicon| Argentina}} [[ग्वियेर्मो स्टाबिल]] |align=center|८ |- |[[१९३४ फिफा विश्वचषक|१९३४ इटली]] |{{flagicon|TCH}} [[Oldřich Nejedlý]] |align=center|५^{([[#Footnote: Nejedlý|१]])} |- |[[१९३८ फिफा विश्वचषक|१९३८ France]] |{{flagicon| Brazil}} [[Leônidas da Silva]] |align=center|७^{([[#Footnote: Leônidas|२]])} |- |[[१९५० फिफा विश्वचषक|१९५० Brazil]] |{{flagicon| Brazil}} [[Ademir Marques de Menezes|Ademir]] |align=center|९^{([[#Footnote: Ademir|३]])} |- |[[१९५४ फिफा विश्वचषक|१९५४ स्वित्झर्लंड]] |{{flagicon| Hungary}} [[Sandor Kocsis]] |align=center|११ |- |[[१९५८ फिफा विश्वचषक|१९५८ Sweden]] |{{flagicon| France}} [[Just Fontaine]] |align=center|१३ |- |[[१९६२ फिफा विश्वचषक|१९६२ चिली]] |{{flagicon| Brazil}} [[Garrincha]]<br />{{flagicon| Brazil}} [[Vavá]]<br />{{flagicon| Chile}} [[Leonel Sánchez]]<br />{{flagicon|YUG}} [[Dražan Jerković]]<br />{{flagicon|URS}} [[Valentin Kozmich Ivanov|Valentin Ivanov]]<br />[[चित्र:Flag of Hungary (1957-1989).png|22px|हंगेरी (१९५७-१९८९)]] [[Flórián Albert]] |align=center|४ |} {| class="wikitable" |- !World Cup !Golden Shoe Award !Goals |- |[[फिफा विश्वचषक १९६६|१९६६ England]] |{{flagicon| Portugal}} [[Eusébio]] |align=center|९ |- |[[फिफा विश्वचषक १९७०|१९७० Mexico]] |{{flagicon|FRG}} [[Gerd Müller]] |align=center|१० |- |[[फिफा विश्वचषक १९७४|१९७४ West Germany]] |{{flagicon| Poland}} [[Grzegorz Lato]] |align=center|७ |- |[[फिफा विश्वचषक १९७८|१९७८ Argentina]] |{{flagicon| Argentina}} [[Mario Kempes]] |align=center|६ |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९८२|१९८२ Spain]] |{{flagicon| Italy}} [[Paolo Rossi]] |align=center|६ |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९८६|१९८६ Mexico]] |{{flagicon| England}} [[Gary Lineker]] |align=center|६ |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९९०|१९९० Italy]] |{{flagicon| Italy}} [[Salvatore Schillaci]] |align=center|६ |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९९४|१९९४ USA]] |{{flagicon| Bulgaria}} [[Hristo Stoichkov]] {{flagicon| Russia}} [[Oleg Salenko]] |align=center|६ |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९९८|१९९८ France]] |{{flagicon| Croatia}} [[Davor Šuker]] |align=center|६ |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक २००२|२००२ Korea/Japan]] |{{flagicon| Brazil}} [[Ronaldo]] |align=center|८^{([[#Footnote: Ronaldo|४]])} |} {| class="wikitable" |- !World Cup !Golden Shoe !Goals !Silver Shoe !Goals !Bronze Shoe !Goals |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक २००६|२००६ Germany]] |{{flagicon| Germany}} [[Miroslav Klose]] |align=center|५ |{{flagicon| Argentina}} [[Hernán Crespo]] |align=center|३ |{{flagicon| Brazil}} [[Ronaldo]] |align=center|३ |} <div id="Footnote: Nejedlý">^१ FIFA initially credited Nejedlý with only four goals, which would make him joint top scorer with [[Angelo Schiavio]] of [[Italy national football team|Italy]] and [[Edmund Conen]] of [[Germany national football team|Germany]]. However, FIFA changed it to five goals in November २००६, making Nejedlý the outright top scorer. [http://www.fifa.com/en/media/index/०,१३६९,१२५३४६,००.html]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} </div> <div id="Footnote: Leônidas">² FIFA initially credited Leônidas with eight goals. However, in November २००६, FIFA confirmed that in the quarter-final tie against Czechoslovakia, he scored once, not twice as FIFA had originally recorded, meaning he scored only seven goals in total. Moreover, in some sources, Leônidas was mis-credited one Brazilian goal in the first-round match against Poland, scoring four goals instead of three in the match.</div> <div id="Footnote: Ademir">³ There was controversy regarding how many goals Brazilian Ademir Menezes scored in १९५०, because of incomplete data concerning the Final Round game Brazil vs. Spain (६:१). The first goal had been credited as an own goal by Spanish defender Parra, and the ५:० goal had been credited to Jair. However, recently FIFA credited Ademir with both these goals; thus he is the १९५० World Cup top scorer with ९ goals. </div> <div id="Footnote: Ronaldo">^४ During the tournament, after the group stage match against Costa Rica, Ronaldo logged a protest against the crediting of a goal as own goal, and FIFA granted him the change. ==Golden Ball== The '''Golden Ball''' award is presented to the most valuable player at each FIFA World Cup finals, with a shortlist drawn up by the FIFA technical committee and the winner voted for by representatives of the media. Those who finish as runners-up in media voting receive the adidas '''Silver Ball''' and '''Bronze Ball''' awards as the २nd and ३rd most outstanding players in the tournament respectively. {| class="wikitable" !World Cup !Golden Ball !Silver Ball !Bronze Ball |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९३०|१९३० Uruguay]] |{{flagicon| Argentina}} [[Guillermo Stábile]] |{{flagicon| Uruguay}} [[Pedro Cea]] |{{flagicon| Uruguay}} [[José Nasazzi]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९३४|१९३४ Italy]] |{{flagicon| Italy}} [[Giuseppe Meazza]] |{{flagicon| Austria}} [[Matthias Sindelar]] |{{flagicon| the Czech Republic}} [[Oldřich Nejedlý]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९३८|१९३८ France]] |{{flagicon| Brazil}} [[Leônidas]]<ref name="guardian.co.uk">Source: http://www.guardian.co.uk/Archive/Article/०,४२७३,४३५४२६३,००.html {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |{{flagicon| Italy}} [[Silvio Piola]] |{{flagicon| Hungary}} [[Gyula Zsengellér]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९५०|१९५० Brazil]] |{{flagicon| Brazil}} [[Zizinho]]<ref name="guardian.co.uk"/> |{{flagicon| Uruguay}} [[Juan Schiaffino]] |{{flagicon| Brazil}} [[Ademir]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९५४|१९५४ स्वित्झर्लंड]] |{{flagicon| Hungary}} [[Sándor Kocsis]] |{{flagicon| Germany}} [[Helmut Rahn]] |{{flagicon| Germany}} [[Fritz Walter]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९५८|१९५८ Sweden]] |{{flagicon| France}} [[Raymond Kopa]]<ref>Source: http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/२००२/world_cup/history/sweden_१९५८/{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |{{flagicon| Brazil}} [[Pelé]] |{{flagicon| France}} [[Just Fontaine]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९६२|१९६२ Chile]] |{{flagicon| Brazil}} [[Garrincha]]<ref name="Garrincha-१९६२">[http://fifaworldcup.yahoo.com/०६/en/p/cp/bra/garrincha.html FIFA.com Classic Football - Garrincha bio]</ref> |{{flagicon| Brazil}} [[Vavá]] |{{flagicon| the Czech Republic}} [[Josef Masopust]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९६६|१९६६ England]] |{{flagicon| England}} [[Sir Bobby Charlton]] |{{flagicon| England}} [[Bobby Moore]] |{{flagicon| Portugal}} [[Eusébio]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९७०|१९७० Mexico]] |{{flagicon| Brazil}} [[Pelé]] |{{flagicon| Germany}} [[Wolfgang Overath]] |{{flagicon| Brazil}} [[Carlos Alberto Torres]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९७४|१९७४ West Germany]] |{{flagicon| the Netherlands}} [[Johan Cruijff]] |{{flagicon| Germany}} [[Franz Beckenbauer]] |{{flagicon| Poland}} [[Kazimierz Deyna]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९७८|१९७८ Argentina]] |{{flagicon| Argentina}} [[Mario Kempes]] |{{flagicon| Italy}} [[Paolo Rossi]] |{{flagicon| Brazil}} [[Dirceu]] |} This Award was first awarded in १९८२. {| class="wikitable" |- !World Cup !Golden Ball !Silver Ball !Bronze Ball |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९८२|१९८२ Spain]] |{{flagicon| Italy}} [[Paolo Rossi]] |{{flagicon| Brazil}} [[Falcão]] |{{flagicon| Germany}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९८६|१९८६ Mexico]] |{{flagicon| Argentina}} [[Diego Maradona]] |{{flagicon| Germany}} [[Harald Schumacher]] |{{flagicon| Denmark}} [[Preben Elkjær Larsen|Preben Elkjær]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९९०|१९९० Italy]] |{{flagicon| Germany}} [[Lothar Matthäus]] |{{flagicon| Italy}} [[Salvatore Schillaci]] |{{flagicon| Argentina}} [[Diego Maradona]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९९४|१९९४ USA]] |{{flagicon| Brazil}} [[Romário]] |{{flagicon| Italy}} [[Roberto Baggio]] |{{flagicon| Bulgaria}} [[Hristo Stoichkov]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक १९९८|१९९८ France]] |{{flagicon| Brazil}} [[Ronaldo]] |{{flagicon| Croatia}} [[Davor Šuker]] |{{flagicon| France}} [[Lilian Thuram]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक २००२|२००२ Korea/Japan]] |{{flagicon| Germany}} [[Oliver Kahn]] |{{flagicon| Brazil}} [[Ronaldo]] |{{flagicon| South Korea}} [[Hong Myung-Bo]] |- |align=left|[[फिफा विश्वचषक २००६|२००६ Germany]] |{{flagicon| France}} [[Zinedine Zidane]] |{{flagicon| Italy}} [[Fabio Cannavaro]] |{{flagicon| Italy}} [[Andrea Pirlo]] |} ==Yashin Award==<!-- This section is linked from [[FIFA World Cup]] --> {{Unreferencedsection|date=March २००७}} The '''Yashin Award''' for the Best Goalkeeper is named in honor of the late goalkeeper [[Lev Yashin]] ([[USSR]]). The FIFA Technical Study Group recognizes the top goalkeeper of the tournament based on the player’s performance throughout the final competition. Although goalkeepers have this specific award for their position, they are still eligible for the Golden Ball as well, as when Oliver Kahn was awarded in २००२. Although the Yashin was first awarded in १९९४, every All-Star Team in World Cups prior to १९९८ included only one goalkeeper: {| class="wikitable" |- !World Cup !Goalkeeper included in the All-Star Team |- |[[फिफा विश्वचषक १९३०|१९३० Uruguay]] |align=left|{{flagicon| Uruguay}} [[Enrique Ballesteros]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९३४|१९३४ Italy]] |align=left|{{flagicon| Spain}} [[Ricardo Zamora]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९३८|१९३८ France]] |align=left|{{flagicon| the Czech Republic}} [[Frantisek Planicka]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९५०|१९५० Brazil]] |align=left|{{flagicon| Uruguay}} [[Roque Máspoli]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९५४|१९५४ Switzerland]] |align=left|{{flagicon| Hungary}} [[Gyula Grosics]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९५८|१९५८ Sweden]] |align=left|{{flagicon|URS}} [[Lev Yashin]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९६२|१९६२ Chile]] |align=left|{{flagicon| Mexico}} [[Antonio Carbajal]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९६६|१९६६ England]] |align=left|{{flagicon| England}} [[Gordon Banks]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९७०|१९७० Mexico]] |align=left|{{flagicon| Uruguay}} [[Ladislao Mazurkiewicz]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९७४|१९७४ West Germany]] |align=left|{{flagicon| Poland}} [[Jan Tomaszewski]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९७८|१९७८ Argentina]] |align=left|{{flagicon| Argentina}} [[Ubaldo Fillol]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९८२|१९८२ Spain]] |align=left|{{flagicon| Italy}} [[Dino Zoff]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९८६|१९८६ Mexico]] |align=left|{{flagicon| Germany}} [[Harald Schumacher]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९९०|१९९० Italy]] |align=left|{{flagicon| Argentina}} [[Sergio Goycoechea]] |} The Yashin Award was first awarded in १९९४ {| class="wikitable" |- !World Cup !Yashin Award winner |- |[[फिफा विश्वचषक १९९४|१९९४ USA]] |align=left|{{flagicon| Belgium}} [[Michel Preud'homme]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९९८|१९९८ France]] |align=left|{{flagicon| France}} [[Fabien Barthez]] |- |[[फिफा विश्वचषक २००२|२००२ Korea/Japan]] |align=left|{{flagicon| Germany}} [[Oliver Kahn]] |- |[[फिफा विश्वचषक २००६|२००६ Germany]] |align=left|{{flagicon|Italy}} [[Gianluigi Buffon]] |} ==फिफा खिलाडूवृत्ती चषक==<!-- This section is linked from [[FIFA World Cup]] --> The '''FIFA Fair Play Trophy''' is given to the team with the best record of fair play during the World Cup final tournament. Only teams that qualified for the second round are considered. The winners of this award earn the FIFA Fair Play Trophy, a diploma, a fair play medal for each player and official, and $५०,००० worth of football equipment to be used for youth development. {| class="wikitable" |- !विश्वचषक !विजेता |- |[[१९७८ फिफा विश्वचषक|१९७८ आर्जेन्टिना]] |align=left|{{flagicon| Argentina}} |- |[[१९८२ फिफा विश्वचषक|१९८२ स्पेन]] |align=left|{{fbBRA}} |- |[[१९८६ फिफा विश्वचषक|१९८६ मेक्सिको]] |align=left|{{fbBRA}} |- |[[१९९० फिफा विश्वचषक|१९९० इटली]] |align=left|{{fbENG}} |- |[[१९९४ फिफा विश्वचषक|१९९४ अमेरिका]] |align=left|{{fbBRA}} |- |[[१९९८ फिफा विश्वचषक|१९९८ फ्रांस]] |align=left|{{fbENG}}<br />{{fbFRA}} |- |[[२००२ फिफा विश्वचषक|२००२ कोरिया/जपान]] |align=left|{{fbBEL}} |- |[[२००६ फिफा विश्वचषक|२००६ जर्मनी]] |align=left|{{fbBRA}}<br />{{fbESP}} |} ==सर्वाधिक मनोरंजक संघ==<!-- This section is linked from [[FIFA World Cup]] --> The FIFA Award for the '''Most Entertaining Team''' is a fairly new accolade for the FIFA World Cup. It is a subjectively awarded prize for the team which has done the most to entertain the public with a positive approach to the game. The award is always organized through public participation in a poll. Recent awards have been determined by an Internet vote which may not fairly and accurately represent fan demographics. {| class="wikitable" |- !विश्वचषक !संघ |- |[[१९९८ फिफा विश्वचषक|१९९८ फ्रांस]] |align=left|{{fb|FRA}} |- |[[२००२ फिफा विश्वचषक|२००२ दक्षिण कोरिया|जपान]] |align=left|{{fb|KOR}} |- |[[२००६ फिफा विश्वचषक|२००६ जर्मनी]] |align=left|{{fb|POR}} |} ==Best Young Player Award==<!-- This section is linked from [[FIFA World Cup]] --> {{Unreferencedsection|date=March २००७}} The '''Best Young Player''' (commercially termed "Gillette Best Young Player") award was awarded for the first time at the [[२००६ FIFA World Cup]] in Germany and given to Germany's '''Lukas Podolski'''. The award is given to the best player in the tournament who is at most २१ years old. For the [[२००६ FIFA World Cup]] this means that the player had to have been born on or after [[१ January]], [[इ.स. १९८५]]. The election took place on FIFA's official World Cup website with the help of The FIFA Technical Study Group. {| class="wikitable" |- !World Cup !Best Young Player Award |- |[[फिफा विश्वचषक १९३०|१९३० Uruguay]] |align=left|{{flagicon| the United States}} [[Bert Patenaude]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९३४|१९३४ Italy]] |align=left|{{flagicon| Germany}} [[Edmund Conen]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९३८|१९३८ France]] |align=left|{{flagicon| स्वित्झर्लंड}} [[Alfred Bickel]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९५०|१९५० Brazil]] |align=left|{{flagicon| Sweden}} [[Lennart Skoglund]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९५४|१९५४ स्वित्झर्लंड]] |align=left|{{flagicon| France}} [[Raymond Kopa]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९५८|१९५८ Sweden]] |align=left|{{flagicon| Brazil}} [[Pelé]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९६२|१९६२ Chile]] |align=left|{{flagicon| Hungary}} [[Florian Albert]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९६६|१९६६ England]] |align=left|{{flagicon| Germany}} [[Franz Beckenbauer]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९७०|१९७० Mexico]] |align=left|{{flagicon| Peru}} [[Teofilo Cubillas]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९७४|१९७४ West Germany]] |align=left|{{flagicon| Poland}} [[Wladyslaw Zmuda]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९७८|१९७८ Argentina]] |align=left|{{flagicon| Italy}} [[Antonio Cabrini]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९८२|१९८२ Spain]] |align=left|{{flagicon| France}} [[Manuel Amoros]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९८६|१९८६ Mexico]] |align=left|{{flagicon| Belgium}} [[Vincenzo Scifo]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९९०|१९९० Italy]] |align=left|{{flagicon|YUG}} [[Robert Prosinečki]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९९४|१९९४ USA]] |align=left|{{flagicon| the Netherlands}} [[Marc Overmars]] |- |[[फिफा विश्वचषक १९९८|१९९८ France]] |align=left|{{flagicon| England}} [[Michael Owen]] |- |[[फिफा विश्वचषक २००२|२००२ Korea/Japan]] |align=left|{{flagicon| the United States}} [[Landon Donovan]] {{flagicon| Germany}} [[Christoph Metzelder]] |} The Best Young Player Award was first awarded in २००६ {| class="wikitable" |- !World Cup !Best Young Player Award |- |[[फिफा विश्वचषक २००६|२००६ Germany]] |align=left|{{flagicon| Germany}} [[Lukas Podolski]] |} ==All-Star Team==<!-- This section is linked from [[FIFA World Cup]] --> {{Unreferencedsection|date=March २००७}} The '''All-Star Team''', currently named after its current sponsor ''[[MasterCard]] All-Star Team'', is a team of the best २३ players, chosen by FIFA's technical study group, from the World Cup Finals. The number of players was expanded from ११ to १६ at the १९९८ finals, and then to the current २३. Before १९९८, journalists and experts chose a "Dream Team" with outstanding players from each playing position. The teams were chosen mostly by European and South American journalists. {| class="wikitable" |- !World Cup !Goalkeepers !Defenders !Midfielders !Forwards |- |[[फिफा विश्वचषक १९३०|१९३० Uruguay]] |align=left valign=top| {{flagicon| Uruguay}} [[Enrique Ballesteros]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Uruguay}} [[José Nasazzi]] <br /> {{flagicon|Kingdom of Yugoslavia}} [[Milutin Ivković]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Argentina}} [[Luis Monti]] <br /> {{flagicon| Uruguay}} [[Alvaro Gestido]] <br /> {{flagicon| Uruguay}} [[José Andrade]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Uruguay}} [[Pedro Cea]] <br /> {{flagicon| Uruguay}} [[Héctor Castro]] <br /> {{flagicon| Uruguay}} [[Héctor Scarone]] <br /> {{flagicon| Argentina}} [[Guillermo Stabile]] <br /> {{flagicon| the United States}} [[Bert Patenaude]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९३४|१९३४ Italy]] |align=left valign=top| {{flagicon| Spain}} [[Ricardo Zamora]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Spain}} [[Jacinto Quincoces]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Eraldo Monzeglio]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Luis Monti]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Attilio Ferraris]] <br /> {{flagicon| Spain}} [[Leonardo Cilaurren]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Giuseppe Meazza]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Raimundo Orsi]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Enrique Guaita]] <br /> {{flagicon| Austria}} [[Matthias Sindelar]] <br /> {{flagicon| the Czech Republic}} [[Oldrich Nejedly]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९३८|१९३८ France]] |align=left valign=top| {{flagicon| the Czech Republic}} [[Frantisek Planicka]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Pietro Rava]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Alfredo Foni]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Domingos da Guia]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Michele Andreolo]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Ugo Locatelli]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Silvio Piola]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Gino Colaussi]] <br /> {{flagicon| Hungary}} [[György Sárosi]] <br /> {{flagicon| Hungary}} [[Gyula Zsengellér]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Leônidas da Silva|Leônidas]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९५०|१९५० Brazil]] |align=left valign=top| {{flagicon| Uruguay}} [[Roque Máspoli]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Sweden}} [[Erik Nilsson]] <br /> {{flagicon| Spain}} [[José Parra]] <br /> {{flagicon| Uruguay}} [[Schubert Gambetta]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Uruguay}} [[Obdulio Varela]] <br /> {{flagicon| the United States}} [[Walter Bahr]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Uruguay}} [[Alcides Ghiggia|Ghiggia]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Zizinho]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Ademir Marques de Menezes|Ademir]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Jair da Rosa Pinto|Jair]] <br /> {{flagicon| Uruguay}} [[Juan Alberto Schiaffino|Schiaffino]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९५४|१९५४ स्वित्झर्लंड]] |align=left valign=top| {{flagicon| Hungary}} [[Gyula Grosics]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Austria}} [[Ernst Ocwirk]] <br /> {{flagicon| Hungary}} [[József Bozsik]] <br /> {{flagicon| Uruguay}} [[José Santamaría]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Fritz Walter]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[José Carlos Bauer|Bauer]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Helmut Rahn]] <br /> {{flagicon| Hungary}} [[Nándor Hidegkuti]] <br /> {{flagicon| Hungary}} [[Ferenc Puskás]] <br /> {{flagicon| Hungary}} [[Sándor Kocsis]] <br /> {{flagicon| Hungary}} [[Zoltan Czibor]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९५८|१९५८ Sweden]] |align=left valign=top| {{flagicon|URS}} [[Lev Yashin]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Djalma Santos]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Hilderaldo Bellini|Bellini]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Nílton Santos]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Northern Ireland}} [[Danny Blanchflower]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Valdir Pereira|Didi]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Pelé]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Garrincha]] <br /> {{flagicon| France}} [[Just Fontaine]] <br /> {{flagicon| France}} [[Raymond Kopa]] <br /> {{flagicon| Sweden}} [[Gunnar Gren]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९६२|१९६२ Chile]] |align=left valign=top| {{flagicon| Mexico}} [[Antonio Carbajal]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Djalma Santos]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Cesare Maldini]] <br /> {{flagicon|URS}} [[Valeriy Voronin]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Karl-Heinz Schnellinger]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Mário Zagallo|Zagallo]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[José Ely de Miranda|Zito]] <br /> {{flagicon| the Czech Republic}} [[Josef Masopust]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Vavá]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Garrincha]] <br /> {{flagicon| Chile}} [[Leonel Sanchez]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९६६|१९६६ England]] |align=left valign=top| {{flagicon| England}} [[Gordon Banks]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| England}} [[George Cohen]] <br /> {{flagicon| England}} [[Bobby Moore]] <br /> {{flagicon|URS}} [[Valeriy Voronin]] <br /> {{flagicon| Argentina}} [[Silvio Marzolini]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Franz Beckenbauer]] <br /> {{flagicon| Portugal}} [[Mário Coluna|Coluna]] <br /> {{flagicon| England}} [[Bobby Charlton]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Hungary}} [[Florian Albert]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Uwe Seeler]] <br /> {{flagicon| Portugal}} [[Eusébio]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९७०|१९७० Mexico]] |align=left valign=top| {{flagicon| Uruguay}} [[Ladislao Mazurkiewicz]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Carlos Alberto Torres|Carlos Alberto]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Wilson da Silva Piazza|Piazza]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Franz Beckenbauer]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Giacinto Facchetti]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Gérson]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Gianni Rivera]] <br /> {{flagicon| England}} [[Bobby Charlton]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Pelé]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Gerd Müller]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Jairzinho]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९७४|१९७४ West Germany]] |align=left valign=top| {{flagicon| Poland}} [[Jan Tomaszewski]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Berti Vogts]] <br /> {{flagicon| the Netherlands}} [[Wim Suurbier]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Franz Beckenbauer]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Marinho Chagas]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Wolfgang Overath]] <br /> {{flagicon| Poland}} [[Kazimierz Deyna]] <br /> {{flagicon| the Netherlands}} [[Johan Neeskens]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| the Netherlands}} [[Rob Rensenbrink]] <br /> {{flagicon| the Netherlands}} [[Johan Cruijff]] <br /> {{flagicon| Poland}} [[Grzegorz Lato]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९७८|१९७८ Argentina]] |align=left valign=top| {{flagicon| Argentina}} [[Ubaldo Fillol]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Berti Vogts]] <br /> {{flagicon| the Netherlands}} [[Ruud Krol]] <br /> {{flagicon| Argentina}} [[Daniel Passarella]] <br /> {{flagicon| Argentina}} [[Alberto Tarantini]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Dirceu]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Franco Causio]] <br /> {{flagicon| the Netherlands}} [[Rob Rensenbrink]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Peru}} [[Teofilo Cubillas]] <br /> {{flagicon| Argentina}} [[Daniel Bertoni]] <br /> {{flagicon| Argentina}} [[Mario Kempes]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९८२|१९८२ Spain]] |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Dino Zoff]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Claudio Gentile]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Luíz Carlos Ferreira|Luizinho]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Fulvio Collovati]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Leovegildo Lins da Gama Júnior|Júnior]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Poland}} [[Zbigniew Boniek]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Falcão]] <br /> {{flagicon| France}} [[Michel Platini]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Zico]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Paolo Rossi]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Karl-Heinz Rummenigge]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९८६|१९८६ Mexico]] |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Harald Schumacher]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Josimar]] <br /> {{flagicon| France}} [[Manuel Amoros]] <br /> {{flagicon| France}} [[Maxime Bossis]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Belgium}} [[Jan Ceulemans]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Felix Magath]] <br /> {{flagicon| France}} [[Michel Platini]] <br /> {{flagicon| Argentina}} [[Diego Maradona]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Denmark}} [[Preben Elkjær Larsen]] <br /> {{flagicon| Spain}} [[Emilio Butragueño]] <br /> {{flagicon| England}} [[Gary Lineker]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९९०|१९९० Italy]] |align=left valign=top| {{flagicon| Argentina}} [[Sergio Goycoechea]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Andreas Brehme]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Paolo Maldini]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Franco Baresi]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Argentina}} [[Diego Maradona]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Lothar Matthäus]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Roberto Donadoni]] <br /> {{flagicon| England}} [[Paul Gascoigne]] <br /> |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Salvatore Schillaci]] <br /> {{flagicon| Cameroon}} [[Roger Milla]] <br /> {{flagicon| the Czech Republic}} [[Tomas Skuhravy]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९९४|१९९४ USA]] |valign=top| {{flagicon| Belgium}} [[Michel Preud'homme]] <br /> |valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Jorginho]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Márcio Roberto dos Santos|Márcio Santos]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Paolo Maldini]] <br /> |valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Dunga]] <br /> {{flagicon| Bulgaria}} [[Krasimir Balakov]] <br /> {{flagicon|ROM}} [[Gheorghe Hagi]] <br /> {{flagicon| Sweden}} [[Tomas Brolin]] <br /> |valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Romário]] <br /> {{flagicon| Bulgaria}} [[Hristo Stoichkov]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Roberto Baggio]] <br /> |- |[[फिफा विश्वचषक १९९८|१९९८ France]] |align=left valign=top| {{flagicon| France}} [[Fabien Barthez]] <br /> {{flagicon| Paraguay}} [[José Luis Chilavert]] |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Roberto Carlos]] <br /> {{flagicon| France}} [[Marcel Desailly]] <br /> {{flagicon| France}} [[Lilian Thuram]] <br /> {{flagicon| the Netherlands}} [[Frank de Boer]] <br /> {{flagicon| Paraguay}} [[Carlos Gamarra]] |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Dunga]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Rivaldo]] <br /> {{flagicon| Denmark}} [[Michael Laudrup]] <br /> {{flagicon| France}} [[Zinedine Zidane]] <br /> {{flagicon| the Netherlands}} [[Edgar Davids]] |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Ronaldo]] <br /> {{flagicon| Croatia}} [[Davor Šuker]] <br /> {{flagicon| Denmark}} [[Brian Laudrup]] <br /> {{flagicon| the Netherlands}} [[Dennis Bergkamp]] |- |[[फिफा विश्वचषक २००२|२००२ Korea/Japan]] |align=left valign=top| {{flagicon| Germany}} [[Oliver Kahn]] <br /> {{flagicon| Turkey}} [[Rüştü Reçber]] |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Roberto Carlos]] <br /> {{flagicon| England}} [[Sol Campbell]] <br /> {{flagicon| Spain}} [[Fernando Hierro]] <br /> {{flagicon| South Korea}} [[Hong Myung-Bo]] <br /> {{flagicon| Turkey}} [[Alpay Özalan]] |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Rivaldo]] <br /> {{flagicon| Brazil}} [[Ronaldinho]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Michael Ballack]] <br /> {{flagicon| the United States}} [[Claudio Reyna]] <br /> {{flagicon| South Korea}} [[Yoo Sang-Chul]] |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[Ronaldo]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Miroslav Klose]] <br /> {{flagicon| Senegal}} [[El Hadji Diouf]] <br /> {{flagicon| Turkey}} [[Hasan Şaş]] |- |[[फिफा विश्वचषक २००६|२००६ Germany]] |align=left valign=top| {{flagicon| Italy}} [[Gianluigi Buffon]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Jens Lehmann]] <br /> {{flagicon| Portugal}} [[Ricardo Pereira|Ricardo]] |align=left valign=top| {{flagicon| Argentina}} [[Roberto Ayala]] <br /> {{flagicon| England}} [[John Terry]] <br /> {{flagicon| France}} [[Lilian Thuram]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Philipp Lahm]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Fabio Cannavaro]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Gianluca Zambrotta]] <br /> {{flagicon| Portugal}} [[Ricardo Carvalho]] |align=left valign=top| {{flagicon| Brazil}} [[José Roberto da Silva Júnior|Zé Roberto]] <br /> {{flagicon| France}} [[Patrick Vieira]] <br /> {{flagicon| France}} [[Zinedine Zidane]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Michael Ballack]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Andrea Pirlo]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Gennaro Gattuso]] <br /> {{flagicon| Portugal}} [[Luís Figo]] <br /> {{flagicon| Portugal}} [[Cristiano Ronaldo]] |align=left valign="top"| {{flagicon| Argentina}} [[Hernán Crespo]] <br /> {{flagicon| France}} [[थिएरी ऑन्री]] <br /> {{flagicon| Germany}} [[Miroslav Klose]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Francesco Totti]] <br /> {{flagicon| Italy}} [[Luca Toni]] |}</center> Only one player has been named in three separate All-Star teams: [[Franz Beckenbauer]] of West Germany, who was included in the १९६६, १९७०, and १९७४ editions of the All-Star Team. Eighteen others have been named to two separate All-Star teams: [[Luis Monti]] (१९३० and १९३४; however in १९३० he was representing Argentina while in १९३४ he represented Italy); [[Garrincha]], [[Valeriy Voronin]] and [[Djalma Santos]] (१९५८ and १९६२); [[Pelé]] (१९५८ and १९७०); [[Bobby Charlton]](१९६६ and १९७०); [[Berti Vogts]] (१९७४ and १९७८); [[Michel Platini]] (१९८२ and १९८६); [[Diego Maradona]] (१९८६ and १९९०); [[Paolo Maldini]] (१९९० and १९९४); [[Dunga]] (१९९४ and १९९८); [[Roberto Carlos]], [[Rivaldo]], and [[Ronaldo]] (१९९८ and २००२); [[Lilian Thuram]] and [[Zinedine Zidane]] (१९९८ and २००६); [[Michael Ballack]] and [[Miroslav Klose]] (२००२ and २००६). == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.rsssf.com/miscellaneous/fifa-awards.html#gball] For Mario kempes & Paolo Rossi १९७८ * [http://www.bidthedream.com/Biography.aspx?bioId=charlton] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010011841/http://www.bidthedream.com/Biography.aspx?bioId=charlton |date=2007-10-10 }} & [http://www.ifhof.com/hof/charlton.asp] For Bobby Charlton १९६६ Best Player [[वर्ग:फिफा विश्वचषक]] spv3fqexs1paazbna0ekn2cc0schb7b 0 37686 2711471 2229379 2026-09-23T05:51:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 97 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711471 wikitext text/x-wiki {{Infobox International Football Competition | tourney_name = | year = २००७ | other_titles = | size = | caption = | country = | dates = [[सप्टेंबर १८]] [[इ.स. २००७]] – [[मे २१]] [[इ.स. २००८]] | num_teams = 32 | confederations = | venues = | cities = | champion_other ={{flagicon|ENG}} [[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]] | count =3 | second_other ={{flagicon|ENG}} [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]] | third_other = | fourth_other = | matches = 125 | goals = 328 | attendance = 5313637 | top_scorer = {{flagicon|POR}} [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] (8) | player = }} == गट विभाग == {{main|युएफा चॅंपियन्स लीग २००७-०८ गट विभाग}} <!-- ===Tie-breaking criteria=== Based on paragraph 6.05 in the [http://www.uefa.com/newsfiles/19071.pdf UEFA regulations] for the current season, if two or more teams are equal on points on completion of the group matches, the following criteria are applied to determine the rankings: #higher number of points obtained in the group matches played among the teams in question; #superior goal difference from the group matches played among the teams in question; #higher number of goals scored away from home in the group matches played among the teams in question; #superior goal difference from all group matches played; #higher number of goals scored in all group matches played; #higher number of coefficient points accumulated by the club in question, as well as its association, over the previous five seasons. {| class="wikitable" |- !Key to colours in group tables |- bgcolor=#ccffcc |Teams that progressed to the [[#Knockout stage|first knockout round]] are indicated in '''bold type''' |- bgcolor=#ccccff |Teams that progressed to the [[UEFA Cup 2007-08#Round of 32|UEFA Cup]] are indicated in '''''bold italics''''' |- |Teams eliminated from European competitions for the season are indicated in plain ''italics'' |} ''In results tables, the home team is listed in the left-hand column.'' --> === गट अ === <!-- This group featured Liverpool, Porto, Marseille and Beşiktaş. Porto led the group for a long time, Liverpool got only one point in their first three games and needed to win their last three games to ensure qualification. They won the last three games comfortably, securing them a place in the first knockout round. Please add procession of every group. The reason have been written at the talk page at about October 2007. --> {| |- | {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"|संघ!!width="20"|सा !!width="20"|वि!!width="20"|अनि!!width="20"|हा !!width="20"|गोके !!width="20"|गोझा!!width="20"|गोफ!!width="20"|गुण |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|POR}} '''[[एफ.सी. पोर्टो|पोर्टो]]''' |६||३||२||१||८||७||+१||'''११''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|'''{{engfbclub|Liverpool F.C.}}''' |६||३||१||२||१८||५||+१३||'''१०''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{flagicon|FRA}} '''''[[ऑलिंपिक दे मार्सेल|मार्सेली]]''''' |६||२||१||३||६||९||-३||'''७''' |- |align=left|{{flagicon|TUR}} ''[[बेसिक्टास जे.के.|बेसिक्टास]]'' |६||२||०||४||४||१५||-११||'''६''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="125"|&nbsp;!!width="50"|[[बेसिक्टास जे.के.|BJK]]!!width="50"|[[लिव्हरपूल एफ.सी.|LIV]]!!width="50"|[[ऑलिंपिक दे मार्सेल|OM]]!!width="50"|[[एफ.सी. पोर्टो|POR]] |- ![[बेसिक्टास जे.के.|बेसिक्टास]] !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301191/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195331/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301191/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301223/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090501222005/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301223/index.html |date=2009-05-01 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301176/index.html 0–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605130735/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301176/index.html |date=2009-06-05 }} |- !{{engfbclub2|Liverpool F.C.}} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301215/index.html 8–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131111403/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301215/index.html |date=2010-01-31 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301175/index.html 0–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200044/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301175/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301224/index.html 4–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194426/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301224/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[ऑलिंपिक दे मार्सेल|मार्सेली]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301167/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195249/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301167/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301247/index.html 0–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230023544/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301247/index.html |date=2008-12-30 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301192/index.html 1–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200104/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301192/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[एफ.सी. पोर्टो|पोर्टो]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301248/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194506/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301248/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301168/index.html 1–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194330/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301168/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301216/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195403/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301216/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |} |} === गट ब === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"|संघ!!width="20"|सा !!width="20"|वि!!width="20"|अनि!!width="20"|हा !!width="20"|गोके !!width="20"|गोझा!!width="20"|गोफ!!width="20"|गुण |- bgcolor=#ccffcc |align=left|'''{{engfbclub|Chelsea F.C.}}''' |६||३||३||०||९||२||+७||'''१२''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|GER}} '''[[एफ.से. शाल्क ०४|शाल्क ०४]]''' |६||२||२||२||५||४||+१||'''८''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{flagicon|NOR}} '''''[[रोसेनबॉर्ग बी.के.|रोसेनबॉर्ग]]''''' |६||२||१||३||६||१०||-४||'''७''' |- |align=left|{{flagicon|ESP}} ''[[व्हॅलेन्सिया सी.एफ.|व्हॅलेन्सिया]]'' |६||१||२||३||२||६||-४||'''५''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="125"|&nbsp;!!width="50"|[[Chelsea F.C.|CHL]]!!width="50"|[[रोसेनबॉर्ग बी.के.|RBK]]!!width="50"|[[एफ.से. शाल्क ०४|SCH]]!!width="50"|[[व्हॅलेन्सिया सी.एफ.|VAL]] |- !{{engfbclub2|Chelsea F.C.}} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301169/index.html 1–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426002725/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301169/index.html |date=2009-04-26 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301194/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194345/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301194/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301249/index.html 0–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195429/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301249/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[रोसेनबॉर्ग बी.के.|रोसेनबॉर्ग]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301225/index.html 0–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193546/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301225/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301178/index.html 0–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194335/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301178/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301193/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193521/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301193/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[एफ.से. शाल्क ०४|शाल्क ०४]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301218/index.html 0–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200126/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301218/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301250/index.html 3–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194511/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301250/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301170/index.html 0–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429090231/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301170/index.html |date=2009-04-29 }} |- ![[व्हॅलेन्सिया सी.एफ.|व्हॅलेन्सिया]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301177/index.html 1–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230023006/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301177/index.html |date=2008-12-30 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301217/index.html 0–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195409/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301217/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301226/index.html 0–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193551/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301226/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |} |} === गट क === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"|संघ!!width="20"|सा !!width="20"|वि!!width="20"|अनि!!width="20"|हा !!width="20"|गोके !!width="20"|गोझा!!width="20"|गोफ!!width="20"|गुण |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|ESP}} '''[[रेआल माद्रिद|रेआल&nbsp;माद्रिद]]''' |६||३||२||१||१३||९||+४||'''११''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|GRE}} '''[[ओलिंपिकॉस एफ.सी.|ओलिंपिकॉस]]''' |६||३||२||१||११||७||+४||'''११''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{flagicon|GER}} '''''[[वेर्डर ब्रेमन]]''''' |६||२||०||४||८||१३||-५||'''६''' |- |align=left|{{flagicon|ITA}} ''[[एस.एस. लाझियो|लाझियो]]'' |६||१||२||३||८||११||-३||'''५''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="125"|&nbsp;!!width="50"|[[एस.एस. लाझियो|LAZ]]!!width="50"|[[ओलिंपिकॉस एफ.सी.|OLY]]!!width="50"|[[रेआल माद्रिद|RM]]!!width="50"|[[वेर्डर ब्रेमन|BRM]] |- ![[एस.एस. लाझियो|लाझियो]] !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301228/index.html 1–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091231063403/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301228/index.html |date=2009-12-31 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301179/index.html 2–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200050/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301179/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301219/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200132/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301219/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[ओलिंपिकॉस एफ.सी.|ओलिंपिकॉस]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301172/index.html 1–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426014213/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301172/index.html |date=2009-04-26 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301220/index.html 0–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194421/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301220/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301252/index.html 3–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193627/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301252/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[रेआल माद्रिद|रेआल&nbsp;माद्रिद]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301251/index.html 3–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194516/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301251/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301196/index.html 4–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194350/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301196/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301171/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195254/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301171/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[वेर्डर ब्रेमन]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301195/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193526/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301195/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301180/index.html 1–3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195310/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301180/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301227/index.html 3–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200143/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301227/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |} |} === गट ड === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"|संघ!!width="20"|सा !!width="20"|वि!!width="20"|अनि!!width="20"|हा !!width="20"|गोके !!width="20"|गोझा!!width="20"|गोफ!!width="20"|गुण |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|ITA}} '''[[ए.सी. मिलान|मिलान]]''' |६||४||१||१||१२||५||+७||'''१३''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|SCO}} '''[[सेल्टीक एफ.सी.|सेल्टीक]]''' |६||३||०||३||५||६||-१||'''९''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{flagicon|POR}} '''''[[बेनफिका]]''''' |६||२||१||३||५||६||-१||'''७''' |- |align=left|{{flagicon|UKR}} ''[[शक्थार डोनेत्स्क|शक्थार&nbsp;डोनेत्स्क]]'' |६||२||०||४||६||११||-५||'''६''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="125"|&nbsp;!!width="50"|[[बेनफिका|BEN]]!!width="50"|[[सेल्टीक एफ.सी.|CEL]]!!width="50"|[[ए.सी. मिलान|MIL]]!!width="50"|[[शक्थार डोनेत्स्क|SHK]] |- ![[बेनफिका]] !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301197/index.html 1–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195336/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301197/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301229/index.html 1–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090523104944/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301229/index.html |date=2009-05-23 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301182/index.html 0–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195315/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301182/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[सेल्टीक एफ.सी.|सेल्टीक]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301221/index.html 1–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195414/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301221/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301181/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200054/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301181/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301230/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194431/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301230/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[ए.सी. मिलान|मिलान]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301173/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195259/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301173/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301253/index.html 1–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194523/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301253/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301198/index.html 4–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194355/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301198/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[शक्थार डोनेत्स्क|शक्थार&nbsp;डोनेत्स्क]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301254/index.html 1–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195434/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301254/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301174/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195304/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301174/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301222/index.html 0–3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200137/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301222/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |} |} === गट इ === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"|संघ!!width="20"|सा !!width="20"|वि!!width="20"|अनि!!width="20"|हा !!width="20"|गोके !!width="20"|गोझा!!width="20"|गोफ!!width="20"|गुण |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|ESP}} '''[[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]]''' |६||४||२||०||१२||३||+९||'''१४''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|FRA}} '''[[ऑलिंपिक लॉन्नेस|ल्यॉन]]''' |६||३||१||२||११||१०||+१||'''१०''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{flagicon|SCO}} '''''[[रेंजर्स एफ.सी.|रेंजर्स]]''''' |६||२||१||३||७||९||-२||'''७''' |- |align=left|{{flagicon|GER}} ''[[वी.एफ.बी. स्ट्टुटगार्ट]]'' |६||१||०||५||७||१५||-८||'''३''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="125"|&nbsp;!!width="50"|[[एफ.सी. बार्सेलोना|BAR]]!!width="50"|[[ऑलिंपिक लॉन्नेस|LYO]]!!width="50"|[[रेंजर्स एफ.सी.|RGR]]!!width="50"|[[वी.एफ.बी. स्ट्टुटगार्ट|STU]] |- ![[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]] !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301160/index.html 3–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193453/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301160/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301208/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200114/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301208/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301240/index.html 3–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202211841/http://www.uefa.com/Competitions/ucl/FixturesResults/Round%3D15105/match%3D301240/index.html |date=2007-12-02 }} |- ![[ऑलिंपिक लॉन्नेस|ल्यॉन]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301232/index.html 2–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194441/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301232/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301183/index.html 0–3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195320/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301183/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301207/index.html 4–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194413/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301207/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[रेंजर्स एफ.सी.|रेंजर्स]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301200/index.html 0–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194400/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301200/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301239/index.html 0–3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193616/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301239/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301159/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193448/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301159/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[वी.एफ.बी. स्ट्टुटगार्ट]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301184/index.html 0–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193504/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301184/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301199/index.html 0–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195342/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301199/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301231/index.html 3–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194436/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301231/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |} |} === गट फ === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"|संघ!!width="20"|सा !!width="20"|वि!!width="20"|अनि!!width="20"|हा !!width="20"|गोके !!width="20"|गोझा!!width="20"|गोफ!!width="20"|गुण |- bgcolor=#ccffcc |align=left|'''{{flagicon|ENG}}[[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]''' |६||५||१||०||१३||४||+९||'''१६''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|ITA}} '''[[ए.एस. रोमा|रोमा]]''' |६||३||२||१||११||६||+५||'''११''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{flagicon|POR}} '''''[[स्पोर्टिंग क्लब दि पोर्तुगाल|स्पोर्टींग सी.पी.]]''''' |६||२||१||३||९||८||+१||'''७''' |- |align=left|{{flagicon|UKR}} ''[[डायनॅमो कीव्ह|डायनॅमो&nbsp;कीव्ह]]'' |६||०||०||६||४||१९||-१५||'''०''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="125"|&nbsp;!!width="50"|[[डायनॅमो कीव्ह|DYN]]!!width="50"|[[[[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|MU]]!!width="50"|[[ए.एस. रोमा|ROM]]!!width="50"|[[स्पोर्टींग क्लब डे पोर्तुगाल|SCP]] |- ![[डायनॅमो कीव्ह|डायनॅमो&nbsp;कीव्ह]] !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301201/index.html 2–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422013317/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301201/index.html |date=2009-04-22 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301233/index.html 1–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193601/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301233/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301186/index.html 1–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194340/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301186/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301209/index.html 4–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080101170501/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301209/index.html |date=2008-01-01 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301185/index.html 1–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081230023037/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301185/index.html |date=2008-12-30 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301234/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421235105/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301234/index.html |date=2009-04-21 }} |- ![[ए.एस. रोमा|रोमा]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301161/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195239/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301161/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301241/index.html 1–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193622/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301241/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301202/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200109/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301202/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[स्पोर्टिंग क्लब दि पोर्तुगाल|स्पोर्टींग सी.पी.]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301242/index.html 3–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071202211851/http://www.uefa.com/Competitions/ucl/FixturesResults/Round=15105/match=301242/index.html |date=2007-12-02 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301162/index.html 0–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194325/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301162/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301210/index.html 2–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193536/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301210/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |} |} === गट ग === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"|संघ!!width="20"|सा !!width="20"|वि!!width="20"|अनि!!width="20"|हा !!width="20"|गोके !!width="20"|गोझा!!width="20"|गोफ!!width="20"|गुण |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|ITA}} '''[[इंटर मिलान]]''' |६||५||०||१||१२||४||+८||'''१५''' |-bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|TUR}} '''[[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]]''' |६||३||२||१||८||६||+२||'''११''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{flagicon|NED}} '''''[[पी.एस.व्ही. एंडोवन|एंडोवन]]''''' |६||२||१||३||३||६||-३||'''७''' |- |align=left|{{flagicon|RUS}} ''[[पी.एफ.सी. सी.एस.के.ए. मॉस्को|सी.एस.के.ए. मॉस्को]]'' |६||०||१||५||७||१४||-७||'''१''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="125"|&nbsp;!!width="50"|[[पी.एफ.सी. सी.एस.के.ए. मॉस्को|CSK]]!!width="50"|[[फेर्नबाचे एस.के.|FEN]]!!width="50"|[[इंटर मिलान|INT]]!!width="50"|[[पी.एस.व्ही. एंडोवन|PSV]] |- ![[पी.एफ.सी. सी.एस.के.ए. मॉस्को|सी.एस.के.ए. मॉस्को]] !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301188/index.html 2–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195325/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301188/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301203/index.html 1–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195349/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301203/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301235/index.html 0–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194446/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301235/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301244/index.html 3–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200158/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301244/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301164/index.html 1–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200033/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301164/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301212/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200120/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301212/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[इंटर मिलान]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301211/index.html 4–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090412155453/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301211/index.html |date=2009-04-12 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301236/index.html 3–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100111201048/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301236/index.html |date=2010-01-11 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301187/index.html 2–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200059/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301187/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[पी.एस.व्ही. एंडोवन|एंडोवन]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301163/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195244/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301163/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301204/index.html 0–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195354/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301204/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301243/index.html 0–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194501/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301243/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |} |} === गट ह === {| |- | {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="175"|संघ!!width="20"|सा !!width="20"|वि!!width="20"|अनि!!width="20"|हा !!width="20"|गोके !!width="20"|गोझा!!width="20"|गोफ!!width="20"|गुण |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|ESP}} '''[[सेविला एफ.सी.|सेविला]]''' |६||५||०||१||१४||७||+७||'''१५''' |- bgcolor=#ccffcc |align=left|{{flagicon|ENG}} '''[[आर्सेनल एफ.सी.‎|आर्सेनल]]''' |६||४||१||१||१४||४||+१०||'''१३''' |- bgcolor=#ccccff |align=left|{{flagicon|CZE}} '''''[[एस.के. स्लाविया प्राहा|स्लॅविया&nbsp;प्राग]]''''' |६||१||२||३||५||१६||-११||'''५''' |- |align=left|{{flagicon|ROM}} ''[[एफ.सी. स्ट्यू बुकुरेस्टी|स्ट्यू]]'' |६||०||१||५||४||१०||-६||'''१''' |} | {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width="125"|&nbsp;!!width="50"|[[आर्सेनल एफ.सी.‎|ARS]]!!width="50"|[[सेविला एफ.सी.|SEV]]!!width="50"|[[एस.के. स्लाविया प्राहा|SLV]]!!width="50"|[[एफ.सी. स्ट्यू बुकुरेस्टी|STE]] |- ![[आर्सेनल एफ.सी.‎|आर्सेनल]] !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301165/index.html 3–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193500/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301165/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301206/index.html 7–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193531/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301206/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301245/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195419/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301245/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[सेविला एफ.सी.|सेविला]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301237/index.html 3–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194451/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301237/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301190/index.html 4–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193517/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301190/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301205/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194407/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301205/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[एस.के. स्लाविया प्राहा|स्लॅविया&nbsp;प्राग]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301214/index.html 0–0] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504194416/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301214/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301246/index.html 0–3] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195424/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301246/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301166/index.html 2–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504200038/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301166/index.html |date=2009-05-04 }} |- ![[एफ.सी. स्ट्यू बुकुरेस्टी|स्ट्यू]] |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301189/index.html 0–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193515/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301189/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301213/index.html 0–2] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504195359/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301213/index.html |date=2009-05-04 }} |[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301238/index.html 1–1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090504193612/http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15105/match=301238/index.html |date=2009-05-04 }} !|– |} |} == नॉक आउट फेरी == {{main|२००८ युएफा चॅंपियन्स लीग नॉक आउट फेरी}} === Bracket === {{CLBracket | RD1=प्रथम नॉक आउट फेरी | RD2=उपांत्य पुर्व सामने | RD3=उपांत्य सामने | RD4=अंतिम सामना | RD1-team01='''{{flagicon|GER}} [[एफ.से. शाल्क ०४|शाल्क ०४]]'''&nbsp;([[Penalty shootout (football)|p]]) | RD1-score01-1=1 | RD1-score01-2=0 | RD1-score01-agg=1(4) | RD1-team02={{flagicon|POR}} [[एफ.सी. पोर्टो|पोर्टो]] | RD1-score02-1=0 | RD1-score02-2=1 | RD1-score02-agg=1(1) | RD1-team03={{flagicon|SCO}} [[सेल्टीक एफ.सी.|सेल्टीक]] | RD1-score03-1=2 | RD1-score03-2=0 | RD1-score03-agg=2 | RD1-team04='''{{flagicon|ESP}} [[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]]''' | RD1-score04-1=3 | RD1-score04-2=1 | RD1-score04-agg=4 | RD1-team05='''{{flagicon|ITA}} [[ए.एस. रोमा|रोमा]]''' | RD1-score05-1=2 | RD1-score05-2=2 | RD1-score05-agg=4 | RD1-team06={{flagicon|ESP}} [[रेआल माद्रिद|रेआल&nbsp;माद्रिद]] | RD1-score06-1=1 | RD1-score06-2=1 | RD1-score06-agg=2 | RD1-team07={{flagicon|FRA}} [[ऑलिंपिक लॉन्नेस|ल्यॉन]] | RD1-score07-1=1 | RD1-score07-2=0 | RD1-score07-agg=1 | RD1-seed08= | RD1-team08='''{{flagicon|ENG}} [[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]''' | RD1-score08-1=1 | RD1-score08-2=1 | RD1-score08-agg=2 | RD1-team09='''{{flagicon|ENG}} [[आर्सेनल एफ.सी.‎|आर्सेनल]]''' | RD1-score09-1=0 | RD1-score09-2=2 | RD1-score09-agg=2 | RD1-team10={{flagicon|ITA}} [[ए.सी. मिलान]] | RD1-score10-1=0 | RD1-score10-2=0 | RD1-score10-agg=0 | RD1-team11='''{{flagicon|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]]''' | RD1-score11-1=2 | RD1-score11-2=1 | RD1-score11-agg=3 | RD1-seed12= | RD1-team12={{flagicon|ITA}} [[इंटर मिलान]] | RD1-score12-1=0 | RD1-score12-2=0 | RD1-score12-agg=0 | RD1-team13='''{{flagicon|TUR}} [[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]]'''&nbsp;([[Penalty shootout (football)|p]]) | RD1-score13-1=3 | RD1-score13-2=2 | RD1-score13-agg=5(3) | RD1-team14={{flagicon|ESP}} [[सेविला एफ.सी.|सेविला]] | RD1-score14-1=2 | RD1-score14-2=3 | RD1-score14-agg=5(2) | RD1-team15={{flagicon|GRE}} [[ओलिंपिकॉस एफ.सी.|ओलिंपिकॉस]] | RD1-score15-1=0 | RD1-score15-2=0 | RD1-score15-agg=0 | RD1-seed16= | RD1-team16='''{{flagicon|ENG}} [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]]''' | RD1-score16-1=0 | RD1-score16-2=3 | RD1-score16-agg=3 | RD2-team01={{flagicon|GER}} [[एफ.से. शाल्क ०४|शाल्क ०४]] | RD2-score01-1=0 | RD2-score01-2=0 | RD2-score01-agg=0 | RD2-team02='''{{flagicon|ESP}} [[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]]''' | RD2-score02-1=1 | RD2-score02-2=1 | RD2-score02-agg=2 | RD2-team03={{flagicon|ITA}} [[ए.एस. रोमा|रोमा]] | RD2-score03-1=0 | RD2-score03-2=0 | RD2-score03-agg=0 | RD2-team04='''{{flagicon|ENG}} [[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]''' | RD2-score04-1=2 | RD2-score04-2=1 | RD2-score04-agg=3 | RD2-team05={{flagicon|ENG}} [[आर्सेनल एफ.सी.‎|आर्सेनल]] | RD2-score05-1=1 | RD2-score05-2=2 | RD2-score05-agg=3 | RD2-team06='''{{flagicon|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]]''' | RD2-score06-1=1 | RD2-score06-2=4 | RD2-score06-agg=5 | RD2-team07={{flagicon|TUR}} [[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]] | RD2-score07-1=2 | RD2-score07-2=0 | RD2-score07-agg=2 | RD2-team08='''{{flagicon|ENG}} [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]]''' | RD2-score08-1=1 | RD2-score08-2=2 | RD2-score08-agg=3 | RD3-team01={{flagicon|ESP}} [[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]] | RD3-score01-1=0 | RD3-score01-2=0 | RD3-score01-agg=0 | RD3-team02='''{{flagicon|ENG}} [[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]''' | RD3-score02-1=0 | RD3-score02-2=1 | RD3-score02-agg=1 | RD3-team03={{flagicon|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] | RD3-score03-1=1 | RD3-score03-2=2 | RD3-score03-agg=3 | RD3-team04={{flagicon|ENG}} '''[[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]]''' ([[Extra time|aet]]) | RD3-score04-1=1 | RD3-score04-2=3 | RD3-score04-agg=4 | RD4-team01={{flagicon|ENG}} '''[[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]'''([[Penalty shootout (football)|p]]) | RD4-score01=1 (6) | RD4-team02={{flagicon|ENG}} [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]] | RD4-score02=1 (5) }} === प्रथम नॉक आउट फेरी === {{TwoLeg start}} {{TwoLegResult|[[सेल्टीक एफ.सी.|सेल्टीक]]|SCO|२–४|'''[[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]]'''|ESP|२–३|०–१}} {{TwoLegResult|[[ऑलिंपिक लॉन्नेस|ल्यॉन]]|FRA|१–२|'''[[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]'''|ENG|१–१|०–१}} {{TwoLegResult|'''[[एफ.से. शाल्क ०४|शाल्क ०४]]'''|GER|१–१ (४–१[[Penalty shootout (football)|p]])|[[एफ.सी. पोर्टो|पोर्टो]]|POR|१–०|०–१ ([[Extra time|aet]])}} {{TwoLegResult|'''[[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]]'''|ENG|३–०|[[इंटर मिलान]]|ITA|२–०|१–०}} {{TwoLegResult|'''[[ए.एस. रोमा|रोमा]]'''|ITA|४–२|[[रेआल माद्रिद|रेआल&nbsp;माद्रिद]]|ESP|२–१|२–१}} {{TwoLegResult|'''[[आर्सेनल एफ.सी.‎|आर्सेनल]]'''|ENG|२–०|[[ए.सी. मिलान]]|ITA|०–०|२–०}} {{TwoLegResult|[[ओलिंपिकॉस एफ.सी.|ओलिंपिकॉस]]|GRE|०–३|'''[[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]]'''|ENG|०–०|०–३}} {{TwoLegResult|'''[[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]]'''|TUR|५–५ (३–२[[Penalty shootout (football)|p]])|[[सेविला एफ.सी.|सेविला]]|ESP|३–२|२–३ ([[Extra time|aet]])}} |} === उपांत्य पुर्व सामने === {{TwoLeg start}} {{TwoLegResult|[[आर्सेनल एफ.सी.‎|आर्सेनल]]|ENG|३–५|'''[[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]]'''|ENG|१–१|२–४}} {{TwoLegResult|[[ए.एस. रोमा|रोमा]]|ITA|०–३|'''[[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]'''|ENG|०–२|०–१}} {{TwoLegResult|[[एफ.से. शाल्क ०४|शाल्क ०४]]|GER|०–२|'''[[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]]'''|ESP|०–१|०–१}} {{TwoLegResult|[[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]]|TUR|२–३|'''[[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]]'''|ENG|२–१|०–२}} |} === उपांत्य सामने === {{TwoLeg start}} {{TwoLegResult|[[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]]|ENG|३–४|'''[[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]]|ENG|१–१|२–३ ([[Extra time|aet]])|}} {{TwoLegResult|[[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]]|ESP|०–१|'''[[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]'''|ENG|०–०|०–१}} |} === अंतिम सामना === {{main|२००८ यु‌एफा चॅंपियन्स लीग अंतिम सामना}} {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[मे २१]] [[इ.स. २००८]] |time=२०:४५ [[Central European Summer Time|CEST]] |संघ१= [[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]] {{flagicon|ENG}} |गोल=१ – १ ([[Extra time|a.e.t.]]) |report=[http://www.uefa.com/competitions/ucl/fixturesresults/round=15109/match=301604/report=rp.html (Report)] |संघ२={{flagicon|ENG}} [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]] |गोल१= [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|रोनाल्डो]] {{फुटबॉल गोल|२६}} |गोल२= [[फ्रॅंक लॅंपार्ड|लम्पार्ड]] {{फुटबॉल गोल|४५}} |मैदान=[[लुझनिकी मैदान]], [[मॉस्को]] |प्रेक्षक_संख्या=६७,३१० |पंच=[[लुबोस मिचेल]] }} {{पेनाल्टी माहिती |पेनाल्टी१=[[कार्लोस तेवेझ|तेवेझ]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[मायकल कर्रिक|कर्रिक]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|रोनाल्डो]] {{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br />[[ओवेन हारग्रीव्झ|हरग्रेवीज]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[नानी (फुटबॉल खेळाडू)|नानी]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[ॲंडरसन लुइस डी अब्रेउ ओलिव्हियेरा|ॲंडरसन]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[रायन गिग्स|गिग्स]] {{पेनाल्टी गोल}} |पेनाल्टी_गोल=६ – ५ |पेनाल्टी२={{पेनाल्टी गोल}} [[मिकाईल बलाक|बलाक]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[जुलिअनो बेल्लेट्टी|बेल्लेट्टी]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[फ्रॅंक लॅंपार्ड|लम्पार्ड]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[ॲशली कोल|ए. कोल]]<br />{{पेनाल्टी चुकली|wide}} [[जॉन टेरी|टेरी]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[सलोमोन कलोउ|कलोउ]] <br />{{पेनाल्टी चुकली|saved}} [[निकोलस अनेल्का|अनेल्का]] }} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto; width: 20%" |- !युएफा चॅंपियन्स लीग २००७-०८<br />विजेता |- |{{ध्वजचिन्ह|ENG|size=100px}} |- |'''[[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]]'''<br />'''तिसरे विजेतेपद''' |} == Top goalscorers == {| class="wikitable" cellpadding="3" style="text-align: center;" !क्र. !नाव !संघ !गोल !वेळ खेळला |- |rowspan="1"|1 |align="left"|{{flagicon|POR}} [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|रोनाल्डो]] |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.|मॅंचेस्टर&nbsp;युनायटेड]] |rowspan="1"|8 |1062' |- |rowspan="4"|2 |align="left"|{{flagicon|ARG}} [[लायोनेल मेस्सी]] |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[एफ.सी. बार्सेलोना|बार्सेलोना]] |rowspan="4"|6 |756' |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[फेर्नान्दो तोरेस|फेर्नान्डो टोर्रेस]] |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] |906' |- |align="left"|{{flagicon|CIV}} [[डिडिएर ड्रोग्बा]] |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[चेल्सी एफ.सी.|चेल्सी]] |1072' |- |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[स्टीव्हन जेरार्ड]] |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] |1145' |- |rowspan="6"|6 |align="left"|{{flagicon|NED}} [[रायन बाबेल]] |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] |rowspan="6"|5 |619' |- |align="left"|{{flagicon|SWE}} [[ज्लाटन इब्रहिमोविक]] |align="left"|{{flagicon|ITA}} [[इंटर मिलान]] |626' |- |align="left"|{{flagicon|MLI}} [[फ्रेडेरिक कनौटे]] |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[सेविला एफ.सी.|सेविला]] |715' |- |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[राऊल गोन्झालेझ]] |align="left"|{{flagicon|ESP}} [[रेआल माद्रिद|रेआल&nbsp;माद्रिद]] |716' |- |align="left"|{{flagicon|BRA}} [[डेविड दी सुझा|डेविड]] |align="left"|{{flagicon|TUR}} [[फेर्नबाचे एस.के.|फेनर्बाच]] |844' |- |align="left"|{{flagicon|NED}} [[डिर्क कुयट]] |align="left"|{{flagicon|ENG}} [[लिव्हरपूल एफ.सी.|लिव्हरपूल]] |893' |} <small>Source: [http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2008/md13_1_6.pdf UEFA Champions League Press Release - Top Scorers - Final - Wednesday 21 May 2008 (after match)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024084136/http://www.uefa.com/newsfiles/ucl/2008/md13_1_6.pdf |date=2012-10-24 }}</small> {{fb start}} {{युएफा चॅंपियन्स लीग २००७-०८}} {{यु‌एफा चॅंपियन्स लीग हंगाम}} {{fb end}} [[वर्ग:युएफा चँपियन्स लीग|२००७-०८]] jonsp5i0jwugi3k9ahxbwkx7d98l73c 0 40236 2711529 2709339 2026-09-23T09:43:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711529 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव =लास व्हेगास | स्थानिक = Las Vegas | चित्र =LV Valley montage.jpg | चित्र_वर्णन = | ध्वज =Flag of Las Vegas, Nevada.svg | चिन्ह = | नकाशा१ = नेव्हाडा | नकाशा२ = अमेरिका | देश = अमेरिका | राज्य = [[नेव्हाडा]] | स्थापना = [[इ.स. १९०५]] | महापौर = | क्षेत्रफळ = ३५१.७ | उंची = २,००१ | लोकसंख्या_वर्ष = २०१० | लोकसंख्या = ५,८३,७५८ | महानगर_लोकसंख्या = १९,५१,२६१ | घनता =१,६६० | वेळ = [[यूटीसी]] - ८:०० | वेब = [http://www.lasvegasnevada.gov/ www.lasvegasnevada.gov] |latd = 36 |latm = 10 |lats = 30 |latNS = N |longd = 115 |longm = 08 |longs = 11 |longEW = W }} '''लास व्हेगास''' हे [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिका]] देशाच्या [[नेव्हाडा]] राज्यामधील सर्वात मोठे शहर आहे. हे शहर नेव्हाडाच्या दक्षिण भागात [[लॉस एंजेल्स]] शहराच्या ईशान्येला २६५ मैल अंतरावर स्थित आहे. २०१० साली ५.८४ लाख शहरी व १९.५१ लाख महानगरी लोकसंख्या असलेले लास व्हेगास अमेरिकेमधील ३०वे मोठे शहर व महानगर क्षेत्र आहे. येथील असंख्य कॅसिनो, जुगार अड्डे तसेच इतर मनोरंजन सोयींसाठी लास व्हेगास जगभर प्रसिद्ध आहे. लास व्हेगासला ''जगाची विरंगुळा राजधानी'' ह्या टोपणनावाने ओळखले जाते. येथील ४.२ मैल लांबीच्या ''लास व्हेगास बुलेव्हार्ड'' (द स्ट्रिप) ह्या रस्त्यावर जगातील काही सर्वात मोठी हॉटेल्स व कॅसिनो (जुगारखाने) आहेत. == इतिहास == [[File:Southern Paiutes.jpg|thumb|left|upright|दक्षिणी पैयुट लोकांच्या मोआपा जमातीमधील स्त्री आणि मुले त्यांच्या पोशाखात. त्यांच्यातील लहान बाळ पारंपारिक पाळण्यात आहे.]] लास व्हेगसच्या प्रदेशात १०,००० वर्षांपूर्वी स्थानिक रहिवाशांचे पूर्वज राहत असल्याच्या खुणा आहेत. अंदाजे २,००० वर्षांपूर्वी [[प्राचीन पेब्लो लोक|प्राचीन पेब्लो]] आणि [[दक्षिणी पैयुट लोक]] येथ राहण्यास आले.<ref>{{cite book |last=Cordell |first=Linda |date=1994 |title=Ancient Pueblo Peoples |url=https://archive.org/details/ancientpueblopeo0000cord |publisher=St. Remy Press and Smithsonian Institution |pages=[https://archive.org/details/ancientpueblopeo0000cord/page/18 18]–19 |isbn=0-89599-038-5 }}</ref> लास व्हेगस शहराची स्थापना इ.स. १९०५ साली [[रेल्वे]]मार्गावरील एक गाव म्हणून करण्यात आली. इ.स. १९३५ साली येथून ३० मैल अंतरावर [[हूव्हर धरण]] बांधून पूर्ण करण्यात आले व त्यानंतर ह्य शहराचा झपाट्याने विकास झाला. == भूगोल == लास व्हेगास नेव्हाडा राज्याच्या आग्नेय भागातील [[मोहावे वाळवंट]]ाच्या अत्यंत रूक्ष परिसरात वसले असून येथील केवळ ०.०३ टक्के क्षेत्र जलव्याप्त आहे. === हवामान === लास व्हेगासमधील हवामान साधारणपणे उष्ण व रूक्ष आहे. येथील उन्हाळे तीव्र तर हिवाळे सौम्य असतात. येथे [[हिमवर्षा]] क्वचितच होते. {{Weather box |location = मॅककॅरन विमानतळ |single line = Y |Jan record high F = 77 |Feb record high F = 87 |Mar record high F = 92 |Apr record high F = 99 |May record high F = 109 |Jun record high F = 116 |Jul record high F = 117 |Aug record high F = 116 |Sep record high F = 113 |Oct record high F = 103 |Nov record high F = 87 |Dec record high F = 78 |Jan high F = 57.1 |Feb high F = 63.0 |Mar high F = 69.5 |Apr high F = 78.1 |May high F = 87.8 |Jun high F = 98.9 |Jul high F = 104.1 |Aug high F = 101.8 |Sep high F = 93.8 |Oct high F = 80.8 |Nov high F = 66.0 |Dec high F = 57.3 |Jan low F = 36.8 |Feb low F = 41.4 |Mar low F = 47.0 |Apr low F = 53.9 |May low F = 62.9 |Jun low F = 72.3 |Jul low F = 78.2 |Aug low F = 76.7 |Sep low F = 68.8 |Oct low F = 56.5 |Nov low F = 44.0 |Dec low F = 36.6 |Jan record low F = 8 |Feb record low F = 16 |Mar record low F = 19 |Apr record low F = 31 |May record low F = 38 |Jun record low F = 48 |Jul record low F = 56 |Aug record low F = 54 |Sep record low F = 43 |Oct record low F = 26 |Nov record low F = 15 |Dec record low F = 11 |Jan record low C = −13 |Feb record low C = −8.9 |Mar record low C = −7.2 |Apr record low C = −0.6 |Oct record low C = −3.3 |Nov record low C = −9.4 |Dec record low C = −12 |Jan precipitation inch = 0.59 |Feb precipitation inch = 0.69 |Mar precipitation inch = 0.59 |Apr precipitation inch = 0.15 |May precipitation inch = 0.24 |Jun precipitation inch = 0.08 |Jul precipitation inch = 0.44 |Aug precipitation inch = 0.45 |Sep precipitation inch = 0.31 |Oct precipitation inch = 0.24 |Nov precipitation inch = 0.31 |Dec precipitation inch = 0.40 |precipitation colour = green |year precipitation inch = 4.49 |Jan precipitation days = 3.4 |Feb precipitation days = 3.5 |Mar precipitation days = 3.6 |Apr precipitation days = 1.8 |May precipitation days = 1.6 |Jun precipitation days = 0.7 |Jul precipitation days = 2.6 |Aug precipitation days = 3.0 |Sep precipitation days = 1.9 |Oct precipitation days = 1.8 |Nov precipitation days = 1.8 |Dec precipitation days = 2.9 |unit precipitation days = 0.01 in |Jan sun = 244.9 |Feb sun = 248.6 |Mar sun = 313.1 |Apr sun = 345.0 |May sun = 387.5 |Jun sun = 402.0 |Jul sun = 390.6 |Aug sun = 368.9 |Sep sun = 336.0 |Oct sun = 303.8 |Nov sun = 246.0 |Dec sun = 235.6 |source 1 = NOAA<ref name= NOAAstats >{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://cdo.ncdc.noaa.gov/climatenormals/clim20/nv/264436.pdf | title= NCDC: U.S. Climate Normals | अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 6, 2010 | publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]] }}</ref><ref> {{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.wrh.noaa.gov/vef/climate/figure1.php |title=Record Max/Min Temperature |अ‍ॅक्सेसदिनांक=May 5, 2009 |publisher=[[National Oceanic and Atmospheric Administration]]}}</ref> |source 2 = HKO (sun only)<ref name= HKO >{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा= http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/las_vegas_e.htm | title= Climatological Normals of Las Vegas | अ‍ॅक्सेसदिनांक= May 6, 2010 | publisher= [[Hong Kong Observatory]] | archive-date= 2010-05-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100513193020/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/n_america/us/las_vegas_e.htm | url-status= dead }}</ref> |date=August 2010 }} == जनसांख्यिकी == {{ऐतिहासिक लोकसंख्या |align=left |1900|25 |1910|800 |1920|2304 |1930|5165 |1940|8422 |1950|24624 |1960|64405 |1970|125787 |1980|164674 |1990|258295 |2000|478434 |2010|583756 }} २०१० च्या जनगणनेनुसार लास व्हेगास शहराची लोकसंख्या ५,८३,७५६ इतकी होती जी २००० सालापेक्षा २२ टक्क्यांनी अधिक आहे. स्थापनेपासून लास व्हेगासची लोकसंख्या सतत वाढतच राहिली आहे. येथील अनुकूल हवामान, पर्यटन उद्योगामुळे उपलब्ध असलेल्या नोकऱ्या इत्यादी कारणांस्तव अमेरिकेमधील इतर भागांमधून येथे स्थलांतर सुरूच आहे. == वस्तीविभागणी == {| class="wikitable sortable collapsible" style="font-size: 90%;" |- ! लास व्हेगसची वस्तीविभागणी !! २०१०<ref name="census"/>!! २०००<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=CF |title=Race and Hispanic or Latino: 2000 |प्रकाशक=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो |access-date=2015-11-16 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129082905/http://factfinder.census.gov/faces/tableservices/jsf/pages/productview.xhtml?src=CF |url-status=dead }}</ref> !! १९९०<ref name="census1"/> !! १९७०<ref name="census1"/> |- | [[गोरे अमेरिकन|गोरे]] || 62.1% || 69.9% || 78.4% || 87.6% |- |&nbsp;—अहिस्पॅनिक गोरे || 47.9% || 58.0% || 72.1% || 83.1%<ref name="fifteen">From 15% sample</ref> |- | [[आफ्रिकन अमेरिकन]] || 11.1% || 10.4% || 11.4% || 11.2% |- | [[हिस्पॅनिक अमेरिकन]] (सगळ्या वंशाचे) || 31.5% || 23.6% || 12.5% || 4.6%<ref name="fifteen"/> |- | [[आशियाई अमेरिकन]] || 6.1% || 4.8% || 3.6% || 0.7% |} == अर्थव्यवस्था == पर्यटन हा लास व्हेगासमधील सर्वात मोठा उद्योग आहे. येथील रूक्ष जमिनी कोणत्याही प्रकारच्या शेतीस अनुकूल नाही. == शहर रचना == {{wide image|Las Vegas Strip panorama.jpg|900px|लास व्हेगास स्ट्रिपचे विस्तृत चित्र}} === उद्याने आणि मनोरंजन === [[File:04 Spanish Trail Country Club 27-hole golf course in Las Vegas, Nevada - Creative Commons free photo with attribution.jpg|thumb|right|स्पॅनिश ट्रेल कंट्री क्लब, २७-होल गॉल्फ कोर्स]] शहराचे उद्यान व मनोरंजन विभाग ७८ प्रादेशिक, नागरी, वस्तीमधील व छोटी उद्याने; चार सार्वजनिक पोहण्याचे तलाव, ११ मनोरंजन केंद्रे, ज्येष्ठांसाठी चार क्रियाकेंद्रे, आठ सांस्कृतिक केंद्रे, सहा कला दालने, ११ श्वानोद्याने) आणि चार गॉल्फ कोर्स चालवतो. एंजेल पार्क गॉल्फ क्लब, डेझर्ट पाईन्स गॉल्फ क्लब, ड्युरँगो हिल्स गॉल्फ क्लब आणि लास व्हेगास म्युनिसिपल गॉल्फ कोर्स ही येथील गोल्फ कोर्स आहेत..<ref>''[https://files.lasvegasnevada.gov/public-works/Traffic%20Engineering/Access%20to%20parks.pdf City of Las Vegas Vision Zero Program: Guiding Principles for Safe Access to City of Las Vegas Parks]'' .(July 8, 2024). City of Las Vegas, p. 1–2. Archived from the original on March 8, 2025</ref> तसेच हा विभाग १२३ क्रीडांगणे, २३ सॉफ्टबॉल मैदाने, १० फुटबॉल मैदाने, ४४ सॉकर मैदाने, १० श्वानोद्याने, सहा समुदाय केंद्रे, चार ज्येष्ठ नागरिक केंद्रे, १०९ स्केट्स पार्क आणि सहा पोहण्याचे तलाव यांचीही पाहणी व व्यवस्थापन करतो.<ref>{{cite web |url=http://www.lasvegasnevada.gov/Find/parks_facilities.htm |title=Find Parks and Facilities |website=City of Las Vegas |access-date=January 10, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150109114805/http://www.lasvegasnevada.gov/find/parks_facilities.htm |archive-date=January 9, 2015 }}</ref> == वाहतूक == [[मॅककरान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] लास व्हेगस आणि आसपासच्या प्रदेशाला विमानसेवा पुरवतो. == हे सुद्धा पहा == * [[लास व्हेगस, न्यू मेक्सिको]] == चित्रदालन == {{चित्र दालन |title= |width= 200 |align= |File:Bellagio-front.jpg|बेलाजियो |File:Paris Las Vegas 2009.jpg|हॉटेल पॅरिस लास व्हेगासमधील [[आयफेल टॉवर]]ची प्रतिकृती |File:LasVegas-MGMgrand.jpg|एम.जी.एम. ग्रँड |File:Caesars Palace - Across Bellagio Lake.jpg|सीझर्स पॅलेस }} {{clear}} == संदर्भयादी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.lasvegasnevada.gov/ अधिकृत संकेतस्थळ] * [http://www.msnbc.msn.com/id/33537189/ns/travel-seasonal इतिहास] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101203022048/http://www.msnbc.msn.com/id/33537189/ns/travel-seasonal |date=2010-12-03 }} *{{wikivoyage|Las Vegas|लास व्हेगास}} {{कॉमन्स|Las Vegas|लास व्हेगास}} {{अमेरिकेमधील मोठी शहरे}} [[वर्ग:नेव्हाडामधील शहरे]] [[वर्ग:क्लार्क काउंटी (नेव्हाडा)]] b1et9ldazdaz062p5q2m26bqakm0tlj 0 40491 2711410 2473519 2026-09-23T01:43:16Z अभय नातू 206 अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[आयकर]] वरुन [[भारतातील आयकर]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2473519 wikitext text/x-wiki '''आयकर''' किंवा प्राप्तिकर या नावाने भारतात ओळखला जाणारा हा करप्रकार थेट कर (डायरेक्ट टॅक्सेस) या गटात मोडतो. व्यक्तिच्या/संस्थेच्या वार्षिक उत्पन्नावर लावल्या जाणाऱ्या या कराच्या आकारणीला ब्रिटिश काळात प्रारंभ झाला.सध्या भारतात खालीलप्रमाणे आयकर लावला जातो. आयकर हा व्यक्ती किंवा संस्थांवर (करदाते) त्यांच्याद्वारे कमावलेल्या उत्पन्नाच्या किंवा नफ्याच्या संदर्भात लादलेला कर आहे (सामान्यतः करपात्र उत्पन्न म्हणतात). प्राप्तिकराची गणना सामान्यतः करपात्र उत्पन्नाच्या कर दराच्या गुणाकार म्हणून केली जाते. कर आकारणीचे दर करदात्याच्या प्रकार किंवा वैशिष्ट्यांनुसार आणि उत्पन्नाच्या प्रकारानुसार बदलू शकतात. करपात्र उत्पन्न वाढल्याने कर दर वाढू शकतो (याला पदवीप्राप्त किंवा प्रगतीशील कर दर म्हणून संबोधले जाते). कंपन्यांवर लादलेला कर सामान्यतः कॉर्पोरेट कर म्हणून ओळखला जातो आणि सामान्यतः सपाट दराने आकारला जातो. वैयक्तिक उत्पन्नावर बऱ्याचदा प्रगतीशील दराने कर आकारला जातो जेथे उत्पन्नाच्या प्रत्येक अतिरिक्त युनिटवर लागू कर दर वाढतो (उदा. पहिल्या 2,50,000 उत्पन्नावर 0% कर, पुढील 2,50,000 वर 5% कर, इ.). बहुतेक अधिकारक्षेत्रे स्थानिक धर्मादाय संस्थांना करातून सूट देतात. गुंतवणुकीतून मिळणाऱ्या उत्पन्नावर इतर प्रकारच्या उत्पन्नापेक्षा वेगळ्या (सामान्यत: कमी) दरांवर कर आकारला जाऊ शकतो. कर कमी करणाऱ्या विविध प्रकारच्या क्रेडिट्सना परवानगी दिली जाऊ शकते. काही अधिकारक्षेत्रे आयकर किंवा पर्यायी आधारावर किंवा उत्पन्नाच्या मापावर जास्त कर लावतात. अधिकारक्षेत्रातील रहिवासी करदात्यांच्या करपात्र उत्पन्न हे सर्वसाधारणपणे एकूण उत्पन्न कमी उत्पन्न उत्पन्न करणारे खर्च आणि इतर वजावट असते. सामान्यतः, केवळ मालमत्तेच्या विक्रीतून मिळणारा निव्वळ नफा, विक्रीसाठी ठेवलेल्या वस्तूंसह, उत्पन्नामध्ये समाविष्ट केला जातो. कॉर्पोरेशनच्या भागधारकांच्या उत्पन्नामध्ये सामान्यतः कॉर्पोरेशनच्या नफ्याचे वितरण समाविष्ट असते. वजावटीत सामान्यत: सर्व उत्पन्न-उत्पादक किंवा व्यावसायिक खर्च समाविष्ट असतात ज्यात व्यवसाय मालमत्तेच्या खर्चाच्या पुनर्प्राप्तीसाठी भत्ता समाविष्ट असतो. अनेक अधिकार क्षेत्रे व्यक्तींसाठी काल्पनिक कपातीची परवानगी देतात आणि काही वैयक्तिक खर्चाच्या कपातीची परवानगी देतात. बऱ्याच अधिकारक्षेत्रे एकतर अधिकार क्षेत्राबाहेर कमावलेल्या उत्पन्नावर कर देत नाहीत किंवा अशा उत्पन्नावरील इतर अधिकारक्षेत्रांना भरलेल्या करांसाठी क्रेडिटची परवानगी देत ​​नाहीत. अनिवासी लोकांवर काही अपवाद वगळता केवळ अधिकारक्षेत्रातील स्त्रोतांकडून मिळणाऱ्या विशिष्ट प्रकारच्या उत्पन्नावर कर आकारला जातो. बऱ्याच अधिकारक्षेत्रांना कराचे स्वयं-मूल्यांकन आवश्यक असते आणि काही प्रकारचे उत्पन्न देणाऱ्यांना त्या देयकेमधून कर रोखून ठेवण्याची आवश्यकता असते. करदात्यांनी आगाऊ कर भरणे आवश्यक असू शकते. थकीत कर वेळेवर न भरणारे करदाते सामान्यतः महत्त्वपूर्ण दंडांच्या अधीन असतात, ज्यामध्ये व्यक्तींसाठी तुरुंगवास किंवा एखाद्या संस्थेचे कायदेशीर अस्तित्त्व रद्द करणे समाविष्ट असू शकते. ==इतिहास== १८६० मध्ये भारतीयांवर पहिल्यांदा प्राप्तिकर लादला गेला. प्राप्तिकराची घोषणा [[जेम्स विल्सन]] या पहिल्या इंग्रज ‘फायनान्स मेंबर’ ने १८६० मध्ये केली. उत्पन्नावर कर आकारण्याची संकल्पना ही एक आधुनिक नवकल्पना आहे आणि त्यात अनेक गोष्टींचा अंदाज आहे: पैशाची अर्थव्यवस्था, वाजवीपणे अचूक खाती, पावत्या, खर्च आणि नफा यांची सामान्य समज आणि विश्वसनीय नोंदी असलेला सुव्यवस्थित समाज. सभ्यतेच्या बहुतेक इतिहासासाठी, या पूर्व शर्ती अस्तित्त्वात नव्हत्या आणि कर इतर घटकांवर आधारित होते. संपत्ती, सामाजिक स्थान आणि उत्पादनाच्या साधनांची मालकी (सामान्यत: जमीन आणि गुलाम) यावरील कर हे सर्व सामान्य होते. दशमांश देणे किंवा प्रथम फळ अर्पण करणे यासारख्या प्रथा प्राचीन काळापासून अस्तित्त्वात होत्या, आणि त्यांना आयकराचा अग्रदूत म्हणून ओळखले जाऊ शकते, परंतु त्यांच्यात अचूकतेचा अभाव होता आणि ते निव्वळ वाढीच्या संकल्पनेवर आधारित नव्हते. ==सुरुवातीची उदाहरणे== पहिला आयकर साधारणपणे इजिप्तला दिला जातो.[1] रोमन प्रजासत्ताकाच्या सुरुवातीच्या काळात, सार्वजनिक करांमध्ये मालकीची संपत्ती आणि मालमत्तेचे माफक मूल्यमापन होते. सामान्य परिस्थितीत कर दर 1% होता आणि कधीकधी युद्धासारख्या परिस्थितीत 3% पर्यंत चढतो. हे माफक कर जमीन, घरे आणि इतर रिअल इस्टेट, गुलाम, प्राणी, वैयक्तिक वस्तू आणि आर्थिक संपत्तीवर लावले गेले. एखाद्या व्यक्तीकडे जितकी जास्त मालमत्ता होती, तितका जास्त कर त्यांनी भरला. व्यक्तींकडून कर वसूल करण्यात आला.[2] इसवी सन 10 मध्ये, झिन राजवंशातील सम्राट वांग मँग यांनी व्यावसायिक आणि कुशल कामगारांसाठी 10 टक्के नफ्याच्या दराने अभूतपूर्व आयकर लागू केला. 13 वर्षांनंतर 23 AD मध्ये तो उलथून टाकण्यात आला आणि त्यानंतरच्या पुनर्स्थापित हान राजवंशाच्या काळात पूर्वीची धोरणे पुनर्संचयित करण्यात आली. 1188 मध्ये हेन्री II याने तिसऱ्या धर्मयुद्धासाठी पैसे उभारण्यासाठी सादर केलेला सलादिन दशमांश हा उत्पन्नावरील पहिल्या नोंदी करांपैकी एक होता.[3] दशमांशाची मागणी होती की इंग्लंड आणि वेल्समधील प्रत्येक सामान्य व्यक्तीला त्यांच्या वैयक्तिक उत्पन्नाच्या आणि जंगम मालमत्तेचा एक दशांश कर लावावा.[4] 1641 मध्ये, पोर्तुगालने डेसिमा नावाचा वैयक्तिक आयकर लागू केला.[5] ==भारतासाठी आयकराचे दर== आर्थिक वर्ष २०२१-२०२२ साठीचे आयकराचे दर * २,५०,००० रु. पर्यंत - कर नाही * २,५०,००१ – ५,००,००० रु. - ५% * ५,००,००१ - १०,००,००० रु. - २०% * १०,००,००१ रु पासून पुढे - ३०% . ३,००,००० रु. पर्यंत (ज्येष्ठ नागरिकांसाठी) (वय >=60 <80) - कर नाही ५,००,००० रु. पर्यंत (अतिशय ज्येष्ठ नागरिकांसाठी) (वय >80) - कर नाही == हे सुद्धा पहा == * [[प्रत्यक्ष कर संहिता]] {{विस्तार}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील कररचना]] qiomd2dyejslk3s343fykj25p0nced1 0 41030 2711443 2504175 2026-09-23T03:28:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711443 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = | चित्र = Mahashweta_devi.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = महाश्वेता देवी | पूर्ण_नाव = | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक =[[१४ जानेवारी]], [[इ.स. १९२६|१९२६]] | जन्म_स्थान = [[ढाका]], [[बांगलादेश]] (सध्याचे) | मृत्यू_दिनांक = [[२८ जुलै]], [[इ.स. २०१६]] | मृत्यू_स्थान = [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]] | कार्यक्षेत्र = साहित्य, समाजसेवा | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[भारत|भारतीय]] | भाषा = [[बंगाली भाषा|बंगाली]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = कादंबरी, कथा | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]]<br />[[पद्मविभूषण पुरस्कार]] (२००६)<br />[[रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]] | वडील_नाव = मनीष घटक | आई_नाव = धरित्रीदेवी घटक | पती_नाव = [[बिजोन भट्टाचार्य]] | पत्‍नी_नाव = | अपत्ये = [[नबारुण भट्टाचार्य]] | स्वाक्षरी_चित्र = মহাশ্বেতা দেবীর স্বাক্ষর.svg | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''महाश्वेता देवी''' ([[बंगाली]]মহাশ্বেতা দেবী)([[१४ जानेवारी]], [[इ.स. १९२६|१९२६]], [[ढाका]] - [[२८ जुलै]], [[इ.स. २०१६]]:[[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]], [[भारत]]) या [[बंगाली भाषा|बंगाली]] लेखिका व सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या. [[इ.स. २००२]] मध्ये साहित्यातील योगदानाबद्दल यांना [[ऑफिसर ऑफ आर्टस अँड लिटरेचर]] हा [[फ्रान्स]]चा दुसऱ्या क्रमांकाचा सर्वोच्च नागरी किताब जाहीर केला गेला. याशिवाय भारतातही त्यांना [[साहित्य अकादमी]] ने सन्मानित केले आहे. त्यांना [[इ.स. १९९६]] सालचा [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] मिळाला. == चरित्र == बंगाली लेखिका महाश्वेतादेवी यांचा जन्म [[ढाका]] येथे १४ जानेवारी, इ.स. १९२६ यादिवशी झाला. त्यांचे वडील मनीष घटक हे बंगाली लेखक, तर भाऊ ऋत्विक घटक हा चित्रपट दिग्दर्शक होता. महाश्वेतादेवींनी इ.स. १९४६मध्ये भारतीय तत्त्वद्य आणि विचारवंत रवींद्रनाथ टागोर यांनी स्थापन केलेल्या[[शांतिनिकेतन]]मधून इंग्रजी विषयातील पदवी घेतली. त्यानंतर त्यांनी  इंग्रजी साहित्यामधून विश्व भरती विद्यापीठातून  एम. ए. केले. पुढे इंग्रजीच्या प्राध्यापिका म्हणून बिजायग्रह जोतिराय काॅलेजमध्ये त्यांनी नोकरी केली. नोकरी करत असतानाच त्यांनी समाजसेवा आणि आदिवासींच्या कल्याणकारी कार्यक्रमांचे आयोजन केले. पुढे त्यांनी पत्रकारिता केली. युगांतर आणि वर्तिका ह्या मासिकातून स्तंभलेखन केले. बिजोन भट्टाचार्य या बंगालमधील नाट्य अभिनेत्याशी त्यांनी विवाह केला. इ.स. १९५०-६० च्या दशकात महाश्वेतादेवींनी साहित्य लेखनाला सुरुवात केली. ==अलिकडील चळवळीतील सहभाग== आदिवासींच्या दडपणाविरूद्ध देवी महास्वेता वारंवार बोलली आहे. जून २०१ 2016 मध्ये, महास्वेता देवी चळवळीच्या पार्श्वभूमीवर झारखंड सरकारने प्रमुख आदिवासी नेता बिरसा मुंदरचा पुतळा सोडला . तत्कालीन ब्रिटिश सरकारच्या काळात साखळलेल्या बिरसा मुंदरच्या छायाचित्रांच्या आधारे हा पुतळा तयार करण्यात आला होता. १ 6 66 मध्ये बिरसा मुंडा यांच्या जीवनावर आधारित महास्वेतादेवी अरण्या अधिकार ही कादंबरी लिहिली गेली होती. पश्चिम बंगालमधील भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी) (माकप) -च्या नेतृत्वात सरकारच्या औद्योगिक धोरणाच्या विरोधात चळवळीचे नेतृत्व महास्वेता देवी यांनी केले. खासकरून, शेतक from्यांकडून मोठ्या प्रमाणात सुपीक शेतीची जमीन संपादन करून ती अत्यंत कमी किंमतीत उद्योजकांना देण्यावर त्यांनी टीका केली. २०११ च्या पश्चिम बंगाल विधानसभा निवडणुकीत त्यांनी ममता बॅनर्जी यांचे समर्थन केले. या निवडणुकीमुळे माकपचा 34 वर्षांचा शासन संपला. [१२] त्यांनी आपल्या सुरुवातीच्या जीवनाची काही वर्षे रवींद्रनाथ टागोरांच्या शांतिनिकेतनमध्ये घालविली. त्या शांतीनिकेतनच्या व्यापारीकरणाला महास्वेता देवींनी विरोध केला. त्यांनी सिंगूर आणि नंदीग्राममध्ये नंदीग्राम चळवळीचे नेतृत्व केलेवादग्रस्त भूसंपादनाच्या धोरणाविरूद्ध मोठ्या संख्येने विचारवंत, कलाकार, लेखक आणि नाटककार एकत्र आले. २०० 2008 मध्ये फ्रँकफर्ट बुक फेअरमध्ये दुस a्यांदा भारताची पाहुणे देश म्हणून निवड झाली. या जत्रेत दोनदा पाहुणे देश म्हणून निवडलेला भारत पहिला देश आहे. जत्रेच्या उद्घाटन प्रवचनात महास्वेता देवी यांनी भावनिक भाषण राज कपूर यांच्या प्रसिद्ध गीत " मेरा जुता है जपानी " या श्लोकांचे उद्धरण केले: [[१]] qu ququote | टी (पँट) 'इंग्लिश' (ब्रिटिश), 'हॅट' (हॅट) 'रशियन' (रशियन), परंतु 'दिल' ... 'दिल' (हृदय) नेहमीच 'हिंदुस्थानी' (भारतीय) असतात ... माझे देश, विखुरलेला, तुटलेला, गर्विष्ठ, सुंदर, उबदार, दमट, थंड, धूळयुक्त, उज्ज्वल भारत. माझा देश. == साहित्य == ==ग्रन्थ तालिका== {{Refbegin|2}} * अरण्येर अधिकार * नैऋते मेघ * अग्निगर्भ * गणेश महिमा * हाजार चुराशीर मा ( ''कैदी क्रं १९८४ची आई'' - या लघु-कादंबरीस्तव लेखिकेस [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] प्राप्त झाला) * चोट्टि मुण्डा एबं तार तीर * शालगिरार डाके * नीलछबि * बन्दोबस्ती * आइ.पि.सि ३७५ * साम्प्रतिक * प्रति चुय़ान्न मिनिटे * मुख * कृष्णा द्बादशी * ६इ डिसेम्बरेर पर * बेने बौ * मिलुर जन्य * घोरानो सिॅंड़ि * स्तनदाय़िनी * लाय़ली आशमानेर आय़ना * ऑंधार मानिक * याबज्जीबन * शिकार पर्ब * अग्निगर्भ * ब्रेस्ट गिभार * डस्ट ऑन द रोड * आओय़ार नन-भेज काउ * बासाइ टुडु * तितु मीर * रुदाली * उनत्रिश नम्बर धारार आसामी * प्रस्थानपर्ब * ब्याधखन्ड {{Refend}} == पुरस्कार == * [[पद्मविभूषण]] (भारत सरकारचा द्बितीय़ सर्वोच्च नागरिक पुरस्कार २००६) * [[रमन मॅगसेसे पुरस्कार]] (१९९७) * [[ज्ञानपीठ पुरस्कार]] पुरस्कार (साहित्य अकादमीचा सर्वोच्च साहित्य सन्मान) * [[सार्क साहित्य पुरस्कार]] (२००७) == चित्रपट == * संगरूश १९६८ * रुदाली १९९३ हा हा त्यांच्या कथेवरचा गाजलेला चित्रपट आहे. * हजार चौरासी की मां १९९८ * माती माय २००८ == अधिक वाचने == ==बाह्य दुवे== * [http://www.english.emory.edu/Bahri/Devi.html from the website of Emory University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120716210852/http://www.english.emory.edu/Bahri/Devi.html |date=2012-07-16 }} * [http://indiatogether.org/bhasha/budhan/birth1871.htm इयर ऑफ बर्थ - १८७१] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512222640/http://indiatogether.org/bhasha/budhan/birth1871.htm |date=2014-05-12 }} * [http://films.shashwati.com/about-mahasweta-devi Mahasweta Devi: Witness, Advocate, Writer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070624103630/http://films.shashwati.com/about-mahasweta-devi |date=2007-06-24 }} - A film on Mahasweta Devi by Shashwati Talukdar * [http://www.imdb.com/name/nm1194313 आयएमडीबी वर महाश्वेता देवी] * [http://www.outlookindia.com/full.asp?fodname=19970115&fname=profile&sid=1 इन्टरव्ह्यू विथ आऊटलूक मॅगेझिन] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.rediff.com/news/dec/24devi.htm The Rediff Interview/Mahasweta Devi] [[वर्ग:बंगाली लेखक]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] j52drkjt8uytjnd7phc6sdrnoyn42ix 0 41284 2711312 2682121 2026-09-22T18:44:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711312 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय पुरस्कार | पुरस्कारनाव = पद्मश्री | चित्र = [[File:Padma Shri India IIIe Klasse.jpg|100px]] | प्रकार = नागरी | वर्ग = सामान्य | स्थापित = [[इ.स. १९५४|१९५४]] | प्रथम_पुरस्कार_वर्ष = [[इ.स. १९५४|१९५४]] | मागील_पुरस्कार_वर्ष = [[इ.स. २०२०|२०२०]] | एकूण = २९१३ | सन्मानकर्ते = <br>[[File:Emblem of India.svg|30px]]<br/>[[भारत सरकार]] |रोख पारितोषिक = | रोख_पुरस्कार = | माहिती = | पूर्व_नावे = | सुलट = | उलट = | रिबन = [[File:IND Padma Shri BAR.png|100px]] | प्रथम_पुरस्कारविजेते = | मागील_पुरस्कारविजेते = | पूर्व = [[भारतरत्न]] ← [[पद्मविभूषण]] ← [[पद्मभूषण]] | पश्चात = नाही }} '''पद्मश्री''' हा [[भारतरत्न]], [[पद्मविभूषण]] आणि [[पद्मभूषण]] यांनंतर भारतीय प्रजासत्ताकाचा चौथा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार आहे. २ जानेवारी १९५४ रोजी स्थापित करण्यात आलेला हा पुरस्कार "कला, शिक्षण, उद्योग, साहित्य, विज्ञान, अभिनय, औषधोपचार, समाजसेवा आणि सार्वजनिक घडामोडींसह विविध क्षेत्रांतील उल्लेखनीय योगदानासाठी" प्रदान केला जातो. हा पुरस्कार [[भारत सरकार|भारत सरकारकडून]] दरवर्षी [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|भारताच्या प्रजासत्ताक दिनी]] दिला जातो.<ref>{{cite web|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/Scheme-PadmaAwards-050514.pdf |title=Padma award's schema|publisher=Ministry of Home Affairs |access-date=13 August 2014}}</ref> ==इतिहास== [[File:Padmasree award certificate.jpeg|इवलेसे|[[के.आर. नारायणन]] यांच्या राष्ट्रपतीपदाच्या कार्यकाळात तेलगू पत्रकार [[तुर्लापती कुटुंबा राव]] यांना प्रदान करण्यात आलेले पद्मश्री प्रमाणपत्र]] कला, शिक्षण, उद्योग, साहित्य, विज्ञान, अभिनय, औषधोपचार, समाजसेवा आणि सार्वजनिक घडामोडींसह विविध क्षेत्रांतील त्यांच्या उल्लेखनीय योगदानाची दखल घेऊन भारतीय नागरिकांना सन्मानित करण्यासाठी १९५४ मध्ये पद्म पुरस्कारांची स्थापना करण्यात आली. हे पुरस्कार अशा काही नामवंत व्यक्तींना देखील देण्यात आले आहेत ज्या भारताच्या नागरिक नव्हत्या, परंतु त्यांनी भारतासाठी विविध प्रकारे योगदान दिले होते. निवडीच्या निकषांवर काही वर्तुळातून टीका झाली आहे, असा दावा केला जातो की विशिष्ट व्यक्तींची बाजू घेण्यासाठी अनेक अत्यंत पात्र कलाकारांना वगळण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?283756 |title=Padma's Easy Slim Zone {{!}} Vrinda Gopinath |publisher=Outlookindia.com |access-date=10 July 2013 |archive-date=2014-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528161632/http://www.outlookindia.com/article.aspx?283756 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=Advani backs Merchant on Padma awards selection criticism|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/more-sports/snooker/billiards/Advani-backs-Merchant-on-Padma-awards-selection-criticism/tpoint_articleshow/5531225.cms|access-date=1 November 2017|work=The Times of India|date=3 February 2010}}</ref> भारताने आता सामान्य नागरिकांसाठी वार्षिक नागरी "पद्म" पुरस्कारांसाठी नामांकनाची शिफारस करण्यासाठी एक ऑनलाइन नामांकन व्यासपीठ तयार केले आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.padmaawards.gov.in/SelectionGuidelines.aspx|title=Padma Awards Online Nomination|website=padmaawards.gov.in|access-date=28 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180916164054/https://www.padmaawards.gov.in/SelectionGuidelines.aspx|archive-date=16 September 2018|url-status=dead}}</ref> याच्या दर्शनी भागावर, [[संस्कृत|संस्कृतमध्ये]] कमळ असा अर्थ असलेला "पद्म" आणि 'श्री' किंवा 'श्रीमती' याच्याशी समकक्ष संस्कृत-व्युत्पन्न मानद संबोधन असलेला "श्री" (म्हणजेच, "बहरलेले उदात्त व्यक्तिमत्व"), हे शब्द [[भारतीय कमळ|कमळाच्या]] फुलाच्या वर आणि खाली [[देवनागरी|देवनागरीमध्ये]] कोरलेले आहेत. दोन्ही बाजूंकडील भौमितिक नक्षी चकाकी दिलेल्या [[कांस्य]] धातूमध्ये आहे. सर्व नक्षीकाम पांढऱ्या सोन्यात आहे. {{as of|2025}} नुसार, ३४४८ व्यक्तींना हा पुरस्कार मिळाला आहे. २०२५ मध्ये, ११३ व्यक्तींना पद्मश्री प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite web |date=25 Jan 2025 |title=Padma Awards 2025 |url=https://www.mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards2025_25012025.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125174835/https://www.mha.gov.in/sites/default/files/Padma_Awards2025_25012025.pdf |archive-date=25 January 2025 |access-date=2025-02-08 |website=www.mha.gov.in |url-status=live }}</ref> == विजेते == {| class="wikitable" |- | कालखंड || विजेते |- | १९५४-१९५९ || [[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९५४-१९५९]] |- | १९६०-१९६९ || [[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९६०-१९६९]] |- | १९७०-१९७९ || [[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९७०-१९७९]] |- | १९८०-१९८९ || [[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९८०-१९८९]] |- | १९९०-१९९९ || [[पद्मश्री पुरस्कार विजेते १९९०-१९९९]] |- | २०००-२००९ || [[पद्मश्री पुरस्कार विजेते २०००-२००९]] |- | २०१०-२०१९ || [[पद्मश्री पुरस्कार विजेते २०१०-२०१९]] |- | २०२०-२०२९ || [[पद्मश्री पुरस्कार विजेते २०२०-२०२९]] |} {{भारतीय सम्मान व पुरस्कार}} [[वर्ग:गृह मंत्रालय]] [[वर्ग:भारत सरकारचे पुरस्कार]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कार|*]] [[वर्ग:पद्म पुरस्कार]] kwi4n0nw4i053yeqhvtmn1mrfb1g8vc 0 43804 2711527 2340783 2026-09-23T09:14:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711527 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{विस्तार}} [[चित्र:Olympic Park, London, 14 June 2011 (2) cropped.jpg|उजवे|इवलेसे|300 px|१४ जून २०११ रोजी घेतलेले ऑलिंपिक स्टेडियमचे चित्र]] '''ऑलिंपिक मैदान''' हे [[लंडन]] शहरात भरवल्या जाणाऱ्या [[२०१२ उन्हाळी ऑलिंपिक]] स्पर्धांचे मुख्य स्टेडियम असेल. हे स्टेडियम [[ग्रेटर लंडन]]च्या [[न्यूहॅम]] बरोमधील स्टॅटफर्ड जिल्ह्यामध्ये स्थित आहे. ह्या स्टेडियमचे बांधकाम २२ मे २००८ रोजी सुरू झाले व २९ मार्च २०११ रोजी पूर्ण करण्यात आले. ह्यासाठी ५३.७ कोटी पाउंड इतका खर्च आला. ८०,००० प्रेक्षकक्षमता असलेले ऑलिंपिक स्टेडियम [[युनायटेड किंग्डम]]मधील तिसरे सर्वात मोठे स्टेडियम आहे ([[वेंब्ली स्टेडियम]] व [[ट्विकेनहॅम स्टेडियम]] खालोखाल). == बाह्य दुवे == {{commonscat|Olympic स्टेडियम (London)|ऑलिंपिक मैदान (लंडन)}} * {{Webarchivis | url=https://archive.is/20120905213245/www.london2012.com/games/venues/olympic-स्टेडियम.php | archive-is=20120905213245/www.london2012.com/games/venues/olympic-स्टेडियम.php | text=London2012.com}} * [http://www.bbc.co.uk/london/content/webcams/2012_webcam2.shtml London 2012 Webcam - स्टेडियम View] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090211035831/http://www.bbc.co.uk/london/content/webcams/2012_webcam2.shtml |date=2009-02-11 }} {{coord|51|32|19|N|0|00|59|W|region:GB-LND_type:landmark_scale:5000_source:dewiki|display=title}} {{उन्हाळी ऑलिंपिक मैदान}} [[वर्ग:ऑलिंपिक मैदाने]] [[वर्ग:लंडनमधील इमारती व वास्तू]] eeptkovz9u4x3d60oj685d9cx1e5du4 0 45168 2711531 2343734 2026-09-23T09:54:59Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711531 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = लुफ्तान्सा | चित्र =Lufthansa_Logo_2018.svg | चित्र_आकारमान = | IATA = LH | ICAO = DLH | callsign = लुफ्तान्सा | स्थापना = १९२६, १९५४मध्ये पुनर्स्थापना | बंद = | विमानतळ = [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ]]<br />[[म्युनिक विमानतळ]] | मुख्य_शहरे = [[बर्लिन टेगल विमानतळ|बर्लिन]], [[हांबुर्ग]], [[माल्पेन्सा विमानतळ|मिलान]], [[श्टुटगार्ट]] | फ्रिकवंट_फ्लायर = ''माइल्स अँड मोअर'' | एलायंस = [[स्टार अलायन्स]] | उपकंपन्या = * [[ऑस्ट्रियन एरलाइन्स]] * {{nowrap|[[स्विस इंटरनॅशनल एरलाइन्स]]}} * लुफ्तान्सा रीजनल ** [[एर दोलोमिती]] ** लुफ्तान्सा सिटीलाइन * [[जर्मनविंग्ज]] * [[युरोविंग्ज]] * लुफ्तान्सा कार्गो | विमान संख्या = ६६७ | गंतव्यस्थाने = २१५ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = ''Nonstop you'' | मुख्यालय = [[क्योल्न]] | मुख्य व्यक्ती = कार्श्टेन स्फोर | संकेतस्थळ = http://www.lufthansa.com }} '''दॉइशे लुफ्तान्सा आ.गे.''' अथवा '''लुफ्तान्सा''' ({{lang-de|Deutsche Lufthansa AG}})) ही य्रुरोपातील तसेच जगातील अग्रणीची नागरी [[विमान वाहतूक कंपनी]] असून मूळ जर्मन कंपनी आहे. कंपनीचे मुख्य कार्यालय [[क्योल्न]] येथे असून याचा मुख्य विमानतळ [[फ्रांकफुर्ट]] येथे आहे. लुफ्तांसा प्रवासीउड्डाणांनुसार जगातील पाचव्या क्रमांकाची तर [[युरोप]]मधील दुसऱ्या विमानकंपनी आहे. याची विमान सेवा जर्मनीतील १८ व जगभरातील ७८ देशातून शहरांत असून जर्मनीतून जगभरातील १८०हून अधिक ठिकाणी त्यांची उड्डाणे होतात. आपल्या सहकंपन्यांसह लुफ्तांसा ४१० ठिकाणी प्रवासी पोचवते व आणते.<ref name="FI">{{स्रोत बातमी | title= डिरेक्टरी:वर्ल्ड एरलाइन्स | कृती= [[Flight International]] | पृष्ठे = १०७ | दिनांक= २००७-०४-०३ (इंग्लिश मजकूर)}}</ref> लुफ्तांसाकडे ७२२ विमाने आहेत.<ref>"[http://investor-relations.lufthansa.com/en/fakten-zum-unternehmen/flotte.html लुफ्तान्सा ताफा (इंग्लिश मजकूर)]"</ref> लुफ्तांसाचे प्रशासकीय मुख्यालय ड्यूट्झ या [[क्योल्न]]चा उपनगरात आहे तर मुख्य हब [[फ्रांकफुर्ट आम मेन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]] आणि दुय्यम हब [[म्युन्शेन]] येथे आहे.<ref name="FI"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://investor-relations.lufthansa.com/fileadmin/downloads/en/annual%20meeting/LH-AGM-2004-agenda.pdf |title=We hereby invite our shareholders to attend the 51st Annual General Meeting |प्रकाशक=investor-relations.lufthansa.com |ॲक्सेसदिनांक=August 25, 2009|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://lac.lufthansa.com/en/html/besucher/anreise/index.php|title=How to get there {{मृत दुवा}}|प्रकाशक=lac.lufthansa.com|ॲक्सेसदिनांक=July 30, 2002|भाषा=इंग्लिश|archive-date=2006-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20061101215325/http://lac.lufthansa.com/en/html/besucher/anreise/index.php|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.accessmylibrary.com/coms2/summary_0286-16006545_ITM |title=Lufthansa opens new office complex in Frankfurt (Lufthansa eroffnet neue Konzernzentrale in Frankfurt) |प्रकाशक=Europe Intelligence Wire |दिनांक=July 19, 2006 |ॲक्सेसदिनांक=August 25, 2009|भाषा=इंग्लिश}}</ref> लुफ्तांसाचे बहुतांश वैमानिक व कर्मचारी [[फ्रांकफुर्ट]]स्थित आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.dw-world.de/dw/article/0,1564,1537350,00.html |title=Lufthansa Flies to 50-Year Milestone |प्रकाशक=[[डॉइच वेल]] |दिनांक= २००५-०१-०४ |ॲक्सेसदिनांक=२००९-०८-२५|भाषा=इंग्लिश}}</ref> लुफ्तांसाकडे १,१७,००० कर्मचारी असून या कंपनीने २०१० साली ९ कोटी प्रवाशांची ने-आण केली (यात [[ब्रसेल्स एरलाइन्स]] आणि [[जर्मनविंग्स]]च्या प्रवाशांची गणती नाही). [[चित्र:Airbus A340-642, Lufthansa AN1936953.jpg|इवलेसे|[[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट विमानतळावर]] उतरणारे लुफ्तांसाचे एरबस ए३४०-६००]] लुफ्तांसा [[स्टार अलायन्स]]चा संस्थापक सदस्य आहे. [[जेटब्ल्यू]], [[ब्रसेल्स एरलाइन्स]] इत्यादी विमानकंपन्यांमध्ये लुफ्तान्साची भागीदारी आहे. ==विमानांचा ताफा== {{multiple image | direction = vertical | width = 220 | image1 = Airbus A320-211, Lufthansa AN1664619.jpg | caption1 = एरबस ३२०-२०० | image2 = Airbus A319-114, Lufthansa AN0398490.jpg | caption2 = ए३१९-१००चा छोटा उपप्रकार | image3 = Airbus A321-231 Lufthansa Retro D-AIDV (8735316390).jpg | caption3 = ए३२१-१००चा अधिक मोठा उपप्रकार. या चित्रातील विमान लुफ्तांसाच्या १९५०च्या दशकातील रंगसंगतीत रंगवलेले आहे. }} मार्च २०१५ च्या सुमारास लुफ्तांसाकडे खालील प्रकारची विमाने होती:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Fleet - Corporate Facts - Lufthansa Group |publisher=Lufthansa - Group |दुवा=http://investor-relations.lufthansa.com/en/fakten-zum-unternehmen/fleet.html}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.ch-aviation.ch/portal/airline.php?cha=LH |title=Lufthansa Fleet |publisher=ch-aviation.ch |ॲक्सेसदिनांक=29 September 2013}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Lufthansa जर्मनी - Seat Maps |publisher=Lufthansa |दुवा=http://www.lufthansa.com/de/en/Seat-maps |access-date=2015-04-05 |archive-date=2015-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150325024719/http://www.lufthansa.com/de/en/Seat-maps |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |author=Lufthansa |दुवा=http://www.lufthansagroup.com/en/themen/fleet-development.html |title=Lufthansa Fleet Development |ॲक्सेसदिनांक=19 September 2013 |archive-date=2014-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140817024231/http://www.lufthansagroup.com/en/themen/fleet-development.html |url-status=dead }}</ref><ref name="Lufthansa Group Annual Report 2013">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://investor-relations.lufthansagroup.com/fileadmin/downloads/en/financial-reports/annual-reports/LH-AR-2013-e.pdf|format=PDF|title=Lufthansa Group Annual Report 2013|publisher=Lufthansa Group|दिनांक=March 13, 2014|ॲक्सेसदिनांक=April 1, 2014}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; margin:auto |+ मुख्य ताफा (मेनलाइन) |- !rowspan="2" style="width:140px;" |प्रकार !rowspan="2" |सेवेत !rowspan="2" |मागणी !rowspan="2" |ऑप्शन !colspan="5" |प्रवासी !rowspan="2" |नोंदी |- !style="width:25px;" |<abbr title="प्रथम वर्ग">F</abbr> !style="width:25px;" |<abbr title="व्यावसायिक वर्ग">B</abbr> !style="width:25px;" |<abbr title="प्रीमियम इकॉनॉमी वर्ग">E</abbr> !style="width:25px;" |<abbr title="इकॉनॉमी वर्ग">Y</abbr> !style="width:25px;" |एकूण |- |[[एरबस ए३१९-१००]] |३० |&mdash; |&mdash; |rowspan="2"|० |rowspan="2"|० |rowspan="2"|० |१३८ |१३८ | |- |[[एरबस ए३२०-२००]] |५५ |३० |rowspan="2"|75{{Ref label|Options|A|A}} |१६८ |१६८ | |- |[[एरबस ए३२०निओ]] |&mdash; |६० |colspan="5"|<abbr title="To Be Announced">अज्ञात</abbr> | |- |[[एरबस ए३२१-१००]] |२० |&mdash; |&mdash; |rowspan="2"|० |rowspan="2"|० |rowspan="2"|० |rowspan="2"|२०० |rowspan="2"|२०० | |- |[[एरबस ए३२१-२००]] |४ |&mdash; |&mdash; | |- |[[एरबस ए३२१निओ]] |&mdash; |४० |&mdash; |colspan="5"|<abbr title="To Be Announced">अज्ञात</abbr> | |- |rowspan="3"|[[एरबस ए३३०-३००]] |rowspan="3"|१९ |rowspan="3"|&mdash; |rowspan="3"|&mdash; |- |rowspan="2"|८ |rowspan="2"|४८ |rowspan="2"|० |१६१ |२१७ |rowspan="2"| |- |१६५ |२२१ |- |rowspan="3"|[[एरबस ए३४०-३००]] |rowspan="3"|१७ |rowspan="3"|&mdash; |rowspan="3"|&mdash; |rowspan="2"|८ |४८ |rowspan="3"|० |१६५ |२२१ |rowspan="3"|यातील ८ विमाने लुफ्तांसा सिटीलाइनला देउन परत भाड्यावर घेण्यात येतील. ही विमाने सहलीच्या मार्गांवर जास्त प्रवासी बसतील अशा संरचनेत वापरण्यात येतील.<ref>http://www.ch-aviation.com/portal/news/33686-cityline-pilots-to-operate-lufthansas-a340-jump-fleet</ref> |- |३६ |१९७ |२४१ |- |० |४४ |२२२ |२६६ |- |rowspan="3"|[[एरबस ए३४०-६००]] |rowspan="3"|२४ |rowspan="3"|&mdash; |rowspan="3"|&mdash; |- |rowspan="2"|८ |६० |rowspan="2"|० |२३८ |३०६ |rowspan="2"| |- |५६ |२२९ |२९३ |- |[[एरबस ए३५०-९००]] |&mdash; |२५<ref name="A350orders">{{संकेतस्थळ स्रोत|दिनांक=२०१३-०९-१९19 September 2013|दुवा=http://www.airbus.com/newsevents/news-events-single/detail/lufthansa-airbus-biggest-airline-customer-commits-to-up-to-55-a350s/ |title=Lufthansa, Airbus’ biggest airline customer, commits to up to 55 A350s &#124; Airbus News & Events |प्रकाशक=एरबस.कॉम ||ॲक्सेसदिनांक=२०१३-09-19}}</ref> |१५<ref name="A350orders"/> |colspan="5"|<abbr title="To Be Announced">अज्ञात</abbr> |२०१६-२०२३ दरम्यान सेवादाखल<ref name="A350&777Xorders">{{संकेतस्थळ स्रोत |दिनांक=२०१३-०९-१९ |दुवा=http://www.reuters.com/article/2013/09/19/lufthansa-fleet-order-idUSL5N0HF1B220130919 |title=Lufthansa confirms huge Airbus, Boeing jet order |publisher=Reuters.com |ॲक्सेसदिनांक=२०१३-09-19 |archive-date=2015-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151006184215/http://www.reuters.com/article/2013/09/19/lufthansa-fleet-order-idUSL5N0HF1B220130919 |url-status=dead}}</ref> |- |rowspan="2"|[[एरबस ए३८०-८००]] |rowspan="2"|१३ |rowspan="2"|१ |rowspan="2"|&mdash; |rowspan="2"|८ |९८ |० |४२० |५२६ |rowspan="2"|२०१५मध्ये अजून एक सेवेत दाखल |- |९२ |५२ |३३६ |४८८ |- |[[बोईंग ७३७-३००]] |९ |&mdash; |&mdash; |rowspan="2"|० |rowspan="2"|० |rowspan="2"|० |१४० |१४० |२०१५नंतर सेवानिवृत्त<ref name=737phaseout>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lufthansa SCORE Expert Session|प्रकाशक=लुफ्तांसा ग्रूप|दुवा=http://investor-relations.lufthansagroup.com/fileadmin/downloads/en/charts-speeches/LH-SCORE-Expert-Session-2013-10.pdf|ॲक्सेसदिनांक=२०१३-१०-०४|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105183410/http://investor-relations.lufthansagroup.com/fileadmin/downloads/en/charts-speeches/LH-SCORE-Expert-Session-2013-10.pdf|url-status=dead}}</ref> |- |[[बोईंग ७३७-५००]] |१३ |&mdash; |&mdash; |१२० |१२० |२०१५नंतर सेवानिवृत्त<ref name=737phaseout/> |- |rowspan="4"|[[बोईंग ७४७-४००]] |rowspan="4"|१६ |rowspan="4"|&mdash; |rowspan="4"|&mdash; |- |rowspan="2"|८ |८० |rowspan="3"|० |२४२ |३३० |rowspan="3"| |- |६६ |२७८ |३५२ |- |० |६७ |३२२ |३८९ |- |rowspan="4"|[[बोईंग ७४७-८आय]] |rowspan="4"|१८ |rowspan="4"|१ |rowspan="4"|&mdash; |- |rowspan="3"|८ |९२ |rowspan="2"|० |२६२ |३६२ |rowspan="3"|२०१५मध्ये अजून एक सेवादाखल<ref>[http://www.lufthansagroup.com/en/themen/fleet-development.html Fleet Development] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817024231/http://www.lufthansagroup.com/en/themen/fleet-development.html |date=2014-08-17 }} Lufthansa Group</ref><br>''D-ABYI या विमानाला ''फॅनहंसा सीगरफ्लीगर'' रंगसंगती दिलेली आहे <br>''D-ABYP हे १,५००वे ७४७ विमान आहे<br> D-ABYT या विमानाला १९७०मधील रंगसंगती दिलेली आहे. |- |rowspan=2|८० |२९८ |३८६ |- |३२ |२४४ |३६४ |- |[[बोईंग ७७७-९एक्स]] |&mdash; |३४<ref name="777X">[http://boeing.mediaroom.com/2013-11-17-Boeing-Launches-777X-with-Record-Breaking-Orders-and-Commitments Boeing Launches 777X with Record Breaking Orders and Commitments]</ref> |७ |colspan="5"|<abbr title="अज्ञात">TBA</abbr> |२०२०-२०२५ दरम्यान सेवादाखल<ref name="777X"/> |- !एकूण !२७८ !१९२ !९७ !colspan=5| ! |} <small>यातील किती ऑप्शन ए३२०-२०० आणि किती ए३२०निओ प्रकाराची आहेत याची गणती दिलेली नाही.<ref name="Lufthansa Group Annual Report 2013"/></small> ===ताफ्याचा इतिहास=== [[File:Lufthansa Boeing 737-200 Volpati-3.jpg|thumb|right|लुफ्तांसाचे [[बोईंग ७३७-२००]] [[पॅरिस]]च्या [[चार्ल्स दि गॉल विमानतळ|चार्ल्स दि गॉल विमानतळावर]] १९८३मध्ये उतरताना. शेपटीवरील चित्र उलट रंगसंगतीत आहे तर विमानाला रंग दिलेला नाही]] [[File:Boeing 747-230BM, Lufthansa AN0201737.jpg|thumb|right|[[बोईंग ७४७-२००]] प्रकारचे विमान १९८९मध्ये फ्रांकफुर्ट विमानतळावर उतरताना. ही रंगसंगती यानंतर लगेचच निवृत्त करण्यात आली व सध्याची रंगसंगती वापरण्यास सुरुवात झाली]] [[File:Lufthansa B767-300ER D-ABUW Star Alliance.jpg|thumb|right|[[बोईंग ७६७-३००]] [[स्टार अलायन्स]]च्या रंगसंगतीत २००३ मध्ये फ्रांकफुर्ट विमानतळावर उभे असताना]] लुफ्तांसाने आपल्या इतिहासात खालील प्रकारची विमाने वापरली आहेत:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Airfleets: Lufthansa| प्रकाशक=एरफ्लीट्स.नेट| दुवा=http://www.airfleets.net/flottecie/Lufthansa.htm| ॲक्सेसदिनांक=August 3, 2010}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:auto" |+ '''Lufthansa Mainline Historical Fleet since 1955''' |- !प्रकार !सेवेत रुजू !निवृत्त !नोंदी |- |[[एरबस ए३००]] | style="text-align:center" |१९७६ | style="text-align:center" |१९८४ | |- |[[एरबस ए३००-६००]] | style="text-align:center" |१९८७ | style="text-align:center" |२००९ | |- |[[एरबस ए३१०]] | style="text-align:center" |१९८४ | style="text-align:center" |२००५ | |- |[[एरबस ए३१९]] | style="text-align:center" |१९९६ | style="text-align:center" |— | |- |[[एरबस ए३३०]] | style="text-align:center" |१९८९ | style="text-align:center" |— | |- |[[एरबस ए३२१]] | style="text-align:center" |१९९४ | style="text-align:center" |— | |- |[[एरबस ए३३०-२००]] | style="text-align:center" |२००२ | style="text-align:center" |२००६ | |- |[[एरबस ए३३०-३००]] | style="text-align:center" |२००४ | style="text-align:center" |— | |- |[[एरबस ए३४०-२००]] | style="text-align:center" |१९९३ | style="text-align:center" |२००६ | |- |[[एरबस ए३४०-३००]] | style="text-align:center" |१९९३ | style="text-align:center" |— | |- |[[एरबस ए३४०-६००]] | style="text-align:center" |२००३ | style="text-align:center" |— | |- |[[एरबस ए३८०]] | style="text-align:center" |२०१० | style="text-align:center" |— | |- |[[बोईंग ७०७]] | style="text-align:center" |१९६० | style="text-align:center" |१९८४ |मालवाहू आणि प्रवासी |- |[[बोईंग ७२०]] | style="text-align:center" |१९६१ | style="text-align:center" |१९६५ | |- |[[बोईंग ७२७-१००]] | style="text-align:center" |१९६४ | style="text-align:center" |१९७९ |आतील रचना पटकन बदलता येणारा उपप्रकारही वापरात |- |[[बोईंग ७२७-२००]] | style="text-align:center" |१९७१ | style="text-align:center" |१९९३ | |- |[[बोईंग ७३७-१००]] | style="text-align:center" |१९६७ | style="text-align:center" |१९८२ |''सिटी जेट'' नावाने या प्रकाराचा पहिला वापरकर्ता |- |[[बोईंग ७३७-२००]] | style="text-align:center" |१९६९ | style="text-align:center" |१९९७ |आतील रचना पटकन बदलता येणारा उपप्रकारही वापरात |- |[[बोईंग ७३७-३००]] | style="text-align:center" |१९८६ | style="text-align:center" |— |आतील रचना पटकन बदलता येणारा उपप्रकारही वापरात |- |[[बोईंग ७३७-४००]] | style="text-align:center" |१९९२ | style="text-align:center" |१९९८ | |- |[[बोईंग ७३७-५००]] | style="text-align:center" |१९९० | style="text-align:center" |— | |- |[[बोईंग ७४७-१००]] | style="text-align:center" |१९७० | style="text-align:center" |१९७९ | |- |[[बोईंग ७४७-२००]] | style="text-align:center" |१९७१ | style="text-align:center" |२००४ |प्रवासी आणि मालवाहू |- |[[बोईंग ७४७-४००]] | style="text-align:center" |१९८९ | style="text-align:center" |— | |- |[[बोईंग ७४७-८आय]] | style="text-align:center" |२०१२ | style="text-align:center" |— |सर्वप्रथम वापरकर्ता |- |[[बोईंग ७६७-३००]] | style="text-align:center" |1994<br>२००३ | style="text-align:center" |1996<br>२००४ |[[काँडोर फ्लुडीएन्स्ट]]कडून भाडेतत्त्वावर<ref>http://rzjets.net/aircraft/?parentid=427&typeid=59&frstatus=3</ref> |- |[[काॅन्व्हेर सीव्ही-२४०|कॉन्व्हेर सीव्ही-२४०/३४०/४४०]] | style="text-align:center" |१९५५ | style="text-align:center" |१९६८ | |- |[[कर्टीस सी-४६ कमांडो]] | style="text-align:center" |१९६४ | style="text-align:center" |१९६९ |भाडेतत्त्वावर घेतलेली मालवाहू विमाने |- |[[डग्लस डीसी-३]] | style="text-align:center" |१९५५ | style="text-align:center" |१९६० |प्रवासी आणि मालवाहू |- |[[ डग्लस डीसी-४]] | style="text-align:center" |१९५८ | style="text-align:center" |१९५९ |एकमात्र मालवाहू विमान |- |[[डग्लस डीसी-६]] | style="text-align:center" |१९६५ | style="text-align:center" |१९६६ |एकमात्र मालवाहू विमान |- |[[मॅकडोनेल डग्लस डीसी-१०]] | style="text-align:center" |१९७४ | style="text-align:center" |१९९४ | |- |[[फोकर एफ२७ फ्रेंडशिप]] | style="text-align:center" |~१९६५ | style="text-align:center" |~१९६६ |Leased from Condor |- |[[लॉकहीड कॉन्स्टेलेशन]] | style="text-align:center" |१९५५ | style="text-align:center" |१९६७ |प्रवासी आणि मालवाहू |- |[[व्हिकर्स व्हीसी.१ व्हायकिंग]] | style="text-align:center" |१९५६ | style="text-align:center" |१९६१ |दोन मालवाहू विमाने |- |[[व्हिकर्स व्हायकाउंट]] | style="text-align:center" |१९५८ | style="text-align:center" |१९७१ | |} ===विमानांचे नामकरण करण्याची पद्धत=== सप्टेंबर १९६०मधे लुफ्तांसाने आपल्या D-ABOC या बोईंग ७०७ प्रकारच्या विमानाचे नामकरण ''बर्लिन'' असे केले. [[फ्रांकफुर्ट विमानतळ|फ्रांकफुर्ट]] ते [[न्यू यॉर्क]] मार्गावर प्रवास करणाऱ्या या विमानाचे नाव तेव्हाच्या [[पश्चिम बर्लिन]]च्या महापौर [[विली ब्रँट]]ने केले होते. यानंतर लुफ्तांसाने आपल्या ७०७ विमानांना ''हांबुर्ग'', ''फ्रांकफुर्ट'', ''म्युन्शेन'' आणि ''बॉन'' अशी नावे दिली. यानंतर कंपनीने आपल्या विमानांना जर्मनीमधील शहरे, गावे आणि राज्यांची नावे देण्याची प्रथा सुरू केली. विमानांचा आकार आणि शहराच्या आकारात साम्य ठेवून ही नावे दिली जातात. याशिवाय एका [[एरबस ए३४०]]-३००ला (D-AIFC) लुफ्तांसाने ''[[गँडर]]/[[हॅलिफॅक्स]]'' असे नाव दिले आहे. जर्मनीमध्ये नसलेल्या शहराचे नाव असलेले हे लुफ्तांसाच्या दोनपैक एक विमान आहे. ही दोन्ही शहरे [[कॅनडा]]मध्ये असून [[युरोप]] ते [[उत्तर अमेरिका|उत्तर अमेरिकेच्या]] वाटेवर आहेत. [[सप्टेंबर ११, २००१ चे दहशतवादी हल्ले|सप्टेंबर ११, २००१ च्या हल्ल्यांनंतर]] उत्तर अमेरिकेतील सगळ्या विमानांना तात्काळ जमिनीवर उतरणे भाग पाडले गेले तेव्हा अनेक विमानांनी या दोन शहरांत आश्रय घेतला होता. त्यावेळी तेथील नागरिकांनी या विमानांतील प्रवाशांचा केलेल्या पाहुणचाराची दखल म्हणून हा सन्मान दिला गेला आहे. जर्मन शहराचे नाव नसलेले दुसरे विमान D-AIRA हे ''फिंकेनवेर्डर'' नावाचे [[एरबस ए३२१]]-१०० विमान आहे. या शहरात एरबसची ४०% नॅरोबॉडी{{मराठी शब्द सुचवा}} विमाने बनवली जातात. लुफ्तांसाच्या [[ए३८०]] प्रकारच्या पहिल्या दोन विमानांना ''फ्रांकफुर्ट आम मेन'' आणि ''म्युन्शेन'' ही नावे दिली गेली तर इतर ए३८० विमानांना [[स्टार अलायन्स]]चे मुख्य तळ असलेल्या ''तोक्यो'', ''बीजिंग'', ''ब्रसेल्स'' आणि ''न्यू यॉर्क''ची नावे दिली गेली आहे. ===ऐतिहासिक विमानांचे पुनरुत्थान=== [[लुफ्तांसा टेक्निक]] या लुफ्तांसाच्या विमानांची देखभाग करणाऱ्या विभागाने १९३६ साली तयार केलेले [[युंकर्स जेयु ५२-३एम]] प्रकारच्या विमानाचे अवशेष व सुटे भाग गोळा करून त्यास पुन्हा प्रवास करण्यालायक बनवले आहे. हे विमान १९३० च्या दशकात [[बर्लिन]] ते [[रोम]] या मार्गावर कार्यरत होते. यानंतर लुफ्तांसा टेक्निकने [[लॉकहीड सुपर कॉन्स्टेलेशन]] प्रकारची तीन विमाने लिलावात विकत घेतली व त्यांतील भाग वापरून एक पूर्ण विमान तयार करण्याचा प्रयत्न चालविलेला आहे. सुपर कॉन्स्टेलेशन तसेच [[एल१६४९ स्टारलायनर]] प्रकारची विमाने [[हांबुर्ग]]-[[माद्रिद]]-[[डकार]]-[[काराकास]]-[[सांतियागो, चिले|सांतियागो]] मार्गावर प्रवास करीत असत. या व अशा कामांसाठी लुफ्तांसा टेक्निक निवृत्त झालेल्या कर्मचाऱ्यांना आणि स्वयंसेवकांची भरती करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=मायकेल्स|पहिलेनाव=डॅनियेल|title=वॉल स्ट्रीट जर्नलमधील लेख|दुवा=http://online.wsj.com/article/SB121357457537975947.html?mod=hps_us_inside_today|प्रकाशक=द वॉल स्ट्रीट जर्नल|ॲक्सेसदिनांक=२०१३-०८-२७|दिनांक=16 June 2008}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|आडनाव=मायकेल्स|पहिलेनाव=डॅनियेल|title=Engineering Veteran Plays a Vital Role In Plane's Rebirth|दुवा=http://online.wsj.com/article/SB121319460970364371.html?mod=A-hed|प्रकाशक=द वॉल स्ट्रीट जर्नल|ॲक्सेसदिनांक=२०१३-०८-२७|दिनांक=२००८-०६-१६}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{कॉमन्स|Lufthansa|{{लेखनाव}}}} *{{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.lufthansa.com/}} [[वर्ग:जर्मनीमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:स्टार अलायन्स]] gnpoiux3pdz3cpgzbbuexvjljuyqtfe 0 45467 2711327 2679692 2026-09-22T20:43:37Z अभय नातू 206 /* कथानक */ 2711327 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = द फ्युजिटीव्ह | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = २००३ | भाषा = इंग्लिश | इतर भाषा = | देश = | निर्मिती = | दिग्दर्शन = | कथा = | पटकथा = | संवाद = | संकलन = | छाया = | कला = | गीते = | संगीत = | ध्वनी = | पार्श्वगायन = | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ऍनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = [[हॅरिसन फोर्ड]] <br /> [[टॉमी ली जोन्स]] | प्रदर्शन तारीख = | अवधी = | पुरस्कार = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = | amg_id = }} '''द फ्युजिटिव्ह''' १९९३मध्ये प्रदर्शित अमेरिकन अॅक्शन थ्रिलर चित्रपट आहे. १९६० च्या दशकात [[रॉय हगिन्स]]ने तयार केलेल्या त्याच नावाच्या दूरचित्रवाणी मालिकेवर हा चित्रपट आधारित आहे. यात [[हॅरिसन फोर्ड]] व [[टॉमी ली जोन्स]]च्या मुख्य भूमिका असून याला [[ऑस्कर पुरस्कार]] मिळाला होता. हा चित्रपट अँड्र्यू डेव्हिस यांनी दिग्दर्शित केला होता. यात फोर्ड आणि जोन्स शिवाय [[सेला वॉर्ड]], [[जो पँटोलियानो]], [[अँड्रियास कॅटसुलास]] आणि [[जेरोन क्रॅबे]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. चित्रपटाची पटकथा डेव्हिड टूही आणि जेब स्टुअर्ट यांनी टूहायच्या कथेवरून लिहिली होती. == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या चित्रपटात आपल्या पत्नीच्या हत्येचा आरोपाखाली मृत्युदंडाची शिक्षा मिळाल्यानंतर डॉ. रिचर्ड किंबल कोठडीतून तुरुंगात नेला जात असताना त्याच्या बसला अपघात होतो. त्यावेळी निसटून गेलेला किंबल पोलिस आणि [[यू.एस. मार्शल]]च्या पथकांचा ससेमिरा चुकवत खऱ्या मारेकऱ्याला शोधून आपले निर्दोषत्व सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतो. चित्रपटाच्या सुरुवात होते ती शिकागोचा प्रसिद्ध डॉक्टर रिचर्ड किंबल (हॅरिसन फोर्ड) याला अटक होत असते. त्याला त्याच्या पत्नीच्या खून केल्याचा आरोप असतो. त्यानंतर कोर्टातील सुनावणीत रिचर्डने गुन्हा केला आहे हे सिद्ध होते. घटनास्थळीचे सर्व पुरावे रिचर्डनेच खून केला आहे हे सिद्ध करत असतात. तसेच मरण्या अगदी थोड्याचवेळा आगोदर रिचर्डच्या पत्नीने ९११ला फोन केलेला असतो व फोनवर ती 'रिचर्ड नाहि, रिचर्ड नाहि' असे ओरडत असते. खरेतर रिचर्डची खुनीशी झटापट झालेली असते व त्या वेळेस रिचर्डला ती त्याच्याशी नको झटापट करु असे सांगत असते. रिचर्डची खुनीशी झटापट होत असतान त्याचा एक हात कृत्रिम आहे असे लक्षात येते खुनी पळुन जातो व रिचर्ड पत्नीला वाचवायला जातो. तो पूर्ण प्रयत्न करतो पण पत्नीला वाचवू शकत नाहि. त्याच वेळेस पोलीस येतात व रक्तात न्हाहलेला रिचर्डला पोलीस ताब्यात घेतात. सर्व अपील वाया जातात व रिचर्डला जन्मठेपेची शिक्षा होते. रिचर्डची रवानगी मुख्य तुरुंगात होत असताना, त्याच्या बरोबरचे इतर कैदीपैकी एक जण गोळी घेउन चक्कर आल्याचे नाटक करतो. त्याला काय झाले आहे म्हणून रिचर्डला विचारतात. रिचर्डला लक्षात येते की तो नाटक करत आहे. नाटक करणार्‍च्या तोंडातुन फेस येणे चालु होते. ते पाहून पोलीस सोडवायला येतो. तेवढ्यात पोलिसाच्या हातातील बंदुक घेण्याचा प्रयत्न होतो व झटापट सुरू होते. त्यात ड्रायव्हरला गोळी लागते. पोलीस व एक कैदी मरण पावतो. गाडिचे नियंत्रण सुटते व रस्त्याच्यापासून दुर जाउन पडते. रिचर्ड सावध होतो व लक्षात येते कि गाडी रेल्वेरुळावर येउन पडली आहे व एक रेल्वे सरळ येत असते. जखमी ड्रायव्हरला किल्ली देण्यासाठी सांगतो. तो त्याला किल्ली देतो. दुसरा जखमी साथीदार पळुन जातो. रिचर्ड त्याहि परिस्थितीत जखमी ड्राय्व्हरला गाडिच्या बाहेर पडण्यास मदत करतो व ऍन वेळेस गाडिच्या बाहेर पडतो. रेल्वेच्या धडकेने गाडिचा चक्कचुर होतो. नंतर दुसरा कैदी रिचर्ड पाशी येउन त्याचे पाश सोडवतो व बरोबर येण्याची विनंती करतो. पण रिचर्ड ती टाळतो. काही वेळाने सर्व पोलिसांचा जमावडा घटना स्थळी येतो. रिचर्ड व अजून एक कैदी फरारी आहेत असे लक्षात येते. पोलिसांचा म्होरक्या अंत्यत चाणाक्ष अधिकारी सॅम्युएल गेरार्ड ( टॉमी ली जोन्स) लगेचच ताडतो कि या भागात कैद्याना पायी पळण्याशिवाय पर्याय नाहि व जखमी अवस्थेत तो काही मैलाचा आतच असेल असा अंदाज लावतो व सर्वत्र शोधाचे आदेश देतो. रिचर्ड इकडे एका जवळच्या गावातील हॉस्पीटल मध्ये पोहोचतो व लपुन स्वता:वर शुष्रुशा करून घेतो व दाढी काढून तेथील एका पेशंटचात नाष्टा करून बाहेर पडतो. हॉस्पीटल मध्ये रिचर्डचे वर्णन आलेले असते. बाहेर पडताना पोलीस त्यालाच रिचर्डचे वर्णन विचारून त्याला पाहिले आहे का विचारतो पण दाढी काढल्याने ओळखू येत नाहि. हॉस्पीटल मधून बाहेर पडताना एकगे पोलीस रिचर्डला ओळखतो, पण तो पर्यंत रिचर्ड हॉस्पीटलची ॲंब्युलन्स घेउन पळून जातो. ही खबर गेरार्डला मिळते व रिचर्डच्या मागे पोलिसांचा ससेमिरा चालु होतो. पोलीस रिचर्डला एक बोगद्यामध्ये गाठतात. पण पोलिसांच्या हाती न लागता बोगद्यातील सांडपाण्याच्या कालव्यातुन निसटतो. गेरार्ड शेवटी रिचर्डला शोधुन काढतो व पोलिसांन शरण येण्याची विनंती करतो परंतु रिचर्ड त्याऍवजी कालव्याच्या शेवटी असलेल्या धबधब्या मध्ये उडी टाकतो. सर्वांच्या मते रिचर्डचे अश्या प्रकारे उडी मारल्या नंतर त्याचे जगणे अशक्य आहे परंतु रिचर्ड वाचतो व कसाबसा शिकागोला परत पोहोचतो. गेरार्ड देखील रिचर्डचा मृतदेह न मिळाल्याने मोहिम तात्पुरती स्थगित करतो. शिकागो मध्ये पोहोचल्या वर रिचर्डची स्वता:ची खुनी कोण अशी मोहिम चालु होते. त्याच्या मित्रांना पैशाची मदत मागतो परंतु मिळणे अवघड असते. फोन टॅप झाल्यामुळे रिचर्ड जिवंत आहे असे पोलिसांना कळते व कुठे आहे त्याचा माग काढणे चालु होते. कृत्रिम अवयव संस्थेमध्ये रिचर्ड खोटे ओळख पत्र बनवुन प्रवेश मिळवतो व कंप्युटर वरून त्याला आठवते त्याप्रमाणे खुनीशी झटापट होताना कृत्रिम अवयव कोणता आहे व तो शहरामध्ये कोणाकोणाला आहे याची माहिती मिळते == कलाकार आणि भूमिका == {| class="wikitable sortable" |- ! कलाकार !! भूमिका |- | [[हॅरिसन फोर्ड]] || डॉ. रिचर्ड किम्बल |- | [[टॉमी ली जोन्स]] || डेप्युटी यु.एस. मार्शल सॅम्युअल जेरार्ड |- | [[सेला वॉर्ड]] || हेलन किम्बल |- | [[ज्यूलियन मूर]] || डॉ. ॲन ईस्टमन |- | [[जो पँतोलियानो]] || डेप्युटी यु.एस. मार्शल कॉझमो रेनेफ्रो |- | [[अँड्रियास कात्सुलास]] || सायमन फेड्रिक (एकहात असलेला माणूस) |- | [[जेरोन क्राब्बे]] || डॉ. चार्ल्स निकोल्स |- | [[डॅनिएल रोबक]] || डेप्युटी यु.एस. मार्शल रॉबर्ट बिग्स |- | [[एल. स्कॉट काल्डवेल]] || डेप्युटी यु.एस. मार्शल पूल |- | [[टॉम वूड]] || डेप्युटी यु.एस. मार्शल न्यूमन |- | [[रॉन डीन]] || डिटेक्टिव्ह केली |- | [[जेन लिंच]] || डॉ. कॅथी वालंड |} == भारतीय आवृती == हिंदी व तेलुगु मध्ये या चित्रपटाची नक्कल करण्याचा प्रयत्न [[क्रिमिनल (१९९४ चित्रपट)|क्रिमिनल]] या चित्रपटात झाला. या मध्ये डॉक्टर किंबलची भूमिका [[नागार्जुन (अभिनेता)|नागार्जुन]] याने केली होती. [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते चित्रपट]] [[वर्ग:इ.स. १९९३ मधील इंग्लिश चित्रपट]] 8hgay3pfxnjxcikcyotl626lwfh9chf 0 46049 2711402 2122973 2026-09-23T01:34:54Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711402 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:White-tailed deer.jpg|thumb|300 px |सारंग हरीण]][[हरीण|हरणांचा]] मुख्य प्रकार - सारंग हरीण हा सस्तन प्राण्यांमधील एक कूळ आहे. यातील प्राण्यांच्या पायांना मुख्यत्वे विभाजित खूर असतात अथवा दोन टाचा असतात. हरणांची दोन मुख्य उपकुळे आहेत. सारंग व [[कुरंग]] ही दोन्ही हरणे दिसावयास सारखी असली तरी दोन्हीमध्ये मूलभूत फरक आहे. मुख्य फरक हा शिंगामध्ये असतो. '''शिंगे''' सारंग हरणांची शिंगे हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. शिंगे ही फक्त नरांना असतात. माद्यांना नसतात. नरांची ही शिंगे भरीव असतात व त्यांना अनेक टोके असतात. पुढे एक टोक असते व मागील बाजूस आणखी टोके असतात. मागील बाजूच्या टोकांची संख्या दोन किंवा अधिक टोकांची संख्या असते. सांबर व चितळांमध्ये पुढे एक व मागे दोन अशी तीन टोके असतात. बाराशिंगाला मागील बाजूस सहा ते आठ टोके असतात. ही शिंगे वर्षातून एकदा गळून पडतात व पुन्हा उगवतात. शिंगाची वाढ होत असताना त्यावर मखमलीचे आवरण असते. त्यामध्ये रक्तवाहिन्याचे जाळे असते. या काळात हरणे इतर नरांशी संघर्ष टाळतात. शिंगाची पूर्ण वाढ झाल्यावर मखमलीचे आवरण वाळून जाते व पोपडे पडतात. या काळात नर हरणे झाडांवर व दगडांवर आपली शिंगे घासून ही पोपडे काढून टाकतात व वीणीच्या हंगामासाठी तयार होतात. वीणीच्या हंगामात नर हरणे इतर हरणांशी संघर्ष करण्यात उत्सुक असतात. एकमेकांशी शिंगे अडकवून नर एकमेकांवर मात करण्याचा प्रयत्न करतात. अंतिम विजयी नर हा मादीचा अधिपती होतो. असे नाही की सर्वच नरांना शिंगे असतात. काहींना नसतात अशी हरणे साहजिकच मादीच्या कळपावर हक्क सांगण्यास असमर्थ असतात. परंतु काही शिंगरहित नरही वेगळे डावपेच वापरून इतर नरांना आव्हान देत असतात. [[चित्र:हरीण.JPG | शिंगे नसलेली हरीण मादी पिलू | thumb ]] '''वावर''' सारंग हरणे ही बहुतांशी अमेरिका अशिया व युरोप खंडात आढळून येतात. अफ्रिकेत प्राण्याचे वैविध्य प्रचंड असले तरी तिथे सारंग हरणे नाहीत. सारंग हरणे ही मुख्यत्वे दाट ते घनदाट जंगलात आढळतात. शुष्क व वाळवंटी प्रदेशात त्यांचा वावर नसल्यात जमा आहे. सारंग हरीण या प्रकारात खालील हरणांचा समावेश होतो * [[सांबर]] * [[चितळ]] * [[भेकर]] * [[बाराशिंगा]] * [[थामिन]] * [[रेनडियर]] * [[काश्मिरी हंगूल]] * [[कस्तुरीमृग|कस्तुरी मृग]] * [[पिसोरी]] == हरणाच्या विविध जाती == खुजा जातीतील हरणांचा प्रजनन काळ सहा महिन्यांचा तर इंग्लंडमध्ये त्याच जातीचा हरणांचा प्रजनन काळ हा अठ्ठेचाळीस महिन्यांचा असतो. सारंग हरणी ही बहुतांशी अमेरिका आशिया व युरोप खंडात आढळून येतात. आफ्रिकेत प्राण्यांचे वैविध्य खूप असले तरी तेथे सारंग हरणे नाहीत, सारंग हरणे ही मुख्यत्वे दाट घनदाट जंगलात आढळून येतात. शुष्क व वाळवंटी प्रदेशात त्यांचा जमाव आढळून येतो. [[वर्ग:हरीण]] 503dfdwthlghy3eiw79fsnoern9aa69 2711404 2711402 2026-09-23T01:35:40Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711404 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} [[चित्र:White-tailed deer.jpg|thumb|300 px |सारंग हरीण]][[हरीण|हरणांचा]] मुख्य प्रकार - सारंग हरीण हा सस्तन प्राण्यांमधील एक कूळ आहे. यातील प्राण्यांच्या पायांना मुख्यत्वे विभाजित खूर असतात अथवा दोन टाचा असतात. हरणांची दोन मुख्य उपकुळे आहेत. सारंग व [[कुरंग हरीण|कुरंग]] ही दोन्ही हरणे दिसावयास सारखी असली तरी दोन्हीमध्ये मूलभूत फरक आहे. मुख्य फरक हा शिंगामध्ये असतो. '''शिंगे''' सारंग हरणांची शिंगे हे त्यांचे वैशिष्ट्य आहे. शिंगे ही फक्त नरांना असतात. माद्यांना नसतात. नरांची ही शिंगे भरीव असतात व त्यांना अनेक टोके असतात. पुढे एक टोक असते व मागील बाजूस आणखी टोके असतात. मागील बाजूच्या टोकांची संख्या दोन किंवा अधिक टोकांची संख्या असते. सांबर व चितळांमध्ये पुढे एक व मागे दोन अशी तीन टोके असतात. बाराशिंगाला मागील बाजूस सहा ते आठ टोके असतात. ही शिंगे वर्षातून एकदा गळून पडतात व पुन्हा उगवतात. शिंगाची वाढ होत असताना त्यावर मखमलीचे आवरण असते. त्यामध्ये रक्तवाहिन्याचे जाळे असते. या काळात हरणे इतर नरांशी संघर्ष टाळतात. शिंगाची पूर्ण वाढ झाल्यावर मखमलीचे आवरण वाळून जाते व पोपडे पडतात. या काळात नर हरणे झाडांवर व दगडांवर आपली शिंगे घासून ही पोपडे काढून टाकतात व वीणीच्या हंगामासाठी तयार होतात. वीणीच्या हंगामात नर हरणे इतर हरणांशी संघर्ष करण्यात उत्सुक असतात. एकमेकांशी शिंगे अडकवून नर एकमेकांवर मात करण्याचा प्रयत्न करतात. अंतिम विजयी नर हा मादीचा अधिपती होतो. असे नाही की सर्वच नरांना शिंगे असतात. काहींना नसतात अशी हरणे साहजिकच मादीच्या कळपावर हक्क सांगण्यास असमर्थ असतात. परंतु काही शिंगरहित नरही वेगळे डावपेच वापरून इतर नरांना आव्हान देत असतात. [[चित्र:हरीण.JPG | शिंगे नसलेली हरीण मादी पिलू | thumb ]] '''वावर''' सारंग हरणे ही बहुतांशी अमेरिका अशिया व युरोप खंडात आढळून येतात. अफ्रिकेत प्राण्याचे वैविध्य प्रचंड असले तरी तिथे सारंग हरणे नाहीत. सारंग हरणे ही मुख्यत्वे दाट ते घनदाट जंगलात आढळतात. शुष्क व वाळवंटी प्रदेशात त्यांचा वावर नसल्यात जमा आहे. सारंग हरीण या प्रकारात खालील हरणांचा समावेश होतो * [[सांबर]] * [[चितळ]] * [[भेकर]] * [[बाराशिंगा]] * [[थामिन]] * [[रेनडियर]] * [[काश्मिरी हंगूल]] * [[कस्तुरीमृग|कस्तुरी मृग]] * [[पिसोरी]] == हरणाच्या विविध जाती == खुजा जातीतील हरणांचा प्रजनन काळ सहा महिन्यांचा तर इंग्लंडमध्ये त्याच जातीचा हरणांचा प्रजनन काळ हा अठ्ठेचाळीस महिन्यांचा असतो. सारंग हरणी ही बहुतांशी अमेरिका आशिया व युरोप खंडात आढळून येतात. आफ्रिकेत प्राण्यांचे वैविध्य खूप असले तरी तेथे सारंग हरणे नाहीत, सारंग हरणे ही मुख्यत्वे दाट घनदाट जंगलात आढळून येतात. शुष्क व वाळवंटी प्रदेशात त्यांचा जमाव आढळून येतो. [[वर्ग:हरीण]] ls64wnyg0qhjewck1k2wh61jseeig5c 0 46051 2711405 2180256 2026-09-23T01:36:26Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711405 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''कुरंग हरणे''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]]: ''Antelope'' ) हे [[हरीण|हरणांचे]] मुख्य उपकुळ आहे. या उपकुळात [[इम्पाला]] [[काळवीट]], [[नीलगाय]], [[चिंकारा]], [[चौशिंगा]], [[पिसूरी हरीण]] इत्यादी प्रजातींचा समावेश होतो. == शिंगे == कुरंग हरणांचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची शिंगे. ही शिंगे [[सारंग हरीण|सारंग हरणांच्या शिंगांपेक्षा]] पूर्णतः वेगळी असतात. ती पोकळ असून हाडाच्या सांगाड्याचा एक भाग असतात. ही शिंगे कधीही गळून पडत नाहीत. या शिंगाला एकच टोक असते. शिंगाचे आकारमान सारंग हरणांच्या शिंगांपेक्षा बरेच लहान असते. मात्र, प्रत्येक जातीच्या हरणाच्या शिंगांचे आकारमान ठरावीकच असते. नरांची शिंगे मोठी असतात; माद्यांनाही बहुधा शिंगे असतात. {{विस्तार}} [[वर्ग:हरीण]] 2tdt44km083yvsk2rsihpa10p3oy9jz 0 47877 2711472 2054131 2026-09-23T05:51:25Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711472 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट फुटबॉल स्पर्धा | सद्य‌_स्पर्धा = [[युएफा यूरो २०१२]] | लोगो = | स्थापना = इ.स. १९६० | संघ_संख्या = ५२ (पात्रता फेरी)<br />१६ (अंतिम स्पर्धा) | प्रदेश = [[युरोप]] ([[युएफा]]) | सद्य_विजेते = {{fb|स्पेन}} | सर्वाधिक_विजय_संघ = {{fb|Germany}}, {{fb|स्पेन}}<br />(३ वेळा विजेते) }} '''युएफा यूरो फुटबॉल अजिंक्यपद''' ({{lang-en|UEFA European Football Championship}}) ही [[युरोप]] खंडामधील देशांच्या राष्ट्रीय [[फुटबॉल]] संघांची एक स्पर्धा आहे. [[युएफा]] ही युरोपियन फुटबॉल संस्था दर ४ वर्षांनी ह्या स्पर्धेचे आयोजन करते. इ.स. १९६० साली पहिली यूरो स्पर्धा खेळवली गेली. ह्या स्पर्धेत युरोपातील १६ देशांचे राष्ट्रीय फुटबॉल संघ भाग घेतात. दर स्पर्धेआधी प्रदीर्घ पात्रता फेऱ्या खेळवण्यात येतात ज्यांमधून हे १६ संघ निवडले जातात. [[युएफा यूरो २०१२|यूरो २०१२]] जिंकणारा [[स्पेन]] हा सद्य विजेता देश आहे. आजवर खेळवण्यात आलेल्या १३ स्पर्धांपैकी [[जर्मनी]] व [[स्पेन]] देशांनी ३, [[फ्रान्स]]ने २ वेळा तर [[इटली]], [[चेकोस्लोव्हाकिया]], [[नेदरलँड्स]], [[डेन्मार्क]], [[ग्रीस]] व [[सोव्हिएत संघ]] देशांनी एकवेळा अजिंक्यपद मिळवले आहे. पुढील यूरो स्पर्धांचे आयोजन [[युएफा यूरो २०१६|२०१६]] मध्ये [[फ्रान्स]] करेल. == मागील विजेते == {| class="wikitable" style="font-size: 90%; text-align: center; width: 100%;" |- !rowspan="2" width="5%"|वर्ष !rowspan="2" width="10%"|यजमान !width="1%" rowspan="19"| !colspan="3"|अंतिम सामना !width="1%" rowspan="19"| !colspan="3"|तिसऱ्या स्थानासाठी |- !width="15%"|विजेता !width="10%"|गोल !width="15%"|उप-विजेता !width="15%"|तीसरे स्थान !width="10%"|गोल !width="15%"|चौथे स्थान |- |[[१९६० युरोपियन देशांचा चषक|१९६०]] |{{देशध्वज|France}} |'''{{fb-big|Soviet Union|1955}}''' |'''२–१'''<br />[[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]] |{{fb-big|Yugoslavia}} |{{fb-big|Czechoslovakia}} |'''२–०''' |{{fb-big|France}} |-style="background: #D0E6FF;" |[[१९६४ युरोपियन देशांचा चषक|१९६४]] |{{देशध्वज|Spain|1939}} |'''{{fb-big|Spain|1939}}''' |'''२–१''' |{{fb-big|Soviet Union|1955}} |{{fb-big|Hungary}} |'''३–१'''<br />[[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]] |{{fb-big|Denmark}} |- |[[युएफा यूरो १९६८|१९६८]] |{{देशध्वज|Italy}} |'''{{fb-big|Italy}}''' |'''१–१''' [[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]]<br />'''२ - ०''' पुनर्लढत |{{fb-big|Yugoslavia}} |{{fb-big|England}} |'''२–०''' |{{fb-big|Soviet Union|1955}} |-style="background: #D0E6FF;" |[[युएफा यूरो १९७२|१९७२]] |{{देशध्वज|Belgium}} |'''{{fb-big|West Germany}}''' |'''३–०''' |{{fb-big|Soviet Union|1955}} |{{fb-big|Belgium}} |'''२–१''' |{{fb-big|Hungary}} |- |[[युएफा यूरो १९७६|१९७६]] |{{देशध्वज|Yugoslavia}} |'''{{fb-big|Czechoslovakia}}''' |'''२–२''' [[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]]<br />'''(५–३)''' [[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]] |{{fb-big|West Germany}} |{{fb-big|Netherlands}} |'''३–२'''<br />[[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]] |{{fb-big|Yugoslavia}} |-style="background: #D0E6FF;" |[[युएफा यूरो १९८०|१९८०]] |{{देशध्वज|Italy}} |'''{{fb-big|West Germany}}''' |'''२–१''' |{{fb-big|Belgium}} |{{fb-big|Czechoslovakia}} |'''१–१'''<br />'''(९–८)''' [[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]] |{{fb-big|Italy}} |- !rowspan="2" width="5%"|वर्ष !rowspan="2" width="12%"|यजमान !colspan="3"|अंतिम सामना !colspan="3" rowspan="2"|उपांत्यफेरीमधील पराभूत संघ ^[[#1|(1)]] |- !width="15%"|विजेता !width="10%"|गोल !width="15%"|उप-विजेता |- |[[युएफा यूरो १९८४|१९८४]] |{{देशध्वज|France}} |'''{{fb-big|France}}''' |'''२–०''' |{{fb-big|Spain}} | colspan="3" |{{fb|Denmark}} व {{fb|Portugal}} |-style="background: #D0E6FF;" |[[युएफा यूरो १९८८|१९८८]] |{{देशध्वज|West Germany}} |'''{{fb-big|Netherlands}}''' |'''२–०''' |{{fb-big|Soviet Union}} | colspan="3" |{{fb|Italy}} व {{fb|West Germany}} |- |[[युएफा यूरो १९९२|१९९२]] |{{देशध्वज|Sweden}} |'''{{fb-big|Denmark}}''' |'''२–०''' |{{fb-big|Germany}} | colspan="3" |{{fb|Netherlands}} व {{fb|Sweden}} |-style="background: #D0E6FF;" |[[युएफा यूरो १९९६|१९९६]] |{{देशध्वज|England}} |'''{{fb-big|Germany}}''' |'''२–१'''<br />सडन डेथ |{{fb-big|Czech Republic}} | colspan="3" |{{fb|England}} व {{fb|France}} |- |[[युएफा यूरो २०००|२०००]] |{{देशध्वज|Belgium}} व<br />{{nowrap|{{देशध्वज|Netherlands}}}} |'''{{fb-big|France}}''' |'''२–१'''<br />सडन डेथ |{{fb-big|Italy}} | colspan="3"|{{fb|Netherlands}} व {{fb|Portugal}} |-style="background: #D0E6FF;" |[[युएफा यूरो २००४|२००४]] |{{देशध्वज|Portugal}} |'''{{fb-big|Greece}}''' |'''१–०''' |{{fb-big|Portugal}} | colspan="3"|{{fb|Czech Republic}} व {{fb|Netherlands}} |- |[[युएफा यूरो २००८|२००८]] |{{देशध्वज|Austria}} व<br />{{nowrap|{{देशध्वज|Switzerland}}}} |'''{{fb-big|Spain}}''' |'''[[युएफा यूरो २००८ अंतिम सामना|१–०]]''' |{{fb-big|Germany}} | colspan="3"|{{fb|Russia}} व {{fb|Turkey}} |-style="background: #D0E6FF;" |[[युएफा यूरो २०१२|२०१२]] |{{देशध्वज|पोलंड}} व<br />{{nowrap|{{देशध्वज|युक्रेन}}}} |'''{{fb-big|स्पेन}}''' |'''[[युएफा यूरो २०१२ अंतिम सामना|४–०]]''' |{{fb-big|इटली}} | colspan="3"|{{fb|पोर्तुगाल}} व {{fb|जर्मनी}} |- |[[युएफा यूरो २०१६|२०१६]] |{{देशध्वज|France}} |'''{{fb-big|Portugal}}''' |'''१–०'''<br>[[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अ.वे.]] |{{fb-big|France}} | colspan="3"|{{fb|Wales}} व {{fb|Germany}} |} <div id="१">^'''१'''तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना खेळवण्यात आला नाही.</div> *'''की:''' **एटा — ''एक्स्ट्रा टाईम नंतर'' **पेशू — ''पेनल्टी शूटआउट'' == बाह्य दुवे == *[http://www.uefa.com/uefaeuro/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731073048/http://www.uefa.com/uefaeuro/index.html |date=2012-07-31 }} *[http://www.uefa.com/uefaeuro/history/index.html स्पर्धेचा इतिहास] {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} {{आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद| ]] hpizfrunikotr4nnpbx1e1x4lgd2f7n 0 47878 2711483 2503333 2026-09-23T05:51:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711483 wikitext text/x-wiki {{Infobox International Football Competition | tourney_name = युएफा यूरो | yearr = २००८ | other_titles = युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद २००८ <br />(Fußball-Europameisterschaft 2008) | image = UEFA EURO 2008 New Logo.svg | size = 200px | caption = युएफा यूरो २००८ अधिकृत चिन्ह | country = ऑस्ट्रिया | country2 = स्वित्झर्लंड | dates = [[जून ७]] – [[जून २९]] | num_teams = १६ | venues = ८ | cities = ८ | champion = ESP | count = 2 | second = GER | matches = 31 | goals = 77 | attendance =1140902 | top_scorer = {{flagicon|ESP}} [[डेव्हिड व्हिया]] (४ गोल) | player = | prevseason = [[युएफा यूरो २००४|२००४]] | nextseason = [[युएफा यूरो २०१२|२०१२]] | updated = [[जून २९]] २००८ (UTC) }} '''युएफा युरो २००८''' किंवा '''युरो २००८''' ही १३वी युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद स्पर्धा होती. दर चार वर्षांनी युरोपमधील देश ही स्पर्धा खेळतात. २००८ची स्पर्धा [[ऑस्ट्रिया]] आणि [[स्वित्झर्लंड]]मध्ये [[जून ७]], [[इ.स. २००८]] ते [[जून २९]], इ.स. २००८ दरम्यान खेळण्यात आली. [[व्हियेना]]च्या [[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन|अर्न्स्ट हॅपल स्टेडीयॉन]]मध्ये खेळण्यात आलेल्या अंतिम सामन्यात स्पेनने [[जर्मनी]]ला १-० ने हरवून अंजिक्यपद मिळवले. १९९६ च्या जर्मन संघानंतर स्पेनचा हा संघ एकही सामना न हरता अजिंक्यपद मिळवलेला पहिला संघ होता. == मैदान == {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[वियेना]] ! [[क्लागेनफुर्ट]] ! [[साल्झबुर्ग]] ! [[इन्सब्रुक]] |- | [[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन]] | [[हायपो-अरेना]] | [[रेड बुल अरेना (जाल्त्सबुर्ग)|वाल्स सीजेहाइम स्टेडीयोन]] | [[तिवोली नु]] |- ! आसनाक्षमता: '''५३,००८''' | आसनाक्षमता: '''३२,०००''' | आसनाक्षमता: '''३०,०००''' | आसनाक्षमता: '''३०,०००''' |- ! [[चित्र:EHStadion040606w.jpg|150px]] | [[चित्र:Klagenfurt Wörtherseestadion 070204.JPG|150px]] | [[चित्र:Em stadion salzburg.jpg|150px]] | [[चित्र:Umbau Tivoli Neu.JPG|150px]] |- !colspan="4"|[[चित्र:Euro2008 venues en.svg|450px]] |- ! [[बासेल]] ! [[बर्न]] ! [[जिनिव्हा]] ! [[झुरिक]] |- | [[सेंट जकोब-पार्क]] | [[स्टेड दे सुइसे, वंक्दोर्फ़|स्टेड दे सुइसे]] | [[स्टेड दे जिनिव्हा]] | [[लेत्जिग्रुंड]] |- | आसनाक्षमता: '''४२,५००''' | आसनाक्षमता: '''३२,०००''' | आसनाक्षमता: '''३२,०००''' | आसनाक्षमता: '''३०,०००''' |- | [[चित्र:St. Jakob-Park 2004-01-09.jpg|150px]] | [[चित्र:Stadedesuisse-2.jpg|150px]] | [[चित्र:CH-AL Geneva 2003-06-11.jpg|150px]] | [[चित्र:Letzigrund 2007ii.jpg|150px]] |} === पात्र देश === {| class="wikitable sortable" ! width=17%|देश !! width=17%|पात्रता!! width=17%|दिनांक पात्र!! width=49%| आधीच्या स्पर्धा ^{'''[[#१|१]]'''} |- |{{fb|AUT}} || <span style="display:none">००</span>यजमान देश || <span style="display:none">००</span>[[डिसेंबर १२]] [[२००२]] || ०<span style="display:none">१</span> (पदार्पण ) |- |{{fb|SUI}} || <span style="display:none">०१</span>यजमान देश || <span style="display:none">०१</span>[[डिसेंबर १२]] [[२००२]] || २<span style="display:none">१</span> ([[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|POL}} || <span style="display:none">०२</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट अ|गट अ]] विजेता || <span style="display:none">०९</span>[[नोव्हेंबर १७]] [[इ.स. २००७]] || ०<span style="display:none">०</span> (पदार्पण ) |- |{{fb|POR}} || <span style="display:none">०३</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट अ|गट अ]] उपविजेता || <span style="display:none">१४</span>[[नोव्हेंबर २१]] [[इ.स. २००७]]|| ४ ([[युएफा यूरो १९८४|१९८४]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|ITA}} || <span style="display:none">०४</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट ब|गट ब]] विजेता || <span style="display:none">०६</span>[[नोव्हेंबर १७]] [[इ.स. २००७]] || ६<span style="display:none">०</span> ('''[[युएफा यूरो १९६८|१९६८]]''', [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|FRA}} || <span style="display:none">०५</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट ब|गट ब]] उपविजेता || <span style="display:none">०७</span>[[नोव्हेंबर १७]] [[इ.स. २००७]] || ६<span style="display:none">१</span> ([[युएफा यूरो १९६०|१९६०]], '''[[युएफा यूरो १९८४|१९८४]]''', [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], '''[[युएफा यूरो २०००|२०००]]''', [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|GRE}} || <span style="display:none">०६</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट क|गट क]] विजेता || <span style="display:none">०३</span>[[ऑक्टोबर १७]] [[इ.स. २००७]] || २<span style="display:none">३</span> ([[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], '''[[युएफा यूरो २००४|२००४]]''') |- |{{fb|TUR}} || <span style="display:none">०७</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट क|गट क]] उपविजेता || <span style="display:none">१२</span>[[नोव्हेंबर २१]] [[इ.स. २००७]] || २<span style="display:none">२</span> ([[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]]) |- |{{fb|CZE}} || <span style="display:none">०८</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट ड|गट ड]] विजेता || <span style="display:none">०५</span>[[ऑक्टोबर १७]] [[इ.स. २००७]] || ६<span style="display:none">२</span> ([[युएफा यूरो १९६०|१९६०]]^[[#२|२]], '''[[युएफा यूरो १९७६|१९७६]]'''^[[#२|२]], [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]]^[[#२|२]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|GER}} || <span style="display:none">०९</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट ड|गट ड]] उपविजेता || <span style="display:none">०२</span>[[ऑक्टोबर १३]] [[इ.स. २००७]] || ९ ('''[[युएफा यूरो १९७२|१९७२]]'''^[[#३|३]], [[युएफा यूरो १९७६|१९७६]]^[[#३|३]], '''[[युएफा यूरो १९८०|१९८०]]'''^[[#३|३]], [[युएफा यूरो १९८४|१९८४]]^[[#३|३]], [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]]^[[#३|३]], [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]], '''[[युएफा यूरो १९९६|१९९६]]''', [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|CRO}} || <span style="display:none">१०</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट इ|गट इ]] विजेता|| <span style="display:none">०८</span>[[नोव्हेंबर १७]] [[इ.स. २००७]] || २<span style="display:none">०</span> ([[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|RUS}} || <span style="display:none">११</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट इ|गट इ]] उपविजेता|| <span style="display:none">१५</span>[[नोव्हेंबर २१]] [[इ.स. २००७]] || ८ ('''[[युएफा यूरो १९६०|१९६०]]'''^[[#४|४]], [[युएफा यूरो १९६४|१९६४]]^[[#४|४]], [[युएफा यूरो १९६८|१९६८]]^[[#४|४]], [[युएफा यूरो १९७२|१९७२]]^[[#४|४]], [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]]^[[#४|४]], [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]]^[[#५|५]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|ESP}} || <span style="display:none">१२</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट फ|गट फ]] विजेता || <span style="display:none">११</span>[[नोव्हेंबर १७]] [[इ.स. २००७]] || ७<span style="display:none">१</span> ('''[[युएफा यूरो १९६४|१९६४]]''', [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], [[युएफा यूरो १९८४|१९८४]], [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|SWE}} || <span style="display:none">१३</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट फ|गट फ]] उपविजेता|| <span style="display:none">१३</span>[[नोव्हेंबर २१]] [[इ.स. २००७]] || ३<span style="display:none">०</span> ([[युएफा यूरो १९९२|१९९२]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |- |{{fb|ROU}} || <span style="display:none">१४</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट ग|गट ग]] विजेता || <span style="display:none">०४</span>[[ऑक्टोबर १७]] [[इ.स. २००७]] || ३<span style="display:none">१</span> ([[युएफा यूरो १९८४|१९८४]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]]) |- |{{fb|NED}} || <span style="display:none">१५</span>[[युएफा यूरो २००८ पात्रता फेरी गट ग|गट ग]] उपविजेता || <span style="display:none">१०</span>[[नोव्हेंबर १७]] [[इ.स. २००७]] || ७<span style="display:none">०</span> ([[युएफा यूरो १९७६|१९७६]], [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], '''[[युएफा यूरो १९८८|१९८८]]''', [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]]) |} [[चित्र:Euro 2008.png|thumb|350px|सहभागी देश]] :<div id="१">^१ ठळक अंक विजेता संघ दर्शवतो </div> :<div id="२">^२ {{fb|Czechoslovakia}}</div> :<div id="३">^३ {{flagicon|Germany}} {{fbName|West Germany}}</div> :<div id="४">^४ {{fb|Soviet Union}}</div> :<div id="५">^५ [[कॉमनवेल्थ स्वतंत्र राज्य फुटबॉल संघ|कॉमनवेल्थ स्वतंत्र राज्य]]</div> == संघ == {{main|युएफा यूरो २००८ संघ}} == निकाल == === गट विभाग === ==== गट अ ==== {{main|युएफा यूरो २००८ गट अ}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=170 |संघ !width=20 abbr="सामने"|सा. !width=20 abbr="विजय"|वि. !width=20 abbr="अनिर्णित"|अणि !width=20 abbr="पराभव"|हा. !width=20 abbr="गोल केले" |गो+ !width=25 abbr="गोल झाले" |गो- !width=20 abbr="गोल फरक" |गो.फ. !width=20 abbr="गुण" |गु. |-bgcolor="#ccffcc" |align="left"|{{fb|POR}} |३||२||०||१||५||३||+२||'''६''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|{{fb|TUR}} |३||२||०||१||५||५||०||'''६''' |- |align="left"|{{fb|CZE}} |३||१||०||२||४||६||−२||'''३''' |- |align="left"|{{fb|SUI}} |३||१||०||२||३||३||०||'''३''' |} {|width=100% cellspacing=1 !width=25%| !width=10%| ! |- |[[जून ७]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|SUI}}'''||align=center|'''० – १'''||'''{{fb|CZE}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|POR}}'''||align=center|'''२ – ०'''||'''{{fb|TUR}}''' |- |[[जून ११]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|CZE}}'''||align=center|'''१ – ३'''||'''{{fb|POR}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|SUI}}'''||align=center|'''१ – २'''||'''{{fb|TUR}}''' |- |[[जून १५]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|SUI}}'''||align=center|'''२ – ०'''||'''{{fb|POR}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|TUR}}'''||align=center|'''३ – २'''||'''{{fb|CZE}}''' |} ==== गट ब ==== {{main|युएफा यूरो २००८ गट ब}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=170 |संघ !width=20 abbr="सामने"|सा. !width=20 abbr="विजय"|वि. !width=20 abbr="अनिर्णित"|अणि !width=20 abbr="पराभव"|हा. !width=20 abbr="गोल केले" |गो+ !width=25 abbr="गोल झाले" |गो- !width=20 abbr="गोल फरक" |गो.फ. !width=20 abbr="गुण" |गु. |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|{{fb|CRO}} |३||३||०||०||४||१||+३||'''९''' |- bgcolor="#ccffcc" |align="left"|{{fb|GER}} |३||२||०||१||४||२||+२||'''६''' |- bgcolor="#ffcccc" |align="left"|{{fb|AUT}} |३||०||१||२||१||३||−२||'''१''' |- bgcolor="#ffcccc" |align="left"|{{fb|POL}} |३||०||१||२||१||४||−३||'''१''' |} {|width=100% cellspacing=1 !width=25%| !width=10%| ! |- |[[जून ८]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|AUT}}'''||align=center|'''० – १'''||'''{{fb|CRO}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|GER}}'''||align=center|'''२ – ०'''||'''{{fb|POL}}''' |- |[[जून १२]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|CRO}}'''||align=center|'''२ – १'''||'''{{fb|GER}}''' |- style=font-size:90 |align=right|'''{{fb-rt|AUT}}'''||align=center|'''१ – १'''||'''{{fb|POL}}''' |- |[[जून १६]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|POL}}'''||align=center|'''० – १'''||'''{{fb|CRO}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|AUT}}'''||align=center|'''० – १'''||'''{{fb|GER}}''' |} ==== गट क ==== {{main|युएफा यूरो २००८ गट क}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=170 |संघ !width=20 abbr="सामने"|सा. !width=20 abbr="विजय"|वि. !width=20 abbr="अनिर्णित"|अणि !width=20 abbr="पराभव"|हा. !width=20 abbr="गोल केले" |गो+ !width=25 abbr="गोल झाले" |गो- !width=20 abbr="गोल फरक" |गो.फ. !width=20 abbr="गुण" |गु. |- bgcolor=#ccffcc |align="left"|{{fb|NED}} |३||३||०||०||९||१||+८||'''९''' |- bgcolor=#ccffcc |align="left"|{{fb|ITA}} |३||१||१||१||३||४||−१||'''४''' |- bgcolor=#ffcccc |align="left"|{{fb|ROU}} |३||०||२||१||१||३||−२||'''२''' |- bgcolor=#ffcccc |align="left"|{{fb|FRA}} |३||०||१||२||१||६||−५||'''१''' |} {|width=100% cellspacing=1 !width=25%| !width=10%| ! |- |[[जून ९]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|ROM}}'''||align=center|'''० – ०'''||'''{{fb|FRA}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|NED}}'''||align=center|'''३ – ०'''||'''{{fb|ITA}}''' |- |[[जून १३]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|ITA}}'''||align=center|'''१ – १'''||'''{{fb|ROU}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|NED}}'''||align=center|'''४ – १'''||'''{{fb|FRA}}''' |- |[[जून १७]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|NED}}'''||align=center|'''२ - ०'''||'''{{fb|ROM}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|FRA}}'''||align=center|'''० - २'''||'''{{fb|ITA}}''' |} ==== गट ड ==== {{main|युएफा यूरो २००८ गट ड}} {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=170 |संघ !width=20 abbr="सामने"|सा. !width=20 abbr="विजय"|वि. !width=20 abbr="अनिर्णित"|अणि !width=20 abbr="पराभव"|हा. !width=20 abbr="गोल केले" |गो+ !width=25 abbr="गोल झाले" |गो- !width=20 abbr="गोल फरक" |गो.फ. !width=20 abbr="गुण" |गु. |- bgcolor=#ccffcc |align="left"|{{fb|ESP}} |३||३||०||०||८||३||+५||'''९''' |- bgcolor=#ccffcc |align="left"|{{fb|RUS}} |३||२||०||१||४||४||०||'''६''' |- |align="left"|{{fb|SWE}} |३||१||०||२||३||४||−१||'''३''' |- |align="left"|{{fb|GRE}} |३||०||०||३||१||५||−४||'''०''' |} {|width=100% cellspacing=1 !width=25%| !width=10%| ! |- |[[जून १०]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|ESP}}'''||align=center|'''४ – १'''||'''{{fb|RUS}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|GRE}}'''||align=center|'''० – २'''||'''{{fb|SWE}}''' |- |[[जून १४]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|SWE}}'''||align=center|'''१ – २'''||'''{{fb|ESP}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|GRE}}'''||align=center|'''० – १'''||'''{{fb|RUS}}''' |- |[[जून १८]] [[इ.स. २००८]] |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|GRE}}'''||align=center|'''१ – २'''||'''{{fb|ESP}}''' |- style=font-size:90% |align=right|'''{{fb-rt|RUS}}'''||align=center|'''२ – ०'''||'''{{fb|SWE}}''' |} === नोक आउट फेरी === {{Round8 <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- quarter-finals --> |[[जून १९]] - [[सेंट जकोब-पार्क|बासेल]]|{{fb|POR}}|२|'''{{fb|GER}}'''|'''३''' |[[जून २०]] - [[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन|वियेना]]|{{fb|CRO}}|१ (१)|'''{{fb|TUR}}'''|'''१ (३)''' |[[जून २१]] - [[सेंट जकोब-पार्क|बासेल]]|{{fb|NED}}|1|'''{{fb|RUS}}'''|3 |[[जून २२]] - [[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन|वियेना]]|{{fb|ESP}}|० (४)|{{fb|ITA}}|० (२) <!-- semi-finals --> |[[जून २५]] - [[सेंट जकोब-पार्क|बासेल]]|'''{{fb|GER}}'''|'''३'''|{{fb|TUR}}|२ |[[जून २६]] - [[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन|वियेना]]|{{fb|RUS}}|०|'''{{fb|ESP}}|३ <!-- final --> |[[जून २९]] - [[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन|वियेना]]|{{fb|GER}}|०|{{fb|ESP}}|'''१ }} ==== उपांत्य पूर्व फेरी ==== {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[इ.स. २००८]] [[जून १९]] |time= |संघ१={{fb-rt|POR}} |गोल=[[युएफा यूरो २००८ नॉकआउट फेरी#पोर्तुगाल vs जर्मनी|२ – ३]] |संघ२={{fb|GER}} |गोल१=[[नुनो गोम्स]] {{फुटबॉल गोल|४०}}<br />[[हेल्दर पोस्तिगा|पोस्तिगा]] {{फुटबॉल गोल|८७}} |गोल२=[[बास्टियान श्वाइनस्टायगर|स्चवेंस्टिगेर]] {{फुटबॉल गोल|२२}}<br />[[मिरोस्लाव क्लोस|क्लोस]] {{फुटबॉल गोल|२६}}<br />[[मिकाईल बलाक|बलाक]] {{फुटबॉल गोल|६१}} |मैदान=[[सेंट जकोब-पार्क]], [[बासेल]] |प्रेक्षक_संख्या=३९,३७४ |पंच=[[पीटर फ्रॉइडफेल्ड]] ({{fbName|Sweden}}) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[इ.स. २००८]] [[जून २०]] |time=२०:४५ |संघ१={{fb-rt|CRO}} |गोल= [[युएफा यूरो २००८ नॉकआउट फेरी#क्रो‌एशिया vs तुर्कस्तान|१ – १]] (अ.वेळ) |संघ२={{fb|TUR}} |गोल१=[[आयव्हन क्लास्निक|क्लास्निक]] {{फुटबॉल गोल|११९}} |गोल२=[[सेमिह सेंतुर्क|सेमिह]] {{फुटबॉल गोल|१२०+२}} |मैदान=[[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन|एरंस्ट हपल स्टेडीऑन]], [[वियेना]] |प्रेक्षक_संख्या=५१,४२८ |पंच=[[रॉबेर्तो रॉसेटी]] ({{fbName|Italy}}) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[इ.स. २००८]] [[जून २१]] |time=२०:४५ |संघ१={{fb-rt|NED}} |गोल= 1 – 3 ([[Extra time|a.e.t.]]) |report=[http://en.euro2008.uefa.com/tournament/matches/match=301701/report=rp.html (Report)] |संघ२={{fb|RUS}} |गोल१=[[रूड व्हान निस्तलरॉय|व्हान निस्तलरॉय]] {{फुटबॉल गोल|८६}} |गोल२=[[रोमन पवल्युचेंको|पवल्युचेंको]] {{फुटबॉल गोल|५६}}<br />[[दमित्री टॉर्बिन्स्की|टॉर्बिन्स्की]] {{फुटबॉल गोल|११२}}<br />[[आंद्रेइ अर्शाव्हिन|अर्शाव्हिन]] {{फुटबॉल गोल|११६}} |मैदान=[[सेंट जकोब-पार्क]], [[बासेल]] |प्रेक्षक_संख्या=३८,३७४ |पंच=[[लुबोश मिकेल]] ({{FbName|Slovakia}}) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[इ.स. २००८]] [[जून २२]] |time=२०:४५ |संघ१={{fbESP}} |गोल= 0 – 0 (अ. वेळ) |report=[http://en.euro2008.uefa.com/tournament/matches/match=301702/report=rp.html (Report)] |संघ२={{fbITA}} |गोल१= |गोल२= |मैदान=[[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन|एरंस्ट हपल स्टेडीऑन]], [[वियेना]] |प्रेक्षक_संख्या=४८,००० |पंच=[[हर्बर्ट फॅंडेल]] ({{fbName|Germany}}) }} {{पेनाल्टी माहिती |पेनाल्टी१=[[डेव्हिड व्हिया|व्हिया]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[सांती कॅझोर्ला|कॅझोर्ला]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[मार्कोस सेना|सेना]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[डॅनि गुइझा|गुइझा]] {{पेनाल्टी चुकली|चुकली}}<br />[[सेस्क फाब्रेगास|फाब्रेगास]] {{पेनाल्टी गोल}} |पेनाल्टी_गोल=४ – २ |पेनाल्टी२={{पेनाल्टी गोल}} [[फाबियो ग्रोसो|ग्रोसो]]<br />{{पेनाल्टी चुकली|चुकली}} [[डॅनियेल दी रॉसी|दी रॉसी]]<br />{{पेनाल्टी गोल}} [[मॉरो कॅमोरानेसी|कॅमोरानेसी]]<br />{{पेनाल्टी चुकली|चुकली}} [[ॲंतोनियो दी नताल|दी नताल]] }} ==== उपांत्य फेरी ==== {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[जून २५]], [[इ.स. २००८]] |time=२०:४५ |संघ१={{fb|GER}} |गोल= [[युएफा यूरो २००८ नॉकआउट फेरी#उपांत्य फेरी १|३ – २]] |संघ२={{fb|TUR}} |गोल१=[[बॅस्टियन श्वाइनस्टाइगर|श्वाइनस्टाइगर]] {{फुटबॉल गोल|२६}}<br />[[मिरोस्लाव क्लोस|क्लोस]] {{फुटबॉल गोल|७९}}<br />[[फिलिप लाह्म|लाह्म]] {{फुटबॉल गोल|९०}} |गोल२=[[उगुर बोराल|बोराल]] {{फुटबॉल गोल|२२}}<br />[[सेमिह सेंतुर्क|सेंतुर्क]] {{फुटबॉल गोल|८६}} |मैदान=[[सेंट जकोब-पार्क]], [[बासेल]] |प्रेक्षक_संख्या=39,374 |पंच=[[मॅसिमो बुसाका]] ({{fbName|Switzerland}}) }} ---- {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[जून २६]], २००८ |time=20:45 |संघ१={{fb-rt|RUS}} |गोल=[[UEFA Euro 2008 knockout stage#Russia vs Spain|० – ३]] |report=[http://en.uefa.com/competitions/euro2012/history/season=2008/round=15095/match=301698/index.html (Report)] |संघ२={{fb|ESP}} |गोल१= |गोल२=[[हावी (फुटबॉल खेळाडू)|हावी]] {{goal|५०}}<br />[[डॅनी गुइझा|गुइझा]] {{goal|७३}}<br />[[डेव्हिड सिल्वा|सिल्वा]] {{goal|८२}} |मैदान=[[Ernst Happel Stadion]], [[Vienna]] |प्रेक्षक_संख्या=51,428 |पंच=[[फ्रँक डी ब्लीकीयर]] ([[रॉयल बेल्जियन फुटबॉल असोसियेशन|बेल्जियम]]) }} === अंतिम सामना === {{main|युएफा यूरो २००८ अंतिम सामना}} {{फुटबॉल सामना |तारीख=[[जुन २९]], २००८ |वेळ=२०:४५ |संघ१={{fb-rt|GER}} |गोल=0 – 1 |report=[http://en.uefa.com/competitions/euro2012/history/season=2008/round=15096/match=301696/index.html (Report)] |संघ२={{fb|ESP}} |गोल१= |गोल२=[[फर्नांडो तोरेस|तोरेस]] {{goal|३३}} |मैदान=[[अर्न्स्ट-हॅपल-स्टेडियोन|अर्न्स्ट हॅपल स्टेडीयॉन]], [[व्हियेना]] |प्रेक्षक_संख्या=51,428 |पंच=[[रॉबेर्तो रॉसेटी]] ([[इटालियन फुटबॉल फेडरेशन|इटली]]) }} == बाह्य दुवे == * [http://www.uefa.com/competitions/euro/index.html युएफा २००८ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226034554/http://www.uefa.com/competitions/euro/index.html |date=2008-02-26 }} {{fb start}} {{युएफा यूरो २००८}} {{fb end}} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|२]] [[वर्ग:ऑस्ट्रियामधील खेळ]] [[वर्ग:स्वित्झर्लंडमधील खेळ]] 3rkar8602y3sajz8a61yfcc47np3rz1 0 47929 2711486 2636809 2026-09-23T05:52:33Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 8 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711486 wikitext text/x-wiki {{Infobox International Football Competition | tourney_name = युएफा यूरो | yearr = २०१२ | other_शीर्षकs = युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद २०१२ <br />Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012 ''{{pl icon}}''<br />Чемпіонат Європи з футболу 2012 ''{{uk icon}}'' | image = UEFA Euro 2012 logo.png | size = 200px | caption = युएफा यूरो २०१२ अधिकृत चिन्ह | country = पोलंड | country2 = युक्रेन | dates = [[जून ८]] – [[जुलै १]] | num_teams = १६ | venues = ८ | cities = ८ | champion = ESP | count = 3 | second = ITA | matches = 31 | goals = 76 | attendance ={{#expr: 56070 + 40803 + 35923 + 32990 + 38869 + 39550 + 47400 + 64290 + 41105 + 55920 + 31840 + 37750 + 37096 + 39150 + 48000 + 64640 + 41480 + 55614 + 37445 + 32990 + 39076 + 38794 + 48700 + 63010 + 55590 + 38751 + 47000 + 64340 + 48000 + 55540}} | top_scorer = {{nowrap|{{flagicon|RUS}} [[ऍलन द्झागोवा]]}}<br />{{flagicon|GER}} [[मारियो गोमेझ]]<br />{{flagicon|CRO}} [[मारियो मांड्झुकीक]]<br />{{flagicon|POR}}[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]]<br />{{flagicon|ITA}}[[मारियो बॅलोटेली]]<br />{{flagicon|स्पेन}} [[फर्नंडो टॉरेस]]<br /> <small>(प्रत्येकी ३ गोल)</small> | player = | updated = [[७ सप्टेंबर]] २०११ | prevseason = [[युएफा यूरो २००८|२००८]] | nextseason = [[युएफा यूरो २०१६|२०१६]] }} '''युएफा यूरो २०१२''' ({{lang-pl|Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej 2012}}; {{lang-uk|Чемпіонат Європи з футболу 2012}}) ही [[युएफा]]ची १४वी [[युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|युरोपियन फुटबॉल स्पर्धा]] ८ जून २०१२ ते १ जुलै २०१२ दरम्यान [[पोलंड]] व [[युक्रेन]] ह्या देशांनी एकत्रितपणे आयोजित केली. नेहमीप्रमाणे ह्या स्पर्धेमध्ये [[युरोप]]ातील १६ राष्ट्रीय फुटबॉल संघ सहभागी झाले होते. अंतिम सामन्यात [[इटली फुटबॉल संघ|इटलीला]] हरवून [[स्पेन फुटबॉल संघ|स्पेनने]] अजिंक्यपद पटकावले. == यजमानपद निवड == यजमान पद मिळवण्यासाठी एकूण ५ देशांनी बोली लावली होती. बोलीच्या अंतिम फेरीत तीन देश उरले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=4194304/newsid=364810.html |title=Trio in EURO 2012 running {{मृत दुवा}} |पहिलेनाव=मार्क |आडनाव=चॅपलिन |दिनांक=8 November 2005 |work=[[UEFA]] |accessdate=19 April 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070312004333/http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=4194304/newsid=364810.html |archivedate=2007-03-12 |url-status=live }}</ref> {| class="wikitable" |- !colspan="2"|मतदान निकाल |- !देश !मत |- | {{flagicon|POL}} पोलंड – {{flagicon|UKR}} युक्रेन || '''८''' |- | {{flagicon|ITA}} इटली || ४ |- | {{flagicon|CRO}} क्रोएशिया – {{flagicon|HUN}} हंगरी || ० |} पोलंड-युक्रेनला निर्विवाद बहुमत मिळाल्यामुळे पुढील फेऱ्या रद्द करण्यात आल्या.<ref name = "Host decision">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=4194304/newsid=364810.html |title=EURO joy for Poland and Ukraine |दिनांक=18 April 2007 |accessdate=October 2010 |कृती=[[UEFA]] |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070521080359/http://www.uefa.com/uefa/keytopics/kind=4194304/newsid=528963.html |archivedate=2007-05-21 |url-status=live }}</ref> == पात्र संघ == {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ पात्रता}} खालील १६ संघ ह्या स्पर्धेत खेळण्यासाठी पात्र ठरले होते. {{col-begin|width=56%}} {{col-break|width=50%}} *{{fb|CRO}} *{{fb|CZE}} *{{fb|DEN}} *{{fb|ENG}} *{{fb|FRA}} *{{fb|GER}} *{{fb|GRE}} *{{fb|ITA}} {{col-break|width=50%}} *{{fb|NED}} *{{fb|POL}} (सह-यजमान) *{{fb|POR}} *{{fb|IRL}} *{{fb|RUS}} *{{fb|ESP}} (सद्य विजेते) *{{fb|SWE}} *{{fb|UKR}} (सह-यजमान, पहिली स्पर्धा) {{col-end}} {{clear}} == मैदाने == ह्या स्पर्धेसाठी युक्रेनमधील ४ व पोलंडमधील ४ अशी एकूण ८ मैदाने वापरली गेली. अंतिम सामना [[क्यीव]]च्या ऑलिंपिक स्टेडियममध्ये खेळवण्यात आला. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! [[वॉर्सो]] ! [[गदान्स्क]] ! [[व्रोत्सवाफ]] ! [[पोझ्नान]] |- | '''[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]]'''<br />क्षमता: ५८,५००<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=National स्टेडियम Warsaw {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/poland/city=3149/स्टेडियम/index.html |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=22 April 2012 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | '''[[पीजीई अरेना, गदान्स्क|पीजीई अरेना]]'''<br />क्षमता: '''४३,६००'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Arena Gdansk {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/poland/city=1677/स्टेडियम/index.html |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=22 April 2012 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | '''[[व्रोत्सवाफ शहर स्टेडियम]]'''<br/>क्षमता: '''४२,८००''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Municipal स्टेडियम Wroclaw {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/poland/city=3187/स्टेडियम/index.html |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=22 April 2012 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | '''[[पोझ्नान शहर स्टेडियम]]'''<br />क्षमता: '''४३,३००'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Municipal स्टेडियम Poznan {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/poland/city=2556/स्टेडियम/index.html |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=22 April 2012 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | '''गट अ मधील ३ सामने'''<br /> पहिला सामना, उपांत्य-पूर्व व उपांत्य फेरी | '''गट क मधील ३ सामने'''<br /> उपांत्य-पूर्व फेरी | '''गट अ मधील ३ सामने''' | '''गट क मधील ३ सामने''' |- | [[चित्र:Stadion Narodowy w Warszawie 20120422.jpg|180px|]] | [[चित्र:PGE Arena.jpeg|190px]] | [[चित्र:Stadion Wroclaw z lotu ptaka.jpg|170px]] | [[चित्र:Stadion Miejski w Poznaniu 2.jpg|170px]] |- !colspan="4"|<center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !colspan="4" | <div style="position: relative;"> [[चित्र:UEFA Euro 2012 pol.svg|500px|center]] {{Image label|x=0.04 |y=0.14 |scale=700|text='''[[व्रोत्सवाफ|<span style="color:black">व्रोत्सवाफ</span>]]'''}} {{Image label|x=0.41 |y=0.21 |scale=700|text='''[[क्यीव|<span style="color:black">क्यीव</span>]]'''}} {{Image label|x=0.24 |y=0.24 |scale=700|text='''[[लिव्हिव|<span style="color:black">लिव्हिव</span>]]'''}} {{Image label|x=0.59 |y=0.26 |scale=700|text='''[[दोनेत्स्क|<span style="color:black">दोनेत्स्क</span>]]'''}} {{Image label|x=0.14 |y=0.10 |scale=700|text='''[[वॉर्सो|<span style="color:black">वॉर्सो</span>]]'''}} {{Image label|x=0.10 |y=0.04 |scale=700|text='''[[गदान्स्क|<span style="color:black">गदान्स्क</span>]]'''}} {{Image label|x=0.55 |y=0.22 |scale=700|text='''[[खार्कीव्ह|<span style="color:black">खार्कीव्ह</span>]]'''}} {{Image label|x=0.04 |y=0.08 |scale=700|text='''[[पोझ्नान|<span style="color:black">पोझ्नान</span>]]'''}} </div> |}</center> |- ! [[क्यीव]] ! [[दोनेत्स्क]] ! [[खार्कीव्ह]] ! [[लिव्हिव]] |- | '''[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल]]'''<br />क्षमता: '''६०,०००'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Olympic stadium, Kyiv {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/ukraine/city=1947/स्टेडियम/index.html |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=22 April 2012 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | '''[[दोन्बास अरेना]]'''<br />क्षमता: '''५०,०००'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Donbass Arena {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/ukraine/city=1525/स्टेडियम/index.html |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=22 April 2012 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | '''[[मेतालिस्त ओब्लास्त क्रीडा संकूल]]'''<br />क्षमता: '''३५,०००'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Metalist स्टेडियम {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/ukraine/city=1943/स्टेडियम/index.html |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=22 April 2012 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | '''[[अरेना लिव्हिव]]'''<br />क्षमता: '''३०,०००'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Arena Lviv {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/hostcountries/ukraine/city=2152/स्टेडियम/index.html |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |accessdate=22 April 2012 }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- | '''गट ड मधील ३ सामने'''<br />उपांत्य-पूर्व व '''अंतिम सामना''' | '''गट ड मधील ३ सामने'''<br />उपांत्य-पूर्व व उपांत्य फेरी | '''गट ब मधील ३ सामने''' | '''गट ब मधील ३ सामने''' |- | {{चित्र हवे}} | {{चित्र हवे}} | {{चित्र हवे}} | {{चित्र हवे}} |}</center> == सामना अधिकारी == युएफाने २० डिसेंबर २०११ रोजी १२ पंच व ४ चौथ्या अधिकाऱ्यांची घोषणा केली.<ref name="referees named">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=UEFA EURO 2012 referees named {{मृत दुवा}} |दुवा=http://www.uefa.com/uefa/footballfirst/matchorganisation/refereeing/news/newsid=1736988.html |publisher=UEFA |date=20 December 2011 |accessdate=20 December 2011 }}</ref><ref name="match officials">{{संकेतस्थळ स्रोत |title=UEFA EURO 2012 match officials |दुवा=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/General/01/77/43/22/1774322_DOWNLOAD.pdf |publisher=UEFA |accessdate=27 March 2012 }}</ref> {| class="wikitable" |- ! देश ! पंच |- |{{flagicon|ENG}} {{fbname|England}} |[[हॉवर्ड वेब]] |- |{{flagicon|FRA}} {{fbname|France}} |[[स्टेफाने लॅनॉय]] |- |{{flagicon|GER}} {{fbname|Germany}} |[[वोल्फगांग श्टार्क]] |- |{{flagicon|HUN}} {{fbname|Hungary}} |[[व्हिक्टर कसाई]] |- |{{flagicon|ITA}} {{fbname|Italy}} |[[निकोला रिझोली]] |- |{{flagicon|NED}} {{fbname|Netherlands}} |[[ब्यॉन कुपियर्स]] |- |{{flagicon|POR}} {{fbname|Portugal}} |[[पेड्रो प्रोएंका]] |- |{{flagicon|SCO}} {{fbname|Scotland}} |[[क्रेग थॉम्सन]] |- |{{flagicon|SLO}} {{fbname|Slovenia}} |[[दामिर स्कोमिना]] |- |{{flagicon|ESP}} {{fbname|Spain}} |[[कार्लोस वेलास्को कार्बालो]] |- |{{flagicon|SWE}} {{fbname|Sweden}} |[[योनास इरिक्सन]] |- |{{flagicon|TUR}} {{fbname|Turkey}} |[[कुनेय्त काकिर]] |} == गट == {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ मानांकन}} {| class="wikitable" |- ! गट अ !! गट ब !! गट क !! गट ड |- |width=25%| *{{fb|POL}} *{{fb|GRE}} *{{fb|RUS}} *{{fb|CZE}} |width=25%| *{{fb|NED}} *{{fb|GER}} *{{fb|DEN}} *{{fb|POR}} |width=25%| *{{fb|ESP}} *{{fb|ITA}} *{{fb|IRL}} *{{fb|CRO}} |width=25%| *{{fb|UKR}} *{{fb|SWE}} *{{fb|ENG}} *{{fb|FRA}} |} == संघ == {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ}} प्रत्येक संघाने २३ खेळाडूंचा संघ, ज्यात ३ गोलरक्षक असतील असा संघ २० मे २०१२ पर्यंत घोषित केला. == गट विभाग == {{Main|युएफा यूरो २०१२ स्पर्धा कार्यक्रम}} सर्व वेळा([[यूटीसी+२]]) पोलंड मध्ये आणि ([[यूटीसी+३]]) युक्रेन मध्ये. {{anchor|टाय ब्रेकिंग}} ;टाय ब्रेकिंग साखळी सामन्या अंती जर दोन किंवा अधिक संघांचे समसमान गुण असल्यास, खालील प्रकारे मानांकन ठरवले जाईल:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/91/48/36/914836_DOWNLOAD.pdf |title=UEFA Euro 2012 Regulations |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |access-date=2012-06-02 |archive-date=2012-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120515171142/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/91/48/36/914836_DOWNLOAD.pdf |url-status=dead }}</ref> # संबधित संघात सर्वात जास्त गुण; # संबधित संघातील सामन्यात सर्वात जास्त गोल फरक; # संबधित संघातील सामन्यात सर्वात जास्त गोल; # जर वरील नियमांमूळे मानांकन ठरत नसेल तर खालील नियम वापरले जातील;<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/uefa/management/newsid=1800152.html |title=Key EURO regulation changes approved {{मृत दुवा}} |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |date=22 May 2012 |access-date=2012-06-02 |archive-date=2013-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130826214045/http://www.uefa.com/uefa/management/newsid=1800152.html |url-status=dead }}</ref> # सर्व सामन्यात सर्वाधिक गोल फरक; # सर्व सामन्यात सर्वाधिक गोल; # युएफा राष्ट्रीय गुणक पद्धतीत स्थान # फेअर प्ले मानांकन; # लॉट्स माहिती: सर्व संघांचे युएफा राष्ट्रीय गुणक वेगळे असल्यामुळे शेवटचे दोन टायब्रेकर ह्या स्पर्धेत कधीही वापरले जाणार नाही. {| class="wikitable" |- !तक्त्यातील रंगांची माहिती |- style="background:#cfc;" |पहिला व दुसरा संघ उपांत्य पुर्व सामन्यांसाठी पात्रा |- style="background:#fcc;" |शेवटचे दोन संघ स्पर्धे बाहेर |} === गट अ === {{main|युएफा यूरो २०१२ गट अ}} {{:युएफा यूरो २०१२ गट अ}} {|width=100% cellspacing=1 !width=25%| !width=10%| ! |- |८ जून २०१२ |- |align=right|'''{{fb-rt|POL}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट अ#पोलंड वि ग्रीस|१-१]]'''||'''{{fb|GRE}}''' |- |align=right|'''{{fb-rt|RUS}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट अ#रशिया वि चेक प्रजासत्ताक|४-१]]'''||{{fb|CZE}} |- |१२ जून २०१२ |- |align=right|{{fb-rt|GRE}}||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट अ#ग्रीस वि चेक प्रजासत्ताक|१-२]]'''||'''{{fb|CZE}}''' |- |align=right|'''{{fb-rt|POL}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट अ#पोलंड वि रशिया|१-१]]'''||'''{{fb|RUS}}''' |- |१६ जून २०१२ |- |align=right|'''{{fb-rt|CZE}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट अ#चेक प्रजासत्ताक वि पोलंड|१-०]]'''||{{fb|POL}}''' |- |align=right|'''{{fb-rt|GRE}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट अ#ग्रीस वि रशिया|१-०]]'''||{{fb|RUS}}''' |} === गट ब === {{Main|युएफा यूरो २०१२ गट ब}} {{:युएफा यूरो २०१२ गट ब}} {|width=100% cellspacing=1 !width=25%| !width=10%| ! |- |९ जून २०१२ |- |align=right|{{fb-rt|NED}}||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ब#नेदरलॅंड्स वि डेन्मार्क|०-१]]'''||'''{{fb|DEN}}''' |- |align=right|'''{{fb-rt|DEU}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ब#जर्मनी वि पोर्तुगाल|१-०]]'''||{{fb|POR}} |- |१३ जून २०१२ |- |align=right|{{fb-rt|DEN}}||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ब#डेन्मार्क वि पोर्तुगाल|२-३]]'''||'''{{fb|POR}}''' |- |align=right|{{fb-rt|NED}}||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ब#नेदरलॅंड्स वि जर्मनी|१-२]]'''||'''{{fb|DEU}}''' |- |१७ जून २०१२ |- |align=right|'''{{fb-rt|POR}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ब#पोर्तुगाल वि नेदरलॅंड्स|२-१]]'''||{{fb|NED}} |- |align=right|{{fb-rt|DEN}}||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ब#डेन्मार्क वि जर्मनी|१-२]]'''||'''{{fb|DEU}}''' |} === गट क === {{Main|युएफा यूरो २०१२ गट क}} {{:युएफा यूरो २०१२ गट क}} {|width=100% cellspacing=1 !width=25%| !width=10%| ! |- |१० जून २०१२ |- |align=right|'''{{fb-rt|ESP}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट क#स्पेन वि इटली|१-१]]'''||'''{{fb|ITA}}''' |- |align=right|{{fb-rt|IRL}}||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट क#आयर्लंडचे प्रजासत्ताक वि क्रोएशिया|१-३]]'''||'''{{fb|CRO}}''' |- |१४ जून २०१२ |- |align=right|'''{{fb-rt|ITA}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट क#इटली वि क्रोएशिया|१-१]]'''||'''{{fb|CRO}}''' |- |align=right|'''{{fb-rt|ESP}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट क#स्पेन वि आयर्लंडचे प्रजासत्ताक|४-१]]'''||{{fb|IRL}} |- |१८ जून २०१२ |- |align=right|{{fb-rt|CRO}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट क#क्रोएशिया वि स्पेन|०-१]]'''||'''{{fb|ESP}}''' |- |align=right|'''{{fb-rt|ITA}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट क#इटली वि आयर्लंडचे प्रजासत्ताक|२-०]]'''||{{fb|IRL}}''' |} === गट ड === {{Main|युएफा यूरो २०१२ गट ड}} {{:युएफा यूरो २०१२ गट ड}} {|width=100% cellspacing=1 !width=25%| !width=10%| ! |- |११ जून २०१२ |- |align=right|'''{{fb-rt|FRA}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ड#फ्रान्स वि इंग्लंड|१-१]]'''||'''{{fb|ENG}}''' |- |align=right|'''{{fb-rt|UKR}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ड#युक्रेन वि स्वीडन|२-१]]'''||{{fb|SWE}} |- |१५ जून २०१२ |- |align=right|{{fb-rt|UKR}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ड#युक्रेन वि फ्रान्स|०-२]]'''||'''{{fb|FRA}}''' |- |align=right|{{fb-rt|SWE}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ड#स्वीडन वि इंग्लंड|२-३]]'''||'''{{fb|ENG}}''' |- |१९ जून २०१२ |- |align=right|'''{{fb-rt|ENG}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ड#इंग्लंड वि युक्रेन|१-०]]'''||{{fb|UKR}} |- |align=right|'''{{fb-rt|SWE}}'''||align=center|'''[[युएफा यूरो २०१२ गट ड#स्वीडन वि फ्रान्स|२-०]]'''||{{fb|FRA}} |} == बाद फेरी == {{main|युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी}} {{:युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी}} === उपांत्य पूर्व === {{Football box |तारीख=२१ जून २०१२ |time=२०:४५ [[यूटीसी+२]] |संघ१={{fb-rt|CZE}} |गोल=[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#चेक प्रजासत्ताक वि पोर्तुगाल|०-१]] |रिपोर्ट= |संघ२={{fb|पोर्तुगाल}} |गोल१= |गोल२=[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|क्रि. रोनाल्डो]] {{goal|७९}} |मैदान=[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच=[[हॉवर्ड वेब]] (इंग्लंड) }} ---- {{Football box |तारीख=२२ जून २०१२ |time=२०:४५ [[यूटीसी+२]] |संघ१={{fb-rt|जर्मनी}} |गोल=[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#जर्मनी वि ग्रीस|४-२]] |रिपोर्ट= |संघ२={{fb|GRE}} |गोल१=[[फिलिप लाह्म|लाह्म]] {{goal|३९}}<br />[[सामी खेदीरा|खेदीरा]] {{goal|६१}}<br />[[मिरोस्लाव क्लोस|क्लोस]] {{goal|६८}}<br />[[मार्को रूस|रूस]] {{goal|७२}} |गोल२=[[जॉर्जियस समरस|समरस]] {{goal|५५}}<br />[[दिमित्रिस सल्पीगीदीस|सल्पीगीदीस]] {{goal|८९|pen.}} |मैदान=[[पीजीई अरेना, गदान्स्क|पीजीई अरेना]], [[गदान्स्क]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच=[[दामिर स्कोमिना]] (स्लोवेनिया) }} ---- {{Football box |तारीख=२३ जून २०१२ |time=२१:४५ [[यूटीसी+३]] |संघ१={{fb-rt|स्पेन}} |गोल=[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#स्पेन वि फ्रान्स|२-०]] |रिपोर्ट= |संघ२={{fb|फ्रांस}} |गोल१=[[शावी अलोन्सो|अलोन्सो]] {{goal|१९||९०+१|pen.}} |गोल२= |मैदान=[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच= [[निकोला रिझोली]] (इटली) }} ---- {{Football box |तारीख=२४ जून २०१२ |time=२१:४५ [[यूटीसी+३]] |संघ१={{fb-rt|इंग्लंड}} |गोल=[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#इंग्लंड वि इटली|०-०]] |aet = yes |रिपोर्ट= |संघ२={{fb|इटली}} |गोल१= |गोल२= |मैदान=[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच=[[पेड्रो प्रोएंका]] (पोर्तुगाल) }} {{पेनाल्टी माहिती |पेनाल्टी२=[[मारियो बॅलोटेली|बॅलोटेली]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[रिकार्दो मॉंतोलिवो|मॉंतोलिवो]]{{पेनाल्टी चुकली|wide}}<br />[[आंद्रेआ पिर्लो|पिर्लो]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[ॲंतोनियो नोसिरीनो|नोसिरीनो]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[अलेसांद्रो दिमंती|दिमंती]]{{पेनाल्टी गोल}} |पेनाल्टी_गोल=२ – ४ |पेनाल्टी१=[[स्टीव्हन जेरार्ड|जेरार्ड]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[वेन रूनी|रूनी]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[ऍशली यंग|यंग]]{{पेनाल्टी चुकली}}<br />[[ॲशली कोल|कोल]]{{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br /> }} === उपांत्य फेरी === {{Football box |तारीख=२७ जून २०१२ |time=२१:४५ [[यूटीसी+३]] |संघ१={{fb-rt|POR}} |गोल=[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#उपांत्य फेरी|०-०]] |रिपोर्ट= |aet = yes |संघ२={{fb|स्पेन}} |गोल१= |गोल२= |मैदान=[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच= }} {{पेनाल्टी माहिती |पेनाल्टी१=[[जो मॉंटीन्हो|मॉंटीन्हो]] {{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br />[[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[नानी (फुटबॉल खेळाडू)|नानी]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[ब्रुनो आल्वेस|आल्वेस]] {{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br /> |पेनाल्टी_गोल=२ – ४ |पेनाल्टी२= [[शावी अलोन्सो|अलोन्सो]] {{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br />[[आंद्रेस इनिएस्ता|इनिएस्ता]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[गेरार्ड पिके|पिके]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[सेर्गियो रामोस|रामोस]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[सेक फाब्रेगास|फाब्रेगास]] {{पेनाल्टी गोल}} }} ---- {{Football box |तारीख=२८ जून २०१२ |time=२०:४५ [[यूटीसी+२]] |संघ१={{fb-rt|जर्मनी}} |गोल=[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#उपांत्य फेरी#जर्मनी वि इटली|१-२]] |रिपोर्ट= |संघ२={{fb|इटली}} |गोल१=[[मेसुत ओझिल|ओझिल]] {{goal|९०+२|pen.}} |गोल२=[[मारियो बॅलोटेली|बॅलोटेली]] {{goal|२०||३६}} |मैदान=[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच= }} === अंतिम सामना === {{Main|युएफा यूरो २०१२ अंतिम सामना}} {{Football box |तारीख=१ जुलै २०१२ |time=२१:४५ [[यूटीसी+३]] |संघ१={{fb-rt|स्पेन}} |गोल=[[युएफा यूरो २०१२ अंतिम सामना|४-०]] |रिपोर्ट= |संघ२={{fb|इटली}} |गोल१=[[डेविड सिल्वा|सिल्वा]] {{goal|१४}}<br />[[जॉर्डी अल्बा|अल्बा]]{{goal|४१}}<br />[[फर्नंडो टॉरेस|टॉरेस]]{{goal|८४}}<br />[[यॉन माटा|माटा]]{{goal|८८}} |गोल२= |मैदान=[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच=[[पेड्रो प्रोएंका]] (पोर्तुगाल) }} == सांख्यिकी == === गोल === ;३ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|रशिया}} [[ऍलन द्झागोवा]] *{{flagicon|POR}} [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] {{col-3}} *{{flagicon|GER}} [[मारियो गोमेझ]] *{{flagicon|इटली}} [[मारियो बॅलोटेली]] {{col-3}} *{{flagicon|CRO}} [[मारियो मांड्झुकीक]] *{{flagicon|स्पेन}} [[फर्नंडो टॉरेस]] {{col-end}} ;२ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}} [[वाक्लाव पीलर]] *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}} [[पेत्र जीरासेक]] *{{flagicon|DEN}} [[निकलास बेंड्टनेर]] *{{flagicon|DEN}} [[मायकल क्रॉन-देह्ली]] {{col-3}} *{{flagicon|स्पेन}}[[सेक फाब्रेगास]] *{{flagicon|स्पेन}} [[शावी अलोन्सो]] *{{flagicon|ESP}}[[डेविड सिल्वा]] {{col-3}} *{{flagicon|ग्रीस}} [[दिमित्रिस सल्पीगीदीस]] *{{flagicon|स्वीडन}} [[झ्लाटन इब्राहिमोविच]] *{{flagicon|युक्रेन}} [[ऑंद्रे शेवचेन्को]] {{col-end}} ;१ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|CRO}} [[निकिका जेलाविच]] *{{flagicon|इंग्लंड}} [[जोलेयॉन लेस्कॉट]] *{{flagicon|इंग्लंड}} [[ॲंडी कॅरोल‎‎]] *{{flagicon|इंग्लंड}} [[थियो वॉलकॉट]] *{{flagicon|इंग्लंड}} [[डॅनी वेलबेक‎‎]] *{{flagicon|इंग्लंड}} [[वेन रूनी]] *{{flagicon|फ्रांस}} [[समीर नास्री]] *{{flagicon|फ्रांस}} [[जेरेमी मेन्झ]] *{{flagicon|फ्रांस}} [[योहान कबाये]] *{{flagicon|ग्रीस}} [[थेयोफानिस गेकास]] *{{flagicon|ग्रीस}} [[जॉर्जोस करागूनिस]] *{{flagicon|ग्रीस}} [[जॉर्जियस समरस]] {{col-3}} *{{flagicon|जर्मनी}}[[लुकास पोदोल्स्की]] *{{flagicon|जर्मनी}}[[लार्स बेंडर]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[फिलिप लाह्म]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[सामी खेदीरा]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[मिरोस्लाव क्लोस]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[मार्को रूस]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[मेसुत ओझिल]] *{{flagicon|आयर्लंड}} [[शॉन स्टा लेजर]] *{{flagicon|इटली}} [[ॲंतोनियो दि नताल]] *{{flagicon|इटली}} [[आंद्रेआ पिर्लो]] *{{flagicon|ITA}}[[ॲंतोनियो कॅस्सानो]] *{{flagicon|नेदरलॅंड्स}} [[रॉबिन व्हान पेर्सी]] *{{flagicon|नेदरलॅंड्स}} [[राफेल व्हान डेर वार्ट]] {{col-3}} *{{flagicon|पोलंड}} [[रॉबर्ट लेवंडोस्की]] *{{flagicon|पोलंड}} [[जेकब ब्लास्चेकोवस्की]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}}[[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}}[[हेल्डर पोस्तिगा]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}}[[सिल्वर्स्ट्रे वरेला]] *{{flagicon|रशिया}} [[रोमन शीरोकोवा]] *{{flagicon|रशिया}} [[रोमन पावल्युचेंको]] *{{flagicon|ESP}}[[जॉर्डी अल्बा]] *{{flagicon|ESP}} [[हेसुस नवास]] *{{flagicon|ESP}} [[यॉन माटा]] *{{flagicon|स्वीडन}} [[ओलॉफ मेलबर्ग‎]] *{{flagicon|स्वीडन}} [[सेबॅस्टीयन लार्सन]] {{col-end}} ;१ स्वयंगोल {{col-start|width=75%}} *{{flagicon|ENG}} [[ग्लेन जॉन्सन (इंग्लंडचा फुटबॉल खेळाडू)|ग्लेन जॉन्सन]] (वि. [[युएफा यूरो २०१२ गट ड#स्वीडन वि इंग्लंड|स्वीडन]]) {{col-end}} === पुरस्कार === ;युएफा स्पर्धा संघ युएफा टेक्निकल गटाने सर्वोत्तम २३ खेळाडूंचा संघ प्रसिद्ध केला.<ref name="team of the tournament">{{स्रोत बातमी | title=UEFA Euro 2012 Team of the Tournament | दुवा=http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1838241.html?rss=1838241+UEFA+EURO+2012+Team+of+the+Tournament | work=UEFA.com | publisher=Union of European Football Associations | date=2 July 2012 | accessdate=2 July 2012 | archive-date=2012-07-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120704060805/http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1838241.html?rss=1838241+UEFA+EURO+2012+Team+of+the+Tournament | url-status=dead}}</ref> <ref name="team of the tournament" /><ref>{{स्रोत बातमी | title=Ten Spain players in Team of the Tournament | दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=1838279.html#ten+spain+players+team+tournament | work=UEFA.com | publisher=Union of European Football Associations | date=2 July 2012 | accessdate=2 July 2012}}</ref> {| cellpadding=0 cellspacing=1 border=0 |- align=center bgcolor=#f2f2f2 | width=25% | '''गोलरक्षक''' | width=25% | '''बचावपटू''' | width=25% | '''मिडफिल्डर''' | width=25% | '''फॉरवर्ड''' |- | {{flagicon|ITA}} [[जियानलुइजी बुफोन]] | {{flagicon|ESP}} [[जॉर्डी अल्बा]] | {{flagicon|ESP}} [[झाबी अलोंसो]] | {{flagicon|ITA}} [[मारियो बॅलोटेली]] |- | {{flagicon|ESP}} [[एकर कासियास]] | {{flagicon|POR}} [[फाबियो कोएंत्राव]] | {{flagicon|ESP}} [[सेर्गियो बुस्कुट्स]] | {{flagicon|ESP}} [[सेक फाब्रेगास]] |- | {{flagicon|GER}} [[मनुएल न्युएर]] | {{flagicon|GER}} [[फिलिप लाह्म]] | {{flagicon|ENG}} [[स्टीव्हन जेरार्ड]] | {{flagicon|SWE}} [[झ्लाटन इब्राहिमोविच]] |- | | {{flagicon|ESP}} [[गेरार्ड पिके]] | {{flagicon|ESP}} [[आंद्रेस इनिएस्ता]] | {{flagicon|POR}} [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] |- | | {{flagicon|POR}} [[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]] | {{flagicon|GER}} [[सामी खेदीरा]] | {{flagicon|ESP}} [[डेव्हिड सिल्वा]] |- | | {{flagicon|ESP}} [[सेर्गियो रामोस]] | {{flagicon|ITA}} [[आंद्रेआ पिर्लो]] | |- | | | {{flagicon|ITA}} [[डॅनियल डी रोस्सी]] | |- | | | {{flagicon|ESP}} [[झावी]] | |- | | | {{flagicon|GER}} [[मेसुत ओझिल]] | |} ;गोल्डन बूट गोल संख्या समसमान असल्यास अश्या खेळाडूला हा पुरस्कार दिल्या जातो ज्याने सर्वात जास्त गोल साहाय्य केले. गोल सहाय्यने देखिल जर विजेता ठरत नसेल तर सर्वात कमी वेळ खेळणाऱ्या खेळाडूला हा पुरस्कार दिला जातो. [[फर्नंडो टॉरेस]] इतर ५ खेळाडूं सोबत गोल संख्येत बरोबरीत होता तर [[मारियो गोमेझ]] सोबत गोल साहाय्य मध्ये बरोबरीत होता. परंतु टोरेस मैदानात केवळ ९२ मिनिटे होता, त्यामुळे त्याला गोल्डन बूट पुरस्कार देण्यात आला.<ref name="F9GB"/>टॉरेस दोन युरो अंतिम सामन्यात गोल करणारा पहिलाच खेळाडू ठरला.<ref>{{स्रोत बातमी | title=Torres, Casillas & Xavi amongst record-breakers for Spain | दुवा=http://www.goal.com/en/news/2898/euro-2012/2012/07/01/3204471/casillas-torres-xavi-amongst-record-breakers-for-spain | publisherGoal.com | date=1 July 2012 | accessdate=2 July 2012}}</ref> नेदरलॅंड्सचा [[क्लास-यान हुंटेलार]] हा युरो २०१२ (पात्रता सामन्यासह) मध्ये १२ गोलां समवेत सर्वात जास्त गोल करणारा खेळाडू ठरला.<ref>{{स्रोत बातमी | title=Toress earns Euro 2012 Golden Boot | दुवा=http://www.indiablooms.com/SportsDetailsPage/2012/sportsDetails020712d.php | work=India Blooms News | date=2 July 2012 | accessdate=2 July 2012 | archive-date=2012-07-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120704155807/http://www.indiablooms.com/SportsDetailsPage/2012/sportsDetails020712d.php | url-status=dead }}</ref> ;युएफा मालिकावीर *{{flagicon|ESP}} [[आंद्रेस इनिएस्ता]]<ref name="team of the tournament" /><ref>{{स्रोत बातमी | title=Iniesta named Best Player of the Tournament | दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=1838291.html | work=UEFA.com | publisher=Union of European Football Associations | date=2 July 2012 | accessdate=2 July 2012}}</ref> === शिस्तभंग === {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ शिस्तभंग माहिती}} स्पर्धेत एकूण १२३ पिवळे तर ३ लाल कार्ड देण्यात आले. === पेनाल्टी किक === *पेनाल्टी किक: '''४''' **गोल केले: '''३''' ***{{flagicon|GRE}} [[दिमित्रिस सल्पीगीदीस]] वि {{nft|Germany}} ***{{flagicon|ESP}} [[शावी अलोन्सो]] वि {{nft|France}} ***{{flagicon|GER}} [[मेसुत ओझिल]] वि {{nft|Italy}} **पेनाल्टी चूकली: '''१''' ***{{flagicon|GRE}} [[जॉर्जोस करागूनिस]] वि {{nft|Poland}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://en.uefa.com/uefaeuro2012/index.html अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110214003123/http://en.uefa.com/uefaeuro2012/index.html |date=2011-02-14 }} {{युएफा यूरो २०१२}} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} {{युएफा यूरो २०१२ मैदाने}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|२]] [[वर्ग:पोलंडमधील खेळ]] [[वर्ग:युक्रेनमधील खेळ]] [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] o7kcgf7oh9e02fcww5xk32vxobmqxtk 0 47930 2711482 1299937 2026-09-23T05:51:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711482 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =२००४ | other_titles = Campeonato da Europa de Futebol 2004 {{pt icon}} | image = | size = 200px | caption = | country = पोर्तुगाल | country2 = | dates = [[१२ जून]] – [[४ जुलै]] | num_teams = १६ | venues = १० | cities = ८ | champion =ग्रीस | count = १ | second = पोर्तुगाल | matches =31 | goals = 77 | attendance =1156473 | top_scorer = | player = | prevseason = [[युएफा यूरो २०००|२०००]] | nextseason = [[युएफा यूरो २००८|२००८]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो २००४''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची बारावी आवृत्ती होती. [[पोर्तुगाल]] देशाने ह्या स्पर्धेच्या इतिहासात प्रथमच आयोजन केलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ४९ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर सोळा संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. पोर्तुगालच्या ८ शहरांमधील एकूण १० स्टेडियम ह्या स्पर्धेकरिता वापरली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[ग्रीस फुटबॉल संघ|ग्रीसने]] यजमान [[पोर्तुगाल फुटबॉल संघ|पोर्तुगालला]] १-० असे पराभूत करून आपले पहिले व आजवरचे एकमेव युरोपियन अजिंक्यपद पटकावले. ग्रीसचा विजय हा समीक्षक व चाहत्यांसाठी अनपेक्षित होता कारण ग्रीसने ह्या स्पर्धेआधी इतर केवळ दोन मोठ्या स्पर्धांमध्ये पात्रता मिळवली होती. ==पात्र संघ== [[Image:Euro 2004.png|thumb|right|अंतिम १६ देश]] {{col-begin|width=50%}} {{col-2}} *{{fb|BUL}} *{{fb|CRO}} *{{fb|CZE}} *{{fb|DEN}} *{{fb|ENG}} *{{fb|FRA}} *{{fb|GER}} *{{fb|GRE}} {{col-3}} *{{fb|ITA}} *{{fb|LVA}} (पदार्पण) *{{fb|NED}} *{{fb|POR}} (यजमान) *{{fb|RUS}} *{{fb|ESP}} *{{fb|SWE}} *{{fb|SUI}} {{col-3}} {{col-end}} ==स्पर्धेचे स्वरूप== ह्या स्पर्धेमधील सोळा अंतिम संघांना ४ गटांमध्ये विभागण्यात आले. साखळी लढती आटोपल्यानंतर प्रत्येक गटामधील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरले. ==यजमान शहरे== <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[लिस्बन]] ! [[लिस्बन]] ! [[पोर्तू]] |- | [[एस्तादियो दा लुझ]] | [[एस्तादियो होजे अल्वालादे]] | Estádio do Dragão |- |<small>{{Coord|38|45|9.64|N|9|11|4.85|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio da Luz}}</small> |<small>{{Coord|38|45|40.30|N|9|9|38.82|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio José Alvalade}}</small> |<small>{{Coord|41|9|42.33|N|8|35|2.16|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio do Dragão}}</small> |- | क्षमता: '''65,647''' | क्षमता: '''50,466''' | क्षमता: '''50,476''' |- | [[File:Estádio da Luz - Euro 2004 - Portugal v Greece.jpg|200px|Estádio da Luz]] | | [[File:Estadio do Dragao 20050805.jpg|200px|Estádio do Dragão]] |- ! [[आव्हेरू]] | rowspan=10 | {{location map+|पोर्तुगाल|float=none|width=250|places= {{location map~|पोर्तुगाल|lat=38.752678|long=-9.184681|label='''[[लिस्बन]]'''}} {{location map~|पोर्तुगाल|lat=41.161758|long=-8.583933|label='''[[पोर्तू]]'''}} {{location map~|पोर्तुगाल|lat=40.6475|long=-8.593611|label='''[[आव्हेरू]]'''}} {{location map~|पोर्तुगाल|lat=40.203333|long=-8.407778|label='''[[कुइंब्रा]]'''}} {{location map~|पोर्तुगाल|lat=41.5624|long=-8.4308|label='''[[ब्रागा]]'''|position=top}} {{location map~|पोर्तुगाल|lat=41.445833|long=-8.301111|label='''[[गिमार्येस]]'''}} {{location map~|पोर्तुगाल|lat=37.05|long=-7.9|label='''[[फारू]]'''|position=bottom}} {{location map~|पोर्तुगाल|lat=37.15|long=-8|label='''[[लोले]]'''}} {{location map~|पोर्तुगाल|lat=39.748611|long=-8.813056|label='''[[लेइर्या]]'''}}}} ! [[कुइंब्रा]] |- | Estádio Municipal de Aveiro | Estádio Cidade de Coimbra |- | क्षमता: '''30,970''' | क्षमता: '''30,210''' |- |<small>{{Coord|40|38|51|N|8|35|37|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio Municipal de Aveiro}}</small> |<small>{{Coord|40|12|12|N|8|24|28|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio Cidade de Coimbra}}</small> |- | [[File:Estádio Municipal Aveiro.jpg|200px|Estádio Municipal de Aveiro]] | [[File:Estadio Cidade de Coimbra.JPG|200px|Estádio Cidade de Coimbra]] |- ! [[ब्रागा]] ! [[गिमार्येस]] |- | Estádio Municipal de Braga | Estádio D. Afonso Henriques |- |<small>{{Coord|41|33|44.64|N|8|25|50.88|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio Municipal de Braga}}</small> |<small>{{Coord|41|26|45|N|8|18|4|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio Municipal de Guimarães}}</small> |- | क्षमता: '''30,154''' | क्षमता: '''30,146''' |- | [[File:Estadio Braga.JPG|200px|Estádio Municipal de Braga]] | [[File:Estádio de Guimarães.JPG|200px|Estádio Municipal de Guimarães]] |- ! [[फारू]]/[[लोले]] ! [[पोर्तू]] ! [[लेइर्या]] |- | Estádio Algarve | Estádio do Bessa Século XXI | Estádio Dr. Magalhães Pessoa |- |<small>{{Coord|37|5|18|N|7|58|29|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio Algarve}}</small> |<small>{{Coord|41|9|44|N|8|38|34|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio do Bessa Século XXI}}</small> |<small>{{Coord|39|44|45|N|8|48|47|W|region:PT_type:landmark|display=inline|name=Estádio Dr. Magalhães Pessoa}}</small> |- | क्षमता: '''30,002''' | क्षमता: '''28,263''' | क्षमता: '''23,850''' |- | [[File:EstadioAlgarve.JPG|200px|Estádio do Algarve]] | [[File:Estadio do bessa.jpg|200px|Estádio do Bessa Século XXI]] | [[File:Estadio de Leiria.jpg|200px|Estádio Dr. Magalhães Pessoa]] |}</center> ==बाद फेरी== {{Round8 <!--Date-Place/Team 1/Score 1/Team 2/Score 2 --> <!-- quarter finals --> |२४ जून – [[लिस्बन]] |'''{{fb|POR}}|'''2 (6)'''|{{fb|ENG}}|2 (5) |२६ जून – [[लोले]] |{{fb|SWE}}|0 (4)|'''{{fb|NED}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)‎|पेशू]])|'''0 (5)''' |२५ जून – लिस्बन |{{fb|FRA}}|0|'''{{fb|GRE}}'''|'''1''' |२७ जून – [[पोर्तू]] |'''{{fb|CZE}}'''|'''3'''|{{fb|DEN}}|0 <!-- semi finals --> |३० जून – लिस्बन |'''{{fb|POR}}'''|'''2'''|{{fb|NED}}|1 |१ जुलै – पोर्तू |'''{{fb|GRE}}''' ([[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|एटा]])|'''1'''|{{fb|CZE}}|0 <!-- final --> |४ जुलै – लिस्बन |{{fb|POR}}|0|'''{{fb|GRE}}'''|'''1''' }} ==बाह्य दुवे== *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725022409/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/index.html |date=2017-07-25 }} {{कॉमन्स वर्ग|UEFA Euro 2004|{{लेखनाव}}}} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|२]] [[वर्ग:पोर्तुगालमधील खेळ]] gyv8xmp9ku9yfggfsj5m1phk396hkwi 0 47931 2711481 1805281 2026-09-23T05:51:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711481 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =२००० | other_titles = UEFA Europees Voetbalkampioenschap<br />België/Nederland 2000 {{nl icon}}<br />UEFA Championnat Européen du Football<br />Belgique/Pays Bas 2000 {{fr icon}}<br />UEFA Fußball-Europameisterschaft<br />Belgien/Niederlande 2000 {{de icon}} | image = | size = 200px | caption = | country = बेल्जियम | country2 = नेदरलँड्स | dates = [[१० जून]] – [[२ जुलै]] | num_teams = १६ | venues = ८ | cities = ८ | champion =फ्रान्स | count = २ | second = इटली | matches =31 | goals = 85 | attendance =1122833 | top_scorer = | player = {{ध्वजचिन्ह|फ्रान्स}} [[झिनेदिन झिदान]] | prevseason = [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]] | nextseason = [[युएफा यूरो २००४|२००४]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो २०००''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची अकरावी आवृत्ती होती. [[बेल्जियम]] व [[नेदरलँड्स]] देशांनी ह्या स्पर्धेच्या इतिहासात प्रथमच एकत्रित आयोजन केलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ४९ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर सोळा संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[फ्रान्स फुटबॉल संघ|फ्रान्सने]] [[इटली फुटबॉल संघ|इटलीला]] एक्स्ट्रा टाईममध्ये २-१ असे पराभूत करून आपले दुसरे युरोपियन अजिंक्यपद पटकावले. [[फिफा विश्वचषक]] जिंकल्यानंतर लगेचच यूरो स्पर्धा जिंकणारा फ्रान्स हा पहिला देश ठरला. == पात्र संघ == [[चित्र:Euro 2000.png|thumb|अंतिम १६ देश]] {{col-begin|width=50%}} {{col-2}} *{{fb|BEL}} (यजमान) *{{fb|CZE}} *{{fb|DEN}} *{{fb|ENG}} *{{fb|FRA}} *{{fb|GER}} *{{fb|ITA}} *{{fb|NED}} (यजमान) {{col-2}} *{{fb|NOR}} (पदार्पण) *{{fb|POR}} *{{fb|ROU}} *{{fb|SVN}} (पदार्पण) *{{fb|ESP}} *{{fb|SWE}} *{{fb|TUR}} *{{fb|FR Yugoslavia}} {{col-end}} == स्पर्धेचे स्वरूप == ह्या स्पर्धेमधील सोळा अंतिम संघांना ४ गटांमध्ये विभागण्यात आले. साखळी लढती आटोपल्यानंतर प्रत्येक गटामधील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरले. == यजमान शहरे == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[रॉटरडॅम]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[अ‍ॅम्स्टरडॅम]] ([[अ‍ॅम्स्टरडॅम अरेना]]) ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[ब्रसेल्स]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[ब्रूज]] |- | style="border:none;" | [[चित्र:StadionFeyenoord.jpg|150px]] | style="border:none;" | | style="border:none;" | | style="border:none;" | [[चित्र:Janbreydelstadion.jpg|150px]] |- |- ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[आइंडहोवन]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[आर्नहेम]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[लीज]] ! style="border-left:none; border-right:none;" | [[चार्लेरॉय]] |- | style="border:none;" | [[चित्र:Philips Stadion.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[चित्र:Gelredome 2.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[चित्र:Standard liege kaerjeng02.jpg|150px]] | style="border:none;" | [[चित्र:Stade du pays de Charleroi 1.jpg|150px]] |}</center> == बाद फेरी == {{Round8 <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- quarter-finals --> |२४ जून – [[अ‍ॅम्स्टरडॅम अरेना|अ‍ॅम्स्टरडॅम]]|{{fb|TUR}}|०|'''{{fb|POR}}'''|'''२''' |२५ जून – ब्रूज|{{fb|ESP}}|1|'''{{fb|FRA}}'''|'''2''' |२५ जून – रॉटरडॅम|'''{{fb|NED}}'''|'''६'''|{{fb|FR Yugoslavia}}|१ |२४ जून – ब्रसेल्स|'''{{fb|ITA}}'''|'''२'''|{{fb|ROU}}|० <!-- semi-finals --> |२८ जून – रॉटरडॅम|{{fb|POR}}|१|'''{{fb|FRA}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''२''' |२९ जून – अ‍ॅम्स्टरडॅम|{{fb|NED}}|० (१)|'''{{fb|ITA}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])|'''० (३)''' <!-- final --> |२ जुलै – रॉटरडॅम|'''{{fb|FRA}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''२'''|{{fb|ITA}}|१ }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2000/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116162616/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2000/index.html |date=2011-11-16 }} {{कॉमन्स वर्ग|UEFA Euro 2000|{{लेखनाव}}}} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|२]] [[वर्ग:बेल्जियममधील खेळ]] [[वर्ग:नेदरलँड्समधील खेळ]] 4u9t9embyu7preqoa5xh90dsoeikfie 0 47932 2711480 2054135 2026-09-23T05:51:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711480 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =१९९६ | other_titles = England '96 | image = | size = 200px | caption = | country = इंग्लंड | country2 = | dates = [[८ जून]] – [[३० जून]] | num_teams = १६ | venues = ८ | cities = ८ | champion =Germany | count = ३ | second = चेक प्रजासत्ताक | matches =31 | goals = 64 | attendance =1,276,137 | top_scorer = {{ध्वजचिन्ह|इंग्लंड}} [[ॲलन शिअरर]] (५ गोल) | player = | prevseason = [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]] | nextseason = [[युएफा यूरो २०००|२०००]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो १९९६''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची दहावी आवृत्ती होती. [[इंग्लंड]] देशाने आयोजन केलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ४७ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर सोळा संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[जर्मनी फुटबॉल संघ|जर्मनीने]] [[चेक प्रजासत्ताक फुटबॉल संघ|चेक प्रजासत्ताकाला]] एक्स्ट्रा टाईममध्ये २-१ असे पराभूत करून आपले तिसरे युरोपियन अजिंक्यपद पटकावले. == पात्र संघ == [[चित्र:Euro 1996.png|thumb|अंतिम १६ देश]] {{col-begin|width=70%}} {{col-2}} *{{fb|BUL}} (पदार्पण) *{{fb|CRO}} (पदार्पण)*** *{{fb|CZE}} (पदार्पण)* *{{fb|DEN}} *{{fb|ENG}} (यजमान) *{{fb|FRA}} *{{fb|GER}} *{{fb|ITA}} {{col-2}} *{{fb|NED}} *{{fb|POR}} *{{fb|ROU}} *{{fb|RUS}} (पदार्पण)** *{{fb|SCO}} *{{fb|ESP}} *{{fb|SUI}} (पदार्पण) *{{fb|TUR}} (पदार्पण) {{col-end}} ''* [[चेकोस्लोव्हाकिया]]च्या विघटनानंतर.''<br /> ''** [[सोव्हिएत संघ]]ाच्या विघटनानंतर.''<br /> ''*** [[युगोस्लाव्हिया]]च्या विघटनानंतर.'' == स्पर्धेचे स्वरूप == ह्या स्पर्धेमध्ये प्रथमच आठ ऐवजी १६ संघाना दाखल केले गेले. ह्या सोळा अंतिम संघांना ४ गटांमध्ये विभागण्यात आले. साखळी लढती आटोपल्यानंतर प्रत्येक गटामधील अव्वल दोन संघ उपांत्यपूर्व फेरीसाठी पात्र ठरले. == यजमान शहरे == इंग्लंडने प्रथमच ह्या स्पर्धेचे आयोजन केले. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! [[लंडन]] ! [[मॅंचेस्टर]] ! [[लिव्हरपूल]] ! [[बर्मिंगहॅम]] |- | [[वेंब्ली मैदान (१९२३)|वेंब्ली स्टेडियम]] | [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]] | ॲनफील्ड | व्हिला पार्क |- | <small>{{Coord|51|33|20|N|0|16|47|W|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Wembley स्टेडियम}}</small> | <small>{{coord|53|27|47|N|2|17|29|W|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Old Trafford}}</small> | <small>{{Coord|53|25|50.95|N|2|57|38.98|W|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Anfield}}</small> | <small>{{coord|52|30|33|N|1|53|5|W|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Villa Park}}</small> |- | क्षमता: '''76,567''' | क्षमता:'''55,000''' | क्षमता: '''42,730''' | क्षमता: '''40,310''' |- | [[चित्र:The Charity Shield of 1974 at Wembley - geograph.org.uk - 620498.jpg|150px]] | [[चित्र:Old Trafford inside 20060726 1.jpg|150px]] | {{चित्र हवे}} | [[चित्र:Villa Park.jpg|150px]] |- ![[लीड्स]] !rowspan=15 colspan=2|{{Location map+ |England |float=right |width=340 |caption= |places= {{Location map~ |England |lat=51.555862 |long=-0.279561 |label=[[लंडन]]|position=bottom}} {{Location map~ |England |lat=53.463034 |long=-2.291323 |label=[[मॅंचेस्टर]]|position=bottom}} {{Location map~ |England |lat=53.430887 |long=-2.960901 |label=[[लिव्हरपूल]]|position=left}} {{Location map~ |England |lat=54.975625 |long=-1.621717 |label=[[न्यूकॅसल अपॉन टाईन|न्यूकॅसल]] |position=bottom}} {{Location map~ |England |lat=52.939923 |long=-1.132944 |label=[[नॉटिंगहॅम]]|position=right}} {{Location map~ |England |lat=52.509065 |long=-1.884799 |label=[[बर्मिंगहॅम]]|position=bottom}} {{Location map~ |England |lat=53.411425 |long=-1.500793 |label=[[शेफील्ड]]|position=right}} {{Location map~ |England |lat=53.777834 |long=-1.572161 |label=[[लीड्स]]|position=right}} }} ! [[शेफील्ड]] |- | एलॅंड रोड | हिल्सबोरो स्टेडियम |- | <small>{{coord|53|46|40|N|1|34|20|W|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Elland Road}}</small> | <small>{{Coord|53|24|41|N|1|30|2|W|type:landmark_region:GB|display=inline|name=Hillsborough}}</small> |- | क्षमता: '''40,204''' | क्षमता: '''39,859''' |- | [[चित्र:Ellandrd.jpg|150px]] | [[चित्र:Sheffield Wednesday FC.jpg|150px]] |- ! [[न्यूकॅसल अपॉन टाईन]] ! [[नॉटिंगहॅम]] |- | सेंट जेम्स पार्क | सिटी ग्राउंड |- | <small>{{Coord|54|58|32|N|1|37|18|W|type:landmark_region:GB|display=inline|name=St James' Park}}</small> | <small>{{Coord|52|56|24|N|1|7|58|W|type:landmark_region:GB|display=inline|name=City Ground}}</small> |- | क्षमता: '''36,649''' | क्षमता: '''30,539''' |- | [[चित्र:Bulgaria Romania Euro 96 A.jpg|150px]] | [[चित्र:City Ground, Nottingham - geograph.org.uk - 83567.jpg|150px]] |} </center> == बाद फेरी == {{Round8 <!--Date-Place/Team 1/Score 1/Team 2/Score 2 --> <!--quarter finals --> |२३ जून – मॅंचेस्टर|'''{{fb|GER}}'''|'''२'''|{{fb|CRO}}|१ |२२ जून – लंडन|{{fb|ESP}}|० (२)|'''{{fb|ENG}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])|'''० (४)''' |२३ जून – बर्मिंगहॅम|'''{{fb|CZE}}'''|'''१'''|{{fb|POR}}|० |२२ जून – लिव्हरपूल|'''{{fb|FRA}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])|'''० (५)'''|{{fb|NED}}|० (४) <!-- semi finals --> |२६ जून – लंडन|'''{{fb|GER}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])|'''१ (६)'''|{{fb|ENG}}|१ (५) |२६ जून – मॅंचेस्टर|'''{{fb|CZE}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])|'''० (६)'''|{{fb|FRA}}|० (५) <!--final --> |३० जून – लंडन|'''{{fb|GER}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''२'''|{{fb|CZE}}|१| }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1996/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710110923/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1996/index.html |date=2017-07-10 }} {{कॉमन्स वर्ग|UEFA Euro 1996|{{लेखनाव}}}} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:इंग्लंडमधील खेळ]] ttuovwk6a3ayvg0jlf5if05xof37rsa 0 47933 2711479 1778933 2026-09-23T05:51:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711479 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =१९९२ | other_शीर्षकs = Europamästerskapet i fotboll<br />Sverige 1992 | image = | size = 200px | caption = | country = स्वीडन | country2 = | dates = [[१० जून]] – [[२६ जून]] | num_teams = ८ | venues = ४ | cities = ४ | champion =Denmark | count = १ | second = Germany | matches =15 | goals = 32 | attendance =430111 | top_scorer = | player = | prevseason = [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]] | nextseason = [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो १९९२''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची आठवी आवृत्ती होती. [[स्वीडन]] देशाने आयोजन केलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ३२ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर आठ संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[डेन्मार्क फुटबॉल संघ|डेन्मार्कने]] [[जर्मनी फुटबॉल संघ|जर्मनीला]] २-० असे पराभूत करून आपले पहिलेवाहिले व आजवरचे एकमेव युरोपियन अजिंक्यपद पटकावले. ==पात्र संघ== *{{fb|CIS|1992}} ({{fb|URS}}च्या ऐवजी) *{{fb|DEN}} ({{fb|SFR Yugoslavia}}च्या ऐवजी)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=United Nations Security Council Resolution 757 (Implementing Trade Embargo on Yugoslavia) |दुवा=http://www1.umn.edu/humanrts/peace/docs/scres757.html |publisher=University of Minnesota Human Rights Center |accessdate=18 August 2008}}</ref>) *{{fb|ENG}} *{{fb|FRA}} *{{fb|GER}} (एकत्रित देशाची पहिली स्पर्धा) *{{fb|NED}} *{{fb|SCO}} (पहिली स्पर्धा) *{{fb|SWE}} (यजमान, पहिली स्पर्धा) ==स्पर्धेचे स्वरूप== आठ अंतिम संघांना २ गटांमध्ये विभागण्यात आले. साखळी लढती आटोपल्यानंतर प्रत्येक गटामधील अव्वल दोन संघ उपांत्यफेरीसाठी पात्र ठरले. तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना रद्द करण्यात आला. ==यजमान शहरे== खालील चार स्वीडिश शहरांमध्ये ह्या स्पर्धेचे सामने खेळवले गेले. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[योहतेबोर्य]] ! [[स्टॉकहोम]] ! [[माल्म]] ! [[नॉरक्योपिंग]] |- | [[File:Nyaullevi.jpg|150px]] | [[File:Råsunda_Stadium.jpg|150px]] | [[File:Malmö stadion.jpg|150px]] | [[File:Norrkopings idrottspark.jpg|150px]] |}</center> ==बाद फेरी== {{Round4 <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi finals --> |२१ जून – [[स्टॉकहोम]]|{{fb|SWE}}|२|'''{{fb|GER}}'''|'''३''' |२२ जून – [[योहतेबोर्य]]|{{fb|NED}}|२ (४)|'''{{fb|DEN}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])|'''२ (५)''' <!-- final --> |२६ जून – [[योहतेबोर्य]]|{{fb|GER}}|०|'''{{fb|DEN}}'''|'''२'''}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1992/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116161917/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1992/index.html |date=2011-11-16 }} {{कॉमन्स वर्ग|Europamesterskabet i fodbold 1992|{{लेखनाव}}}} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:स्वीडनमधील खेळ]] 7t0afvgaefwz5e6vwocliy25tkcu6fm 0 47934 2711478 2054134 2026-09-23T05:51:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711478 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =१९८८ | other_titles = UEFA Fußball-Europameisterschaft<br />Bundesrepublik Deutschland 1988 | image = | size = 200px | caption = | country = पश्चिम जर्मनी | country2 = | dates = [[१० जून]] – [[२५ जून]] | num_teams = ८ | venues = ८ | cities = ८ | champion =Netherlands | count = १ | second = USSR | matches =15 | goals = 34 | attendance =888645 | top_scorer = {{flagicon|Netherlands}} [[मार्को फान बास्तेन]] (५ गोल) | player = | prevseason = [[युएफा यूरो १९८४|१९८४]] | nextseason = [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो १९८८''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची आठवी आवृत्ती होती. [[पश्चिम जर्मनी]] देशाने आयोजन केलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ३२ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर आठ संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[नेदरलॅंड्स फुटबॉल संघ|नेदरलॅंड्सने]] [[सोव्हिएत संघ फुटबॉल संघ|सोव्हिएत संघाला]] २-० असे पराभूत करून आपले पहिलेवाहिले व आजवरचे एकमेव युरोपियन अजिंक्यपद पटकावले. ==पात्र संघ== *{{fb|DEN}} *{{fb|ENG}} *{{fb|ITA}} *{{fb|NED}} *{{fb|IRL}} (पदार्पण) *{{fb|ESP}} *{{fb|URS}} *{{fb|FRG}} (यजमान) ==स्पर्धेचे स्वरूप== आठ अंतिम संघांना २ गटांमध्ये विभागण्यात आले. साखळी लढती आटोपल्यानंतर प्रत्येक गटामधील अव्वल दोन संघ उपांत्यफेरीसाठी पात्र ठरले. तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना रद्द करण्यात आला. ==यजमान शहरे== खालील आठ जर्मन शहरांमध्ये ह्या स्पर्धेचे सामने खेळवले गेले. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[म्युनिक]] ([[ऑलिंपिक मैदान (म्युनिक)|ऑलिंपिक मैदान]] ! [[गेल्सनकर्शन]] ! [[हाम्बुर्ग]] ! [[फ्रांकफुर्ट]] |- | [[File:Olympiastadion Muenchen.jpg|150px]] | [[File:Parkstadion 1998-09-12.jpg|150px]] | [[File:AOL Arena.jpg|150px]] | |- ! [[ड्युसेलडॉर्फ]] ! [[हानोव्हर]] ! [[श्टुटगार्ट]] ! [[क्योल्न]] |- | [[File:Altes Rheinstadion.jpg|150px]] | | [[File:Gottlieb-Daimler-Stadion Stuttgart innen.JPG|150px]] | [[File:RheinEnergieStadion Köln 001.jpg|150px]] |}</center> ==बाद फेरी== {{Round4 <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2--> <!--semi finals--> |२१ जून – [[हांबुर्ग]] |{{fb|FRG}}|१|'''{{fb|NED}}'''|'''२''' |२२ जून – [[श्टुटगार्ट]] |{{fb|ITA}}|०|'''{{fb|URS}}'''|'''२''' <!--final--> |२५ जून – [[म्युनिक]] |'''{{fb|NED}}'''|'''२'''|{{fb|URS}}|०}} ==बाह्य दुवे== *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1988/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141007033208/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1988/index.html |date=2014-10-07 }} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:जर्मनीमधील खेळ]] 9brwfviuiw50r4ropuyax7vcy9kmhq7 0 47935 2711477 2150525 2026-09-23T05:51:33Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711477 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr = १९८४ | other_titles = UEFA Championnat Européen de Football<br />France 1984 | image = | size = 200px | caption = | country = फ्रान्स | country2 = | dates = [[१२ जून]] – [[२७ जून]] | num_teams = ८ | venues = ७ | cities = ७ | champion =फ्रान्स | count = १ | second = स्पेन | matches =15 | goals = 41 | attendance =597639 | top_scorer = {{flagicon|फ्रान्स}} [[मिशेल प्लाटिनी]] (९ गोल) | player = | prevseason = [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]] | nextseason = [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो १९८४''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची सातवी आवृत्ती होती. [[फ्रान्स]] देशाने आयोजन केलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ३२ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर आठ संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात यजमान [[फ्रान्स फुटबॉल संघ|फ्रान्सने]] [[स्पेन फुटबॉल संघ|स्पेनला]] २-१ असे पराभूत करून आपले पहिलेवाहिले युरोपियन अजिंक्यपद पटकावले. == पात्र संघ == *{{fb|BEL}} *{{fb|DEN}} *{{fb|FRA}} (यजमान) *{{fb|POR}} *{{fb|ROU|1965}} *{{fb|ESP}} *{{fb|YUG}} *{{fb|FRG}} == स्पर्धेचे स्वरूप == [[युएफा]]ने ह्या स्पर्धेपासून नवी साखळी पद्धत वापरणे सुरू केले. आठ अंतिम संघांना २ गटांमध्ये विभागण्यात आले. साखळी लढती आटोपल्यानंतर प्रत्येक गटामधील अव्वल दोन संघ उपांत्यफेरीसाठी पात्र ठरले. तिसऱ्या स्थानासाठीचा सामना अनावश्यक असल्याच्या सर्वसाधारण मतानुसार तो सामना रद्द करण्यात आला. == यजमान शहरे == खालील सात फ्रेंच शहरांमध्ये ह्या स्पर्धेचे सामने खेळवले गेले. <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[पॅरिस]] ! [[मार्सेल]] ! [[ल्यों]] ! [[सेंत-एत्येन]] |- | [[चित्र:Paris-Parc-des-Princes.jpg|150px]] | [[चित्र:Vue du virage Depé.jpg|150px]] | [[चित्र:Stade-Gerland-RWC2007.JPG|150px]] | |- ! [[लेंस]] ! [[नॉंत]] ! [[स्त्रासबुर्ग]] |- | [[चित्र:Stade Felix-Bollaert.jpg|150px]] | [[चित्र:Stade de la Beaujoire.jpg|150px]] | [[चित्र:Stade de la Meinau fassade2.JPG|150px]] |- |}</center> == बाद फेरी == {{Round4 <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi-finals --> |२३ जून – मार्सेल|'''{{fb|FRA}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''३'''|{{fb|POR}}|२ |२४ जून – ल्यों |'''{{fb|ESP}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])|'''१ (५)'''|{{fb|DEN}}|१ (४) <!-- final --> |२७ जून – पॅरिस|'''{{fb|FRA}}'''|'''२'''|{{fb|ESP}}|०}} == बाह्य दुवे == *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1984/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120629130917/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1984/index.html |date=2012-06-29 }} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:फ्रान्समधील खेळ]] 4xhvxx8uti7zsdy118vm350xw5xvzud 0 47936 2711476 1162300 2026-09-23T05:51:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711476 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =१९८० | other_titles = Italia 1980 | image = | size = 200px | caption = | country = इटली | country2 = | dates = [[११ जून]] – [[२२ जून]] | num_teams = ८ | venues = ४ | cities = ४ | champion =West Germany | count = १ | second = बेल्जियम | matches =14 | goals = 27 | attendance =345463 | top_scorer = {{flagicon|FRG}} क्लाउस ॲलॉफ्स (३ गोल) | player = | prevseason = [[युएफा यूरो १९७६|१९७६]] | nextseason = [[युएफा यूरो १९८४|१९८४]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो १९८०''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची सहावी आवृत्ती होती. [[इटली]] देशातील [[रोम]], [[मिलान]], [[नापोली]] व [[तोरिनो]] ह्या चार शहरांत भरवल्या गेलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ३२ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर आठ संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[पश्चिम जर्मनी फुटबॉल संघ|पश्चिम जर्मनीने]] [[बेल्जियम फुटबॉल संघ|बेल्जियमला]] २-१ असे पराभूत केले. ==पात्र संघ== *{{fb|BEL}} *{{fb|TCH}} *{{fb|ENG}} *{{fb|GRE}} *{{fb|ITA}} (यजमान) *{{fb|NED}} *{{fb|ESP|1977}} *{{fb|FRG}} ==बाह्य दुवे== *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1980/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116162423/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1980/index.html |date=2011-11-16 }} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:इटलीमधील खेळ]] d32zvnubkg256cyyvbj0j81l90oen2e 0 47937 2711475 1805263 2026-09-23T05:51:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711475 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =१९७६ | other_titles = Europsko prvenstvo u nogometu 1976<br>Европско првенство у фудбалу 1976 {{sh icon}}<br />Evropsko prvenstvo v nogometu 1976 {{sl icon}} | image = | size = 200px | caption = | country = युगोस्लाव्हिया | country2 = | dates = [[१६ जून]] – [[२० जून]] | num_teams = ४ | venues = २ | cities = २ | champion =Czechoslovakia | count = १ | second = West Germany | matches =4 | goals = 19 | attendance =106087 | top_scorer = {{flagicon|FRG}} डीटर म्युलर (४ गोल) | player = | prevseason = [[युएफा यूरो १९७२|१९७२]] | nextseason = [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो १९७६''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची पाचवी आवृत्ती होती. [[युगोस्लाव्हिया]] देशातील [[बेलग्रेड]] व [[झाग्रेब]] ह्या दोन शहरांत भरवल्या गेलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ३२ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर केवळ [[युगोस्लाव्हिया]], [[पश्चिम जर्मनी]], [[चेकोस्लोव्हाकिया]] व [[नेदरलँड्स]] ह्या चार संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[चेकोस्लोव्हाकिया फुटबॉल संघ|चेकोस्लोव्हाकियाने]] [[पश्चिम जर्मनी फुटबॉल संघ|पश्चिम जर्मनीला]] पेनल्टी शूटआउटमध्ये ५-३ असे पराभूत केले. ==अंतिम फेरी== {{Round4-with third <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi-finals --> |१६ जून – [[झाग्रेब]] |{{fb|NED}}|१|'''{{fb|TCH}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''३''' |१७ जून – [[बेलग्रेड]] |{{fb|YUG}}|२|'''{{fb|FRG}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''४''' <!-- final --> |२० जून – बेलग्रेड |'''{{fb|TCH}}''' ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पेशू]])|'''२ (५)'''|{{fb|FRG}}|२ (३) <!-- third place --> |१९ जून – झाग्रेब |'''{{fb|NED}}''' ([[एक्स्ट्रा टाईम (फुटबॉल)|एटा]])|'''३'''|{{fb|YUG}}|२ }} ==बाह्य दुवे== *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1972/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630162444/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1972/index.html |date=2012-06-30 }} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:युगोस्लाव्हिया]] [[वर्ग:बेलग्रेड]] [[वर्ग:झाग्रेब]] jw2krpg1ooq923ts8y9dnnm6ihgy33h 0 47938 2711474 2054133 2026-09-23T05:51:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711474 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =१९७२ | other_titles = Championnat du Football Belgique 1972 {{fr icon}}<br />UEFA Fußball-Europameisterschaft 1972 {{de icon}}<br />Europees kampioenschap voetbal 1972 {{nl icon}} | image = | size = 200px | caption = | country = बेल्जियम | country2 = | dates = [[१४ जून]] – [[१८ जून]] | num_teams = ४ | venues = ४ | cities = ३ | champion =West Germany | count = १ | second = USSR | matches =4 | goals = 10 | attendance =121880 | top_scorer = {{flagicon|FRG}} [[गेर्ड म्युलर]] (४ गोल) | player = | prevseason = [[युएफा यूरो १९६८|१९६८]] | nextseason = [[युएफा यूरो १९७६|१९७६]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो १९७२''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची चौथी आवृत्ती होती. [[बेल्जियम]] देशातील [[ब्रसेल्स]], [[लीज]] व [[ॲंटवर्प]] ह्या तीन शहरांत भरवल्या गेलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ३२ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर केवळ [[बेल्जियम]], [[पश्चिम जर्मनी]], [[हंगेरी]] व [[सोव्हिएत संघ]] ह्या चार संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[पश्चिम जर्मनी फुटबॉल संघ|पश्चिम जर्मनीने]] [[सोव्हिएत संघ फुटबॉल संघ|सोव्हिएत संघाला]] ३-० असे पराभूत केले. ==अंतिम फेरी== {{Round4-with third <!--Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!--semi finals --> |१४ जून – [[ॲंटवर्प]] |{{fb|BEL}}|१|'''{{fb|FRG}}'''|'''२''' |१४ जून – [[ब्रसेल्स]] |{{fb|HUN}}|०|'''{{fb|URS|1955}}'''|'''१''' <!--final --> |१८ जून – [[ब्रसेल्स]] |'''{{fb|FRG}}'''|'''३'''|{{fb|URS|1955}}|० <!--third place --> |१७ जून – [[लीज]] |'''{{fb|BEL}}'''|'''२'''|{{fb|HUN}}|१ }} ==बाह्य दुवे== *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1972/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630162444/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1972/index.html |date=2012-06-30 }} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:बेल्जियममधील खेळ]] 2hve1kgp72jdzw6am5qjkfrpbo64qjb 0 47939 2711473 2054132 2026-09-23T05:51:27Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711473 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो | yearr =१९६८ | other_titles = Italia '68 | image = | size = 200px | caption = | country = इटली | country2 = | dates = [[५ जून]] – [[१० जून]] | num_teams = ४ | venues = ३ | cities = ३ | champion =इटली | count = १ | second = Yugoslavia | matches = 5 | goals = 7 | attendance =299233 | top_scorer = | player = | prevseason = [[१९६४ युरोपियन देशांचा चषक|१९६४]] | nextseason = [[युएफा यूरो १९७२|१९७२]] | updated = २४ मे २०१२ }} '''युएफा यूरो १९६८''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची तिसरी आवृत्ती होती. [[इटली]] देशातील [[रोम]], [[नापोली]] व [[फ्लोरेन्स]] ह्या तीन शहरांत भरवल्या गेलेल्या ह्या [[फुटबॉल]] स्पर्धेसाठी ३१ संघांच्या पात्रता फेरीनंतर केवळ [[इटली]], [[इंग्लंड]], [[युगोस्लाव्हिया]] व [[सोव्हिएत संघ]] ह्या चार संघांची अंतिम स्पर्धेत निवड केली गेली. स्पर्धेच्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात [[इटली फुटबॉल संघ|इटलीने]] [[युगोस्लाव्हिया फुटबॉल संघ|युगोस्लाव्हियाला]] २-० असे पराभूत केले. ==अंतिम फेरी== {{Round4-with third <!-- Date-Place|Team 1|Score 1|Team 2|Score 2 --> <!-- semi finals --> |५ जून – [[नापोली]] |{{fb|URS|1955}}|०|'''{{fb|ITA}}''' ([[नाणेफेक]])|'''०''' |५ जून – [[फ्लोरेन्स]] |{{fb|ENG}}|०|'''{{fb|YUG}}'''|'''१''' <!-- final --> |८ जून – [[रोम]] ([[स्टेडियो ऑलिंपिको]]) (१० जूनला पुनर्लढत)|'''{{fb|ITA}}'''|'''२ (१)'''|{{fb|YUG}}|० (१) <!-- third place --> |८ जून – [[रोम]] |'''{{fb|ENG}}'''|'''२'''|{{fb|URS|1955}}|० }} ==बाह्य दुवे== *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1968/index.html युएफावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630162219/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=1968/index.html |date=2012-06-30 }} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|१]] [[वर्ग:इटलीमधील खेळ]] otpevu9ot31ljui6d0i0q7wozbb9w8b 0 47977 2711484 1162322 2026-09-23T05:51:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711484 wikitext text/x-wiki {{main|युएफा यूरो २००८}} {{विस्तार}} '''[[युएफा यूरो २००८]] स्पर्धेच्या पात्रता फेरीच्या ब गटात''' [[इटली]], [[जॉर्जिया]], [[फेरो द्वीपसमूह|फॅरो द्वीपसमूह]], [[फ्रान्स]], [[युक्रेन]], [[लिथुएनिया]], [[स्कॉटलंड]] यांच्या फुटबॉल संघांचा समावेश होता. यातून [[इटली]] व [[फ्रान्स]] हे दोन संघ १२ सामन्यांतून अनुक्रमे २९ व २६ गुण कमवून अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरले. == बाह्य दुवे == * [http://www.uefa.com/competitions/euro2012/history/season=2008/round=2241/group=2631.html युएफा यूरो २००८ स्पर्धेच्या संकेतस्थळावरील माहिती] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090828095233/http://www.uefa.com/competitions/euro2012/history/season=2008/round=2241/group=2631.html |date=2009-08-28 }} (इंग्लिश मजकूर) [[वर्ग:युएफा यूरो २००८|पात्रता फेरी,गट ब]] fb54a9wuij6tynd1bmveumfnt8x7t4l 0 48207 2711485 1834197 2026-09-23T05:51:49Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711485 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर|en}} ==सामनाधिकारी== Twelve referees and twenty four assistants were selected for the tournament:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/competitions/euro/news/kind=1/newsid=639895.html |title=UEFA Euro 2008 referees |access-date=2011-06-10 |archive-date=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080202201815/http://www.uefa.com/competitions/euro/news/kind=1/newsid=639895.html |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" |- ! Country ! Referee !colspan="2"| Assistants ! Matches refereed |- | {{flagicon|AUT}} [[Austrian Football Association|Austria]] | [[Konrad Plautz]] | Egon Bereuter | Markus Mayr | ESP-RUS, SUI-POR |- | {{flagicon|BEL}} [[Royal Belgian Football Association|Belgium]] | [[Frank De Bleeckere]] | Peter Hermans | Alex Verstraeten | CRO-GER, RUS-SWE, ESP-RUS (SF) |- | {{flagicon|ENG}} [[The Football Association|England]] | [[Howard Webb]] | Darren Cann | Mike Mullarkey | AUT-POL, GRE-ESP |- | {{flagicon|GER}} [[German Football Association|जर्मनी]] | [[Herbert Fandel]] | Carsten Kadach | Volker Wezel | POR-TUR, NED-FRA, ESP-ITA (QF) |- | {{flagicon|GRE}} [[Hellenic Football Federation|Greece]] | [[Kyros Vassaras]] | Dimitiris Bozartzidis | Dimitiris Saraidaris | CZE-POR, POL-CRO |- | {{flagicon|ITA}} [[Italian Football Federation|Italy]] | [[Roberto Rosetti]] | Alessandro Griselli | Paolo Calcagno | SUI-CZE, GRE-RUS, CRO-TUR (QF), GER-ESP (Final) |- | {{flagicon|NED}} [[Royal Dutch Football Association|Netherlands]] | [[Pieter Vink]] | Adriaan Inia | Hans ten Hoove | AUT-CRO, SWE-ESP |- | {{flagicon|NOR}} [[Football Association of Norway|Norway]] | [[Tom Henning Øvrebø]] | Geir Åge Holen | Jan Petter Randen<ref>[http://www.dagbladet.no/sport/2008/04/17/532833.html Hundredeler for treig til EM-plass – Fotball – Dagbladet.no<!-- Bot generated शीर्षक -->]</ref> | GER-POL, ITA-ROU |- | {{flagicon|SVK}} [[Slovak Football Association|Slovakia]] | [[Ľuboš Micheľ]] | Roman Slyško | Martin Balko | SUI-TUR, FRA-ITA, NED-RUS (QF) |- | {{flagicon|ESP}} [[Royal Spanish Football Federation|Spain]] | [[Manuel Mejuto González]] | Juan Carlos Yuste Jiménez | Jesús Calvo Guadamuro | ROU-FRA, AUT-GER |- | {{flagicon|SWE}} [[Swedish Football Association|स्वीडन]] | [[Peter Fröjdfeldt]] | Stefan Wittberg | Henrik Andren | NED-ITA, TUR-CZE, POR-GER (QF) |- | {{flagicon|SUI}} [[Swiss Football Association|स्वित्झर्लंड]] | [[Massimo Busacca]] | Matthias Arnet | Stephane Cuhat | GRE-SWE, NED-ROU, GER-TUR (SF) |} ;चौथे पंच {| class="wikitable" |- ! Country ! Fourth officials |- | {{flagicon|CRO}} [[Croatian Football Federation|Croatia]] | [[Ivan Bebek]] |- | {{flagicon|FRA}} [[French Football Federation|France]] | [[Stéphane Lannoy]] |- | {{flagicon|HUN}} [[Hungarian Football Federation|Hungary]] | [[Viktor Kassai]] |- | {{flagicon|ISL}} [[Football Association of Iceland|Iceland]] | [[Kristinn Jakobsson]] |- | {{flagicon|POL}} [[Polish Football Association|Poland]] | [[Grzegorz Gilewski]] |- | {{flagicon|POR}} [[Portuguese Football Federation|Portugal]] | [[Olegário Benquerença]] |- | {{flagicon|SCO}} [[Scottish Football Association|Scotland]] | [[Craig Thomson (referee)|Craig Thomson]] |- | {{flagicon|SVN}} [[Football Association of Slovenia|Slovenia]] | [[Damir Skomina]] |} {{fb start}} {{युएफा यूरो २००८}} {{fb end}} [[वर्ग:युएफा यूरो २००८]] [[en:UEFA Euro 2008#Match officials]] rbmexbf8htmg1druf2mxx19eubig2he 0 50474 2711340 2701852 2026-09-22T21:32:29Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711340 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = फिरेंझे (फ्लोरेन्स) | स्थानिक = Firenze | चित्र = Collage Firenze.jpg | ध्वज = | चिन्ह =FlorenceCoA.svg | नकाशा१ = इटली | देश = इटली | प्रदेश = [[तोस्काना]] | स्थापना = इ.स. पूर्व ८० | महापौर = | क्षेत्रफळ = १०२.४ | उंची = १६४ | लोकसंख्या = ३,७०,७०२<ref>‘City’ population (i.e., that of the ''[[comune]]'' or municipality) from [http://demo.istat.it/bilmens2009gen/index.html=Monthly demographic balance: January–April 2009]{{मृत दुवा|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Istituto Nazionale di Statistica|ISTAT]].</ref> | घनता = ३,६२० | वेळ = [[मध्य युरोपीय प्रमाणवेळ]] | वेब = [http://www.comune.firenze.it/ comune.firenze.it] | latd = 43 | latm = 47 | lats = | latNS = N | longd = 11 | longm = 15 | longs = | longEW = E }} '''फिरेंझे''' किंवा '''फ्लोरेन्स''' ({{lang-it|Firenze}}, {{ध्वनी-मदतीविना|It-Firenze.ogg|उच्चार}}) ही [[इटली]] देशाच्या मधील [[तोस्काना]] [[इटलीचे प्रदेश|प्रदेशाची]] राजधानी व सर्वात मोठे शहर आहे. फिरेंझे शहराची लोकसंख्या सुमारे ३.७ लाख तर महानगर क्षेत्राची लोकसंख्या १५ लाख आहे. ऐतिहासिक काळापासून फिरेंझे हे इटली व [[युरोप]]ामधील कला व संस्कृतीचे माहेरघर मानले गेले आहे. विशेषतः [[मध्ययुग]] व [[रानिसां]] काळांत चित्रकला, शिल्पकला व वास्तूशास्त्र ह्या विषयांमध्ये फ्लोरेन्सचे योगदान अमुल्य मानले जाते. सर्वानुमते रानिसांचा उगम फ्लोरेन्स येथेच झाला. मध्ययुगात व्यापार व अर्थकारणारे केंद्र असलेले फ्लोरेन्स हे त्या काळात जगातील सर्वात महत्त्वाच्या व श्रीमंत शहरांपैकी एक होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://search.barnesandnoble.com/Economy-of-Renaissance-Florence/Richard-A-Goldthwaite/e/9780801889820 |title=Economy of Renaissance Florence, Richard A. Goldthwaite, Book – Barnes & Noble |publisher=Search.barnesandnoble.com |date=23 April 2009 |access-date=22 January 2010 |archive-date=2010-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100404082637/http://search.barnesandnoble.com/Economy-of-Renaissance-Florence/Richard-A-Goldthwaite/e/9780801889820 |url-status=dead }}</ref><ref name="ReferenceA">{{संकेतस्थळ स्रोत|work=Britannica Concise Encyclopedia |दुवा=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/210642/Florence |title=Florence (Italy) |publisher=Britannica.com |date= |access-date=14 March 2010}}</ref> रानिसां दरम्यानच्या [[फ्लोरेन्सचे प्रजासत्ताक|फ्लोरेन्सच्या प्रजासत्ताकाची]] फ्लोरेन्स ही राजधानी होती. येथील ऐतिहासिक वास्तूंमुळे फ्लोरेन्स हे जगातील सर्वात सुंदर शहरांपैकी एक मानले गेले आहे व [[युनेस्को]]चे [[जागतिक वारसा स्थान]] आहे. फ्लोरेन्समध्ये अनेक कला दालने व संग्रहालये असून येथे दरवर्षी अंदाजे १५ लाखापेक्षा अधिक पर्यटक भेट देतात. == प्रेक्षणीय स्थळे == <gallery> चित्र:Santa Maria del Fiore.jpg|[[कॅतेद्राले दि सांता मारिया देल फियोरे]] हे [[कॅथेड्रल]] चित्र:Ponte Vecchio.jpg|दोन्ही बाजूंना दुकाने असलेला [[पाँते व्हेक्कियो]] हा [[पूल]] File:Uffizi Hallway.jpg|[[उफित्सी]] हे युरोपातील सर्वात जुन्या संग्रहालयांपैकी एक आहे. File:David von Michelangelo.jpg|[[मिकेलेंजेलो]]ने बनवलेला [[डेव्हिड (पुतळा)|डेव्हिड]] File:Medicibib.jpg|[[मेदिची चर्च]] File:Arco di trionfo, firenze, 01.JPG|फिरेंझेची विजयी कमान File:Firenze Palazzo della Signoria, better known as the Palazzo Vecchio.jpg|[[पालात्सो व्हेक्कियो]] </gallery> == प्रसिद्ध रहिवासी == *[[गॅलेलियो गॅलिली]] *[[दोनातेल्लो]] *[[जिओत्तो]] *[[मिकेलेंजेलो]] *[[लिओनार्दो दा विंची]] *[[निकोलॉ माक्याव्हेल्ली]] *[[लॉरेंझो दे मेदिची]] *[[दांते अलिघियेरी]] *[[सांद्रो बोत्तिचेल्ली]] == वाहतूक == === रस्ते आणि महामार्ग === === रेल्वे === फ्लोरेन्स [[इटली]] व [[युरोप]]मधील अनेक शहरांशी रेल्वेमार्गाने जोडलेले आहे. === रेल्वे स्थानक === [[फिरेंझे सांता मरिया नोव्हेल्ला रेल्वे स्थानक]] (एसएमएन) शहरातील सगळ्यात मोठे स्थानक असून याशिवाय [[फिरेंझे रिफ्रेदी]] आणि [[फिरेंझे काम्पो दि मार्ती]] रेल्वे स्थानक ही इतर मोठी स्थानके आहेत. एसएमएन पासून देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय रेल्वेसेवा उपलब्ध आहे. येथून दरवर्षी ५.९ कोटींहून अधिक प्रवासी ये-जा करतात.<ref>{{cite web |url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=84db47db3c09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |title=Grandi Stazioni – Firenze S. Maria Novella |publisher=Grandistazioni.it |access-date=२००९-०६-२२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180509145137/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=84db47db3c09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD |archive-date=२०१८-०५-०९ |url-status=dead}}</ref> जोव्हानी मिकेलुची यांनी डिझाइन केलेली ही इमारत ''इटालियन रॅशनॅलिझम'' शैलीत बांधली गेली असून ती इटलीतील एक प्रमुख रॅशनॅलिस्ट वास्तू आहे. ही वास्तू पुनरुज्जीवन काळातील लष्करी स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना असलेल्या [[फोर्तेझा दा बास्सो]] आणि [[व्हियाली दि सिरकॉन्व्हॅलाझियोने]] जवळील ''पियाझा देल्ला स्ताझियोने'' मध्ये आहे. ज्या [[सांता मारिया नोव्हेलाची बॅसिलिका|सांता मारिया नोव्हेला बॅसिलिका]] वरून या स्थानकाचे नाव पडले आहे, त्याच्या मागील भागासमोर हे स्थानक आहे. इटलीतील प्रमुख शहरांना जोडणाऱ्या अनेक जलदगती रेल्वेगाड्यांव्यतिरिक्त, ऑस्ट्रियन रेल्वे (ÖBB) द्वारे संचलित [[म्युन्शेन|म्युनिक]] आणि [[व्हियेना]]साठी आंतरराष्ट्रीय रात्रीच्या झोपण्याची सोय असलेल्या गाड्या ही फिरेंझे पासून निघतात. रेल्वेमध्ये चढण्यापूर्वी रेल्वे तिकीट वैध करून घेणे आवश्यक असते. फिरेंझेचे मुख्य बस स्थानक सांता मारिया नोव्हेला रेल्वे स्थानकाजवळच आहे. [[त्रेनितालिया]] ही कंपनी शहरातील रेल्वे स्थानकांदरम्यान तसेच इटली आणि युरोपमधील इतर ठिकाणांसाठी गाड्या चालवते. सांता मारिया नोव्हेला स्थानक हे [[पियाझा देल दुओमो]]च्या वायव्येस सुमारे ५०० मीटर अंतरावर आहे. शहरात [[फिरेंझे काम्पो दि मार्ती रेल्वे स्थानक|काम्पो दि मार्ती]] आणि [[फिरेंझे रिफ्रेदी रेल्वे स्थानक|रिफ्रेदी]] ही इतर दोन महत्त्वाची स्थानके आहेत. फिरेंझे-पिसा, फिरेंझे-व्हियारेज्जियो आणि फिरेंझे-अरेझ्झो (रोमच्या मुख्य मार्गावर) हे सर्वात व्यस्त रेल्वे मार्ग आहेत. इतर स्थानिक रेल्वे गाड्या फिरेंझेला [[मुगेल्लो]] परिसरातील [[बोर्गो सान लोरेन्झो]] (फेन्तिना रेल्वे) आणि [[सिएना]] शहराशी जोडतात. फिरेंझेला [[रोम]]शी जोडणाऱ्या जलदगती गाडीने प्रवास करण्यासाठी ९० मिनिटांचा वेळ लागतो. [[अंब्रिया]] मधील शहरेदेखील फिरेंझे आणि रोमशी जोडलेली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Five glorious ways to explore Italy by train |author1=Tim Jepson |url=https://www.telegraph.co.uk/travel/destinations/europe/italy/ultimate-guide-exploring-italy-train/ |date=२०२५-०३-१६ |publisher=द टेलिग्राफ}}</ref> मूलतः २०१५ मध्ये सुरू होण्याचे नियोजित असलेले फिरेंझे येथील नवीन जलदगती रेल्वे स्थानकाचे काम सध्या सुरू असून ते २०२८ पर्यंत पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे.<ref>{{Cite web |last=Farrell |first=Helen |date=2023-07-27 |title=Work begins on Florence's ground-breaking future high-speed station |url=https://www.theflorentine.net/2023/07/27/work-begins-florence-future-high-speed-station/ |access-date=२०२५-०४-०४ |website=द फ्लोरेन्टाइन |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=4 July 2023 |title=Alta Velocità, il nuovo hub di Firenze sarà pronto nel 2028 |url=https://www.ferrovie.it/portale/articoli/13336 |access-date=२०२५-०४-०४ |website=Ferrovie.it}}</ref> 'फिरेंझे बेलफियोरे' किंवा 'फिरेंझे फॉस्टर' म्हणून ओळखले जाणाऱ्या या स्थानकाची रचना जलदगती गाड्यांसाठी केलेली आहे. यामुळे सांता मारिया नोव्हेला स्थानकावरील वाहतुकीचा ताण कमी होईल. ट्रामव्हियाच्या लाईन २ द्वारे हे स्थानक शहराचे केंद्र, सांता मारिया नोव्हेला स्थानक आणि फिरेंझेच्या व्हेस्पुची विमानतळाशी जोडण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{Cite web |title=Tramvia di Firenze |url=https://www.fsitaliane.it/content/fsitaliane/it/opere-strategiche/nodo-av-di-firenze.html |access-date=२०२५-०४-०४ |website=Gestramvia}}</ref> या स्थानकाची रचना लांसिएती पास्सालेव्हा जिओर्दो अँड असोसिएट्सच्या सहकार्याने [[फॉस्टर अँड पार्टनर्स]] द्वारे केली गेली असून 'अरुप' (Arup) ही या प्रकल्पाची अभियांत्रिकी भागीदार आहे.<ref>{{Cite web |title=Firenze Belfiore Station |url=https://www.fosterandpartners.com/projects/florence-high-speed-railway-station |access-date=२०२५-०४-०४ |website=फॉस्टर + पार्टनर्स}}</ref> === विमानवाहतूक === [[फिरेंझे अमेरिगो व्हेस्पुची विमानतळ]] येथून जगभरातील अनेक शहरांना थेट विमानसेवा उपलब्ध आहे. == जुळी शहरे == जगातील खालील शहरांसोबत तोरिनोचे सांस्कृतिक व व्यापारी संबंध आहेत.<ref name="ct-tc">[http://www.comune.torino.it/relint/inglese/index.shtml Turin City Hall – International Affairs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090226083647/http://www.comune.torino.it/relint/inglese/index.shtml |date=2009-02-26 }} {{En icon}}</ref> {| class="wikitable" |- valign="top" | * {{Flag icon|Peru}} [[अरेकिपा]]<ref>Patto di amicizia tra la città di Arequipa e la città di Firenze [Firenze – Arequipa]</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.viaggiavventurenelmondo.it/nuovosito/eventi/cdoc/entry.php?id=107 |title=Avventure nel Mondo – Centro di Documentazione<!--Título generado por Muro Bot--> |access-date=2011-08-08 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722065707/http://www.viaggiavventurenelmondo.it/nuovosito/eventi/cdoc/entry.php?id=107 |url-status=dead }}</ref> * {{Flag icon|Israel}} [[नाझारेथ]] * {{Flag icon|Palestine}} [[बेथलहम]] <ref name="BethlehemTwinning">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.bethlehem-city.org/Twining.php |title=Bethlehem Municipality |publisher=www.bethlehem-city.org |access-date=10 October 2009 |archive-date=2019-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190107051824/http://www.bethlehem-city.org/Twining.php%20 |url-status=dead }}</ref> * {{Flag icon|Algeria}} [[त्लेम्सेन]] * {{Flag icon|Hungary}} [[बुडापेस्ट]] * {{Flag icon|Australia}} [[सिडनी]] * {{Flag icon|Eritrea}} [[अस्मारा]] * {{Flag icon|Germany}} [[ड्रेस्डेन]] * {{Flag icon|Morocco}} [[फेस, मोरोक्को|फेस]] || * {{Flag icon|Iran}} [[इस्फहान]] * {{Flag icon|Turkey}} [[इस्तंबूल]] * {{Flag icon|Germany}} [[कासेल]] * {{Flag icon|Ukraine}} [[क्यीव]] * {{Flag icon|Kuwait}} [[कुवेत शहर]] * {{Flag icon|Japan}} [[क्योतो]]<ref name="Kyoto">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.city.kyoto.jp/koho/eng/databox/sister.html |title=Kyoto City Web / Data Box / Sister Cities |publisher=www.city.kyoto.jp |access-date=14 January 2010 }}</ref> * {{Flag icon|Sweden}} [[माल्म]]<ref name="Malmö twinning">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.malmo.se/faktaommalmopolitik/internationelltsamarbete/vanortssamarbetet.4.33aee30d103b8f15916800032874.html|title=Malmö stads vänortssamarbete|publisher=© 2004–2009 [http://www.malmo.se/ Malmö stad], 205 80 Malmö, Organisationsnummer: 212000-1124|language=Swedish|access-date=27 June 2009|archive-date=2007-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928003810/http://www.malmo.se/faktaommalmopolitik/internationelltsamarbete/vanortssamarbetet.4.33aee30d103b8f15916800032874.html|url-status=dead}}</ref> * {{Flag icon|Palestine}} [[नाब्लुस]] * {{Flag icon|China}} [[नानजिंग]] || * {{Flag icon|United States}} [[फिलाडेल्फिया]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.ivc.org/florence__italy |title=Florence, Italy |publisher=Ivc.org |date= |access-date=26 June 2009 |archive-date=2012-09-05 |archive-url=https://archive.is/20120905180345/http://www.ivc.org/florence__italy |url-status=dead }}</ref> * {{Flag icon|United States}} [[प्रॉव्हिडन्स]] * {{Flag icon|France}} [[रेंस]] * {{Flag icon|Latvia}} [[रिगा]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |title=Twin cities of Riga |publisher=Riga City Council |access-date=27 July 2009 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204021323/http://www.riga.lv/EN/Channels/Riga_Municipality/Twin_cities_of_Riga/default.htm |url-status=dead }}</ref> * {{Flag icon|GBR}} {{Flag icon|Scotland}} [[एडिनबरा]] * {{Flag icon|USA}} [[केंब्रिज, मॅसेच्युसेट्स|केंब्रिज]]<ref name="dept">[http://www.cambridgema.gov/deptann.cfm?story_id=1597 "A Message from the Peace Commission: Information on Cambridge's Sister Cities,"] 15 February 2008. Retrieved 12 October 2008.</ref><ref name="thompson">Richard Thompson. [http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2008/10/12/looking_to_strengthen_family_ties_with_sister_cities/?page=full "Looking to strengthen family ties with 'sister cities',"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303213617/http://www.boston.com/news/local/massachusetts/articles/2008/10/12/looking_to_strengthen_family_ties_with_sister_cities/?page=full |date=2016-03-03 }} ''Boston Globe'', 12 October 2008. Retrieved 12 October 2008.</ref> * {{Flag icon|Albania}} [[तिराना]]<ref name="International relations">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |title=Twinning Cities: International Relations (NB Florence is listed as 'Firenze') |access-date=23 June 2009 |work=Municipality of Tirana |publisher=www.tirana.gov.al |format=PDF |archive-date=2011-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111010042121/http://www.tirana.gov.al/common/images/International%20Relations.pdf |url-status=dead }}</ref> * {{Flag icon|Finland}} [[तुर्कू]] * {{Flag icon|Spain}} [[वायादोलिद]] |} == हे सुद्धा पहा == *[[इटलीमधील शहरांची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.comune.firenze.it/ अधिकृत संकेतस्थळ] *{{wikivoyage|Florence|फ्लोरेन्स}} {{कॉमन्स|Firenze|फ्लोरेन्स}} [[वर्ग:इटलीमधील शहरे]] [[वर्ग:फिरेंझे]] [[वर्ग:तोस्काना प्रदेश]] [[वर्ग:इ.स.पू. ८० मधील निर्मिती]] 48uwwtkt1unewpi9lkomwd6ynq84vog 0 55290 2711418 2678369 2026-09-23T02:00:53Z अभय नातू 206 /* विमानताफा */ 2711418 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = इराण असेमान एरलाइन्स | चित्र = | चित्र_आकारमान = | IATA = EP | ICAO = IRC | callsign = ASEMAN | स्थापना = | सुरुवात = १९८० | बंद = | विमानतळ = [[तेहरान इमाम खोमेनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तेहरान]])<br />[[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | मुख्य_शहरे = [[शिराझ]]<br />[[मशहद]]<br />[[रश्त]]<br />[[सनंदाज]] | फ्रिकवंट_फ्लायर = | एलायंस = | उपकंपन्या = | विमान संख्या = ३५ | गंतव्यस्थाने = ५४ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = ''We Guarantee Your Safety in The Sky'' | मुख्यालय = [[तेहरान]], [[इराण]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = }} [[चित्र:Iran_Aseman_Airlines_Airbus_A340-300_Sharifi.jpg|250 px|इवलेसे|[[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावरील इराण असेमानचे [[एअरबस ए३४०]] विमान]] '''इराण असेमान एरलाइन्स''' ([[फारसी भाषा|फारसी]]: هواپیمایی آسمان‎) ही [[मध्य पूर्व]]ेतील [[इराण]] ह्या देशामधील एक [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. [[चित्र:Fokker 100 Iran Aseman EP-ASJ THR June 2010.jpg|अंगुठारूप|तेहरान येथील मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर इराण आसेमान एरलाइन्सचे फोकर १०० विमान]] == गंतव्यस्थाने == {| class="wikitable sortable" |- ! प्रदेश !! देश !! शहर !! विमानतळ |- | [[मध्य आशिया]] || [[किर्गिझस्तान]] || [[बिश्केक]] || [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[मध्य आशिया]] || [[ताजिकिस्तान]] || [[दुशान्बे]] || [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[काकेशस]] || [[आर्मेनिया]] || [[येरेवान]] || [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[दक्षिण आशिया]] || [[अफगाणिस्तान]] || [[काबूल]] || [[काबूल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[बहारीन]] || [[मनामा]] || [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[आबादान]] || [[आबादान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[अहवाझ]] || [[अहवाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[अर्दाबिल]] || [[अर्दाबिल विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[असालोयेह]] || [[खालीज फारस विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बाम, इराण|बाम]] || [[बाम विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बिरजंद]] || [[बिरजंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बोजनूर्द]] || [[बोजनूर्द विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बुशेहर]] || [[बुशेहर विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[इलाम, इराण|इलाम]] || [[इलाम विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[कर्मानशाह]] || [[कर्मानशाह विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[खोय]] || [[खोय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[लामेरद]] || [[लामेरद विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[लार, इराण|लार]] || [[लारस्तान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[मशाद]] || [[मशाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[केशम बेट]] || [[केशम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रफसंजान]] || [[रफसंजान विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रामसार, माझंदरान|रामसार]] || [[रामसार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रश्त]] || [[रश्त विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सब्झेवार]] || [[सब्झेवार विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सहंद]] || [[सहंद विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सानंदज]] || [[सानंदज विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[शिराझ]] || [[शिराझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तबस]] || [[तबस विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तब्रिझ]] || [[तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तेहरान]] || [[इमाम खोमेनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तेहरान]] || [[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[यासुज]] || [[यासुज विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[याझ्द]] || [[शाहीद सदूघी विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[कुवेत]] || [[कुवेत शहर]] || [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[कतार]] || [[दोहा]] || [[हामद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[संयुक्त अरब अमिराती]] || [[दुबई]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |} == विमानताफा == === सध्याचा ताफा === ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास इराण असेमान एरलाइन्सची विमाने:<ref>{{cite magazine |title=Global Airline Guide 2025 - Iran Aseman Airlines |magazine=Airliner World |date=September 2025 |page=62}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! विमान ! सेवेत ! मागण्या ! प्रवासी ! नोंदी |- |[[एरबस ए३२०-२००]] |१ |— | | |- |[[एरबस ए३४०-३००]] |१ |— |२५७ | |- |[[बोईंग ७३७-४००]] |३ |— |१४४ |ए३२०-२०० विमाने पुन्हा सेवेत आल्यावर निवृत्त केली जातील |- |[[फोक्कर १००]] |९ |— |१०० | |- !एकूण !२२ !० !colspan=2| |} === पूर्वीची विमाने === [[File:ATR ATR-72-500 (ATR-72-212A), Iran Aseman Airlines AN1245665.jpg|thumb|right|इराण असेमान एरलाइन्सचे एक [[एटीआर ७२-५००]]|232x232px]] {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! विमान ! एकूण ! दाखल ! निवृत्त ! नोंदी |- |[[एरबस ए३२० परिवार|एरबस ए३२०-२००]] |५ |२०१४ |२०२१ |निर्बंधांमुळे सर्व विमाने जमिनीवर ठप्प आहेत.{{cn|date=April 2024}} |- |[[एटीआर ७२]] |५ |१९९३ |२०१९ |एक विमान [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ३७०४|फ्लाइट ३७०४]] म्हणून कोसळले |- |[[बोईंग ७२७-२००]] |४ |१९९८ |२०१९ |बोईंग ७२७ चे शेवटचे व्यावसायिक प्रवासी संचालक |- |[[फोक्कर एफ२७ फ्रेंडशिप|फोक्कर एफ २७ फ्रेंडशिप]] |? |? |? |ईपी-एएनए भंगारात काढले |- |[[फोक्कर एफ२८ फेलोशिप|फोक्कर एफ २८]] |? |१९८०-१९९० |२००४ |एक विमान [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७४६|फ्लाइट ७४६]] म्हणून कोसळले, ईपी-पीएयू एका घटनेत सामील होते |} == अपघात आणि दुर्घटना == * ४ ऑक्टोबर १९९० रोजी इराण असेमानचे [[फोक्कर एफ२७ फ्रेंडशिप]] (नोंदणी क्रमांक EP-ANA) [[रामसर विमानतळ|रामसर विमानतळावर]] उतरताना धावपट्टी ओलांडून पुढे गेले १०० मीटर अंतरावरील एका काँक्रीटच्या भिंतीला धडकून थांबले. विमानातील ४६ प्रवासी आणि चार कर्मचारी वर्गापैकी कोणीही दगावले नाही आणि विमानाची पूर्णपणे दुरुस्ती करण्यात आली.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-27 Friendship 600 EP-ANA Ramsar Airport (RZR) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/325938 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १२ ऑक्टोबर १९९४ रोजी इराण [[असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७४६]] हे [[फोक्कर एफ२८ फेलोशिप]] (नोंदणी क्रमांक EP-PAV) [[इस्फहान]]हून [[तेहरान]]ला जात असताना, [[इस्फहान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्फहान आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] उड्डाण केल्यानंतर ३५ मिनिटांनी स्थानिक वेळेनुसार २३:०५ वाजता दोन्ही इंजिनांची शक्ती अचानक कमी झाली. विमान अनियंत्रितपणे खाली कोसळले आणि नतांझ जवळ अपघातग्रस्त झाले. यामध्ये विमानातील सर्व ५९ प्रवासी आणि सात कर्मचारी मारले गेले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-28 Fellowship 1000 EP-PAV Natanz |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/324882 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १८ जुलै २००० रोजी [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७७५]] हे फोक्कर एफ२८ फेलोशिप (नोंदणी क्रमांक EP-PAU) तेहरानहून [[अहवाझ]]ला जात असताना धुक्यामध्ये वैमानिकाने अहवाझ विमानतळावर उतरण्याचा प्रयत्न करताना धावपट्टी चुकली आणि विमान धावपट्टी बाहेर उतरले. वैमानिकाने पुन्हा एकदा विमान हवेत घेउन नंतर सुखरूप उतरवले. विमानातील ८४ प्रवासी व चार कर्मचाऱ्यांपैकी कोणालाही इजा झाली नाही परंतु विमान भंगारात काढावे लागले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-28 Fellowship 4000 EP-PAU Ahvaz Airport (AWZ) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/323469 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * २६ ऑगस्ट २०१० रोजी तेहरानहून [[तब्रिझ]]ला जाणारे [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७७३]] हे [[फोक्कर १००]] (नोंदणी क्रमांक EP-ASL) [[तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरताना धावपट्टी ओलांडून पुढे गेले आणि एका कालव्यात पडले. यात विमानाचे मोठे नुकसान झाले. विमानातील १०३ प्रवाशांपैकी दोन प्रवासी जखमी झाले, तर सात कर्मचाऱ्यांपैकी कोणालाही इजा झाली नाही.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker 100 EP-ASL Tabriz Airport (TBZ) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/321250 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref><ref name="Fars2">{{cite web |title=Plane Skids off Runway in Northwestern Iran |url=http://english.farsnews.ir/newstext.php?nn=8906050742 |access-date=27 August 2010 |publisher=Fars News Agency}}</ref> * १० मे २०१४ रोजी एक फोक्कर १०० (नोंदणी क्रमांक EP-ASZ) इराणमधील [[झहेदान विमानतळ|झहेदान विमानतळावर]] उतरताना झालेल्या अपघातात नुकसानग्रस्त झाले. हे विमान [[मशहद विमानतळ|मशहद विमानतळावरून]] [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ८५३|फ्लाइट ८५३]] म्हणून आले होते. स्थानिक प्रसारमाध्यमांच्या माहितीनुसार उतरण्यापूर्वी डाव्या बाजूची मुख्य चाके खाली आली नव्हती किंवा लॉक झाली नव्हती. धावपट्टी ३५ वर सक्तीचे लँडिंग करण्यात आले. विमान डाव्या बाजूला वळले आणि धावपट्टीच्या सुरुवातीपासून १,४५० मीटर पुढे आणि मध्यरेषेच्या २३ मीटर डावीकडे भरकटत जाउन थांबले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker 100 EP-ASZ Zahedan Airport (ZAH) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/320533 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १८ फेब्रुवारी २०१८ रोजी [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ३७०४]] हे [[एटीआर ७२-२००]] (नोंदणी क्रमांक EP-ATS) तेहरानहून [[यासुज]]ला जात असताना [[मेहराबाद विमानतळ|मेहराबाद विमानतळावरून]] उड्डाण केल्यानंतर ८५ मिनिटांनी रडारवरून गायब झाले आणि [[इस्फहान]]च्या दक्षिणेला [[झाग्रोस पर्वत|झाग्रोस पर्वतावर]] कोसळले.<ref>{{cite news |date=18 February 2018 |title='No survivors' in Iranian plane crash |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-43103192 |access-date=18 February 2018 |work=BBC News}}</ref> विमानातील सर्व ६६ व्यक्ती (६० प्रवासी आणि सहा कर्मचारी) मृत्युमुखी पडल्या. == बाह्य दुवे == * [http://www.iaa.ir/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230621025344/http://www2.iaa.ir/ |date=2023-06-21 }} {{कॉमन्स वर्ग|Iran Aseman|{{लेखनाव}}}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इराणमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील निर्मिती]] 5n7mzv6zz3t3owurdcnwlola1dmlpfk 2711419 2711418 2026-09-23T02:01:38Z अभय नातू 206 चित्र 2711419 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = इराण असेमान एरलाइन्स | चित्र = | चित्र_आकारमान = | IATA = EP | ICAO = IRC | callsign = ASEMAN | स्थापना = | सुरुवात = १९८० | बंद = | विमानतळ = [[तेहरान इमाम खोमेनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तेहरान]])<br />[[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | मुख्य_शहरे = [[शिराझ]]<br />[[मशहद]]<br />[[रश्त]]<br />[[सनंदाज]] | फ्रिकवंट_फ्लायर = | एलायंस = | उपकंपन्या = | विमान संख्या = ३५ | गंतव्यस्थाने = ५४ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = ''We Guarantee Your Safety in The Sky'' | मुख्यालय = [[तेहरान]], [[इराण]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = }} [[चित्र:Iran_Aseman_Airlines_Airbus_A340-300_Sharifi.jpg|250 px|इवलेसे|[[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावरील इराण असेमानचे [[एरबस ए३४०]] विमान]] '''इराण असेमान एरलाइन्स''' ([[फारसी भाषा|फारसी]]: هواپیمایی آسمان‎) ही [[मध्य पूर्व]]ेतील [[इराण]] ह्या देशामधील एक [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. [[चित्र:Fokker 100 Iran Aseman EP-ASJ THR June 2010.jpg|इवलेसे|200px|तेहरान येथील मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर इराण आसेमान एरलाइन्सचे फोकर १०० विमान]] == गंतव्यस्थाने == {| class="wikitable sortable" |- ! प्रदेश !! देश !! शहर !! विमानतळ |- | [[मध्य आशिया]] || [[किर्गिझस्तान]] || [[बिश्केक]] || [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[मध्य आशिया]] || [[ताजिकिस्तान]] || [[दुशान्बे]] || [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[काकेशस]] || [[आर्मेनिया]] || [[येरेवान]] || [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[दक्षिण आशिया]] || [[अफगाणिस्तान]] || [[काबूल]] || [[काबूल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[बहारीन]] || [[मनामा]] || [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[आबादान]] || [[आबादान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[अहवाझ]] || [[अहवाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[अर्दाबिल]] || [[अर्दाबिल विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[असालोयेह]] || [[खालीज फारस विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बाम, इराण|बाम]] || [[बाम विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बिरजंद]] || [[बिरजंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बोजनूर्द]] || [[बोजनूर्द विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बुशेहर]] || [[बुशेहर विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[इलाम, इराण|इलाम]] || [[इलाम विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[कर्मानशाह]] || [[कर्मानशाह विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[खोय]] || [[खोय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[लामेरद]] || [[लामेरद विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[लार, इराण|लार]] || [[लारस्तान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[मशाद]] || [[मशाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[केशम बेट]] || [[केशम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रफसंजान]] || [[रफसंजान विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रामसार, माझंदरान|रामसार]] || [[रामसार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रश्त]] || [[रश्त विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सब्झेवार]] || [[सब्झेवार विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सहंद]] || [[सहंद विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सानंदज]] || [[सानंदज विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[शिराझ]] || [[शिराझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तबस]] || [[तबस विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तब्रिझ]] || [[तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तेहरान]] || [[इमाम खोमेनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तेहरान]] || [[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[यासुज]] || [[यासुज विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[याझ्द]] || [[शाहीद सदूघी विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[कुवेत]] || [[कुवेत शहर]] || [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[कतार]] || [[दोहा]] || [[हामद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[संयुक्त अरब अमिराती]] || [[दुबई]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |} == विमानताफा == === सध्याचा ताफा === ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास इराण असेमान एरलाइन्सची विमाने:<ref>{{cite magazine |title=Global Airline Guide 2025 - Iran Aseman Airlines |magazine=Airliner World |date=September 2025 |page=62}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! विमान ! सेवेत ! मागण्या ! प्रवासी ! नोंदी |- |[[एरबस ए३२०-२००]] |१ |— | | |- |[[एरबस ए३४०-३००]] |१ |— |२५७ | |- |[[बोईंग ७३७-४००]] |३ |— |१४४ |ए३२०-२०० विमाने पुन्हा सेवेत आल्यावर निवृत्त केली जातील |- |[[फोक्कर १००]] |९ |— |१०० | |- !एकूण !२२ !० !colspan=2| |} === पूर्वीची विमाने === [[File:ATR ATR-72-500 (ATR-72-212A), Iran Aseman Airlines AN1245665.jpg|thumb|right|इराण असेमान एरलाइन्सचे एक [[एटीआर ७२-५००]]|232x232px]] {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! विमान ! एकूण ! दाखल ! निवृत्त ! नोंदी |- |[[एरबस ए३२० परिवार|एरबस ए३२०-२००]] |५ |२०१४ |२०२१ |निर्बंधांमुळे सर्व विमाने जमिनीवर ठप्प आहेत.{{cn|date=April 2024}} |- |[[एटीआर ७२]] |५ |१९९३ |२०१९ |एक विमान [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ३७०४|फ्लाइट ३७०४]] म्हणून कोसळले |- |[[बोईंग ७२७-२००]] |४ |१९९८ |२०१९ |बोईंग ७२७ चे शेवटचे व्यावसायिक प्रवासी संचालक |- |[[फोक्कर एफ२७ फ्रेंडशिप|फोक्कर एफ २७ फ्रेंडशिप]] |? |? |? |ईपी-एएनए भंगारात काढले |- |[[फोक्कर एफ२८ फेलोशिप|फोक्कर एफ २८]] |? |१९८०-१९९० |२००४ |एक विमान [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७४६|फ्लाइट ७४६]] म्हणून कोसळले, ईपी-पीएयू एका घटनेत सामील होते |} == अपघात आणि दुर्घटना == * ४ ऑक्टोबर १९९० रोजी इराण असेमानचे [[फोक्कर एफ२७ फ्रेंडशिप]] (नोंदणी क्रमांक EP-ANA) [[रामसर विमानतळ|रामसर विमानतळावर]] उतरताना धावपट्टी ओलांडून पुढे गेले १०० मीटर अंतरावरील एका काँक्रीटच्या भिंतीला धडकून थांबले. विमानातील ४६ प्रवासी आणि चार कर्मचारी वर्गापैकी कोणीही दगावले नाही आणि विमानाची पूर्णपणे दुरुस्ती करण्यात आली.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-27 Friendship 600 EP-ANA Ramsar Airport (RZR) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/325938 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १२ ऑक्टोबर १९९४ रोजी इराण [[असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७४६]] हे [[फोक्कर एफ२८ फेलोशिप]] (नोंदणी क्रमांक EP-PAV) [[इस्फहान]]हून [[तेहरान]]ला जात असताना, [[इस्फहान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्फहान आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] उड्डाण केल्यानंतर ३५ मिनिटांनी स्थानिक वेळेनुसार २३:०५ वाजता दोन्ही इंजिनांची शक्ती अचानक कमी झाली. विमान अनियंत्रितपणे खाली कोसळले आणि नतांझ जवळ अपघातग्रस्त झाले. यामध्ये विमानातील सर्व ५९ प्रवासी आणि सात कर्मचारी मारले गेले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-28 Fellowship 1000 EP-PAV Natanz |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/324882 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १८ जुलै २००० रोजी [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७७५]] हे फोक्कर एफ२८ फेलोशिप (नोंदणी क्रमांक EP-PAU) तेहरानहून [[अहवाझ]]ला जात असताना धुक्यामध्ये वैमानिकाने अहवाझ विमानतळावर उतरण्याचा प्रयत्न करताना धावपट्टी चुकली आणि विमान धावपट्टी बाहेर उतरले. वैमानिकाने पुन्हा एकदा विमान हवेत घेउन नंतर सुखरूप उतरवले. विमानातील ८४ प्रवासी व चार कर्मचाऱ्यांपैकी कोणालाही इजा झाली नाही परंतु विमान भंगारात काढावे लागले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-28 Fellowship 4000 EP-PAU Ahvaz Airport (AWZ) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/323469 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * २६ ऑगस्ट २०१० रोजी तेहरानहून [[तब्रिझ]]ला जाणारे [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७७३]] हे [[फोक्कर १००]] (नोंदणी क्रमांक EP-ASL) [[तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरताना धावपट्टी ओलांडून पुढे गेले आणि एका कालव्यात पडले. यात विमानाचे मोठे नुकसान झाले. विमानातील १०३ प्रवाशांपैकी दोन प्रवासी जखमी झाले, तर सात कर्मचाऱ्यांपैकी कोणालाही इजा झाली नाही.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker 100 EP-ASL Tabriz Airport (TBZ) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/321250 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref><ref name="Fars2">{{cite web |title=Plane Skids off Runway in Northwestern Iran |url=http://english.farsnews.ir/newstext.php?nn=8906050742 |access-date=27 August 2010 |publisher=Fars News Agency}}</ref> * १० मे २०१४ रोजी एक फोक्कर १०० (नोंदणी क्रमांक EP-ASZ) इराणमधील [[झहेदान विमानतळ|झहेदान विमानतळावर]] उतरताना झालेल्या अपघातात नुकसानग्रस्त झाले. हे विमान [[मशहद विमानतळ|मशहद विमानतळावरून]] [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ८५३|फ्लाइट ८५३]] म्हणून आले होते. स्थानिक प्रसारमाध्यमांच्या माहितीनुसार उतरण्यापूर्वी डाव्या बाजूची मुख्य चाके खाली आली नव्हती किंवा लॉक झाली नव्हती. धावपट्टी ३५ वर सक्तीचे लँडिंग करण्यात आले. विमान डाव्या बाजूला वळले आणि धावपट्टीच्या सुरुवातीपासून १,४५० मीटर पुढे आणि मध्यरेषेच्या २३ मीटर डावीकडे भरकटत जाउन थांबले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker 100 EP-ASZ Zahedan Airport (ZAH) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/320533 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १८ फेब्रुवारी २०१८ रोजी [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ३७०४]] हे [[एटीआर ७२-२००]] (नोंदणी क्रमांक EP-ATS) तेहरानहून [[यासुज]]ला जात असताना [[मेहराबाद विमानतळ|मेहराबाद विमानतळावरून]] उड्डाण केल्यानंतर ८५ मिनिटांनी रडारवरून गायब झाले आणि [[इस्फहान]]च्या दक्षिणेला [[झाग्रोस पर्वत|झाग्रोस पर्वतावर]] कोसळले.<ref>{{cite news |date=18 February 2018 |title='No survivors' in Iranian plane crash |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-43103192 |access-date=18 February 2018 |work=BBC News}}</ref> विमानातील सर्व ६६ व्यक्ती (६० प्रवासी आणि सहा कर्मचारी) मृत्युमुखी पडल्या. == बाह्य दुवे == * [http://www.iaa.ir/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230621025344/http://www2.iaa.ir/ |date=2023-06-21 }} {{कॉमन्स वर्ग|Iran Aseman|{{लेखनाव}}}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इराणमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील निर्मिती]] 35hl6gxlxyxn637y1zr5shr10l5tclp 2711420 2711419 2026-09-23T02:02:07Z अभय नातू 206 /* गंतव्यस्थाने */ 2711420 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमान सेवा | नाव = इराण असेमान एरलाइन्स | चित्र = | चित्र_आकारमान = | IATA = EP | ICAO = IRC | callsign = ASEMAN | स्थापना = | सुरुवात = १९८० | बंद = | विमानतळ = [[तेहरान इमाम खोमेनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] ([[तेहरान]])<br />[[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | मुख्य_शहरे = [[शिराझ]]<br />[[मशहद]]<br />[[रश्त]]<br />[[सनंदाज]] | फ्रिकवंट_फ्लायर = | एलायंस = | उपकंपन्या = | विमान संख्या = ३५ | गंतव्यस्थाने = ५४ | मुख्य कंपनी = | ब्रीदवाक्य = ''We Guarantee Your Safety in The Sky'' | मुख्यालय = [[तेहरान]], [[इराण]] | मुख्य व्यक्ती = | संकेतस्थळ = }} [[चित्र:Iran_Aseman_Airlines_Airbus_A340-300_Sharifi.jpg|250 px|इवलेसे|[[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]]ावरील इराण असेमानचे [[एरबस ए३४०]] विमान]] '''इराण असेमान एरलाइन्स''' ([[फारसी भाषा|फारसी]]: هواپیمایی آسمان‎) ही [[मध्य पूर्व]]ेतील [[इराण]] ह्या देशामधील एक [[विमान वाहतूक कंपनी]] आहे. [[चित्र:Fokker 100 Iran Aseman EP-ASJ THR June 2010.jpg|इवलेसे|200px|तेहरान येथील मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर इराण आसेमान एरलाइन्सचे फोकर १०० विमान]] == गंतव्यस्थाने == {| class="wikitable sortable" |- ! प्रदेश !! देश !! शहर !! विमानतळ |- | [[मध्य आशिया]] || [[किर्गिझस्तान]] || [[बिश्केक]] || [[मानस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[मध्य आशिया]] || [[ताजिकिस्तान]] || [[दुशान्बे]] || [[दुशान्बे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[कॉकेशस]] || [[आर्मेनिया]] || [[येरेवान]] || [[झ्वार्तनॉट्स आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[दक्षिण आशिया]] || [[अफगाणिस्तान]] || [[काबूल]] || [[काबूल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[बहारीन]] || [[मनामा]] || [[बहारीन आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[आबादान]] || [[आबादान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[अहवाझ]] || [[अहवाझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[अर्दाबिल]] || [[अर्दाबिल विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[असालोयेह]] || [[खालीज फारस विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बाम, इराण|बाम]] || [[बाम विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बिरजंद]] || [[बिरजंद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बोजनूर्द]] || [[बोजनूर्द विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[बुशेहर]] || [[बुशेहर विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[इलाम, इराण|इलाम]] || [[इलाम विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[कर्मानशाह]] || [[कर्मानशाह विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[खोय]] || [[खोय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[लामेरद]] || [[लामेरद विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[लार, इराण|लार]] || [[लारस्तान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[मशाद]] || [[मशाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[केशम बेट]] || [[केशम आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रफसंजान]] || [[रफसंजान विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रामसार, माझंदरान|रामसार]] || [[रामसार आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[रश्त]] || [[रश्त विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सब्झेवार]] || [[सब्झेवार विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सहंद]] || [[सहंद विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[सानंदज]] || [[सानंदज विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[शिराझ]] || [[शिराझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तबस]] || [[तबस विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तब्रिझ]] || [[तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तेहरान]] || [[इमाम खोमेनी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[तेहरान]] || [[मेहराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[यासुज]] || [[यासुज विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[इराण]] || [[याझ्द]] || [[शाहीद सदूघी विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[कुवेत]] || [[कुवेत शहर]] || [[कुवेत आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[कतार]] || [[दोहा]] || [[हामद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |- | [[नैऋत्य आशिया]] || [[संयुक्त अरब अमिराती]] || [[दुबई]] || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] |} == विमानताफा == === सध्याचा ताफा === ऑगस्ट २०२५ च्या सुमारास इराण असेमान एरलाइन्सची विमाने:<ref>{{cite magazine |title=Global Airline Guide 2025 - Iran Aseman Airlines |magazine=Airliner World |date=September 2025 |page=62}}</ref> {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! विमान ! सेवेत ! मागण्या ! प्रवासी ! नोंदी |- |[[एरबस ए३२०-२००]] |१ |— | | |- |[[एरबस ए३४०-३००]] |१ |— |२५७ | |- |[[बोईंग ७३७-४००]] |३ |— |१४४ |ए३२०-२०० विमाने पुन्हा सेवेत आल्यावर निवृत्त केली जातील |- |[[फोक्कर १००]] |९ |— |१०० | |- !एकूण !२२ !० !colspan=2| |} === पूर्वीची विमाने === [[File:ATR ATR-72-500 (ATR-72-212A), Iran Aseman Airlines AN1245665.jpg|thumb|right|इराण असेमान एरलाइन्सचे एक [[एटीआर ७२-५००]]|232x232px]] {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! विमान ! एकूण ! दाखल ! निवृत्त ! नोंदी |- |[[एरबस ए३२० परिवार|एरबस ए३२०-२००]] |५ |२०१४ |२०२१ |निर्बंधांमुळे सर्व विमाने जमिनीवर ठप्प आहेत.{{cn|date=April 2024}} |- |[[एटीआर ७२]] |५ |१९९३ |२०१९ |एक विमान [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ३७०४|फ्लाइट ३७०४]] म्हणून कोसळले |- |[[बोईंग ७२७-२००]] |४ |१९९८ |२०१९ |बोईंग ७२७ चे शेवटचे व्यावसायिक प्रवासी संचालक |- |[[फोक्कर एफ२७ फ्रेंडशिप|फोक्कर एफ २७ फ्रेंडशिप]] |? |? |? |ईपी-एएनए भंगारात काढले |- |[[फोक्कर एफ२८ फेलोशिप|फोक्कर एफ २८]] |? |१९८०-१९९० |२००४ |एक विमान [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७४६|फ्लाइट ७४६]] म्हणून कोसळले, ईपी-पीएयू एका घटनेत सामील होते |} == अपघात आणि दुर्घटना == * ४ ऑक्टोबर १९९० रोजी इराण असेमानचे [[फोक्कर एफ२७ फ्रेंडशिप]] (नोंदणी क्रमांक EP-ANA) [[रामसर विमानतळ|रामसर विमानतळावर]] उतरताना धावपट्टी ओलांडून पुढे गेले १०० मीटर अंतरावरील एका काँक्रीटच्या भिंतीला धडकून थांबले. विमानातील ४६ प्रवासी आणि चार कर्मचारी वर्गापैकी कोणीही दगावले नाही आणि विमानाची पूर्णपणे दुरुस्ती करण्यात आली.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-27 Friendship 600 EP-ANA Ramsar Airport (RZR) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/325938 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १२ ऑक्टोबर १९९४ रोजी इराण [[असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७४६]] हे [[फोक्कर एफ२८ फेलोशिप]] (नोंदणी क्रमांक EP-PAV) [[इस्फहान]]हून [[तेहरान]]ला जात असताना, [[इस्फहान आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इस्फहान आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] उड्डाण केल्यानंतर ३५ मिनिटांनी स्थानिक वेळेनुसार २३:०५ वाजता दोन्ही इंजिनांची शक्ती अचानक कमी झाली. विमान अनियंत्रितपणे खाली कोसळले आणि नतांझ जवळ अपघातग्रस्त झाले. यामध्ये विमानातील सर्व ५९ प्रवासी आणि सात कर्मचारी मारले गेले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-28 Fellowship 1000 EP-PAV Natanz |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/324882 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १८ जुलै २००० रोजी [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७७५]] हे फोक्कर एफ२८ फेलोशिप (नोंदणी क्रमांक EP-PAU) तेहरानहून [[अहवाझ]]ला जात असताना धुक्यामध्ये वैमानिकाने अहवाझ विमानतळावर उतरण्याचा प्रयत्न करताना धावपट्टी चुकली आणि विमान धावपट्टी बाहेर उतरले. वैमानिकाने पुन्हा एकदा विमान हवेत घेउन नंतर सुखरूप उतरवले. विमानातील ८४ प्रवासी व चार कर्मचाऱ्यांपैकी कोणालाही इजा झाली नाही परंतु विमान भंगारात काढावे लागले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker F-28 Fellowship 4000 EP-PAU Ahvaz Airport (AWZ) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/323469 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * २६ ऑगस्ट २०१० रोजी तेहरानहून [[तब्रिझ]]ला जाणारे [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ७७३]] हे [[फोक्कर १००]] (नोंदणी क्रमांक EP-ASL) [[तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तब्रिझ आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर]] उतरताना धावपट्टी ओलांडून पुढे गेले आणि एका कालव्यात पडले. यात विमानाचे मोठे नुकसान झाले. विमानातील १०३ प्रवाशांपैकी दोन प्रवासी जखमी झाले, तर सात कर्मचाऱ्यांपैकी कोणालाही इजा झाली नाही.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker 100 EP-ASL Tabriz Airport (TBZ) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/321250 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref><ref name="Fars2">{{cite web |title=Plane Skids off Runway in Northwestern Iran |url=http://english.farsnews.ir/newstext.php?nn=8906050742 |access-date=27 August 2010 |publisher=Fars News Agency}}</ref> * १० मे २०१४ रोजी एक फोक्कर १०० (नोंदणी क्रमांक EP-ASZ) इराणमधील [[झहेदान विमानतळ|झहेदान विमानतळावर]] उतरताना झालेल्या अपघातात नुकसानग्रस्त झाले. हे विमान [[मशहद विमानतळ|मशहद विमानतळावरून]] [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ८५३|फ्लाइट ८५३]] म्हणून आले होते. स्थानिक प्रसारमाध्यमांच्या माहितीनुसार उतरण्यापूर्वी डाव्या बाजूची मुख्य चाके खाली आली नव्हती किंवा लॉक झाली नव्हती. धावपट्टी ३५ वर सक्तीचे लँडिंग करण्यात आले. विमान डाव्या बाजूला वळले आणि धावपट्टीच्या सुरुवातीपासून १,४५० मीटर पुढे आणि मध्यरेषेच्या २३ मीटर डावीकडे भरकटत जाउन थांबले.<ref>{{cite web |last=Ranter |first=Harro |title=ASN Aircraft accident Fokker 100 EP-ASZ Zahedan Airport (ZAH) |url=https://asn.flightsafety.org/asndb/320533 |access-date=18 February 2018 |website=aviation-safety.net}}</ref> * १८ फेब्रुवारी २०१८ रोजी [[इराण असेमान एरलाइन्स फ्लाइट ३७०४]] हे [[एटीआर ७२-२००]] (नोंदणी क्रमांक EP-ATS) तेहरानहून [[यासुज]]ला जात असताना [[मेहराबाद विमानतळ|मेहराबाद विमानतळावरून]] उड्डाण केल्यानंतर ८५ मिनिटांनी रडारवरून गायब झाले आणि [[इस्फहान]]च्या दक्षिणेला [[झाग्रोस पर्वत|झाग्रोस पर्वतावर]] कोसळले.<ref>{{cite news |date=18 February 2018 |title='No survivors' in Iranian plane crash |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-43103192 |access-date=18 February 2018 |work=BBC News}}</ref> विमानातील सर्व ६६ व्यक्ती (६० प्रवासी आणि सहा कर्मचारी) मृत्युमुखी पडल्या. == बाह्य दुवे == * [http://www.iaa.ir/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230621025344/http://www2.iaa.ir/ |date=2023-06-21 }} {{कॉमन्स वर्ग|Iran Aseman|{{लेखनाव}}}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इराणमधील विमानवाहतूक कंपन्या]] [[वर्ग:इ.स. १९८० मधील निर्मिती]] kfr59d5gkr292gae476jr0qhb84vei0 0 58508 2711497 1244523 2026-09-23T06:10:03Z अभय नातू 206 माहिती 2711497 wikitext text/x-wiki '''घालवण''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील]] [[मालवण तालुका|मालवण तालुक्यातील]] निसर्गरम्य आणि ऐतिहासिक महत्त्व असलेले एक गाव आहे.<ref>{{cite web | title = मालवण तालुक्यातील गावांची यादी | url = https://sindhudurg.gov.in/ | publisher = सिंधुदुर्ग जिल्हा प्रशासन}}</ref> [[कर्ली नदी|कर्ली नदीच्या]] शांत व सुंदर पात्राकाठी वसलेले हे गाव समृद्ध निसर्गसौंदर्य, नारळी-सुपारीच्या बागा आणि पारंपरिक कोकणी संस्कृतीसाठी प्रसिद्ध आहे.<ref>{{cite web | title = गाव माहिती: घालवण | url = https://villageinfo.in/ | publisher = व्हिलेज इन्फो डॉट इन}}</ref> == भौगोलिक स्थान आणि वैशिष्ट्ये == घालवण हे गाव [[मालवण]] शहरापासून सुमारे २४ किलोमीटर आणि जिल्हा मुख्यालय [[ओरोस]]पासून १५ किलोमीटर अंतरावर वसलेले आहे.<ref>{{cite web | title = घालवण गाव परिचय आणि नकाशा | url = https://www.census2011.co.in/ | publisher = जनगणना २०११}}</ref> या गावाच्या एका बाजूला कर्ली नदी आणि दुसऱ्या बाजूला हिरवेगार डोंगर आहेत. नदीकाठी वसलेले असल्यामुळे या गावात मोठ्या प्रमाणावर सुपीक शेतजमीन असून उत्तम दर्जाच्या भाज्या, भात आणि नारळ-सुपारीचे उत्पन्न घेतले जाते. == संस्कृती व पर्यटन == कोकणातील इतर गावांप्रमाणेच घालवणमध्ये गणेशोत्सव, शिमगा (होळी) आणि स्थानिक ग्रामदेवतांचे जत्रोत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. कर्ली नदीच्या Backwaters (खाडी/नदी) परिसरामुळे हे गाव हळूहळू ग्रामीण पर्यटनाचे (Eco-Tourism) एक केंद्र म्हणून नावारूपाला येत आहे. नदीपात्रातील नौकाविहार आणि कोकणी खाद्यसंस्कृती हे पर्यटकांसाठी मुख्य आकर्षण मानले जाते.<ref>{{cite web | title = सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पर्यटन स्थळे | url = https://www.maharashtratourism.gov.in/ | publisher = महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळ}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:घालवण}} [[वर्ग:मालवण तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे]] kkflin961vbay6zv4e7yt4x4heh6p1a 0 61140 2711383 2701919 2026-09-23T00:19:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711383 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket team | name = भारत | image = Flag of India.svg | caption = | nickname = वुमन इन ब्लू | association = [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] | captain = [[हरमनप्रीत कौर]] | coach = [[अमोल मुझुमदार]] | batting_coach = [[अमोल मुझुमदार]] | bowling_coach = [[आविष्कार साळवी]] | fielding_coach = मुनीष बाली | test_status_year = १९७६ | icc_status = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या सदस्यांची यादी|पूर्ण सदस्य]] | icc_member_year = १९२६ | icc_region = [[आशियाई क्रिकेट परिषद|आशिया]] | wodi_rank = {{Ordinal|3|sup=yes}} | wt20i_rank = {{Ordinal|3|sup=yes}} | wodi_rank_best = {{Ordinal|2|sup=yes}} (मे २०२०) <!-- तिचा संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | wt20i_rank_best = {{Ordinal|3|sup=yes}} (नोव्हेंबर २०१९) <!-- तिचा संघ प्रथमच सर्वकालीन सर्वोत्तम रँकिंगवर पोहोचल्याची तारीख --> | first_wtest = {{crw|WIN}} विरुद्ध [[चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बेंगळुरू]] येथे; ३१ ऑक्टोबर – २ नोव्हेंबर १९७६ | most_recent_wtest = {{crw|SA}} विरुद्ध [[एम. ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] येथे; २८ जून - १ जुलै २०२४ | num_wtests = ४१ | num_wtests_this_year = १ | wtest_record = ८/६<br />(२७ अनिर्णित) | wtest_record_this_year = १/० (० अनिर्णित) | first_wodi = {{crw|ENG}} विरुद्ध [[ईडन गार्डन्स]], [[कलकत्ता]] येथे; १ जानेवारी १९७८ | most_recent_wodi = {{crw|SA}} विरुद्ध [[डी.वाय.पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] येथे; २ नोव्हेंबर २०२५ | num_wodis = ३४२ | num_wodis_this_year = २३ | wodi_record = १८८/१४७<br />(२ बरोबरी, ५ अनिर्णित) | wodi_record_this_year = १६/६<br />(० बरोबरी, १ अनिर्णित) | wwc_apps = ११ | wwc_first = [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक|१९७८]] | wwc_best = [[File:Simple gold cup.svg|16px]] विजेते ([[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]]) | first_wt20i = {{crw|ENG}} विरुद्ध [[काउंटी क्रिकेट ग्राउंड, डर्बी|कौंटी क्रिकेट ग्राउंड]], [[डर्बी]] येथे ५ ऑगस्ट २००६ | most_recent_wt20i = {{crw|ENG}} विरुद्ध [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] येथे; १२ जुलै २०२५ | num_wt20is = २०४ | num_wt20is_this_year = ५ | wt20i_record = १११/८६<br />(१ बरोबरी, ६ अनिर्णित) | wt20i_record_this_year = ३/२ <br />(० बरोबरी, ० अनिर्णित) | wwt20_apps = ८ | wwt20_first = [[२००९ आयसीसी महिला विश्व ट्वेंटी-२०|२००९]] | wwt20_best = [[File:Simple silver cup.svg|16px]] उपविजेते ([[२०२० आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|२०२०]]) | h_pattern_la = | h_pattern_b = _IndTest23 | h_pattern_ra = | h_pattern_pants = _blue_stripes_adidas | h_leftarm = FFFFFF | h_body = 1350C1 | h_rightarm = FFFFFF | h_pants = FFFFFF | a_pattern_la = _ind_odi24 | a_pattern_b = _ind_odi24 | a_pattern_ra = _ind_odi24 | a_pattern_pants = _white_stripes_adidas | a_leftarm = 0889E6 | a_body = 0889E6 | a_rightarm = 0889E6 | a_pants = 0889E6 | t_pattern_la = _blueborder | t_pattern_b = _ind_t20wc_24 | t_pattern_ra = _blueborder | t_pattern_pants = _white_stripes_adidas | t_leftarm = FB671D | t_body = 1350C1 | t_rightarm = FB671D | t_pants = 1350C1 | asofdate = ३ नोव्हेंबर २०२५ }} ''हा लेख महिला संघाबद्दल आहे. पुरुष संघासाठी, [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ]] पहा.'' '''भारताचा महिला राष्ट्रीय क्रिकेट संघ''', ज्याला विमेन इन ब्लू म्हणूनही ओळखले जाते,<ref>{{Cite news|title=टी२० महिला विश्वचषक स्पर्धेमध्ये विमेन इन ब्लूचा प्रवास|url=https://www.newindianexpress.com/sport/womens-t20-world-cup/2020/mar/08/women-in-blues-journey-through-the-t20-womens-world-cup-2113824.html|access-date=१३ ऑगस्ट २०२४|website=द न्यू इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> हा महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये [[भारत]]ाचे प्रतिनिधित्व करतो. हा संघ [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय) द्वारे शासित आहे, आणि [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] (WODI) आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (WT20I) दर्जा असलेला [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेचा (ICC) [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश|पूर्ण सदस्य]] आहे. संघाने आजवर ४१ कसोटी सामने खेळले आहेत त्यातील ८ जिंकले आहेत तर ६ गमावले आहेत. उर्वरित २७ सामने अनिर्णित राहिले. संघाचा पहिला आंतरराष्ट्रीय सामना हा ३१ ऑक्टोबर १९७६ रोजी [[बंगळूर]] येथील [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]]वर [[वेस्ट इंडीज राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडीज]] विरुद्ध कसोटी सामना होता. संघाने आजवर खेळलेल्या ३४२ एकदिवसीय सामन्यांपैकी, १८८ सामन्यांमध्ये विजय मिळविला तर १४७ गमावले आहेत, २ सामने बरोबरीत सुटले आणि ५ सामने अनिर्णित राहिले. नोव्हेंबर २०२५ पर्यंत, भारत १२६ रेटिंग गुणांसह [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|आयसीसी महिला एकदिवसीय संघ क्रमवारीत]] तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. भारताने [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] मध्ये एकदा [[महिला क्रिकेट विश्वचषक|विश्वचषक]] स्पर्धा जिंकली आहे. २००५ मध्ये ऑस्ट्रेलियाकडून ९८ धावांनी आणि २०१७ मध्ये इंग्लंडकडून ९ धावांनी पराभूत झालेल्या भारताने दोन वेळा [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धे]]ची अंतिम फेरी गाठली आहे. त्यांनी [[२००४ महिला आशिया चषक|२००४]], [[२००५-०६ महिला आशिया चषक|२००५-०६]], [[२००६ महिला आशिया चषक|२००६]], [[२००८ महिला आशिया चषक|२००८]] मध्ये ४ वेळा एकदिवसीय आशिया चषक जिंकला आहे. संघाने २०४ आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने खेळले आहेत, १११ जिंकले आहेत, ८६ गमावले आहेत, १ सामना बरोबरीत सुटला आणि ६ अनिर्णित राहिले. नोव्हेंबर २०२५ पर्यंत, भारत २६३ रेटिंग गुणांसह [[आयसीसी महिला एकदिवसीय आणि टी२० आंतरराष्ट्रीय संघ क्रमवारी|आयसीसी महिला टी२० संघ क्रमवारीत]] तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. [[२०२० महिला ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२०]] मध्ये ऑस्ट्रेलियाकडून ८५ धावांनी पराभूत होणारा भारत एकदाच टी२० विश्वचषकाच्या अंतिम फेरीत पोहोचला आहे. त्यांनी [[२०१२ महिला ट्वेंटी-२० आशिया चषक|२०१२]], [[महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक, २०१६|२०१६]], [[२०२२ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|२०२२]] मध्ये ३ वेळा [[महिला आशिया चषक|टी२० आशिया चषक]] जिंकला आहे. याशिवाय, त्यांनी [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट|२०२२ आशियाई स्पर्धेत]] सुवर्णपदक जिंकले आहे आणि [[२०२२ राष्ट्रकुल खेळामधील क्रिकेट|२०२२ राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धेत]] रौप्य पदक मिळविले आहे. ==इतिहास== [[File:Snehal Pradhan (10 March 2009, Sydney) 2.jpg|right|240px|thumb|alt=आठ महिला क्रिकेट खेळाडू मैदानावर उभ्या आहेत. दोन खेळाडू लाल सराव जर्सीमध्ये; लाल जर्सीतील इतर तीन खेळाडू त्यांच्या दिशेने तोंड करत आहेत; निळ्या शर्टातील एक खेळाडू दुसऱ्या बाजूला तोंड करून आहे आणि त्याच्या मागे निळ्या शर्टमध्ये दुसरा खेळाडू लपला आहे. वरच्या डाव्या कोपऱ्यात भारतीय ध्वज घेतलेला भारतीय संघाचा चाहता आहे.|सिडनी येथे [[महिला क्रिकेट विश्वचषक]] खेळापूर्वी भारतीय क्रिकेट संघाचे सदस्य]] ब्रिटिशांनी इ. स. १७०० च्या सुरुवातीला भारतात क्रिकेट आणले आणि १७२१ मध्ये पहिला क्रिकेट सामना खेळविला गेला.<ref>{{Cite book|title=भारतीय युद्धांचा इतिहास|last=डाऊनिंग|first=क्लेमेंट|year=१७३७|editor=विल्यम फॉस्टर|location=लंडन}}</ref> तो गुजरातच्या कोळ्यांनी खेळला. त्यावेळी [[गुजरात|गुजरातचे]] [[कोळी समाज|कोळी]] [[समुद्री चाचे]] होते आणि ते [[ब्रिटीश]] जहाजे नेहमी लुटत असत म्हणून [[ईस्ट इंडिया कंपनी]]<nowiki/>ने कोळींना क्रिकेट खेळून वळविण्याचा प्रयत्न केला आणि तो यशस्वी झाला.<ref>{{Cite book|title=भारतीय युद्धांचा इतिहास|last=डाऊनिंग|first=क्लेमेंट|year=१९७८|page=१८९|oclc=5905776}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/views/in-focus/news/the-christmas-the-kolis-took-cricket-2910376|title=द ख्रिसमस द कोलीज टूक क्रिकेट|last=ड्रू|first=जॉन|date=६ डिसेंबर २०२१|website=द डेली स्टार|language=en|url-status=live|access-date=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/article/1013180/how-east-india-traders-brought-cricket-to-indian-shores-300-years-ago-this-fortnight|title=पूर्व भारतातील व्यापाऱ्यांनी या पंधरवड्याच्या ३०० वर्षांपूर्वी क्रिकेट भारतीय किनाऱ्यावर कसे आणले|last=ड्रू|first=जॉन|date=२१ डिसेंबर २०२१|website=स्क्रोल.इन|language=en-US|url-status=live|access-date=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> १८४८ मध्ये, मुंबईतील [[पारशी]] समुदायाने ओरिएंटल क्रिकेट क्लबची स्थापना केली, जो भारतीयांनी स्थापन केलेला पहिला क्रिकेट क्लब आहे. क्लबने १८७७ मध्ये युरोपियन लोकांविरुद्ध पहिला सामना खेळला.<ref name="Cricket and Politics in Colonial India">{{cite news|title=कॉलोनीयल भारतातील क्रिकेट आणि राजकारण|work=रामचंद्र गुहा|year=१९९८|jstor=६५१०७५}}</ref> १९११ मध्ये, [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय पुरुष क्रिकेट संघाची]] स्थापना करण्यात आली आणि त्यांनी [[इंग्लंड]]चा दौरा केला, जिथे ते इंग्लिश काउंटी संघ खेळले.<ref>{{cite web|url = http://cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1911_ENG_India_in_England_1911.html|title = इंग्लंडमध्ये भारत, १९११|work = क्रिकेटआर्काईव्ह|access-date = ७ डिसेंबर २००९|archive-date = १८ मार्च २००९|archive-url = https://web.archive.org/web/20090318074148/http://cricketarchive.co.uk/Archive/Seasons/ENG/1911_ENG_India_in_England_1911.html|url-status = dead}}</ref> भारतीय पुरुष संघाने १९३२ मध्ये इंग्लंडविरुद्ध [[कसोटी सामना|कसोटी]] पदार्पण केले.<ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/wisdenalmanack/content/story/151765.html|title=इंग्लंड वि भारत १९३२|date=३० जुलै २००७|publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> पहिली महिला कसोटी इंग्लंड आणि ऑस्ट्रेलिया या संघांदरम्यान १९३४ मध्ये खेळली गेली.<ref>{{cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=8;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=aggregate;view=results |archive-url=https://archive.today/20120720153748/http://stats.cricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=8;filter=advanced;orderby=start;size=200;template=results;type=aggregate;view=results |url-status=dead |archive-date=२० जुलै २०१२|title=महिला कसोटी सामन्यांची यादी |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=७ डिसेंबर २००९}}</ref> महिला क्रिकेट भारतात खूप नंतर आले; [[भारतीय महिला क्रिकेट असोसिएशन]] (WCAI) ची स्थापना १९७३ मध्ये झाली.<ref>{{cite book|last=स्टॉडडार्ट|first=ब्रायन|author2=कीथ ए.पी. सँडिफर्ड|title=द इंपिरियल गेम: क्रिकेट, कल्चर, अँड सोसायटी|url=https://archive.org/details/imperialgamecric0000unse|publisher=मँचेस्टर युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९९८|page=५|isbn=978-0-7190-4978-1| oclc=40430869}}</ref> भारतीय महिला संघाने १९७६ मध्ये त्यांचा पहिला कसोटी सामना वेस्ट इंडीजविरुद्ध खेळला.<ref>{{cite web|url=http://stats.cricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=8;team=1863;template=results;type=aggregate;view=results |archive-url=https://archive.today/20120715233404/http://stats.cricinfo.com/ci/engine/stats/index.html?class=8;team=1863;template=results;type=aggregate;view=results |url-status=dead |archive-date=१५ जुलै २०१२|title=भारतीय महिला कसोटी सामने |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> [[पाटणा]] येथील [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]]वर, [[शांता रंगास्वामी]] यांच्या नेतृत्वाखाली नोव्हेंबर १९७६ मध्ये वेस्ट इंडीजविरुद्ध भारतीय महिला संघाने पहिला कसोटी विजय नोंदविला.<ref>{{Cite web|url=https://www.icc-cricket.com/womens-world-cup/news/441451|title=आणखी एक खेळ, आणि तो भारताचे नशीब बदलू शकतो: मिताली राज|website=आयसीसी-क्रिकेट.कॉम|access-date=२२ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२८ सप्टेंबर २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170928010002/https://www.icc-cricket.com/womens-world-cup/news/441451|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/west-indies-women-tour-of-india-1976-77-62212/india-women-vs-west-indies-women-4th-test-67455/full-scorecard|title=वेस्ट इंडीज महिला विरुद्ध भारतीय महिला चौथी कसोटी १९७६/७७ संपूर्ण धावफलक - स्कोअर रिपोर्ट|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref>[[File:Indian Batswoman at Cricket Worlds Cup 2010.jpg|thumb|150px|right|क्रिकेट विश्वचषक २०१० मध्ये भारतीय फलंदाज]] [[File:Mithali Raj Truro 2012.jpg|thumb|150px|[[मिताली राज]], भारतीय महिला क्रिकेट संघाची कर्णधार]] भारतीय महिला क्रिकेट असोसिएशन ही महिला क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट परिषद]]ेशी संलग्न होती. महिला क्रिकेट विकसित करण्याच्या आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेच्या पुढाकाराचा एक भाग म्हणून, भारतीय महिला क्रिकेट असोसिएशनचे २००६/०७ मध्ये [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ामध्ये विलीनीकरण करण्यात आले.<ref>{{cite news|url=http://in.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=//cricket/2006/nov/14message.htm |title=Better days for women's cricket? |date=१४ नोव्हेंबर २००६|publisher=[[रेडीफ]] |access-date=२२ ऑगस्ट २०२४ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604020307/http://in.rediff.com/cms/print.jsp?docpath=%2F%2Fcricket%2F2006%2Fnov%2F14message.htm |archive-date=४ जून २०११}}</ref> २०२१ मध्ये, बीसीसीआयने भारतीय महिला क्रिकेट संघाच्या मुख्य प्रशिक्षकपदासाठी [[रमेश पोवार]] यांच्या नावाची घोषणा केली.<ref>{{cite web|url=https://www.sportstiger.com/just-in-ramesh-powar-appointed-head-coach-of-indian-womens-cricket-team/|title=रमेश पोवार यांची भारतीय महिला क्रिकेट संघाच्या मुख्य प्रशिक्षकपदी नियुक्ती|work=स्पोर्ट्सटायगर|date=१३ मे २०२१|access-date=२२ ऑगस्ट २०२४}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/cricket/ramesh-powar-appointed-head-coach-of-indian-women-s-cricket-team-101620904617509.html |title=रमेश पोवार यांची भारतीय महिला क्रिकेट संघाच्या मुख्य प्रशिक्षकपदी नियुक्ती |work=हिंदुस्थान टाइम्स |date=१३ मे २०२१|access-date=२२ ऑगस्ट २०२४}}</ref> २०२२ मध्ये, भारतीय महिलांनी २३ वर्षांनंतर इंग्लंडच्या भूमीवर पहिली मालिका जिंकून इतिहास घडवला.<ref>{{cite news |last1=इनसाईडस्पोर्ट|title=२३ वर्षांनी इंग्लंडच्या भूमीवर पहिली मालिका जिंकून भारतीय महिलांचा इतिहास|url=https://www.insidesport.in/ind-w-vs-eng-w-highlights-harmanpreet-kaur-143-renuka-four-for-crush-england-in-2nd-odi-indian-women-script-history-by-winning-1st-series-on-england-soil-watch-highlights/}}</ref> जुलै २०२५ मध्ये, भारताने [[इंग्लंड महिला क्रिकेट संघ|इंग्लंड]]<nowiki/>विरुद्ध पाच सामन्यांच्या मालिकेत ३-१ अशी अजिंक्य आघाडी घेत, पाहिलीवहिली महिला टी२० मालिका जिंकली. वॉर्सेस्टर येथे झालेल्या चौथ्या टी२० सामन्यात हा ऐतिहासिक विजय झाला, जिथे भारतीय फिरकीपटू [[राधा यादव]], [[दीप्ती शर्मा]] आणि नवोदित [[श्री चरणी]] यांनी इंग्लंडला १२६/७ धावांवर रोखले. सलामीवीर [[शफाली वर्मा]] आणि [[स्मृती मंधाना]] यांनी १८ चेंडू शिल्लक असताना सहा गडी राखून लक्ष्याचा आरामात पाठलाग केला. हा विजय एक ऐतिहासिक यश ठरला, कारण भारताने यापूर्वी कधीही इंग्लंडविरुद्ध घरच्या मैदानावर किंवा परदेशात टी२० मालिका जिंकली नव्हती. शिस्तबद्ध गोलंदाजी आणि धारदार क्षेत्ररक्षणाने भरलेली ही कामगिरी इंग्लंडमध्ये २०२६ च्या [[आयसीसी महिला टी-२० विश्वचषक|महिला टी२० विश्वचषका]]<nowiki/>पूर्वीची महत्त्वाची तयारी म्हणूनही काम करत होती.<ref>{{Cite web|url=https://www.en.etemaaddaily.com/sports/cricket/india-women-register-maiden-t20-series-win-against-england:178331|title=India women register maiden T20 series win against England|website=Etemaad Daily|language=english|access-date=2025-07-11}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> नोव्हेंबर २०२५ मध्ये, [[नवी मुंबई]]<nowiki/>तील [[डी वाय पाटील स्टेडियम]]<nowiki/>वर झालेल्या [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक अंतिम सामना|अंतिम सामन्या]]<nowiki/>त दक्षिण आफ्रिकेचा ५२ धावांनी पराभव करून भारताने त्यांचा पहिला [[महिला क्रिकेट विश्वचषक]] जिंकला. [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक#उपांत्य२|उपांत्य फेरीत]], त्यांनी ऑस्ट्रेलियाविरुद्ध ३३९ धावांचे मोठे लक्ष्य गाठले, जो महिला एकदिवसीय क्रिकेटच्या इतिहासातील सर्वात यशस्वी धावांचा पाठलाग आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/cricket/articles/c629qv19g0ro|title=India stun Australia in record chase to reach final|publisher=बीबीसी|trans-title=विक्रमी धावांचा पाठलाग करताना भारताचा ऑस्ट्रेलियाला हरवून अंतिम फेरीत प्रवेश|url-status=live|access-date=२० नोव्हेंबर २०२५}}</ref> हा विजय मोठ्या प्रमाणात साजरा करण्यात आला आणि भारतातील महिला क्रिकेटसाठी एक महत्त्वाचा क्षण म्हणून ओळखला गेला.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2025/nov/07/india-women-cricket-world-cup-win-victory-equality|title=Hit for six: why India’s Women’s Cricket World Cup win is victory for equality|publisher=द गार्डियन|trans-title=हीट फॉर सिक्स: भारताचा महिला क्रिकेट विश्वचषक विजय हा समानतेचा विजय का आहे?|url-status=live|access-date=२० नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/sports/cricket/india-beat-south-africa-by-52-runs-lift-maiden-womens-world-cup-title-2025-11-02/|title=India win maiden Women's Cricket World Cup after Verma–Sharma show|date=२ नोव्हेंबर २०२५|work=रॉयटर्स|trans-title=वर्मा-शर्मा यांच्या कामगिरीमुळे भारताने जिंकला पहिला महिला क्रिकेट विश्वचषक|access-date=२० नोव्हेंबर २०२५}}</ref><ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2025/11/02/sport/india-cricket-womenn-world-cup-intl-hnk#:~:text=India%20won%20the%20Women's%20Cricket,Deepti%20Sharma%20and%20Shafali%20Verma|title=‘We were waiting for this moment’ - India wins Women’s Cricket World Cup for first time|trans-title='आम्ही या क्षणाची वाट पाहत होतो' - भारताने पहिल्यांदाच महिला क्रिकेट विश्वचषक जिंकला|url-status=live|access-date=२० नोव्हेंबर २०२५}}</ref> ==नियामक मंडळ== {{Main|भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ}} [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (BCCI) ही भारतीय क्रिकेट संघ आणि भारतातील प्रथम श्रेणी क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था आहे. हे बोर्ड १९२८ पासून कार्यरत आहे आणि [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेत भारताचे प्रतिनिधित्व करते. भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ जगातील सर्वात श्रीमंत क्रीडा संघटनांपैकी एक आहे. मंडळाने २००६ ते २०१० या कालावधीत भारताच्या सामन्यांचे मीडिया हक्क ६१२,०००,००० अमेरिकी डॉलर्स इतक्या किंमतीत विकले.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/2006/02/18/stories/2006021803840100.htm|access-date=२३ ऑगस्ट २०२४|title=$६१२ मिलियन मध्ये क्रिकेट प्रक्षेपण हक्क निंबस कडे |work=द हिंदू|location=India|archive-url=https://web.archive.org/web/20070110084913/http://www.thehindubusinessline.com/2006/02/18/stories/2006021803840100.htm|archive-date=10 January 2007|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> हे भारतीय संघाचे प्रायोजकत्व, त्याचे भविष्यातील दौरे आणि संघ निवडीचे व्यवस्थापन करते. [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (ICC) आपल्या भविष्यातील दौरा कार्यक्रमाद्वारे भारताचे आगामी सामने ठरवते. ===निवड समिती=== २८ सप्टेंबर २०२५ रोजी, [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]]ाने (BCCI) नवीन अखिल भारतीय महिला निवड समितीची नियुक्ती जाहीर केली.[35] भारताची माजी उजव्या हाताची मध्यमगती गोलंदाज [[अमिता शर्मा]] पाच सदस्यीय निवड समितीच्या प्रमुख आहेत. * [[अमिता शर्मा]] (मुख्य निवडकर्ता) * [[श्यामा शॉ]] * [[जया शर्मा]] * [[सुलक्षणा नाईक]] * [[श्रावंती नायडू]] ==संघाचे रंग== {| class="wikitable" |- ! कालावधी ! उत्पादक ! प्रायोजक ! संदर्भ |- | १९९३–१९९६ | rowspan=5| | rowspan=2|विल्स | rowspan=7| |- | १९९९–२००१ |- | २००१–२००२ | |- | २००२–२००३ | rowspan=3|[[सहारा इंडिया परिवार|सहारा]] |- | २००३–२००५ |- | २००५–२०१३ | rowspan=4|[[नाइके]] |- | २०१४–२०१७ | [[स्टार इंडिया]] |- | २०१७–२०१९ | [[ओप्पो]] |<ref>{{Cite web |trans-title=सहारा ते बायजू ते ड्रीम११ - प्रत्येक भारतीय क्रिकेट संघाच्या जर्सी प्रायोजकाला अडचणीत का आणले जाते?|title=From Sahara To Byju's to Dream11 – Why Every Indian Cricket Team Jersey Sponsor Ends In Trouble |url=https://zeenews.india.com/photos/sports/from-sahara-to-byju-s-to-dream11-why-every-indian-cricket-team-jersey-sponsor-ends-in-trouble-2951698 |access-date=2025-10-03 |website=Zee News |language=en}}</ref> |- | २०१९–२०२० | rowspan=2|[[बायजूज]] | rowspan=2|<ref>{{Cite web|trans-title=क्रिकेट प्रायोजक: जर्सीचा मूळ उद्देश|title=Cricket sponsors: The jinx of the jersey |url=https://brandequity.economictimes.indiatimes.com/blog/cricket-sponsors-the-jinx-of-the-jersey/123443888 |access-date=२० नोव्हेंबर २०२५|website=द इकॉनॉमिक टाइम्स |language=en}}</ref> |- | २०२०–२०२३ | एमपीएल स्पोर्ट्स |- | २०२३–२०२५ | rowspan=2|[[अडिडास]] | [[ड्रीम११]] |<ref>{{Cite web |trans-title=सहारा ते ड्रीम११: भारतीय क्रिकेटला प्रायोजित करण्याचा शाप|title=Sahara to Dream11: The Curse of Sponsoring Indian Cricket |url=https://www.news18.com/photogallery/cricket/sahara-to-dream11-the-curse-of-sponsoring-indian-cricket-ws-l-9526960.html |access-date=२० नोव्हेंबर २०२५|website=न्यूज१८|language=en}}</ref> |- | २०२५–सद्य | [[अपोलो टायर्स]] |<ref>{{Cite news |last=Karhadkar |first=Amol |date=2025-09-16 |title=Apollo Tyres replaces Dream11 as new jersey sponsor of Indian cricket team till 2027 |url=https://www.thehindu.com/sport/cricket/indian-team-new-jersey-sponsor-apollo-tyres/article70056510.ece |access-date=२० नोव्हेंबर २०२५|work=द हिंदू |language=en-IN |issn=0971-751X}}</ref> |} ==भारतीय महिला क्रिकेट खेळाडू== ===सध्याच्या भारतीय महिला संघातील खेळाडू=== यामध्ये गेल्या १२ महिन्यांत भारतासाठी खेळलेल्या किंवा अलिकडच्या एकदिवसीय किंवा टी२० संघात स्थान मिळालेल्या सर्व सक्रिय खेळाडूंची यादी आहे. नवोदित खेळाडू तिरक्या अक्षरांमध्ये दाखवले आहेत. {{Updated|२९ ऑक्टोबर २०२४}} {| class="wikitable" |- ! नाव ! वय ! फलंदाजी शैली ! गोलंदाजी शैली ! देशांतर्गत संघ ! प्रकार<!--Note this refers to the forms in which they've played for India in the past year, not over their entire career--> ! शर्ट क्र. |- ! colspan="7" | फलंदाज |- | [[स्मृती मंधाना]] '''(उक)''' || {{वय|1996|07|18}} | डावखुरी || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] || [[महाराष्ट्र महिला क्रिकेट संघ|महाराष्ट्र]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || १८ |- | [[जेमिमा रॉड्रिग्ज]] || {{age|2000|09|05}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[मुंबई महिला क्रिकेट संघ|मुंबई]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || ५ |- | [[शफाली वर्मा]] || {{age|2004|01|28}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[हरयाणा महिला क्रिकेट संघ|हरयाणा]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || १७ |- | [[हर्लीन देओल]] || {{age|1998|06|21}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] | [[हिमाचल प्रदेश महिला क्रिकेट संघ|हिमाचल प्रदेश]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || ३३ |- | [[तेजल हसबनीस]] || {{age|1997|8|16}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[महाराष्ट्र महिला क्रिकेट संघ|महाराष्ट्र]] || आं.ए.दि. || २३ |- | [[प्रिया पुनिया]] || {{age|1996|08|06}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] || [[दिल्ली महिला क्रिकेट संघ|दिल्ली]] || आं.ए.दि. || १६ |- |[[प्रतिका रावळ]] || २४ || उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ स्पिन]] || [[दिल्ली महिला क्रिकेट संघ|दिल्ली]] || आं.ए.दि. || ६४ |- ! colspan="7" | अष्टपैलू |- | [[दीप्ती शर्मा]] || {{age|1997|08|24}} | डावखुरी || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[उत्तर प्रदेश महिला क्रिकेट संघ|उत्तर प्रदेश]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || ६ |- | [[हरमनप्रीत कौर]] '''(क)''' || {{age|1989|03|08}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[पंजाब महिला क्रिकेट संघ (भारत)|पंजाब]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || २३ |- | [[पूजा वस्त्रकार]] || {{age|1999|09|25}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] || [[मध्य प्रदेश महिला क्रिकेट संघ|मध्य प्रदेश]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || ३४ |- | [[अमनजोत कौर]] || {{age|2000|01|01}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] || [[पंजाब महिला क्रिकेट संघ (भारत)|पंजाब]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || ३० |- | [[दयालन हेमलता]] || {{age|1994|9|29}} | डावखुरी || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[रेल्वे महिला क्रिकेट संघ|रेल्वे]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || २९ |- | [[सजीवन सजना]] || {{age|1995|1|4}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[केरळ महिला क्रिकेट संघ|केरळ]] || आं.टी२० ||४४ |- ! colspan="7" | यष्टीरक्षक |- | [[रिचा घोष]] || {{age|2003|9|28}} | उजव्या हाताने || {{n/a}} || [[बंगाल महिला क्रिकेट संघ|बंगाल]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || १३ |- | [[यस्तिका भाटिया]] || {{age|2000|01|11}} | डावखुरी || {{n/a}} || [[वडोदरा महिला क्रिकेट संघ|वडोदरा]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || ११ |- | [[उमा चेत्री]] || {{age|2002|7|22}} | उजव्या हाताने || {{n/a}} || [[आसाम महिला क्रिकेट संघ|आसाम]] || आं.टी२० || ५५ |- ! colspan="7" | फिरकी गोलंदाज |- | [[स्नेह राणा]] || {{age|1994|02|18}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[रेल्वे महिला क्रिकेट संघ|रेल्वेज]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० ||२ |- | [[राधा यादव]] || {{age|2000|04|21}} | उजव्या हाताने || डावखुरा [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन|ऑर्थोडॉक्स]] || [[वडोदरा महिला क्रिकेट संघ|वडोदरा]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || २१ |- | [[श्रेयंका पाटील]] || {{age|2002|07|31}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[ऑफ ब्रेक]] || [[कर्नाटक महिला क्रिकेट संघ|कर्नाटक]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || ३१ |- | [[आशा शोभना]] || {{age|1991|3|16}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] || [[केरळ महिला क्रिकेट संघ|केरळ]] || आं.टी२० || ४ |- | [[प्रिया मिश्रा]] || {{age|2004|6|4}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[लेग ब्रेक]] || [[दिल्ली महिला क्रिकेट संघ|दिल्ली]] || आं.ए.दि. || १२ |- ! colspan="7" | जलदगती गोलंदाज |- | [[रेणुका सिंग]] || {{age|1996|2|1}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती-fast]] || [[रेल्वे महिला क्रिकेट संघ|रेल्वे]] || कसोटी, आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || १० |- | [[सायमा ठाकूर]] || {{age|1996|9|13}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] || [[मुंबई महिला क्रिकेट संघ|मुंबई]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || ८ |- | [[अरुंधती रेड्डी]] || {{age|1997|4|10}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] || [[तेलंगणा महिला क्रिकेट संघ|तेलंगणा]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || २० |- | [[सायली सातघरे]] || {{age|2000|7|2}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] || [[मुंबई महिला क्रिकेट संघ|मुंबई]] || आं.ए.दि. || |- | [[क्रांती गौड]] || {{age|2003|8|11}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यम-जलदगती]] || [[मध्य प्रदेश महिला क्रिकेट संघ|मध्य प्रदेश]] || आं.ए.दि. आणि आं.टी२० || २६ |- | [[काशवी गौतम]] || {{Age|2003|4|18}} | उजव्या हाताने || उजव्या हाताने [[जलदगती गोलंदाजी|मध्यमगती]] || [[चंदिगड महिला क्रिकेट संघ| चंदिगड]] || आं.ए.दि. || |- |} ==प्रशिक्षक कर्मचारी== {| class="wikitable" |- !हुद्दा !नाव |- |मुख्य आणि फलंदाजी प्रशिक्षक ||[[अमोल मुजुमदार]] |- |गोलंदाजी प्रशिक्षक || [[आविष्कार साळवी]] |- |क्षेत्ररक्षण प्रशिक्षक || मुनीष बाली |- |rowspan="4"|नेट्स ट्रेनर्स |तन्वीर शुक्ला |- |सौरव त्यागी |- |उत्कर्ष सिंग |- |अखिल एस. प्रसाद |- |rowspan="2"|शारीरिक उपचार तज्ज्ञ (फिजिओथेरपिस्ट) |आकांक्षा सत्यवंशी |- |नेहा कर्णिक |- |आरोग्य प्रशिक्षक (फिटनेस ट्रेनर) || आनंद दाते |- |विश्लेषक|| अनिरुद्ध देशपांडे |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]] 6yqtpy03wki6zw5jvkgkdbruj1l1nlw 1 66111 2711411 414420 2026-09-23T01:43:16Z अभय नातू 206 अभय नातू ने मागे पुनर्निर्देशन न ठेवता लेख [[चर्चा:आयकर]] वरुन [[चर्चा:भारतातील आयकर]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 414420 wikitext text/x-wiki आयकर नियमावलीत बदल करावा अशी विनंती. कराचा फायदा देशासाठी आहे, परंतु कर मधयम पगारदारानेच भरावा असा नियम का आहे? १,१०,०००रूपयापयॅत करात सवलत, या नियमानुसार देशातील अनेक नागरिक उत्पनातून कर भरत नाहीत. या नियमानुसार देशाचा भरपूर महसूल जमा होत नाही. अनेक नागरिक स्वतंत्र उदयोग करत असतात,त्यांचे उत्पन्न दरमहा १०,००० पेक्षा अधिक आहे,परंतु ते कोणताही कर भरत नाहीत. आजमितीला फेरीवाला क्षेत्रात उदयोग करणारे अनेक नागरिक फक्त महानगरपालिकेला नाममात्र भाडेपट्टी भरतात व त्यांनी मिळविलेल्या उत्पनातून कोणताही कर आयकर विभागात जमा होत नाही. देशातील अनेक नागरिक दरमहा ५००० ते ९००० रूपयापयॅत मासिक उत्पन्न मिळवतात,जे रोजंदारीवर काम करतात,ते नागरिक कोणताही कर भरत नाहीत. आजमितीला देशातील आजी व माजी आमदार,खासदार व नगरसेवक उत्पन्नातून कर न भरता,फक्त इतरांनी कर भरावा व आपण तो पैसा भत्यामाफॅत अथवा जनसेवा करत आहोत असे भासवून कंत्राटदाराकडून टक्केवारीने जमा करतात,या उत्पन्नातूनदेखील कराचे उत्पन्न मिळत नाही. परिवहनाची कामे करणारे देखील नाममात्र वाषिक कर भरतात,परंतु आयकरात भर पडत नाही. १,१०,००० ते १,५०,०००रूपयावरील १०% आयकर प्रमाणे दरमहा कमितकमी ९१६ रूपये व जास्तीत १२५० रूपये आयकर भरला जातो.परंतु जो नागरिक १,०९,९०० रूपये उत्पन्न मिळवणार तो १०० रूपये कमी मिळवून ९१६ रूपयांचा फायदा मिळवणार. १,५०,००१ ते २,५०,००० रूपयावरील २०% आयकर प्रमाणे फक्त १ रूपयाच्या फरकावर दरमहा १२५० अधिक दयायचे. अशाप्रकारे सामान्य नागरिकाने विचार करून जगायचे व आयकर भरून फक्त सरकारी तिजोरी भरायची,त्यांच्यासाठी लुटणयाकरिता. करप्रणाली सुटसुटीत व प्रत्येकाला देतानाही आनंद व्हावा अशी असावी. चर्चेला चांगला विषय आहे. [[सदस्य:अजयबिडवे|अजयबिडवे]] १२:४४, २६ ऑगस्ट २००९ (UTC) 0eywejl1s9uacuohx96r4jw9wucujov 0 69894 2711325 2704960 2026-09-22T20:35:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711325 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर}} {{Dablink|मानव जातीच्या इतिहासासाठी [[जगाचा इतिहास]] हा लेख पहा.}} [[File:Geologic Clock with events and periods.svg|thumb|250px|पृथ्वीच्या इतिहासातील युगांच्या कालमर्यादांचे तुलनात्मक चित्र]] '''पृथ्वीचा इतिहास''' या लेखात पृथ्वी ग्रहाच्या रचनेपासून ते आजपर्यंतच्या ४.६ अब्ज वर्षांच्या उत्पत्तीच्या कालावधीत घडलेल्या महत्त्वाच्या घटना आणि मूलभूत टप्प्यांची माहिती दिलेली आहे. पृथ्वीचे वय ब्रह्मांडाच्या वयाच्या साधारण एक तृतीयांश आहे. या कालावधीमधे भौगोलिक आणि जैविक स्तरावर अफाट बदल घडले आहेत. ==भूगर्भशास्त्रीय कालदर्शिका== {{Main|:en:Geologic time scale|l1=भूगर्भशास्त्रीय कालदर्शिका}} पृथ्वीचा इतिहास दाखवण्यासाठी भूगर्भशास्त्रीय कालदर्शिका वापरतात. ज्यामध्ये पृथ्वीच्या इतिहासाचे [[:en:Stratigraphy|प्रस्तरशास्त्रीय]] विश्लेषणानुसार वेगवेगळ्या कालखंडांमध्ये वर्गीकरण केले आहे, असे हे एक कोष्टक आहे. ==सूर्यमालेची निर्मिती== [[Image:Protoplanetary-disk.jpg|thumb|[[:en:protoplanetary disk|प्रोटोप्लॅनेटरी तबकडी]]चे काल्पनिक चित्र.]] {{Main|:en:Formation and evolution of the Solar System|l1=सूर्यमालेची रचना आणि निर्मिती}} धूळ आणि वायू यांपासून बनलेल्या, चक्राकार फिरणाऱ्या एका महाकाय ढगापासून पृथ्वीसकट संपूर्ण [[सूर्यमाला|सूर्यमालेचा]] जन्म झाला. या ढगास [[:en:solar nebula|सौर तेजोमेघ]] असे म्हणतात. साधारण १३.७ अब्ज वर्षांपूर्वी घडलेल्या [[महास्फोट|महास्फोटा]]मध्ये उत्पन्न झालेल्या [[हायड्रोजन]], [[हेलियम]], आणि इतर [[:en:supernova|विस्फोटक ताऱ्या]]मधून उत्सर्जित झालेल्या जड [[:en:chemical elements|मूलद्रव्यांपासून]] पासून सौर तेजोमेघ बनलेला होता. साधारण ४.६ अब्ज वर्षांपूर्वी हा तेजोमेघ आकुंचन पावू लागला. अशी कल्पना आहे की जवळपासच्या एका सुपरनोव्हाच्या [[:en:shock wave|आघात तरंगां]]मुळे आकुंचन प्रक्रियेला सुरुवात झाली असावी आणि त्याच बरोबर, तेजोमेघाला चक्राकार गती मिळाली असावी. तेजोमेघाच्या चक्राकार फिरण्याचा वेग जसा वाढत गेला तसा, [[गुरुत्वाकर्षण]] आणि [[:en:inertia|जडत्वामुळे]] परिवलनाच्या अक्षालगत तो तेजोमेघ चपटा होऊन एका [[:en:protoplanetary disk|प्रोटोप्लॅनेटरी तबकडी]]मध्ये{{मराठी शब्द सुचवा}} रूपांतरित झाला. बहुतांश द्रव्य केंद्रात स्थिरावले आणि त्याचे तापमान वाढू लागले. तबकडीतील द्रव्याच्या वाटणीत विषमता होत्या. तुलनात्मक दृष्ट्या कुठे द्रव्य विरळ होते तर दुसरीकडे घन होते. या विषमतांमुळे तबकडीच्या द्रव्यात अंतर्गत टकरी सुरू झाल्या. यामुळे व घन द्रव्याच्या स्वतःच्या अशा वेगळ्या परिवलन गतीमुळे विभागणीतील विषमता वाढत गेली आणि काही घनकिलोमीटर आकारमानाचे [[:en:protoplanet|ग्रहपिंड]] बनू लागले. द्रव्याचे आकुंचन, परिवलन गतीची वाढ आणि चिरडून टाकणारे गुरुत्वाकर्षण यामुळे तबकडीच्या केंद्रात प्रचंड प्रमाणावर [[गतिज ऊर्जा|गतिजन्य उष्णता]] निर्माण झाली. या साठणाऱ्या ऊर्जेचे उत्सर्जनाचे प्रमाण कमी होण्यासाठी कोणताही प्रयायी मार्ग उपलब्ध नसल्याने केंद्राचे तापमान प्रचंड वाढू लागले. अखेरीस, [[हायड्रोजन]]चे [[हेलियम]]मधे रूपांतर होण्याची [[:en:Nuclear fusion|केन्द्रकीय संमीलन]] प्रक्रिया सुरू झाली. परिणामी, द्रव्याचे अधिक आकुंचन झाले आणि बनलेल्या [[:en:T Tauri star|टी टौरी ताऱ्याचे]] अंतर्गत प्रज्वलन होऊन [[सूर्य|सूर्याचा]] जन्म झाला. दुसरीकडे, या सूर्याच्या गुरुत्वाकर्षण कक्षेच्या बाहेर राहिलेल्या घनतर विभागांभोवती द्रव्याचा संचय होऊ लागला व प्रोटोप्लॅनेटरी तबकडी कंकणाकृती पट्ट्यांमधे विभाजित झाली. प्रत्येक पट्ट्यातील संचयित द्रव्याच्या मोठ्या तुकड्यांमध्ये टकरी होऊन त्यांचे एकत्रीकरण घडू लागले, आणि ग्रहपिंड तयार झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = 2005 | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_plan_1.html | title = Solar System Modeling | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[Tufts University]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 }}</ref> केंद्रापासून साधारण १५ कोटी किलोमीटर अंतरावरील पट्टा म्हणजेचं पृथ्वी. साधारण [[:en:Age of the Earth|४.५४ अब्ज वर्षांपूर्वी]] (१%ची अनिश्चितता), <ref name="age_earth1">{{स्रोत पुस्तक | पहिलेनाव=G.B. | आडनाव=Dalrymple | वर्ष=1991 | title=The Age of the Earth | year=1991 | url=https://archive.org/details/ageofearth00unse | प्रकाशक=Stanford University Press | स्थान=California | आयएसबीएन=0-8047-1569-6 }}</ref><ref name="age_earth2">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव=Newman | पहिलेनाव=William L. | दिनांक=2007-07-09 | दुवा=http://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html | title=Age of the Earth | प्रकाशक=Publications Services, USGS | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-09-20 }}</ref><ref name="age_earth3">{{जर्नल स्रोत | last=Dalrymple | first=G. Brent | title=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved | journal=Geological Society, London, Special Publications | year=2001 | volume=190 | pages=205–221 | दुवा=http://sp.lyellcollection.org/cgi/content/abstract/190/1/205 | accessdate=2007-09-20 | doi = 10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 }}</ref><ref name="age_earth4">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव=Stassen | पहिलेनाव=Chris | दिनांक=2005-09-10 | दुवा=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-09-20 | title=The Age of the Earth | प्रकाशक=The TalkOrigins Archive }}</ref> पृथ्वीचा जन्म झाला आणि बहुतांश निर्माण प्रक्रिया १ कोटी ते २ कोटी वर्षांमधे पूर्ण झाली. <ref>{{जर्नल स्रोत | last=Yin | first=Qingzhu | coauthors=Jacobsen, S. B.; Yamashita, K.; Blichert-Toft, J.; Télouk, P.; Albarède, F. | title=A short timescale for terrestrial planet formation from Hf-W chronometry of meteorites | url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-29_418_6901/page/949 | journal=Nature | year=2002 | volume=418 | issue=6901 | pages=949–952 | doi=10.1038/nature00995}}</ref> नवजात सूर्याच्या [[:en:solar wind|सौर वाऱ्यांनी]] पसरलेल्या असंचयित वस्तुमानाची सफाई केली. संगणकीय प्रयोगांमध्ये असे दिसून आले आहे की एखाद्या प्रोटोप्लॅनेटरी तबकडीपासून सूर्यमालेसारखी ग्रह रचना तयार होऊ शकते.<ref>Wetherill 1991</ref> ==हेडिअन आणि आरकीअन== पृथ्वीच्या इतिहासातील प्रथम युगास [[:en:Archaean|आरकीअन]] युग म्हणतात. या युगाचा कालावधी ४.५ अब्ज वर्षांपूर्वी पासून २.५ अब्ज वर्षांपूर्वीपर्यंत गणला जातो. पृथ्वीवरील सर्वांत जुन्या खडकांची उत्पत्ती ४ अब्ज वर्षांपूर्वी घडल्याचे आढळते. पृथ्वीच्या रचनेपासून त्या खडकांच्या रचनेपर्यंतच्या कालखंडाला काही वेळा '''हेडिअन''' नामक वेगळे युग मानले जाते. हेडिअन युगातील तीव्र स्वरूपातील [[उल्का]] पातांच्या व अतिसक्रिय ज्वालामुखींच्या क्रियेमुळे कोणत्याही पदार्थांचे जतन होऊ शकले नसावे; म्हणून या युगाबद्दल अधिक माहिती मिळत नाही. आरकीअन युगाच्या सुरुवातीला पृथ्वी बऱ्याच अंशी थंड झाली होती. परंतु [[प्राणवायू|ऑक्सिजन]] व [[ओझोनचा पट्टा|ओझोन पटलाच्या]] अभावामुळे तत्कालीन वातावरण कोणत्याही प्रकारच्या जीवनास पोषक नव्हते. ===पृथ्वीचा गाभा आणि पहिले वातावरण=== {{हे सुद्धा पहा|planetary differentiation}} पृथ्वी-पिंडाची वाढ [[:en :: accretion (astrophysics)|अभिवृद्धी]] प्रक्रियेने झाली. ही वाढ होत असताना पृथ्वीच्या गाभ्याचे तापमान वाढले आणि पृथ्वी-पिंडातील [[:en ::siderophile element|siderophile]]{{मराठी शब्द सुचवा}} धातू वितळले. द्रवरूपात आल्यानंतर हे धातू त्यांच्या अधिक घनतेमुळे पृथ्वीच्या केंद्राजवळ जमा होऊलागले. ह्या प्रक्रियेला [[:en ::iron catastrophe|लोहापत्ती]] असे नाव आहे. या प्रक्रियेमुळे पृथ्वी-पिंडाच्या निर्मितीनंतर १ कोटी वर्षांच्या आत पृथ्वीचे प्रावरण आणि गाभा या २ स्तरांची निर्मिती झाली तसेच पृथ्वीभोवती [[:en ::Earth's magnetic field|भूचुंबकीय]] क्षेत्र तयार झाले. अभिवृद्धी प्रक्रिया सुरू असताना पृथ्वीभोवती वायुरूप सिलिकायुक्त मेघाचे आवरण असावे. कालांतराने सिलिकेचे घनीभवन होऊन पृथ्वीचा पृष्ठभाग बनला. उरलेल्या हलक्या मूलद्रव्यांपासून पृथ्वीचे वातावरण तयार झाले. हे वातावरण प्रामुख्याने [[हायड्रोजन]] आणि [[हेलियम|हेलियमचे]] बनलेले होते, पण सौर वारे आणि पृथ्वीची उष्णता यांमुळे हे वातावरण फार काळ टिकले नसावे. पृथ्वी-पिंडाचा आकार वाढून सध्याच्या आकाराच्या ४०% इतका झाल्यानंतर गुरुत्वाकर्षणामुळे वातावरण टिकून राहण्यास सुरुवात झाली. ===राक्षसी आघात=== {{Main|चंद्र |l1=चंद्राची निर्मिती}} [[File:Giantimpact.gif|thumb|right|राक्षसी आघाताचे काल्पनिक चित्र]] पृथ्वीचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे तिचा मोठा नैसर्गिक उपग्रह [[चंद्र]]. अपोलो मोहिमेमध्ये चंद्रावरून काही दगड पृथ्वीवर आणले गेले. या दगडांच्या अभ्यासावरून चंद्राचे वय ४५२.७ कोटी<ref>Kleine ''et al.'' 2005</ref> (± १ कोटी ) वर्षे येते. याचाच अर्थ चंद्र हा सूर्यमालेतील इतर ग्रहगोलांपेक्षा ३ ते ५.५ कोटी वर्षांनी लहान आहे<ref>Halliday 2006</ref>. चंद्राचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे सूर्यमालेतील इतर ग्रहगोलांपेक्षा त्याची घनता कमी आहे, यावरून अन्य ग्रहगोलांप्रमाणे चंद्राचा गाभा ह जड धातूंचा बनलेला नसावा असा निष्कर्ष निघतो. पृथ्वीचा लोहयुक्त गाभा वगळल्यास चंद्राची घडण ही पृथ्वीचे बाह्यकवच आणि प्रावरण यांच्याशी खूप मिळतीजुळती आहे. यामुळे राक्षसी आघाताचा सिद्धान्त मांडला गेला. या सिद्धांतानुसार असे मानले जाते की पृथ्वी-पिंडावर दुसरा एखादा ग्रहपिंड येऊन आदळला असावा, व त्यातून (भूकवच आणि प्रावरण यांच्या) उडालेल्या ठिकऱ्यांमधून अभिवृद्धी प्रक्रियेने चंद्राची निर्मिती झाली असावी<ref>Ida ''et al.'' 1997; Canup & Asphaug 2001</ref>. थीआ नावाने ओळखला जाणारा हा ग्रहपिंड आकाराने सध्याच्या [[मंगळ]] ग्रहापेक्षा थोडा लहान असावा. याची निर्मिती पृथ्वी आणि सूर्य यांच्या चौथ्या/पाचव्या लॅग्रांजिअन बिंदूजवळील (दोहोंपासून सुमारे १५ कोटी किमी{{संदर्भ हवा}} अंतरावरील) द्रव्याच्या अभिवृद्धी प्रक्रियेने झाली असावी. त्याची कक्षा सुरुवातीला स्थिर असावी, पण अभिवृद्धी प्रक्रियेने त्याचे वस्तुमान वाढत जाऊन ती अस्थिर झाली असावी. हळूहळू थीआची कक्षा अधिकाधिक मोठी झाली आणि त्याचे पर्यवसान थीआ आणि पृथ्वीची टक्कर होण्यात झाले.<ref>{{जर्नल स्रोत | first = Carsten | last = Münker | coauthors = Jörg A. Pfänder, Stefan Weyer, Anette Büchl, Thorsten Kleine, Klaus Mezger | date = [[July 4]], [[2003]] | title = Evolution of Planetary Cores and the Earth-Moon System from Nb/Ta Systematics | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 301 | issue = 5629 | pages = 84–87 | doi = 10.1126/science.1084662 | दुवा = http://sciencemag.org/cgi/content/abstract/301/5629/84 | pmid = 12843390 | accessdate = 2009-11-18 | archive-date = 2005-09-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20050913123809/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/301/5629/84 | url-status = dead }}</ref> वेगवेगळ्या प्रतिकृतींमधून असे दिसते की ही टक्कर कमी कोनात आणि कमी वेगात (८-२० किमी प्रतिसेकंद) झाली. दोन्ही ग्रहपिंडांच्या कवच आणि प्रावरणाच्या ठिकऱ्या उडून त्या पृथ्वीभोवती फिरू लागल्या. या टकरीतून प्रचंड ऊर्जा निर्माण झाली आणि काही काळासाठी पृथ्वीचे भूकवच आणि प्रावरण वितळले. यामुळे थीआच्या गाभ्यातील द्रव्य पृथ्वीच्या वितळलेल्या प्रावरणात बुडाले आणि पृथ्वीच्या गाभ्याशी एकरूप झाले<ref>Liu 1992; Melosh ''et al.'' 1993</ref>. उडालेल्या ठिकऱ्या काही आठवड्यात एकत्र येऊन चंद्राची निर्मिती झाली. या ठिकऱ्यांच्या स्वतःच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे चंद्राला त्याचा गोल आकार प्राप्त झाला. या टकरीमुळे पृथ्वीवर काही दूरगामी परिणाम झाले. पृथ्वी वितळलेल्या अवस्थेत जाऊन तिच्या प्रावरणात मोठ्या प्रमाणात हालचाली सुरूझाल्या. पृथ्वीवरील वातावरण पूर्णतः नष्ट झाले. या टकरीमुळेच पृथ्वीचा अक्ष २३.५ अंशांनी कलला ज्यामुळे कालांतराने [[ऋतू|ऋतूंची]] सुरुवात झाली. ===समुद्रांची आणि वातावरणाची निर्मिती=== पृथ्वीच्या बाल्यात तिजभोवती वातावरण नसल्याने ती थंड पडण्याचा वेग अधिक असणार. १५ कोटी वर्षांच्या सुमारास पृथ्वीभोवती एक [[बसाल्ट खडक|बॅसाॅल्टमय]] कडक आवरण निर्माण झाले असणार. The [[felsic]] [[continental crust]] of today did not yet exist. Within the Earth, further differentiation could only begin when the mantle had at least partly solidified again. Nevertheless, during the early Archaean (about 3.0 Ga) the mantle was still much hotter than today, probably around 1600°C. This means its fraction that was partially molten was still much larger than today. Steam [[outgassing|escaped]] from the crust, and more gases were released by [[volcano]]es, completing the second [[Earth's atmosphere|atmosphere]]. Additional water was imported by [[Meteoroid#Bolide|bolide]] collisions, probably from asteroids ejected from the [[outer asteroid belt]] under the influence of [[Jupiter]]'s gravity. The large amount of water on Earth can never have been produced by volcanism and degassing alone. It is assumed the water was derived from impacting [[comet]]s that contained ice.<ref>Lunine (1999), p. 130-132</ref> Though most comets are today in orbits further away from the Sun than [[Neptune]], computer simulations show they were originally far more common in the inner parts of the solar system. However, most of the water on Earth was probably derived from small impacting protoplanets, objects comparable with today's small icy moons of the outer planets.<ref>Morbidelli ''et al.'' 2000</ref> Impacts of these objects can have enriched the terrestrial planets ([[Mercury (planet)|Mercury]], [[Venus]], the Earth and Mars) with water, [[carbon dioxide]], [[methane]], [[ammonia]], [[nitrogen]] and other [[volatile]]s. If all water in the Earth's oceans was derived from comets alone, a million impacting comets are required to explain the oceans. Computer simulations show this is not an unreasonable number. As the planet cooled, [[cloud]]s formed. Rain [[Origin of the world's oceans|gave rise to the oceans]]. Recent evidence suggests the [[Origin of water on Earth|oceans may have begun]] forming by 4.2 Ga.<ref>Cavosie ''et al.'' (2005); Young (2005)</ref> At the start of the Archaean eon, the Earth was already covered with oceans. The new atmosphere probably contained [[ammonia]], [[methane]], [[water vapor]], [[carbon dioxide]], and [[nitrogen]], as well as smaller amounts of other gases. Any free oxygen would have been bound by hydrogen or minerals on the surface. [[Volcano|Volcanic]] activity was intense and, without an [[ozone layer]] to hinder its entry, [[ultraviolet radiation]] flooded the surface. [[Image:Lake Thetis-Stromatolites-LaRuth.jpg|thumb|right|[[Lithification|Lithified]] [[stromatolite]]s on the shores of [[Lake Thetis]] ([[Western Australia]]). Stromatolites are formed by colonies of single celled organisms like [[cyanobacteria]] or [[chlorophyta]]. These colonies of algae entrap sedimentary grains, thus forming the draped sedimentary layers of a stromatolite. Archaean stromatolites are the first direct fossil traces of life on Earth, even though little preserved fossilized cells have been found inside them. The Archaean and Proterozoic oceans could have been full of algal mats like these.]] ===पहिले खंड=== [[Mantle convection]], the process that drives [[plate tectonics]] today, is a result of [[heat flow]] from the core to the Earth's surface. It involves the creation of rigid [[tectonic plate]]s at [[mid-oceanic ridge]]s. These plates are destroyed by [[subduction]] into the mantle at [[subduction zone]]s. The inner Earth was warmer during the Hadean and Archaean eons, so convection in the mantle must have been faster. When a process similar to present day plate tectonics did occur, this will have gone faster too. Most geologists think that in the Hadean and Archaean subduction zones were more common, and therefore tectonic plates were smaller. The initial crust that formed when the Earth's surface first solidified totally disappeared from a combination of this fast Hadean plate tectonics and the intense impacts of the Late Heavy Bombardment. It is however assumed that this crust must have been [[basalt]]ic in composition like today's [[oceanic crust]], because little crustal differentiation had yet taken place. The first larger pieces of [[continental crust]], which is a product of differentiation of lighter elements during [[partial melting]] in the lower crust, appeared at the start of the Archaean, about 4.0 Ga. What is left of these first small continents are called [[craton]]s. These pieces of Archaean crust form the cores around which today's continents grew. The oldest rocks on Earth are found in the [[North American craton]] of [[Canada]]. They are [[tonalite]]s and about 4.0 Ga. They show traces of [[metamorphism]] by high temperature, but also sedimentary grains that have been rounded by erosion during transport by water, showing rivers and seas existed at the time.<ref>Lunine 1999, p. 132</ref> Cratons consist mostly of two alternating types of [[terrane]]s. The first are so called [[greenstone belt]]s, consisting of low grade metamorphosed sedimentary rocks. These "greenstones" are similar to the sediments today found in [[oceanic trench]]es, above subduction zones. For this reason, greenstones are sometimes seen as evidence for subduction during the Archaean. The second type are complexes of [[felsic]] [[magmatic rock]]s. These rocks are mostly [[tonalite]], [[trondhjemite]] or [[granodiorite]], types of rock similar in composition to [[granite]] (hence such terranes are called TTG-terranes). TTG-complexes are seen as the relicts of the first continental crust, formed by partial melting in basalt. The alternation between greenstone belts and TTG-complexes is interpreted as a tectonic situation in which small proto-continents were separated by a thorough network of subduction zones. === सजीवसृष्टीची सुरुवात === [[Image:DNA replication split.svg|thumb|right|डिऑक्सिरिबोन्युक्लेइक ॲसिड तथा डीएनए हे जगातील सगळ्या जीवांतील पुनरुत्पादक तत्त्व आहे.]] {{Main|Abiogenesis}} The details of the origin of life are unknown, but the broad principles have been established. There are two schools of thought about the origin of life. One suggests that organic components arrived on Earth from space (see “[[Panspermia]]”), while the other argues that they originated on Earth. Nevertheless, both schools propose similar mechanisms by which life initially arose.<ref name="Scientific-American-panspermia">{{जर्नल स्रोत | last = Warmflash | first = David | coauthors = Benjamin Weiss | year = 2005 | month = November | title = Did Life Come From Another World? | journal = [[Scientific American]] | pages = 64–71 | दुवा = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=00073A97-5745-1359-94FF83414B7F0000&pageNumber=1&catID=2 }}</ref> पृथ्वीवरील सजीवसृष्टीची सुरुवात नक्की कधी झाली याबद्दल मतांतरे आहेत. Perhaps it arose around 4 Ga.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = २००५ | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_chem_2.html | title = रासायनिक उत्क्रांती | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[टफ्ट्स विद्यापीठ]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = २००६-०३-२७ }}</ref> In the energetic chemistry of early Earth, a molecule gained the ability to make copies of itself–a [[Self-replication|replicator]]. (More accurately, it promoted the chemical reactions which produced a copy of itself.) The replication was not always accurate: some copies were slightly different from their parent. If the change destroyed the copying ability of the molecule, the molecule did not produce any copies, and the line “died out”. On the other hand, a few rare changes might make the molecule replicate faster or better: those “strains” would become more numerous and “successful”. This created [[evolution]]. As choice raw materials (“food”) became depleted, strains which could exploit different materials, or perhaps halt the progress of other strains and steal their resources, became more numerous.<ref name="Dawkins-Ancestors-563">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 563–578 | प्रकरण = Canterbury }}</ref> The nature of the first replicator is unknown because its function was long since superseded by life’s current replicator, [[DNA]]. Several models have been proposed explaining how a replicator might have developed. Different replicators have been posited, including organic chemicals such as modern [[protein]]s, [[nucleic acid]]s, [[phospholipid]]s, [[crystal]]s,<ref name="Dawkins-Watchmaker-150">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title = [[The Blind Watchmaker]] | मूळवर्ष = 1986 | वर्ष = 1996 | प्रकाशक = W. W. Norton & Company | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-393-31570-3 | पृष्ठे = 150–157 | प्रकरण = Origins and miracles }}</ref> or even quantum systems.<ref name="Davies">{{जर्नल स्रोत | last = Davies | first = Paul | authorlink = Paul Davies | date = [[October 6]], [[2005]] | title = A quantum recipe for life | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 437 | issue = 7060 | pages = 819 | दुवा = http://www.nature.com/nature/journal/v437/n7060/full/437819a.html | doi = 10.1038/437819a }} (subscription required).</ref> There is currently no way to determine whether any of these models closely fits the origin of [[life on Earth]]. One of the older theories, and one which has been worked out in some detail, will serve as an example of how this might occur. The high energy from volcanoes, [[lightning]], and [[ultraviolet radiation]] could help drive chemical reactions producing more complex molecules from simple compounds such as [[methane]] and [[ammonia]].<ref name="ForteyDtL">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Fortey | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Fortey | title = Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth | मूळवर्ष = 1997 | वर्ष = 1999 | महिना = September | प्रकाशक = Vintage Books | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-375-70261-X | प्रकरण = Dust to Life}}</ref>{{rp|38}} Among these were many of the relatively simple [[Organic chemistry|organic]] compounds that are the building blocks of life. As the amount of this “organic soup” increased, different molecules reacted with one another. Sometimes more complex molecules would result—perhaps [[clay]] provided a framework to collect and concentrate organic material.<ref name="ForteyDtL" />{{rp|39}} The presence of certain molecules could [[Catalyst|speed up]] a chemical reaction. All this continued for a very long time, with reactions occurring more or less at random, until by chance it produced a replicator molecule. In any case, at some point, the function of the replicator was superseded by DNA; all known life (except some viruses and [[prions]]) use DNA as their replicator, in an almost identical manner (see ''[[Genetic code]]''). [[Image:Cell membrane drawing-en.svg|thumb|upright=1.2|A small section of a cell membrane. This modern cell membrane is far more sophisticated than the original simple phospholipid bilayer (the small blue spheres with two tails). Proteins and [[carbohydrate]]s serve various functions in regulating the passage of material through the membrane and in reacting to the environment.]] Modern life has its replicating material packaged inside a [[cellular membrane]]. It is easier to understand the origin of the cell membrane than the origin of the replicator, because a cell membrane is made of [[phospholipid]] molecules which often form a [[bilayer]] spontaneously when placed in water. Under certain conditions, many such spheres can be formed (see “[[Origin of life#Bubble Theory|The bubble theory]]”).<ref name="ForteyDtL" />{{rp|40}} The prevailing theory is that the membrane formed after the replicator, which perhaps by then was [[RNA]] (the [[RNA world]] hypothesis), along with its replicating apparatus and maybe other biomolecules. Initial [[protocell]]s may have simply burst when they grew too large; the scattered contents may then have recolonized other “bubbles”. [[Protein]]s that stabilized the membrane, or that later assisted in an orderly division, would have promoted the proliferation of those cell lines. RNA is a likely candidate for an early replicator, because it can both store genetic information and [[catalyze]] reactions. At some point [[DNA]] took over the genetic storage role from RNA, and [[protein]]s known as [[enzyme]]s took over the catalysis role, leaving RNA to transfer information and modulate the process. There is increasing belief that these early cells evolved in association with underwater volcanic vents known as ''[[black smoker]]s''<ref name="ForteyDtL" />{{rp|42}} or even hot, deep rocks.<ref name="Dawkins-Ancestors-580">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = डॉकिन्स | पहिलेनाव = रिचर्ड | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = २००४ | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = बॉस्टन | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Canterbury | पृष्ठ = 580 }}</ref> It is believed that of this multiplicity of protocells, only one survived. Current evidence suggests that the [[last universal common ancestor]] lived during the early [[Archean]] eon, perhaps roughly 3.5 Ga or earlier.<ref name="Penny-LUCA">{{जर्नल स्रोत | last = Penny | first = David | coauthors = Anthony Poole | year = 1999 | month = December | title = The nature of the last universal common ancestor | journal = Current Opinions in Genetics and Development | volume = 9 | issue = 6 | pages = 672–677 | pmid = 1060760 | दुवा = http://awcmee.massey.ac.nz/people/dpenny/pdf/Penny_Poole_1999.pdf | doi = 10.1016/S0959-437X(99)00020-9 | format = PDF | accessdate = 2009-11-18 | archive-date = 2006-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060225122146/http://awcmee.massey.ac.nz/people/dpenny/pdf/Penny_Poole_1999.pdf | url-status = dead }} (PDF)</ref><ref name="Munster">{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष = 2003 | दुवा = http://www.uni-muenster.de/GeoPalaeontologie/Palaeo/Palbot/seite1.html | title = Earliest Life | प्रकाशक = [[University of Münster]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-28 }}</ref> This “LUCA” cell is the ancestor of all life on Earth today. It was probably a [[prokaryote]], possessing a cell membrane and probably [[ribosome]]s, but lacking a [[cell nucleus|nucleus]] or membrane-bound [[organelle]]s such as [[mitochondrion|mitochondria]] or [[chloroplast]]s. Like all modern cells, it used DNA as its genetic code, RNA for information transfer and protein synthesis, and [[enzyme]]s to catalyze reactions. Some scientists believe that instead of a single organism being the last universal common ancestor, there were populations of organisms exchanging genes in [[lateral gene transfer]].<ref name="Penny-LUCA" /> ==Proterozoic eon== The [[Proterozoic]] is the [[Geologic time scale|eon]] of Earth's history that lasted from 2.500 billion to 542 million years ago. In this time span, the cratons grew into continents with modern sizes. For the first time it is clear that plate tectonics took place in a more or less modern sense. Another important development was the change to an oxygen rich atmosphere. Life developed from [[prokaryote]]s into [[eukaryote]]s and multicellular forms. The Proterozoic saw a couple of very severe ice ages called [[snowball Earth]]s. After the end of the last Snowball Earth about 600 million years ago, the evolution of life on Earth accelerated. About 580 million years ago, the [[Ediacara biota]] formed the prelude for the [[Cambrian Explosion]]. ===The oxygen revolution=== {{Main|Oxygen catastrophe}} [[Image:Crepuscular1.jpg|thumb|right|The harnessing of the [[sun]]’s energy led to several major changes in life on Earth.]] [[Image:Oxygenation-atm.svg|thumb|Graph showing the estimated [[partial pressure]] of oxygen in the atmosphere (red) and concentration in the oceans and seas (green) through geologic time.]] [[Image:Banded Iron Formation Barberton.jpg|thumb|A [[banded iron formation]] from the 3.15 Ga [[Moories Group]], [[Barberton Greenstone Belt]], [[South Africa]]. Red layers represent the times when oxygen was available, gray layers were formed in anoxic circumstances.]] It is likely that the initial cells were all [[heterotroph]]s, using surrounding organic molecules (including those from other cells) as raw material and an energy source.<ref name="Dawkins-Ancestors-564">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 564–566 | प्रकरण = Canterbury }}</ref> As the food supply diminished, a new strategy evolved in some cells. Instead of relying on the diminishing amounts of free-existing organic molecules, these cells adopted [[sunlight]] as an energy source. Estimates vary, but by about 3 Ga<ref name="De-Marais-photosynthesis">{{जर्नल स्रोत | last = De Marais | first = David J. | date = [[September 8]], [[2000]] | title = Evolution: When Did Photosynthesis Emerge on Earth? | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 289 | issue = 5485 | pages = 1703–1705 | pmid = 11001737 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/289/5485/1703 | month = Sep | day = 08 }} ([http://edmall.gsfc.nasa.gov/aacps/news/Photosynthesis.html full text] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426162906/http://edmall.gsfc.nasa.gov/aacps/news/Photosynthesis.html |date=2011-04-26 }})</ref>, something similar to modern photosynthesis had probably developed. This made the sun’s energy available not only to [[autotrophs]] but also to the heterotrophs that consumed them. Photosynthesis used the plentiful [[carbon dioxide]] and [[water]] as raw materials and, with the energy of sunlight, produced energy-rich organic molecules ([[carbohydrate]]s). Moreover, oxygen was produced as a waste product of photosynthesis. At first it became bound up with [[limestone]], [[iron]], and other minerals. There is substantial proof of this in iron-oxide rich layers in geological strata that correspond with this time period. The reaction of the minerals with oxygen would have turned the oceans green. When most of the exposed readily-reacting minerals were oxidized, oxygen finally began to accumulate in the atmosphere. Though each cell only produced a minute amount of oxygen, the combined metabolism of many cells over a vast period of time transformed Earth’s atmosphere to its current state.<ref name="ForteyDtL" />{{rp|50-51}} Among the oldest examples of oxygen-producing lifeforms are fossil [[stromatolite]]s. This was Earth’s third atmosphere. Some of the oxygen was stimulated by incoming ultraviolet radiation to form [[ozone]], which collected in a layer near the upper part of the atmosphere. The ozone layer absorbed, and still absorbs, a significant amount of the ultraviolet radiation that once had passed through the atmosphere. It allowed cells to colonize the surface of the ocean and ultimately the land:<ref name="cosmic-evolution-bio1">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = 2005 | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_bio_1.html | title = Early Cells | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[Tufts University]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-29 }}</ref> without the ozone layer, ultraviolet radiation bombarding the surface would have caused unsustainable levels of [[mutation]] in exposed cells. Photosynthesis had another, major, and world-changing impact. Oxygen was toxic; probably much life on Earth died out as its levels rose in what is known as the "[[oxygen catastrophe]]".<ref name="cosmic-evolution-bio1" /> Resistant forms survived and thrived, and some developed the ability to use oxygen to enhance their metabolism and derive more energy from the same food. An oxygen-rich atmosphere had two important advantages for life. Organisms not using oxygen for their metabolism, such as anaerobe bacteria, base their metabolism on [[fermentation (biochemistry)|fermentation]]. The abundance of oxygen makes [[Cellular respiration|respiration]] possible, a much more effective energy source for life. The second advantage of an oxygen-rich atmosphere is that oxygen forms [[ozone]] in the higher atmosphere, causing the origin of the Earth's [[ozone layer]]. The ozone layer protects the Earth's surface from [[ultraviolet radiation]], which is harmful for life. Without the ozone layer, the development of more complex life later on would probably have been impossible.<ref>Lunine (1999), pp 219-220</ref> ===हिमाच्छादित पृथ्वी आणि ओझोन आवरणाची उत्पत्ती === The [[Stellar evolution|natural evolution of the Sun]] made it gradually more [[luminosity|luminous]] during the Archaean and Proterozoic eons. The Sun's luminosity increases 6% every billion years.<ref>Lunine (1999), p 165</ref> As a result, the Earth began to receive more heat from the Sun in the Proterozoic eon. However, the Earth did not get warmer. Instead, the geological record seems to suggest it cooled dramatically during the early Proterozoic. [[Glacial deposit]]s found on all cratons show that about 2.3 Ga, the Earth underwent its first big [[ice age]] (the [[Makganyene ice age]]).<ref>Stanley (1999), pp 320-321</ref> Some scientists suggest this and following Proterozoic ice ages were so severe that the planet was totally frozen over from the poles to the equator, a hypothesis called [[Snowball Earth]]. Not all geologists agree with this scenario and older, Archaean ice ages have been postulated, but the ice age 2.3 Ga is the first such event for which the evidence is universally accepted. The ice age around 2.3 Ga could have been directly caused by the increased oxygen concentration in the atmosphere, which caused the decrease of [[methane]] (CH₄) in the atmosphere. Methane is a strong [[greenhouse gas]], but with oxygen it reacts to form CO₂, a less effective greenhouse gas.<ref>Lunine (1999), p 172</ref> When free oxygen became available in the atmosphere, the concentration of methane could have decreased dramatically, enough to counter the effect of the increasing heat flow from the Sun. ===Proterozoic development of life=== {{Main|Endosymbiotic theory}} [[Image:Endosymbiosis.PNG|thumb|200px|Some of the pathways by which the various [[endosymbiont]]s might have arisen.]] Modern [[taxonomy]] classifies life into [[three-domain system|three domains]]. The time of the origin of these domains is speculative. The [[Bacteria]] domain probably first split off from the other forms of life (sometimes called [[Neomura]]), but this supposition is controversial. Soon after this, by 2 Ga,<ref name="SciAm-eukaryote">{{जर्नल स्रोत | last = Woese | first = Carl | authorlink = Carl Woese | coauthors = J. Peter Gogarten | date = [[October 21]], [[1999]] | title = When did eukaryotic cells evolve? What do we know about how they evolved from earlier life-forms? | journal = [[Scientific American]] | दुवा = http://www.sciam.com/article.cfm?id=when-did-eukaryotic-cells}}</ref> the Neomura split into the [[Archaea]] and the [[Eukarya]]. Eukaryotic cells (Eukarya) are larger and more complex than prokaryotic cells (Bacteria and Archaea), and the origin of that complexity is only now coming to light. Around this time, the first [[proto-mitochondrion]] was formed. A bacterial cell related to today’s ''[[Rickettsia]]''<ref name="Andersson">{{जर्नल स्रोत | last = Andersson | first = Siv G. E. | coauthors = Alireza Zomorodipour, Jan O. Andersson, Thomas Sicheritz-Pontén, U. Cecilia M. Alsmark, Raf M. Podowski, A. Kristina Näslund, Ann-Sofie Eriksson, Herbert H. Winkler, & Charles G. Kदुवाand | date = [[November 12]], [[1998]] | title = The genome sequence of ''Rickettsia prowazekii'' and the origin of mitochondria | journal = [[Nature (journal)|Nature]] | volume = 396 | issue = 6707 | pages = 133–140 | pmid = 9823893| दुवा = http://www.nature.com/cgi-taf/DynaPage.taf?file=/nature/journal/v396/n6707/full/396133a0_fs.html| doi = 10.1038/24094}} </ref> entered a larger prokaryotic cell. Perhaps the large cell attempted to ingest the smaller one but failed (maybe due to the evolution of prey defenses). Or, perhaps the smaller cell tried to [[parasite|parasitize]] the larger one. In any case, the smaller cell survived inside the larger cell. Using [[oxygen]], it was able to metabolize the larger cell’s waste products and derive more energy. Some of this surplus energy was returned to the host. The smaller cell replicated inside the larger one. Soon, a stable [[symbiosis]] developed between the large cell and the smaller cells inside it. Over time, the host cell acquired some of the genes of the smaller cells, and the two kinds became dependent on each other: the larger cell could not survive without the energy produced by the smaller ones, and these in turn could not survive without the raw materials provided by the larger cell. The whole cell is now considered a single [[organism]], and the smaller cells are classified as [[organelle]]s called [[mitochondrion|mitochondria]]. A similar event occurred with [[photosynthetic]] [[cyanobacteria]]<ref name="Bergland">{{जर्नल स्रोत | last = Berglsand | first = Kristin J. | coauthors = Robert Haselkorn | year = 1991 | month = June | title = Evolutionary Relationships among the Eubacteria, Cyanobacteria, and Chloroplasts: Evidence from the ''rpoC1'' Gene of ''Anabaena'' sp. Strain PCC 7120 | journal = Journal of Bacteriology | volume = 173 | issue = 11 | pages = 3446–3455 | pmid = 1904436 | दुवा = http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=207958&blobtype=pdf }}{{मृत दुवा|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (PDF)</ref> entering larger [[heterotrophic]] cells and becoming [[chloroplast]]s.<ref name="ForteyDtL" /><ref name="Dawkins-Ancestors-536">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 536–539 | प्रकरण = The Great Historic Rendezvous }}</ref>{{rp|60-61}} Probably as a result of these changes, a line of cells capable of photosynthesis split off from the other eukaryotes more than 1 billion years ago. There were probably several such inclusion events, as the figure at right suggests. Besides the well-established endosymbiotic theory of the cellular origin of mitochondria and chloroplasts, it has been suggested that cells gave rise to [[peroxisomes]], [[spirochete]]s gave rise to [[cilia]] and [[flagella]], and that perhaps a [[DNA virus]] gave rise to the [[cell nucleus]],<ref name="takemura">{{जर्नल स्रोत | last = Takemura | first = Masaharu | year = 2001 | month = May | title = Poxviruses and the origin of the eukaryotic nucleus. | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2001-05_52_5/page/419 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 52 | issue = 5 | pages = 419–425 | pmid = 11443345 }}</ref>^,<ref name="bell">{{जर्नल स्रोत | last = Bell | first = Philip J | year = 2001 | month = September | title = Viral eukaryogenesis: was the ancestor of the nucleus a complex DNA virus? | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_2001-09_53_3/page/251 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 53 | issue = 3 | pages = 251–256 | pmid = 11523012 | doi = 10.1007/s002390010215 }}</ref> though none of these theories are generally accepted.<ref name="peroxisome">{{जर्नल स्रोत |last = Gabaldón |first = Toni |coauthors = Berend Snel, Frank van Zimmeren, Wieger Hemrika, Henk Tabak, and Martijn A. Huynen |date = [[March 23]], [[2006]] |title = Origin and evolution of the peroxisomal proteome. |journal = Biology Direct |volume = 1 |issue = 1 |pages = 8 |pmid = 16556314 |दुवा = http://www.biology-direct.com/content/pdf/1745-6150-1-8.pdf |doi = 10.1186/1745-6150-1-8 |format = PDF |accessdate = 2009-11-18 |archive-date = 2006-05-13 |archive-url = https://web.archive.org/web/20060513000750/http://www.biology-direct.com/content/pdf/1745-6150-1-8.pdf |url-status = dead }} (PDF)</ref> [[Image:Alga volvox.png|thumb|[[Green algae]] of the [[genus]] ''[[Volvox]]'' are believed to be similar to the first multicellular plants.]] Archaeans, bacteria, and eukaryotes continued to diversify and to become more sophisticated and better adapted to their environments. Each domain repeatedly split into multiple lineages, although little is known about the history of the archaea and bacteria. Around 1.1 Ga, the [[supercontinent]] [[Rodinia]] was assembling.<ref name="hanson-rodinia">{{जर्नल स्रोत | last = Hanson | first = Richard E. | coauthors = James L. Crowley, Samuel A. Bowring, Jahandar Ramezani, Wulf A. Gose, et al. | date = [[May 21]], [[2004]] | title = Coeval Large-Scale Magmatism in the Kalahari and Laurentian Cratons During Rodinia Assembly | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 304 | issue = 5674 | pages = 1126–1129 | doi = 10.1126/science.1096329 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/304/5674/1126 | pmid = 15105458 }}</ref> The [[plant]], [[animal]], and [[fungi]] lines had all split, though they still existed as solitary cells. Some of these lived in colonies, and gradually some [[division of labor]] began to take place; for instance, cells on the periphery might have started to assume different roles from those in the interior. Although the division between a colony with specialized cells and a multicellular organism is not always clear, around 1 billion years ago<ref name="cosmic-evolution-bio2">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = 2005 | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_bio_2.html | title = Ancient Fossils | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[Tufts University]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-31 }}</ref> the first multicellular plants emerged, probably [[green algae]]. Possibly by around 900 million years ago<ref name="Dawkins-Ancestors-488">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Choanoflagellates | पृष्ठ = 488 }}</ref> true multicellularity had also evolved in animals. At first it probably somewhat resembled that of today’s [[sponge]]s, where all cells were [[totipotent]] and a disrupted organism could reassemble itself.<ref name="Dawkins-Ancestors-483">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 483–487 | प्रकरण = Sponges }}</ref> As the division of labor became more complete in all lines of multicellular organisms, cells became more specialized and more dependent on each other; isolated cells would die. ===Rodinia and other supercontinents=== When the theory of plate tectonics was developed around 1960, geologists began to reconstruct the movements and positions of the continents in the past. This appeared relatively easy until about 250 million years back, when all continents were united in what is called the "[[supercontinent]]" [[Pangaea]]. Before that time, reconstructions cannot rely on apparent similarities in coastlines or ages of [[oceanic crust]], but instead solely rely on geologic observations and, more importantly, on [[paleomagnetism|paleomagnetic]] data.<ref>Lunine 1999, p 95</ref> Throughout the history of the Earth, there have been times when the continental mass came together to form a supercontinent, followed by the break-up of the supercontinent and new continents moving apart again. This repetition of tectonic events is called a [[Wilson cycle]]. The further back in time, the scarcer and harder to interpret the data get. It is at least clear that, about 1000 to 830 million years ago, most continental mass was united in the supercontinent [[Rodinia]].<ref>See Stanley (1999), pp 336-337; for an overview of different reconstructions of Rodinia, see Torsvik (2003)</ref> It is very probable Rodinia was not the first supercontinent and a number of early Proterozoic supercontinents have been proposed. This means plate tectonic processes similar to today's must have been active during the Proterozoic. After the break-up of Rodinia about 800 million years ago, it is possible the continents joined again around 550 million years ago. The hypothetical supercontinent is sometimes referred to as [[Pannotia|Pannotia or Vendia]]. The evidence for it is a phase of [[continental collision]] known as the [[Pan-African orogeny]], which joined the continental masses of current-day Africa, South-America, Antarctica and Australia. It is very likely however, that the assemblage of continental masses was not complete, since a continent called [[Laurentia]] (roughly equal to current-day North America) had already started breaking off around 610 million years ago. It is at least certain that by the end of the Proterozoic eon, most of the continental mass lay united in a position around the south pole.<ref>Dalziel 1995</ref> ===Late Proterozoic climate and life=== [[Image:Spriggina Floundensi 4.png|thumb|A 580 million year old fossil of ''[[Spriggina|Spriggina floundensi]]'' पासून [[Ediacaran]] काळात प्राणी. अशा जीवन फॉर्म [[वेल्सचा रहिवासी स्फोट]] मध्ये मूळ की अनेक नवीन फॉर्म पूर्वजांना केले गेले नाही.]] Proterozoic शेवटी समुद्र पृष्ठभाग शकते पूर्णपणे जप्त केली आहेत की त्यांना गंभीर किमान दोन बर्फाचा Earths पाहिले. या [[Cryogenian]] [| कालावधीत] [कालावधी (जिऑलॉजी)] सुमारे 710 आणि 640 दशलक्ष वर्षांपूर्वी झाले. या गंभीर glaciations लवकर Proterozoic बर्फाचा पृथ्वी पेक्षा स्पष्ट करण्यासाठी कमी सोपे आहेत. सर्वात paleoclimatologists थंड भाग supercontinent Rodinia निर्मिती काहीतरी होते वाटते. Rodinia विषुववृत्त सुमारे केंद्रीत होते कारण, दर [[रासायनिक] weathering] [[कार्बन डायऑक्साइड]] (सह <उप> 2 </ उप>) वातावरण काढून घेण्यात आले वाढ झाली. कारण एकत्र <उप> 2 </ उप> एक महत्त्वाचा हरितगृह वायू हवामान जागतिक स्तरावर थंड आहे. बर्फाचा Earths दरम्यान समान मार्ग नाही, मध्ये युरोपिअन बहुतांश पृष्ठभाग glaciations शेवटी अग्रगण्य, पुन्हा weathering रासायनिक रक्कम कमी जे [[ध्रुवप्रदेशाकडील कायम गाठलेली जमीन]] मध्ये होते. एक पर्यायी गृहीते ते पुरेसे कार्बन डायऑक्साइड परिणामी [[हरितगृह परिणाम]] आणि जागतिक तापमान असण्याचा ज्वालामुखीचा outgassing सुटका आहे. <ref> हॉफमन '' वगैरे वगैरे. '' (1998) </ ref> वाढलेली ज्वालामुखीची क्रियाशीलता Rodinia च्या ब्रेक अप परिणाम एकाच वेळी सुमारे आहे. Cryogenian काळात नवीन पेशी असणारे lifeforms एक जलद विकास द्वारे दर्शविले होते जे [[Ediacaran]] या कालावधीत करण्यात आला. तीव्र बर्फ युगाच्या शेवटी आणि जीवन विविधता वाढ दरम्यान एक संबंध आहे, तर, हे स्पष्ट नाही आहे, पण तो योगायोग दिसत नाही. जीवन नवीन फॉर्म, [[Ediacara biota]] म्हणतात, नेहमीपेक्षा मोठ्या आणि अधिक विविध होते. सर्वात शास्त्रज्ञ त्यांना काही खालील [[वेल्सचा रहिवासी]] कालावधी नवीन जीवन स्वरूपांची precursors केले असावे असे मला वाटते. [[वर्गीकरणाची तत्वे]] सर्वात Ediacaran जीवन स्वरूपांची अस्पष्ट आहे जरी, काही आधुनिक जीवनाचा गट पूर्वज केले प्रस्तावित आहेत. <nowiki><Ref> Xiao आणि Laflamme (2009) </ ref> महत्त्वाचे विकास स्नायुंचा आणि मज्जासंस्थेसंबंधीचा मूळ होते पेशी. Ediacaran जीवाश्म कोणतेही सांगाडा सारखे हार्ड शरीर भाग होते. या पहिल्या Proterozoic आणि </nowiki>[[Phanerozoic]] eons किंवा Ediacaran आणि वेल्सचा रहिवासी पूर्णविराम दरम्यान सीमा दिसतात. == पॅलियोझोइक कालखंड == युग (अर्थ: ''जुन्या जीवन स्वरूपांची काळातील'') पासून 542 पर्यंत 251 दशलक्ष वर्षांपूर्वी चिरस्थायी, Phanerozoic यूग पहिल्या युग होते. Paleozoic दरम्यान, या जीवनात या अनेक आधुनिक गट अस्तित्वात आला. जो देश, प्रथम वनस्पती, नंतर प्राणी colonized. जीवन उत्क्रांती हळूहळू कधी कधी गेला तर, इतर प्रकरणांमध्ये | नवीन प्रजाती किंवा अचानक [[वस्तुमान विलोपन]] s द्वारे [[किरणे (जीवशास्त्र) "स्फोटक"] किरणे]. हे अचानक बदल अनेकदा वातावरण घडवून आणली जलद बदल परिणाम होते [[नैसर्गिक आपत्ती]] अमर [[Volcanism| ज्वालामुखीची क्रियाशीलता]] म्हणून, [[meteorite परिणाम]] च्या किंवा [[हवामानातील बदल]] चे. Pannotia आणि Rodinia च्या ब्रेक अप Proterozoic शेवटी येथे स्थापना केली खंड हळूहळू Paleozoic दरम्यान पुन्हा एकत्र हलवू. हे सहाजिकच उशीरा Paleozoic मध्ये supercontinent [[पॅंजिआ]] निर्माण डोंगरावर इमारत टप्प्याटप्प्याने परिणाम होईल. === कॅंब्रियन स्फोट === {{Main|कॅंब्रियन स्फोट}} Apparently, the rate of the evolution of life accelerated in the [[Cambrian]] period (542-488 million years ago). The sudden origin of many new species, [[Phylum|phyla]], and forms in this period is called the Cambrian Explosion. The biological formenting in the Cambrian Explosion was unpreceded before and since that time.<nowiki><ref>Lunine (1999), p 229</nowiki></ref> Whereas the Ediacaran life forms appear yet primitive and not easy to put in any modern group, at the end of the Cambrian most modern phyla were already present. Because of the development of hard body parts such as shells, [[skeleton]]s or [[exoskeleton]]s in animals like [[mollusc]]s, [[echinoderm]]s, [[crinoid]]s and [[arthropod]]s (a well-known group of arthropods from the lower Paleozoic are the [[trilobite]]s) made the preservation and [[fossilisation]] of such life forms easier than those of their Proterozoic ancestors.<ref>Levin (1987), p 330</ref> For this reason, much more is known about life in and after the Cambrian than about that of older periods. The boundary between the Cambrian and [[Ordovician]] (the following period, 488-444 million years ago) is characterized by a large mass-extinction, in which some of the new groups disappeared altogether.<ref>{{Webarchiv|दुवा=http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/cambrian.htm|wayback=20000407093743|text=The Mass Extinctions: The Late Cambrian Extinction}}, [[British Broadcasting Corporation|BBC]]</ref> Some of these Cambrian groups appear complex but totally different compared to modern life, examples are ''[[Anomalocaris]]'' and ''[[Haikouichthys]]''. During the Cambrian, the first [[vertebrate]] animals, among them the first [[fishes]], had appeared.<ref>Dawkins (2004); Stanley (1999), p 349</ref> A creature that could have been the ancestor of the fishes or was probably closely related to it, was ''[[Pikaia]]''. It had a primitive [[notochord]], a structure that could have developed into a [[vertebral column]] later. The first fishes with [[jaw]]s ([[Gnathostomata]]) appeared during the Ordovician. The colonisation of new [[Ecological niche|niche]]s resulted in gigantic body sizes. In this way, fishes with increasing sizes evolved in the course of the early Paleozoic, such as the gigantic [[placoderm]] ''[[Dunkleosteus]]'', which could become 7 meters long. ===Paleozoic tectonics, paleogeography and climate=== At the end of the Proterozoic, the supercontinent [[Pannotia]] had broken apart in the smaller continents [[Laurentia]], [[Baltica]], [[Siberia (continent)|Siberia]] and [[Gondwana]]. During periods when continents move apart, more [[oceanic crust]] is formed by volcanic activity. Because young volcanic crust is relatively hot and less dense than old oceanic crust, the ocean floors will rise during such periods. This causes the [[sea level]] to rise. Therefore, in the first half of the Paleozoic, large areas of the continents were below sea level. Early Paleozoic climates were generally warmer than today, but the end of the Ordovician saw a short [[ice age]], in which glaciers covered the south pole, where the huge continent Gondwana was situated. Traces of glaciation from this period are only found on former Gondwana. During the Late Ordovician ice age, a number of mass extinctions took place, in which many [[brachiopod]]s, trilobites, [[Bryozoa]] and [[coral]]s disappeared. These marine species could probably not cope with the decreasing temperature of the sea water.<ref name="bbc-ordovician">{{en|इंग्रजी मजकूर}}{{Webarchiv|दुवा=http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/ordovician.htm|wayback=19991011121121|text=The Mass Extinctions: The Late Ordovician Extinction}}, [[British Broadcasting Corporation|BBC]]</ref> After the extinctions new species evolved, more diverse and better adapted. They would fill the niches left by the extinct species. The continents Laurentia and Baltica [[continental collision|collided]] between 450 and 400 million years ago, during the [[Caledonian Orogeny]], to form [[Laurussia]]. Traces of the mountain belt which resulted from this collision can be found in [[Scandinavia]], [[Scotland]] and the northern [[Appalachian]]s. In the [[Devonian]] period (416-359 million years ago) Gondwana and Siberia began to move towards Laurussia. The collision of Siberia with Laurussia caused the [[Uralian orogeny|Uralian Orogeny]], the collision of Gondwana with Laurussia is called the [[Variscan Orogeny|Variscan or Hercynian Orogeny]] in Europe or the [[Alleghenian Orogeny]] in North America. The latter phase took place during the [[Carboniferous]] period (359-299 million years ago) and resulted in the formation of the last supercontinent, Pangaea. ===Colonization of land=== [[Image:PIA02405.jpg|thumb|For most of Earth’s history, there were no multicellular organisms on land. Parts of the surface may have vaguely resembled this view of [[Mars]].{{Citation needed|date=February 2007}}]] Oxygen accumulation from photosynthesis resulted in the formation of an ozone layer that absorbed much of Sun’s [[ultraviolet radiation]], meaning unicellular organisms that reached land were less likely to die, and prokaryotes began to multiply and become better adapted to survival out of the water. [[Prokaryotes]] had probably colonized the land as early as 2.6 Ga<ref name="pisani">{{जर्नल स्रोत | last = Pisani | first = Davide | coauthors = Laura L. Poling, Maureen Lyons-Weiler, & S. Blair Hedges | date = [[January 19]], [[2004]] | title = The colonization of land by animals: molecular phylogeny and divergence times among arthropods | journal = BMC Biology | volume = 2 | issue = 1 | doi = 10.1186/1741-7007-2-1 | दुवा = http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=333434#B17 | pages = 1 | pmid = 14731304 }}{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> even before the origin of the eukaryotes. For a long time, the land remained barren of multicellular organisms. The supercontinent [[Pannotia]] formed around 600 [[annum|Ma]] and then broke apart a short 50 million years later.<ref name="liebermean">{{जर्नल स्रोत | last = Lieberman | first = Bruce S. | year = 2003 | title = Taking the Pulse of the Cambrian Radiation | journal = Integrative and Comparative Biology | volume = 43 | issue = 1 | pages = 229–237 | doi = 10.1093/icb/43.1.229 | दुवा = http://icb.oxfordjournals.org/cgi/content/full/43/1/229 }}</ref> Fish, the [[prehistoric fish|earliest vertebrates]], evolved in the oceans around 530 Ma.<ref name="Dawkins-Ancestors-354">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Lampreys and Hagfish | पृष्ठ = 354 }}</ref> A major [[Cambrian–Ordovician extinction events|extinction event]] occurred near the end of the Cambrian period,<ref name="bbc-cambrian">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/cambrian.htm | title = The Mass Extinctions: The Late Cambrian Extinction | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> which ended 488 Ma.<ref name="landing">{{जर्नल स्रोत | last = Landing | first = E. | coauthors = S. A. Bowring, K. L. Davidek, [[Richard Fortey|R. A. Fortey]], & W. A. P. Wimbledon | year = 2000 | title = Cambrian–Ordovician boundary age and duration of the lowest Ordovician Tremadoc Series based on U–Pb zircon dates from Avalonian Wales | journal = Geological Magazine | volume = 137 | issue = 5 | pages = 485–494 | doi = 10.1017/S0016756800004507 | दुवा = http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=60617 | accessdate = 2009-11-18 | archive-date = 2007-11-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071114232538/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=60617 | url-status = dead }} (abstract)</ref> Several hundred million years ago, plants (probably resembling [[algae]]) and fungi started growing at the edges of the water, and then out of it.<ref name="Fortey-138">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Fortey | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Fortey | title = Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth | मूळवर्ष = 1997 | वर्ष = 1999 | महिना = September | प्रकाशक = Vintage Books | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-375-70261-X | पृष्ठे = 138–140 | प्रकरण = Landwards }}</ref> The oldest fossils of land fungi and plants date to 480&ndash;460 Ma, though molecular evidence suggests the fungi may have colonized the land as early as 1000 Ma and the plants 700 Ma.<ref name="heckman">{{जर्नल स्रोत | last = Heckman | first = D. S. | coauthors = D. M. Geiser, B. R. Eidell, R. L. Stauffer, N. L. Kardos, & S. B. Hedges | date= [[August 10]], [[2001]] | title = Molecular evidence for the early colonization of land by fungi and plants. | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 10 | issue = 293 | pages = 1129–1133 | pmid = 11498589, | दुवा = http://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?cmd=Retrieve&db=PubMed&dopt=Abstract&list_uids=11498589 | doi = 10.1126/science.1061457 | doi_brokendate = 2009-03-08 }} (abstract)</ref> Initially remaining close to the water’s edge, mutations and variations resulted in further colonization of this new environment. The timing of the first animals to leave the oceans is not precisely known: the oldest clear evidence is of [[arthropod]]s on land around 450 Ma,<ref name="johnson">{{जर्नल स्रोत | last = Johnson | first = E. W. | coauthors = D. E. G. Briggs, R. J. Suthren, J. L. Wright, & S. P. Tunnicliff | year = 1994 | month = May | title = Non-marine arthropod traces from the subaereal Ordivician Borrowdale volcanic group, English Lake District | journal = Geological Magazine | volume = 131 | issue = 3 | pages = 395–406 | दुवा = http://geolmag.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/131/3/395 | day = 01 }} (abstract)</ref> perhaps thriving and becoming better adapted due to the vast food source provided by the terrestrial plants. There is also some unconfirmed evidence that arthropods may have appeared on land as early as 530 Ma.<ref name="macnaughton">{{जर्नल स्रोत | last = MacNaughton | first = Robert B. | coauthors = Jennifer M. Cole, Robert W. Dalrymple, Simon J. Braddy, Derek E. G. Briggs, & Terrence D. Lukie | year = 2002 | title = First steps on land: Arthropod trackways in Cambrian-Ordovician eolian sandstone, southeastern Ontario, Canada | journal = Geology | volume = 30 | issue = 5 | pages = 391–394 | doi = 10.1130/0091-7613(2002)030<0391:FSOLAT>2.0.CO;2 | दुवा = http://www.gsajournals.org/gsaonline/?request=get-abstract&issn=0091-7613&volume=30&page=391 }} (abstract)</ref> At the end of the [[Ordovician]] period, 440 Ma, additional [[Ordovician–Silurian extinction event|extinction events]] occurred, perhaps due to a concurrent [[ice age]].<ref name="bbc-ordovician">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/ordovician.htm| title = The Mass Extinctions: The Late Ordovician Extinction | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-05-22 }}</ref> Around 380 to 375 Ma, the first [[tetrapod]]s evolved from fish.<ref name="clack-sa">{{जर्नल स्रोत | last = Clack | first = Jennifer A. | year = 2005 | month = December | title = Getting a Leg Up on Land | journal = [[Scientific American]] | दुवा = http://www.sciam.com/article.cfm?articleID=000DC8B8-EA15-137C-AA1583414B7F0000&sc=I100322 }}</ref> It is thought that perhaps fins evolved to become limbs which allowed the first tetrapods to lift their heads out of the water to breathe air. This would let them survive in oxygen-poor water or pursue small prey in shallow water.<ref name="clack-sa" /> They may have later ventured on land for brief periods. Eventually, some of them became so well adapted to terrestrial life that they spent their adult lives on land, although they hatched in the water and returned to lay their eggs. This was the origin of the [[amphibian]]s. About 365 Ma, another [[Late Devonian extinction|period of extinction]] occurred, perhaps as a result of global cooling.<ref name="bbc-devonian">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/devonian.htm | title = The Mass Extinctions: The Late Devonian Extinction | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-04 }}</ref> Plants evolved [[seed]]s, which dramatically accelerated their spread on land, around this time (by approximately 360 Ma).<ref name="willis">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Willis | पहिलेनाव = K. J. | सहलेखक = J. C. McElwain | title = The Evolution of Plants | year = 2002 | url = https://archive.org/details/evolutionofplant0000will | वर्ष = 2002 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = Oxford | आयएसबीएन = 0-19-850065-3 | पृष्ठ = [https://archive.org/details/evolutionofplant0000will/page/93 93] }}</ref><ref name="waikato">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://sci.waikato.ac.nz/evolution/plantEvolution.shtml | title = Plant Evolution | प्रकाशक = [[University of Waikato]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-07 | archive-date = 2012-07-28 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120728225355/http://sci.waikato.ac.nz/evolution/plantEvolution.shtml | url-status = dead }}</ref> [[Image:Pangaea continents.svg|lang=mr|thumb|right|[[Pangaea]], the most recent supercontinent, existed from 300 to 180 Ma. The outlines of the modern continents and other land masses are indicated on this map.]] Some 20 million years later (340 Ma<ref name="Dawkins-Ancestors-293">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 293–296 | प्रकरण = Amphibians }}</ref>), the [[amniotic egg]] evolved, which could be laid on land, giving a survival advantage to [[tetrapod]] embryos. This resulted in the divergence of [[amniote]]s from amphibians. Another 30 million years (310 Ma<ref name="Dawkins-Ancestors-254">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 254–256 | प्रकरण = Sauropsids }}</ref>) saw the divergence of the [[synapsid]]s (including mammals) from the [[sauropsid]]s (including birds and reptiles). Other groups of organisms continued to evolve and lines diverged—in fish, insects, bacteria, and so on—but less is known of the details. 300 million years ago, the most recent hypothesized supercontinent formed, called [[Pangaea]]. The [[Permian–Triassic extinction event|most severe extinction event]] to date took place 250 Ma, at the boundary of the [[Permian]] and [[Triassic]] periods; 95% of life on Earth died out,<ref name="bbc-permian-triassic">{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष = 2002 | दुवा = http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2002/dayearthdied.shtml | title = The Day the Earth Nearly Died | कृती = Horizon | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> possibly due to the [[Siberian Traps]] volcanic event. The discovery of the [[Wilkes Land crater]] in Antarctica may suggest a connection with the Permian-Triassic extinction, but the age of that crater is not known.<ref name="bbc-antarctic-crater">{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक = [[3 June]] [[2006]] | दुवा = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5045024.stm | title = Big crater seen beneath ice sheet | कृती = &nbsp; | प्रकाशक = BBC News | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-11-15 }}</ref> But life persevered, and around 230 Ma,<ref name="bbc-new blood">{{cite episode | title = New Blood | episodelink = Walking with Dinosaurs#"New Blood" | series = Walking with Dinosaurs | serieslink = Walking with Dinosaurs | airdate = 1999 | writers = [[BBC]] }} ([http://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/dinosaurs/chronology/220mya1.shtml description])</ref> [[dinosaur]]s split off from their reptilian ancestors. An extinction event between the [[Triassic–Jurassic extinction event|Triassic and Jurassic periods]] 200 Ma spared many of the dinosaurs,<ref name="bbc-triassic">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/education/darwin/exfiles/triassic.htm | title = The Mass Extinctions: The Late Triassic Extinction | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> and they soon became dominant among the vertebrates. Though some of the mammalian lines began to separate during this period, existing mammals were probably all small animals resembling [[shrew]]s.<ref name="Dawkins-Ancestors-169">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = The Great Cretaceous Catastrophe | पृष्ठ = 169 }}</ref> By 180 Ma, Pangaea broke up into [[Laurasia]] and [[Gondwana]]. The boundary between avian and non-avian dinosaurs is not clear, but ''[[Archaeopteryx]]'', traditionally considered one of the first birds, lived around 150 Ma.<ref name="archaeopteryx">{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष = 1996 | दुवा = http://www.ucmp.berkeley.edu/diapsids/birds/archaeopteryx.html | title = ''Archaeopteryx'': An Early Bird | प्रकाशक = [[University of California, Berkeley]] Museum of Paleontology | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> The earliest evidence for the [[Flowering plant|angiosperms]] evolving flowers is during the [[Cretaceous]] period, some 20 million years later (132 Ma).<ref name="tol-angiosperms">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Soltis | पहिलेनाव = Pam | सहलेखक = Doug Soltis, & Christine Edwards | वर्ष = 2005 | दुवा = http://tolweb.org/tree?group=Angiosperms&contgroup=Spermatopsida | title = Angiosperms | कृती = [http://tolweb.org/ The Tree of Life Project] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 | archive-date = 2020-02-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200202012512/http://tolweb.org/tree?group=Angiosperms | url-status = dead }}</ref> Competition with birds drove many [[pterosaur]]s to extinction and the dinosaurs were probably already in decline<ref name="bbc-death-dynasty">{{cite episode | title = Death of a Dynasty| episodelink = Walking with Dinosaurs#"Death of a Dynasty" | series = Walking with Dinosaurs | serieslink = Walking with Dinosaurs | airdate = 1999 | writers = [[BBC]] }} ([http://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/dinosaurs/chronology/65mya1.shtml description] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090213000351/http://www.bbc.co.uk/sn/prehistoric_life/dinosaurs/chronology/65mya1.shtml |date=2009-02-13 }})</ref> when, 65 Ma, a {{convert|10|km|adj=on}} meteorite probably struck Earth just off the [[Yucatán Peninsula]] where the [[Chicxulub crater]] is today. This ejected vast quantities of particulate matter and vapor into the air that occluded sunlight, inhibiting photosynthesis. Most large animals, including the non-avian dinosaurs, [[Cretaceous–Tertiary extinction event|became extinct]],<ref name="cosmic-evolution-bio4">{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Chaisson | पहिलेनाव = Eric J. | वर्ष = 2005 | दुवा = http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/text/text_bio_4.html | title = Recent Fossils | कृती = [http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] | प्रकाशक = [[Tufts University]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-09 }}</ref> marking the end of the Cretaceous period and [[Mesozoic]] era. Thereafter, in the [[Paleocene]] epoch, mammals rapidly diversified, grew larger, and became the dominant vertebrates. Perhaps a couple of million years later (around 63 Ma), the last common ancestor of [[primate]]s lived.<ref name="Dawkins-Ancestors-160">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Lemurs, Bushbabies and their Kin | पृष्ठ = 160 }}</ref> By the late [[Eocene]] epoch, 34 Ma, some terrestrial mammals had returned to the oceans to become animals such as ''[[Basilosaurus]]'' which later gave rise to [[dolphin]]s and [[baleen whale]]s.<ref name="bbc-whale-killer">{{cite episode | title = Whale Killer| episodelink = Walking with Beasts#"Whale Killer" | series = Walking with Beasts | serieslink = Walking with Beasts| airdate = 2001 | writers = [[BBC]] }}</ref> ==Cenozoic era== ===Human evolution=== {{Main|Human evolution}} A small African ape living around six million years ago was the last animal whose descendants would include both modern humans and their closest relatives, the [[bonobo]]s, and [[chimpanzee]]s.<ref name="Dawkins-Ancestors-100">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 100–101 | प्रकरण = Chimpanzees }}</ref> Only two branches of its family tree have surviving descendants. Very soon after the split, for reasons that are still debated, apes in one branch developed the ability to [[bipedal|walk upright]].<ref name="Dawkins-Ancestors-95">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 95–99 | प्रकरण = Ape-Men }}</ref> [[Brain]] size increased rapidly, and by 2 Ma, the very first animals classified in the genus ''[[Homo (genus)|Homo]]'' had appeared.<ref name="Fortey-300">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Fortey | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Fortey | title = Life: A Natural History of the First Four Billion Years of Life on Earth | मूळवर्ष = 1997 | वर्ष = 1999 | महिना = September | प्रकाशक = Vintage Books | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-375-70261-X | प्रकरण = Humanity | पृष्ठ = 38 }}</ref> Of course, the line between different species or even genera is rather arbitrary as organisms continuously change over generations. Around the same time, the other branch split into the ancestors of the [[common chimpanzee]] and the ancestors of the [[bonobo]] as evolution continued simultaneously in all life forms.<ref name="Dawkins-Ancestors-100" /> The ability to control [[fire]] probably began in ''[[Homo erectus]]'' (or ''[[Homo ergaster]]''), probably at least 790,000 years ago<ref name="goren-inbar">{{जर्नल स्रोत | last = Goren-Inbar | first = Naama | coauthors = Nira Alperson, Mordechai E. Kislev, Orit Simchoni, Yoel Melamed, Adi Ben-Nun, & Ella Werker | date = 2004-04-30 | title = Evidence of Hominin Control of Fire at Gesher Benot Ya`aqov, Israel | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 304 | issue = 5671 | pages = 725–727 | doi = 10.1126/science.1095443 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/304/5671/725 | accessdate = 2006-04-11 | pmid = 15118160 }} <small>(abstract)</ref> but perhaps as early as 1.5 Ma.<ref name="Dawkins-Ancestors-67">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | प्रकरण = Ergasts | पृष्ठ = 67 }}</ref> In addition it has sometimes suggested that the use and discovery of controlled fire may even predate ''Homo erectus''. Fire was possibly used by the early [[Lower Paleolithic]] (Oldowan) hominid ''Homo habilis'' and/or by robust australopithecines such as ''[[Paranthropus]].''<ref name="McClellan">{{स्रोत पुस्तक | लेखक=McClellan|दुवा=http://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11 | title=Science and Technology in World History: An Introduction| स्थान=Baltimore, Maryland | प्रकाशक=JHU Press | वर्ष=2006 | आयएसबीएन=0801883601}} [http://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA8 Page 8-12]</ref> It is more difficult to establish the [[origin of language]]; it is unclear whether ''Homo erectus'' could speak or if that capability had not begun until ''Homo sapiens''.<ref name="Dawkins-Ancestors-67-71">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title =[[The Ancestor's Tale]]: A Pilgrimage to the Dawn of Life | वर्ष = 2004 | प्रकाशक = Houghton Mifflin Company | स्थान = Boston | आयएसबीएन = 0-618-00583-8 | पृष्ठे = 67–71 | प्रकरण = Ergasts }}</ref> As brain size increased, babies were born sooner, before their heads grew too large to pass through the [[pelvis]]. As a result, they exhibited more [[Neuroplasticity|plasticity]], and thus possessed an increased capacity to learn and required a longer period of dependence. Social skills became more complex, language became more advanced, and tools became more elaborate. This contributed to further cooperation and brain development.<ref name="McNeill-7">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | प्रकरण = In The Beginning | पृष्ठ = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/n24 7] }}</ref> Anatomically modern humans — ''[[Homo sapiens]]'' — are believed to have originated somewhere around 200,000 years ago or earlier [[single-origin hypothesis|in Africa]]; the oldest fossils date back to around 160,000 years ago.<ref name="gibbons">{{जर्नल स्रोत | last = Gibbons | first = Ann | date = 2003-06-13 | title = Oldest Members of ''Homo sapiens'' Discovered in Africa | journal = [[Science (journal)|Science]] | volume = 300 | issue = 5626 | pages = 1641 | doi = 10.1126/science.300.5626.1641 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/summary/300/5626/1641 | accessdate = 2006-04-11 | pmid = 12805512 }} (abstract)</ref> The first humans to show evidence of [[spirituality]] are the [[Neanderthal]]s (usually classified as a separate species with no surviving descendants); they buried their dead, often apparently with food or tools.<ref name="hopfe">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Hopfe | पहिलेनाव = Lewis M. | title = Religions of the World | मूळवर्ष = 1976 | आवृत्ती = 4th | आयएसबीएन = 0-02-356930-1 | वर्ष = 1987 | प्रकाशक = MacMillan Publishing Company | स्थान = New York | प्रकरण = Characteristics of Basic Religions | पृष्ठ = 17 }}</ref> However, evidence of more sophisticated beliefs, such as the early [[Cro-Magnon]] [[cave painting]]s (probably with magical or religious significance)<ref name="hopfe-19">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Hopfe | पहिलेनाव = Lewis M. | title = Religions of the World | मूळवर्ष = 1976 | आवृत्ती = 4th | आयएसबीएन = 0-02-356930-1 | वर्ष = 1987 | प्रकाशक = MacMillan Publishing Company | स्थान = New York | पृष्ठे = 17–19 | प्रकरण = Characteristics of Basic Religions }}</ref> did not appear until some 32,000 years ago.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.metmuseum.org/toah/hd/chav/hd_chav.htm | title = Chauvet Cave | प्रकाशक = [[Metropolitan Museum of Art]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-04-11 }}</ref> Cro-Magnons also left behind stone figurines such as [[Venus of Willendorf]], probably also signifying religious belief.<ref name="hopfe-19" /> By 11,000 years ago, ''Homo sapiens'' had reached the southern tip of [[South America]], the last of the uninhabited continents (except for Antarctica, which remained undiscovered until 1820 AD).<ref name="oxford-atlas">{{स्रोत पुस्तक | संपादक = Patrick K. O’Brien, ed. | title = Atlas of World History | year = 2010 | url = https://archive.org/details/atlasofworldhist0000unse_g1u6 | मूळवर्ष = 2002 | आवृत्ती = concise | वर्ष = 2003 | प्रकाशक = [[Oxford University Press]] | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-521921-X | प्रकरण = The Human Revolution | पृष्ठ = [https://archive.org/details/atlasofworldhist0000unse_g1u6/page/16 16] }}</ref> Tool use and language continued to improve; interpersonal relationships became more complex. {{clear}} ===संस्कृती=== {{Main|History of the world}} {{See|History of Africa|History of the Americas|History of Antarctica|History of Eurasia}} [[Image:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|right|[[लिओनार्दो दा विंची]]चा [[व्हर्चुव्हियन मॅन]] या चित्रात [[रिनैसॉं]] कालखंडातील विज्ञान आणि कलाक्षेत्रातील प्रगतीतील सगळे गुण प्रतिबिंबित होतात.]] मानवाच्या इतिहासातील ९०%पेक्षा जास्त काळ त्याने भटक्या जमातींच्या स्वरूपात व्यतीत केला आहे. [[hunter-gatherer]]s.<ref name="McNeill-hunter-gatherer">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | प्रकरण = In The Beginning | पृष्ठ = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/8 8] }}</ref> जसजशी भाषांची उत्क्रांती होत गेली, तसतशी माणसाची भूतकाळातील घटना लक्षात ठेवण्याची आणि ती इतरांना सांगण्याची शक्तीही वाढली. यामुळे संचितमाहिती शतगुणित होण्यासाठीचे एक साधनही मिळाले.<ref name="dawkins-sg">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Dawkins | पहिलेनाव = Richard | लेखकदुवा = Richard Dawkins | title = The Selfish Gene | year = 2016 | url = https://archive.org/details/selfishgene0000dawk_s9u8 | मूळवर्ष = 1976 | आवृत्ती = 2nd | वर्ष = 1989 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = Oxford | आयएसबीएन = 0-19-286092-5 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/selfishgene0000dawk_s9u8/page/189 189]–201 | प्रकरण = Memes: the new replicators }}</ref> यामुळे माणसाला आपल्याला सुचलेल्या कल्पनांचे एकमेकांशी आदानप्रदान करणे तसेच आपल्यानंतरच्या पिढीला सांगणे सोपे झाले. [[Cultural evolution]] quickly outpaced [[Evolution|biological evolution]], and [[history]] proper began. Somewhere between 8500 and 7000 [[Before Christ|BC]], humans in the [[Fertile Crescent]] in [[Middle East]] began the systematic husbandry of plants and animals: [[agriculture]].<ref name="Tudge">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Tudge | पहिलेनाव = Colin | लेखकदुवा = Colin Tudge | title = [[Neanderthals, Bandits and Farmers|Neanderthals, Bandits and Farmers: How Agriculture Really Began]] | वर्ष = 1998 | प्रकाशक = Weidenfeld & Nicolson | स्थान = London | आयएसबीएन = 0-297-84258-7 }}</ref> This spread to neighboring regions, and also developed independently elsewhere, until most ''Homo sapiens'' lived sedentary lives in permanent settlements as farmers. Not all societies abandoned nomadism, especially those in isolated areas of the globe poor in [[Domestication|domesticable]] plant species, such as Australia.<ref name="diamond">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Diamond | पहिलेनाव = Jared | लेखकदुवा = Jared Diamond | title = [[Guns, Germs, and Steel]] | मूळदिनांक = 1999-12-01 | प्रकाशक = W. W. Norton & Company | आयएसबीएन = 0-393-31755-2 | वर्ष = 1999 }}</ref> However, among those civilizations that did adopt agriculture, the relative security and increased productivity provided by farming allowed the population to expand. Agriculture had a major impact; humans began to affect the environment as never before. Surplus food allowed a priestly or governing class to arise, followed by increasing [[Division of labour|division of labor]]. This led to Earth’s first [[civilization]] at [[Sumer]] in the Middle East, between 4000 and 3000 BC.<ref name="McNeill-Sumer">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | प्रकरण = In The Beginning | पृष्ठ = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/15 15] }}</ref> Additional civilizations quickly arose in [[ancient Egypt]], at the [[Indus Valley civilization|Indus River valley]] and in China. Starting around 3000 BC, [[Hinduism]], one of the oldest religions still practiced today, began to take form.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.bbc.co.uk/religion/religions/hinduism/history/ | title = History of Hinduism | प्रकाशक = [[BBC]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 }}</ref> Others soon followed. The invention of [[writing]] enabled complex societies to arise: record-keeping and [[library|libraries]] served as a storehouse of knowledge and increased the cultural transmission of information. Humans no longer had to spend all their time working for survival—curiosity and education drove the pursuit of knowledge and wisdom. Various disciplines, including [[science]] (in a primitive form), arose. New civilizations sprang up, traded with one another, and engaged in [[war]] for territory and resources: [[empire]]s began to form. By around 500 BC, there were empires in the Middle East, Iran, India, China, and Greece, approximately on equal footing; at times one empire expanded, only to decline or be driven back later.<ref name="McNeill-3">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/n166 3]–6 | प्रकरण = Emergence and Definition of the Major Old World Civilizations to 500 B.C. (introduction) }}</ref> In the fourteenth century, the [[Renaissance]] began in [[Italy]] with advances in religion, art, and science.<ref name="McNeill-317">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/317 317]–319 | प्रकरण = Europe’s Self-Transformation: 1500–1648 }}</ref> Starting around 1500, European civilization began to undergo changes leading to the [[Scientific revolution|scientific]] and [[Industrial Revolution|industrial]] revolutions: that continent began to exert political and cultural [[Hegemony|dominance]] over human societies around the planet.<ref name="McNeill-295">{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = McNeill | पहिलेनाव = Willam H. | लेखकदुवा = William McNeill | title = A World History | year = 1967 | url = https://archive.org/details/worldhistory0000will | मूळवर्ष = 1967 | आवृत्ती = 4th | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Oxford University Press | स्थान = New York | आयएसबीएन = 0-19-511615-1 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/worldhistory0000will/page/295 295]–299 | प्रकरण = The Dominance of the West (introduction) }}</ref> From 1914 to 1918 and 1939 to 1945, nations around the world were embroiled in [[world war]]s. Established following [[World War I]], the [[League of Nations]] was a first step in establishing international institutions to resolve disputes peacefully; after its failure to prevent [[World War II]] and the subsequent end of the conflict it was replaced by the [[United Nations]]. In 1992, several European nations joined together in the [[European Union]]. As transportation and communication improved, the economies and political affairs of nations around the world have become increasingly intertwined. This [[globalization]] has often produced both discord and collaboration. ===अलीकडील घटना=== {{Main|Modern era}} {{हे सुद्धा पहा|Modernity|Future}} [[Image:Bruce McCandless II during EVA in 1984.jpg|thumb|पृथ्वीचा जन्म झाल्यानंतर सुमारे साडेचार अब्ज वर्षांनी पृथ्वीवरील जीवसृष्टीने ग्रहापासून लांब भरारी घेतली. इतिहासात पहिल्यांदाच अंतराळातून पृथ्वीचे दर्शन घेतले गेले.]] १९४० च्या दशकापासून आजमितीस मोठ्या गतीने बदल घडत आहेत. तंत्रज्ञानातील मोठ्या वाटचालींमध्ये [[आण्विक शस्त्रे]], [[संगणक]], [[अतिसूक्ष्मतंत्रज्ञान]], आणि [[जनुक तंत्रज्ञान]] यांचा समावेश आहे. Economic globalization spurred by advances in communication and transportation technology has influenced everyday life in many parts of the world. Cultural and institutional forms such as [[democracy]], [[capitalism]], and [[environmentalism]] have increased influence. Major concerns and problems such as [[disease]], [[war]], [[poverty]], violent [[Political radicalism|radicalism]], and more recently, human-caused [[Global warming|climate change]] have risen as the world population increases. १९५७मध्ये [[सोवियेत संघ|सोवियेत संघाने]] [[स्पुतनिक-१|पहिला कृत्रिम उपग्रह]] अंतराळात प्रक्षेपित केला आणि नंतर [[युरी गागारिन]] अंतराळात जाणारा पहिला मानव झाला. [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेचा]] [[नील आर्मस्ट्राँग]] [[चंद्र|चंद्रावर]] पाउल ठेवलेला पहिला मानव होता. त्यानंतर मानवविरहित अंतराळयाने सूर्यमालेच्या दूर भागांतून गेली आहेत आणि [[व्हॉयेजर १|व्हॉयेजर मालिकेतील]] याने सूर्यमालेच्या पलीकडेही गेली आहेत. The Soviet Union and the United States were the primary early leaders in space exploration in the 20th Century. Five space agencies, representing over fifteen countries,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष = 2006 | दुवा = http://www.esa.int/esaHS/partstates.html | title = Human Spaceflight and Exploration — European Participating States | प्रकाशक = [[ESA]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 }}</ref> have worked together to build the [[International Space Station]]. Aboard it, there has been a continuous human presence in space since 2000.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दिनांक = [[January 11]], [[2006]] | दुवा = http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition13/exp13_overview.html | title = Expedition 13: Science, Assembly Prep on Tap for Crew | प्रकाशक = [[NASA]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 | archive-date = 2012-06-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120614021210/http://www.nasa.gov/mission_pages/station/expeditions/expedition13/exp13_overview.html | url-status = dead }}</ref> ==हे सुद्धा पहा== {{portal|Astronomy|Crab Nebula.jpg}} {{Portal|Earth_sciences|Terra.png}} *[[महास्फोट]] *[[जगाचा इतिहास]] *[[पृथ्वीचे भविष्य]] ===साहित्य=== *{{aut|Benz, W. & Cameron, A.G.W.}}; '''1990''': ''Terrestrial effects of the Giant Impact'', LPI Conference on the Origin of the Earth, p.&nbsp;61-67. *{{aut|Best, M.G.}}; '''2003''': ''Igneous and Metamorphic Petrology'', Blackwell Publishing (2<sup>nd</sup> ed.), ISBN 978-1-4051-0588-0. *{{aut|Canup, R.M. & Asphaug, E.}}; '''2001''': ''Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation'', [[Nature]] '''412''', p.&nbsp;708-712. *{{जर्नल स्रोत | last = Cavosie | first = A. J. | coauthors = J. W. Valley, S. A., Wilde, and E.I.M.F. | date = [[July 15]], [[2005]] | title = Magmatic δ<sup>18</sup>O in 4400-3900 Ma detrital zircons: A record of the alteration and recycling of crust in the Early Archean | journal = Earth and Planetary Science Letters | volume = 235 | issue = 3-4 | pages = 663–681 | doi = 10.1016/j.epsl.2005.04.028 | दुवा = http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6V61-4GDKB05-3&_coverDate=07%2F15%2F2005&_alid=382434001&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_qd=1&_cdi=5801&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_दुवाVersion=0&_userid=10&md5=be47e49c535d059be188b66c6e596dd5 }} *{{en|इंग्रजी मजकूर}}{{aut|Dalziel, I.W.D.}}; '''1995''': ''Earth before Pangea'', Scientific American '''272(1)''', p.&nbsp;58-63 *{{aut|Halliday, A.N.}}; '''2006''': ''The Origin of the Earth; What's New?'', Elements '''2(4)''', p.&nbsp;205-210. *{{aut|Hoffman, P.F.; Kaufman, A.J.; Halverson, G.P. & Schrag, D.P.}}; '''1998''': ''A Neoproterozoic Snowball Earth'', [[Science (journal)|Science]] '''281'''(5381), pp 1342–1346. *{{aut|Ida, S.; Canup, R.M. & Stewart, G.M.}}; '''1997''': ''Lunar accretion from an impact-generated disk'', [[Nature]] '''389''', p.&nbsp;353-357. *{{aut|Kleine, T., Palme, H., Mezger, K. & Halliday, A.N.}}, '''2005''': ''Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon'', [[Science]] '''310''', pp.&nbsp;1671–1674. *{{aut|Levin, H.L.}}; '''1987''': ''The Earth through time'', Saunders College Publishing (3<sup>rd</sup> ed.), ISBN 0-03-008912-3. *{{aut|Liu, L.-G.}}; '''1992''': ''Chemical composition of the Earth after the giant impact'', Earth, Moon, and Planets '''57(2)''', p.&nbsp;85-97. *{{aut|Lunine, J.I.}}, '''1999''': ''Earth: evolution of a habitable world'', [[Cambridge University]] Press, [[United Kingdom]], ISBN 0521644232. *{{aut|Melosh, H.J.; Vickery, A.M. & Tonks, W.B.}}; '''1993''': ''Impacts and the early environment and evolution of the terrestrial planets'', in {{aut|Levy, H.J. & Lunine, J.I.}} (red.): ''Protostars and Planets III'', [[University of Arizona]] Press, [[Tucson (Arizona)|Tucson]], pp.&nbsp;1339–1370. *{{aut|Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J.I.; Petit, J.M.; Robert, F.; Valsecchi, G.B. & Cyr, K.E.}}; '''2000''': [http://adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS...35.1309M ''Source regions and time scales for the delivery of water to Earth''], Meteoritics & Planetary Science '''35(6)''', p.&nbsp;1309–1320. *{{aut|Newsom, H.E. & Taylor, S.R.}}; '''1989''': ''Geochemical implications of the formation of the Moon by a single giant impact'', [[Nature]] '''338''', p.&nbsp;29-34. *{{aut|Stern, T.W. & Bleeker, W.}}; '''1998''': ''Age of the world's oldest rocks refined using Canada's SHRIMP: The Acasta Gneiss Complex, Northwest Territories, Canada'', Geoscience Canada '''25''', pp 27–31. *{{aut|Torsvik, T.H.}}; '''2003''': ''The Rodinia Jigsaw Puzzle'', [[Science]] '''300''', pp.&nbsp;1379–1381. *{{aut|Wetherill, G.W.}}; '''1991''': ''Occurrence of Earth-Like Bodies in Planetary Systems'', [[Science]] '''253(5019)''', pp.&nbsp;535–538. *{{जर्नल स्रोत | last = Young | first = Edward | date = 2005-07-04 | title = Executive Summary 2005 | दुवा = http://nai.arc.nasa.gov/team/index.cfm?page=execsumm&teamid=26&year=7 | access-date = 2009-11-18 | archive-date = 2007-11-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071114084855/http://nai.arc.nasa.gov/team/index.cfm?page=execsumm&teamid=26&year=7 | url-status = dead }} *{{aut|Xiao, S. & Laflamme, M.}}; '''2009''': ''On the eve of animal radiation: phylogeny, ecology and evolution of the Ediacara biota'', Trends in Ecology and Evolution '''24''', pp 31–40. ==बाह्य दुवे== *[http://www.tufts.edu/as/wright_center/cosmic_evolution/docs/splash.html Cosmic Evolution] — a detailed look at events from the origin of the universe to the present *Valley, John W. “[http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&colID=1&articleID=0005FA5D-5F7C-1333-9F7C83414B7F0000 A Cool Early Earth?]” ''[[Scientific American]]''. 2005 October 58–65. – discusses the timing of the formation of the oceans and other major events in Earth’s early history. *[[Paul Davies|Davies, Paul]]. “[http://www.guardian.co.uk/science/story/0,3605,1671164,00.html Quantum leap of life]”. ''[[द गार्डियन]]''. 2005 [[December 20]]. – discusses speculation into the role of quantum systems in the origin of life *[http://www.johnkyrk.com/evolution.html Evolution timeline] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121022084620/http://johnkyrk.com/evolution.html |date=2012-10-22 }} (uses [[Adobe Shockwave|Shockwave]]). Animated story of life since about 13,700,000,000 shows everything from the big bang to the formation of the earth and the development of bacteria and other organisms to the ascent of man. * [http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=0005FA5D-5F7C-1333-9F7C83414B7F0000 Scientific American Magazine (October 2005 Issue) A Cool Early Earth?] * [http://cosmographica.com/gallery/portfolio/portfolio2007/content/442_CoolEarlyEarth_large.html Artist's Conception of Cold Early Earth] *{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Taylor | पहिलेनाव = G. Jeffrey | दिनांक = [[April 26]], [[2004]] | दुवा = http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446 | title = Origin of the Earth and Moon | प्रकाशक = [[NASA]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-27 | archive-date = 2012-10-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121029082801/http://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446 | url-status = dead }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:पृथ्वी|इतिहास]] mulfjvvojh9tqol3llj18pwmo8agfta 0 71010 2711391 2697591 2026-09-23T00:51:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711391 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन संस्था, पुणे''' ([[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: ''Film and Television Institute of India'', ''फिल्म अँड टेलिव्हिजन इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया'' ; लघुरूप: ''FTII'', ''एफ.टी.आय.आय.'') ही [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातल्या]] [[पुणे]] शहरात असलेली [[चित्रपट]] व दूरचित्रवाणी माध्यमांविषयीचे प्रशिक्षण देणारी संस्था आहे. ही संस्था [[भारत सरकार|भारत सरकारच्या]] [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाची]] एक स्वायत्त संस्था आहे. ही संस्था पूर्वीच्या [[प्रभात फिल्म्स]] कंपनीच्या प्रांगणात वसलेली आहे. इ.स. १९६० साली ह्या संस्थेची स्थापना करण्यात आली. ही संस्था ''सायलेक्ट'' <ref name = "सायलेक्ट">सायलेक्ट ([[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]]: ''International Liaison Centre of Schools of Cinema and Television'' , ''इंटरनॅशनल लिएझन सेंटर ऑफ सिनेमा ॲंड टेलिव्हिजन'' ; लघुरूप: ''CILECT'')</ref> ह्या जागतिक दर्जाच्या संस्थेशी संलग्न आहे. ==इतिहास== {{बदल}} संस्थेची स्थापना १९६० मध्ये झाली आणि १९६१ मध्ये तिचे अभ्यासक्रम सुरू झाले. पूर्वी [[नवी दिल्ली]] येथे कार्यरत असलेली दूरचित्रवाणी प्रशिक्षण शाखा १९७४ मध्ये [[पुणे|पुण्यात]] स्थलांतरित झाली. त्यानंतर, संस्थेला [[माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय (भारत)|माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाकडून]] पूर्णपणे मदत मिळाली. जुलै २०११ मध्ये माहिती आणि प्रसारण मंत्री [[अंबिका सोनी|अंबिका सोनी यांनी]] सांगितले की FTII ला 'सेंटर ऑफ एक्सलन्स' म्हणून विकसित करण्यासाठी संसदेत एक विधेयक सादर केले जाईल. यामुळे संस्थेला विद्यापीठाचा शैक्षणिक दर्जा आणि विशेषाधिकारांचा आनंद घेता येईल. फेब्रुवारी २०१५ मध्ये [[गजेंद्र चौहान]] यांची संस्थेच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodsunshine.com/india/Give-me-a-chance-Gajendra-Chauhan-post-FTII-furore/articleshow/47655616.cms|title=Give me a chance: Gajendra Chauhan post FTII furore - The Times of India|date=February 2019|access-date=2019-01-31}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ज्याने संस्थेतील विद्यार्थ्यांनी निषेध केला होता. १८ ऑगस्ट २०१५ रोजी, पोलिसांनी - रात्रीच्या वेळी केलेल्या कारवाईत संचालक प्रशांत पाठराबे आणि इतर कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या कार्यालयात आठ तास कोंडून ठेवलेल्या संप करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अटक केली. विद्यार्थ्यांनी आपला छळ केला आणि मानसिक छळ केला, असा दावा दिग्दर्शकाने केला. विद्यार्थ्यांची जामिनावर सुटका करण्यात आली. विद्यार्थ्यांनी संचालकाला घेराव घालत आणि आरडाओरडा करतानाचा व्हिडिओ व्यवस्थापनाने जारी केला. प्रत्युत्तरादाखल, विद्यार्थ्यांनी संचालकांच्या कार्यालयात विद्यार्थ्यांना मारहाण करताना आणि काचा फोडल्याचा एक अप्रसिद्ध व्हिडिओ जारी केला. पुणे पोलिसांनी मध्यरात्री येऊन विद्यार्थ्यांना अटक करण्याच्या कृत्याचा प्रहार विद्यार्थ्यांनी तीव्र शब्दात निषेध केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodsunshine.com/|title=FTII stir: Students protest Gajendra Chauhan's appointment - The Times of India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200102141412/https://www.bollywoodsunshine.com/|archive-date=2 January 2020|access-date=1 February 2019}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/2007/20070805/spectrum/main6.htm|title=Bollywood's talent pool (Diploma films over the years)|date=5 August 2007|publisher=[[The Tribune (Chandigarh)]]}}</ref> ==व्यवस्थापन== FTII १८६० च्या सोसायटी नोंदणी कायद्यांतर्गत नोंदणीकृत आहे. सोसायटीचे अध्यक्ष अध्यक्ष असतात, जे गव्हर्निंग कौन्सिल, शैक्षणिक परिषद आणि स्थायी वित्त समितीचे अध्यक्ष म्हणूनही काम करतात. गव्हर्निंग कौन्सिलची स्थापना सोसायटीच्या सदस्यांमधून निवडून केली जाते. गव्हर्निंग कौन्सिल ही FTII ची सर्वोच्च संस्था आहे आणि संस्थेचे सर्व प्रमुख धोरणात्मक निर्णय घेण्यासाठी ती जबाबदार आहे. परिषद, त्या बदल्यात, शैक्षणिक परिषद आणि स्थायी वित्त समितीची नियुक्ती करते, या दोघांचे सदस्य शैक्षणिक व्यवहार आणि आर्थिक बाबींशी संबंधित धोरणात्मक बाबींमध्ये FTII ला सल्ला देण्यासाठी जबाबदार असतात. <ref name="Express">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/on-gajendra-chauhans-plate-admin-and-academics/|title=On Gajendra Chauhan's plate, admin and academics|date=13 July 2015|publisher=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=13 July 2015}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ftiindia.com/management.html|title=FTII Administrative Structure|date=13 July 2015|publisher=FTII|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518052018/http://ftiindia.com/management.html|archive-date=18 May 2017|access-date=13 July 2015}}</ref> एक संचालक संस्थेचा कार्यकारी प्रमुख म्हणून काम करतो आणि त्याची धोरणे आणि कार्यक्रम राबवतो. भारतीय माहिती सेवा (IIS) चे १९९२ बॅचचे अधिकारी प्रशांत पाठराबे यांना डीजे नारायण यांचा कार्यकाळ संपल्यानंतर संचालक म्हणून तात्पुरता पदभार देण्यात आला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/news/article/iis-officer-prashant-pathrabe-appointed-new-ftii-director/906949|title=IIS Officer Prashant Pathrabe Appointed New FTII Director|date=17 July 2015|publisher=FTII|access-date=17 July 2015}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> गजेंद्र चौहान, गव्हर्निंग कौन्सिलचे पदसिद्ध अध्यक्ष, त्यांच्या नियुक्तीच्या विरोधामुळे, अद्याप सामील झालेले नाहीत. <ref name="Express2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/on-gajendra-chauhans-plate-admin-and-academics/|title=On Gajendra Chauhan's plate, admin and academics|date=13 July 2015|publisher=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=13 July 2015}}</ref> ९५ दिवसांहून अधिक काळ विरोध सुरू आहे, परंतु नियुक्तीबद्दलचा गोंधळ अद्यापही कायम आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.biharprabha.com/2015/09/govt-doing-nothing-to-end-logjam-ftii-students/|title=Govt doing nothing to end logjam: FTII students|date=15 September 2015|publisher=news.biharprabha.com|access-date=15 September 2015|agency=ANI|archive-date=2015-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929165910/http://news.biharprabha.com/2015/09/govt-doing-nothing-to-end-logjam-ftii-students/|url-status=dead}}</ref> == अध्यक्ष == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" ! अध्यक्ष !! कार्यकाळ !! प्रमुख घडामोडी आणि नोंदी |- | [[रोशन तनेजा]] || १९६०–१९६१ || एफटीआयआय च्या सुरुवातीच्या टप्प्यात अभिनय विभागाची स्थापना केली आणि पहिले प्रमुख म्हणून जबाबदारी सांभाळली. |- | रोशन लाल मल्होत्रा / ए. जे. किडवाई || १९७४–१९७७ || संस्थेच्या प्रशासकीय संरचनेत महत्त्वाचे बदल झाले आणि [[दूरचित्रवाणी]] विभागाचा विस्तार करण्यात आला. |- | [[आर. के. लक्ष्मण]] || १९७७–१९८० || प्रसिद्ध व्यंगचित्रकार आर. के. लक्ष्मण यांच्या काळात अभ्यासक्रमात आणि शैक्षणिक वातावरणात कलात्मक स्वायत्ततेला महत्त्व देण्यात आले. |- | [[श्याम बेनेगल]] || १९८१–१९८३, १९८९–१९९२ || प्रसिद्ध [[चित्रपट दिग्दर्शक]]; त्यांच्या दोन कार्यकाळात एफटीआयआयच्या अभ्यासक्रमाचे आधुनिक आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार पुनर्रचना करण्यात आले. |- | [[मृणाल सेन]] || १९८४–१९८६ || [[समांतर सिनेमा|समांतर सिनेमाचे]] जनक मानल्या जाणाऱ्या मृणाल सेन यांच्या काळात विद्यार्थ्यांना स्वतंत्र सिनेमा बनवण्यासाठी प्रोत्साहन मिळाले. |- | [[अदूर गोपालकृष्णन]] || १९८७–१९८९, १९९२–१९९५ || आंतरराष्ट्रीय स्तरावर नावाजलेल्या दिग्दर्शकांनी दोन वेळा संस्थेचे नेतृत्व केले; तांत्रिक सोयीसुविधांमध्ये मोठी सुधारणा केली. |- | [[महेश भट्ट]] || १९९५–१९९८ || ९० च्या दशकात व्यावसायिक आणि प्रायोगिक सिनेमातील दरी कमी करण्यासाठी विविध उपक्रम राबवले. |- | [[गिरीश कर्नाड]] || १९९९–२००१ || प्रसिद्ध [[नाटककार]] आणि [[अभिनेता|अभिनेते]]; त्यांच्या काळात एफटीआयआय चा शैक्षणिक दर्जा आणि विविध कार्यशाळांचा विस्तार झाला. |- | [[विनोद खन्ना]] || २००१–२००५ || प्रसिद्ध अभिनेते आणि [[खासदार]]; यांच्या काळात इन्फ्रास्ट्रक्चर आणि स्टुडिओ आधुनिक तंत्रज्ञानाने सुसज्ज करण्यात आले. |- | [[यु.आर. अनंतमूर्ती]] || २००५–२०११ || प्रसिद्ध [[कन्नड भाषा|कन्नड]] [[साहित्यिक]]; तब्बल ६ वर्षे अध्यक्षपदी राहिले. त्यांच्या काळात विद्यार्थ्यांची आंदोलने आणि संस्थात्मक सुधारणांवर चर्चा झाली. |- | [[सईद अख्तर मिर्झा]] || २०११–२०१४ || चित्रपट निर्माते आणि दिग्दर्शक; अभ्यासक्रमात नवीन क्रेडिट सिस्टीम लागू करण्याचा प्रयत्न या काळात झाला. |- | [[गजेंद्र चौहान]] || २०१५–२०१७ || यांच्या नियुक्तीवरून मोठा वाद झाला. पात्रतेवर प्रश्न उपस्थित करत विद्यार्थ्यांनी सलग १३९ दिवसांचा ऐतिहासिक संप (Strike) पुकारला. |- | [[अनुपम खेर]] || २०१७–२०१८ || ऑक्टोबर २०१७ मध्ये सूत्रे हाती घेतली. आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील कामाच्या व्यस्ततेमुळे ऑक्टोबर २०१८ मध्ये त्यांनी आपल्या पदाचा राजीनामा दिला. |- | [[बी.पी. सिंग]] || २०१८–२०२० || प्रसिद्ध मालिका [[सीआयडी (मालिका)|सीआयडीचे]] निर्माते आणि एफटीआयआय चे माजी विद्यार्थी. गजेंद्र चौहान वादांनंतर संस्थेत प्रशासकीय आणि शैक्षणिक स्थिरता आणली. |- | [[शेखर कपूर]] || २०२०–२०२३ || आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे दिग्दर्शक; [[कोविड-१९ महासाथ|कोविड-१९ महासाथीच्या]] काळात ऑनलाईन शिक्षण आणि डिजिटल माध्यमांवर भर दिला. |- | [[आर. माधवन]] || २०२३–सध्या कार्यरत || सप्टेंबर २०२३ मध्ये नियुक्ती झाली. त्यांच्या कार्यकाळात नवीन तंत्रज्ञान आणि आंतरराष्ट्रीय सहकार्यावर भर दिला जात आहे. |} ===उल्लेखनीय प्राध्यापक=== * [[डेव्हिड लीन]] <ref name="Chandra">{{Cite magazine|last=Chandra, Anupama|date=15 March 1996|title=Searching for direction|url=http://indiatoday.intoday.in/story/not-just-market-pressures-and-structural-changes-एफटीआयआय-beset-with-whole-lot-of-problems/1/283822.html|magazine=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=14 July 2015}}</ref> * [[इस्तवान गाल]] * [[मणि कौल]] <ref name="Chandra" /> * [[ऋत्विक घटक]] <ref name="Chandra" /> * [[सत्यजित राय|सत्यजित रे]] <ref name="Chandra" /> * [[टॉम अल्टर]] <ref name="Chandra" /> === प्रसिद्ध विद्यार्थी === * [[अटूर गोपालकृष्णन]] * [[उमेश विनायक कुलकर्णी]] * [[सचिन कुंडलकर]] == संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.ftiindia.com/ | title = अधिकृत संकेतस्थळ | भाषा = इंग्लिश }} [[वर्ग:चित्रपट]] [[वर्ग:पुण्यातील शैक्षणिक संस्था]] [[वर्ग:इ.स. १९६० मधील निर्मिती]] e9i2vwf61qb46h6d7aj7r0zhd6rs0vn 0 71442 2711459 1669964 2026-09-23T04:40:51Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मोरी]] वरुन [[मोरी (मासा)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 1669964 wikitext text/x-wiki {{विस्तार}} हा एक प्रकारचा मासा आहे. [[वर्ग:मासे]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] hohlb64yge10rl2j917sviykyjqw1yr 2711463 2711459 2026-09-23T04:46:15Z अभय नातू 206 माहिती 2711463 wikitext text/x-wiki '''मोरी''' तथा '''स्क्वॉलिडे''', '''डॉगफिश''', '''डॉग शार्क''' किंवा '''स्पायनी डॉगफिश'''<ref>{{ITIS|id=160604|taxon=''Squalidae''|access-date=16 November 2013}}</ref> हे [[स्क्वॉलिफॉर्म्स]] या वर्गवारीतील [[शार्क]] माशांची एक प्रमुख उपजाती आहे. स्कॉलिफॉर्म्स ही शार्क माशांचा दुसरी सर्वात मोठी उपजाती असून त्यात ७ वर्गांमध्ये ११९ प्रजातींचा समावेश होतो.<ref>{{cite journal |last1=Straube |first1=N. |last2=Li |first2=C. |last3=Claes |first3=J.M. |title=Molecular phylogeny of Squaliformes and first occurrence of bioluminescence in sharks. |journal=BMC Evolutionary Biology |date=2015 |volume=15 |issue=162 |doi=10.1186/s12862-015-0446-6|doi-access=free |pmc=4537554 }}</ref> कोळ्यांच्या मते हे मासे कुत्र्यांप्रमाणे टोळीने लहान माशांचा पाठलाग करताना दिसल्यामुळे त्यांना 'डॉगफिश' हे नाव मिळाले.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://oceana.org/marine-life/sharks-rays/spiny-dogfish|title=Spiny Dogfish|website=Oceana|language=en|access-date=2019-04-12}}</ref> डॉगफिशचे शरीर सुटसुटीत, प्रवाही (स्ट्रीमलाइंड) आणि इतर शार्क प्रजातींच्या तुलनेत सहसा अधिक लहान व टोकादार तोंडाचे असते. डॉगफिशला पाठीवर दोन पंख (डॉर्सल फिन्स) असतात, ज्यावर गुळगुळीत काटे असतात; परंतु त्यांना गुदपंख (ॲनल फिन) नसतो. त्यांची त्वचा सहसा स्पर्शाला खडबडीत असते.<ref name=FB>{{FishBase_family|family=Squalidae|year=2009|month=January}}</ref> हे मासे प्रौढ झाल्यावर नर माशांची लांबी जास्तीत जास्त १०० सेंमी (३९ इंच) असते, तर मादी माशांची लांबी सहसा १२५ सेंमी (४९ इंच) असते. त्यामुळे या प्रजातीत मादीचे वर्चस्व असणारे [[लैंगिक द्विरूपता]] (सेक्स्युअल डायमॉर्फिझम) दिसून येते. डॉगफिश शार्कची त्वचा स्लेट-राखाडी किंवा राखाडी-तपकिरी रंगाची असते, ज्यावर पांढरे ठिपके असतात. पोटाच्या भागाकडे हा रंग उजळ (जवळजवळ पांढरा) होतो. या शार्कच्या वैशिष्ट्यांमध्ये वरच्या आणि खालच्या जवढ्यांमधील समान आकाराचे दात, बाजूला कडा असणारा [[पुच्छ वृत्त]] (कॉडेल पेडंकल), वरच्या बाजूला असणारा प्रीकॉडेल खड्डा आणि सबटर्मिनल खाच नसलेला [[पुच्छ पंख]] (कॉडेल फिन) यांचा समावेश होतो. हे मासे मांसाहारी असून मुख्यतः स्वतःपेक्षा लहान असलेल्या जीवांची शिकार करतात. त्यांच्या भक्ष्यामध्ये [[हेरिंग]], [[मॅकरेल]] आणि [[कॅपेलिन]] माशांचा समावेश होतो. विशेष प्रकरणांमध्ये ते [[जेलीफिश]] आणि [[स्क्विड]] (कॅलमारी) देखील खातात. अगदी लहान वयातही स्पायनी डॉगफिशची पिल्ले स्वतःच्या आकारापेक्षा दोन किंवा तीन पट मोठ्या माशांची शिकार करू शकतात. इतर जवळपास सर्व शार्क प्रजातींपेक्षा वेगळे म्हणजे डॉगफिश शार्ककडे [[विष]] असते, जे त्यांच्या पाठीवरील काट्यांवर पसरलेले असते; हे विष मानवांसाठी सौम्य प्रमाणात विषारी असते आणि हाताळणी व्यवस्थित न झाल्यास इजा पोहोचवू शकते. स्कॉलिडे कुटुंबातील माशांच्या यकृत आणि पोटात 'स्कॉलामाइन' नावाचे संयुग असते, ज्याच्यात मानवामधील लहान रक्तवाहिन्यांची वाढ रोखण्याचा गुणधर्म असतो.<ref>{{cite magazine|title=From the Belly of a Shark, a Cancer Cure?|work=National Geographic|date=June 1998|volume=193|number=6|page=202|url=https://archive.org/details/june199886|access-date=2 January 2023}}</ref> डॉगफिश शार्क भक्ष्य खाण्यासाठी त्यांच्या मजबूत जवढ्याचा आणि तीक्ष्ण दातांचा वापर करतात. स्पायनी डॉगफिशने स्थलांतर आणि गर्भाधारणाशी संबंधित अनेक विक्रम मोडले आहेत. हा शार्क अत्यंत स्थलांतरित प्रजाती मानला जातो: अमेरिकेतील वॉशिंग्टन राज्यात टॅग केलेला एक शार्क पुढे जपानमध्ये आढळला, ज्याने सुमारे ८,००० किमी (५,००० मैल) प्रवास केला होता. लांब पल्ल्याच्या स्थलांतराव्यतिरिक्त, या शार्कच्या नावावर पाठीचा कणा असलेल्या (पृष्ठवंशीय) प्राण्यांमध्ये सर्वात मोठा गर्भाधारण काळ असल्याचा विक्रम आहे, जो २२ ते २४ महिने इतका असतो. मादी अंडी तयार करते आणि २०-३३ सेंमी (८-१३ इंच) आकाराच्या जिवंत पिल्लांना जन्म देते. स्कॉलिडेच्या प्रजनन चक्रात बहु-पितृत्व (मल्टीपल पॅटर्निटी) दिसून येते, जिथे अनेक नर एकाच गर्भाचे [[फलन]] (फर्टिलायझेशन) करू शकतात. यामुळे [[अनुवंशिक विविधता]] वाढण्यास मदत होते, जी मासेमारीच्या धोक्यामुळे या प्रजातीच्या संरक्षणासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |last=Verissimo |first=A. |last2=Grubbs |first2=D. |last3=McDowell |first3=J. |last4=Musick |first4=J. |last5=Portnoy |first5=D. |date=2011-01-01 |title=Frequency of Multiple Paternity in the Spiny Dogfish Squalus acanthias in the Western North Atlantic |url=https://academic.oup.com/jhered/article-lookup/doi/10.1093/jhered/esq084 |journal=Journal of Heredity |language=en |volume=102 |issue=1 |pages=88–93 |doi=10.1093/jhered/esq084 |issn=0022-1503|url-access=subscription }}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:शार्क]] [[वर्ग:मासे]] 1wclp4xahpz1eevcg4g0dbh51fh5g4q 0 75125 2711417 2702382 2026-09-23T01:56:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711417 wikitext text/x-wiki '''मंदाकिनी आमटे''' किंवा '''मंदा आमटे''' या [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक डॉक्टर आणि सामाजिक कार्यकर्त्या आहेत.<ref name="Mandakini Reference1">{{स्रोत बातमी|last=Pandey|first=Kirti|url=https://www.timesnownews.com/india/article/family-tree-of-baba-amte-sons-prakash-and-vikas-amte-who-was-sheetal-amte-and-her-role-at-anandwan/689042|title=Family tree of Baba Amte: Sons Prakash and Vikas Amte; who was Sheetal Amte and her role at Anandwan|date=1 December 2020|publisher=www.timesnownews.com|language=en|access-date=5 March 2021}}</ref> प्रसिद्ध समाजसेवक डॉ [[प्रकाश आमटे]] यांच्या त्या पत्नी तर [[बाबा आमटे]] यांच्या सून आहेत.<ref name="Mandakini Reference1" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/inner-spaces-my-father-was-against-our-marriage-1183819|title=My father was against our marriage|website=dnaindia.com|publisher=Diligent Media Corporation Ltd.|access-date=29 February 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/prakash-mandakini-amte/238254|title=Prakash & Mandakini Amte|website=outlookindia.com|publisher=Outlook: The Web Edition|access-date=29 February 2016|archive-date=2021-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20211113042908/https://www.outlookindia.com/magazine/story/prakash-mandakini-amte/238254|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://chandlersfordtoday.co.uk/event-at-the-hilt-meet-the-real-heroes-dr-prakash-amte-and-dr-manda-amte/|title=Event at the Hilt – Meet the Real Heroes: Doctor Prakash Amte and Doctor Manda Amte|website=chandlersfordtoday.co.uk/|publisher=Chandler's Ford Today|access-date=4 March 2016|archive-date=2015-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150912102423/http://chandlersfordtoday.co.uk/event-at-the-hilt-meet-the-real-heroes-dr-prakash-amte-and-dr-manda-amte/|url-status=dead}}</ref> [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[गडचिरोली]] जिल्ह्यातील तसेच [[आंध्र प्रदेश]] व मध्यप्रदेश राज्यातील माडिया गोंड आदिवासी समाजासाठी [[लोकबिरादरी प्रकल्प|लोक बिरादरी प्रकल्पाच्या]] रूपात परोपकारी कार्य केल्याबद्दल त्यांना २००८ मध्ये त्यांचे पती [[प्रकाश आमटे]] यांच्यासोबत 'कम्युनिटी लीडरशिप' <ref name="Magsaysay">[http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationAmtes.html Citation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827114435/http://www.rmaf.org.ph/Awardees/Citation/CitationAmtes.html }} from the [http://www.rmaf.org.ph/index.php website of Ramon Magsaysay Award Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080731145810/http://www.rmaf.org.ph/index.php |date=2008-07-31 }}</ref> साठी [[मॅगसेसे पुरस्कार|मॅगसेसे पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref name="Mandakini Reference1" /> == वैयक्तिक आयुष्य == आमटे यांचा जन्म '''मंदाकिनी देशपांडे''' म्हणून झाला. त्यांनी नागपूर येथून आपले एमबीबीएस चे शिक्षण पूर्ण केले होते <ref name="Mandakini Reference1"/> त्यानंतर नंतर नागपूरच्या शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालयात (जीएमसी) भुलतज्ञ म्हणून पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याचे ठरवले. <ref name="Mandakini Reference1" /> प्रकाश आमटे हे त्यावेळी एक सर्जन असल्याने त्यांची भेट झाली. त्यांनी एकाच ऑपरेशन थिएटरमध्ये एकत्र काम केले. त्यांच्या वडिलांचा प्रकाश आमटेसोबतच्या लग्नाला विरोध होता कारण त्यांना भीती होती की तिला कुष्ठरोग्यांमध्ये राहावे लागेल, जे तेव्हा गंभीर बाब आणि एक मोठे अवघड काम मानले जात होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Pandey|first=Kirti|url=https://www.timesnownews.com/india/article/family-tree-of-baba-amte-sons-prakash-and-vikas-amte-who-was-sheetal-amte-and-her-role-at-anandwan/689042|title=Family tree of Baba Amte: Sons Prakash and Vikas Amte; who was Sheetal Amte and her role at Anandwan|date=1 December 2020|publisher=www.timesnownews.com|language=en|access-date=5 March 2021}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/inner-spaces-my-father-was-against-our-marriage-1183819|title=My father was against our marriage|website=dnaindia.com|publisher=Diligent Media Corporation Ltd.|access-date=14 March 2016}}</ref> == मॅगसेसे पुरस्कार == आमटे आणि त्यांचे पती यांना २००८ साठी सामुदायिक नेतृत्वासाठी संयुक्तपणे [[रमोन मॅग्सेसे|मॅगसेसे]] पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले, <ref name="Mandakini Reference1" />त्यांचा उल्लेख खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rmaf.org.ph/newrmaf/main/awardees/awardee/profile/147|title=Amte, Prakash {{!}} CITATION|website=rmaf.org.ph|publisher=© Ramon Magsaysay Award Foundation|access-date=27 February 2016|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304181436/http://www.rmaf.org.ph/newrmaf/main/awardees/awardee/profile/147|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/world/magsaysay-award-for-amte-couple/story-cxfWev1ucGw5lbofkkYRGJ.html|title=Magsaysay award for Amte couple|website=hindustantimes.com|publisher=HT Media Limited|access-date=4 March 2016}}</ref> {{Quote_box|width=80%||bgcolor=#DEE0EB|fontsize=120%|align =center|सामुदायिक नेतृत्वासाठी २००८ चा रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार प्राप्त करण्यासाठी प्रकाश आमटे आणि मंदाकिनी आमटे यांची निवड करताना, विश्वस्त मंडळाने आजच्या भारतात, उपचार आणि अध्यापन आणि इतर उपकारक कामांद्वारे माडिया गोंड्स आदिवासींची सकारात्मक परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची त्यांची क्षमता वाढवली आहे.|}} == टपाल तिकीट == [[मोनॅको|मोनॅकोच्या प्रिन्सिपॅलिटीने]] १९९५ मध्ये प्रकाश मंदाकिनी यांच्या जीवन आणि कार्याच्या सन्मानार्थ एक टपाल तिकीट काढले - जसे त्यांनी १९५५ मध्ये अल्बर्ट श्वेट्झरसाठी केले होते. मोनॅकोच्या राज्याने परदेशी व्यक्तीला त्यांच्या मानवतावादी कार्यासाठी सन्मानित करण्यासाठी स्टॅम्प काढण्याची ही दुसरी वेळ होती. एक फ्रेंच जोडपे, गाय आणि ग्रीट बार्थेलेमी, ज्यांनी पन्नासच्या दशकाच्या सुरुवातीला श्वेत्झरसोबत काम केले होते, त्यांनी १९९२ मध्ये [[हेमलकसा]] येथील या प्रकल्पाला भेट दिली. हेमलकसा आणि [[आफ्रिका|आफ्रिकेतील]] ज्या ठिकाणी श्वेत्झर काम करत होते तेथील परिस्थितीतील साम्य पाहून ते प्रेरित झाले. या फ्रेंच जोडप्याने माघारी जाऊन मोनॅकोचा प्रिन्स रेनियर तिसरा यांना आमटेसचा सन्मान करण्यासाठी टपाल तिकीट प्रकाशित करण्याचे आवाहन केले. हे तिकीट १९९५ मध्ये प्रकाशित करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://hmaward.org.ae/profile.php?id=186|title=Dr. Prakash and Dr. Mrs. Mandakini Amte - International Awards - Hamdan Award for Volunteers in Humanitarian Medical Services - 2009-2010|website=hmaward.org.ae/|publisher=Sheikh Hamdan Bin Rashid Al Maktoum Award for Medical Sciences|access-date=14 March 2016|archive-date=2022-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220629140152/http://hmaward.org.ae/profile.php?id=186|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://vsf64.free.fr/pages/hemalkasa.html|title=VILLAGES SANS FRONTIERES - Hemalkasa - Lok Biradari Prakalp (Fraternité entre les peuples)|website=vsf64.free.fr/|publisher=VILLAGES SANS FRONTIERES c/o LAZE - Quartier Lasbordes 64270 SALIES-DE-BEARN|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131116230221/http://vsf64.free.fr/pages/hemalkasa.html|archive-date=16 November 2013|access-date=14 March 2016}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:आमटे, मंदाकिनी}} [[वर्ग:मराठी डॉक्टर]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील सामाजिक कार्यकर्ते]] [[वर्ग:सामाजिक कार्यकर्ते]] [[वर्ग:गडचिरोली जिल्हा]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:हयात भारतीय व्यक्ती]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 2qbcrd5l292ms8nd7t3ckjwm05t7two 0 75379 2711299 2517045 2026-09-22T16:07:07Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2711299 wikitext text/x-wiki '''देवर''' किंवा '''मुक्कलदोर''' ही [[तमिळनाडू]] राज्यात आढळणारी एक जात आहे. अगमुडयार, मरवर आणि कळ्ळर या तीन समुदायांची मिळून ही जात बनली आहे.<ref name="books.google.com2">http://books.google.com/books?id=N1Q_TdiGzVIC&pg=PA11&dq=thevar+descended&cd=6#v=onepage&q=thevar%20descended&f=false</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} * <cite id = "Castes and Tribes of Southern India">{{स्रोत पुस्तक | title=Castes and Tribes of Southern India Volume I - A and B| आडनाव=Thurston| पहिलेनाव=Edgar| लेखकदुवा= Edgar Thurston|सहलेखक=K. Rangachari| वर्ष=1909| प्रकाशक=Government Press| स्थान=Madras}}</cite> *[http://www.tamilnation.org/forum/sivaram/920715lg.htm On Tamil Militarism- The suppression of Tamil military castes]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=515297 Genetic structure of four socio-culturally diversified caste populations of southwest India] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130801115534/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=515297 |date=2013-08-01 }} == बाह्य दुवे == * http://www.thevar.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190907172227/http://thevar.in/ |date=2019-09-07 }} * http://www.thevarcommunity.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100223163254/http://www.thevarcommunity.com/ |date=2010-02-23 }} * http://www.devaronline.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100125034012/http://www.devaronline.com/ |date=2010-01-25 }} * http://devarcaste.wetpaint.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130503072210/http://devarcaste.wetpaint.com/ |date=2013-05-03 }} * http://kallar.weebly.com * http://www.kallarsangam.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100402083938/http://www.kallarsangam.com/ |date=2010-04-02 }} * [http://www.vallamba-thevar.blogspot.com Vallambar Official Website] * http://thevarcommunitymumbai.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110209082752/http://thevarcommunitymumbai.com/ |date=2011-02-09 }} * http://www.thevaryouth.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204101152/http://www.thevaryouth.com/ |date=2010-02-04 }} * http://pasumpontrust.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211155044/http://pasumpontrust.com/ |date=2010-02-11 }} * http://WWW.MUTHURAMALINGATHEVAR.COM {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407105825/http://www.muthuramalingathevar.com/ |date=2016-04-07 }} * [http://www.devarmatrimony.com Matrimony site for mukkulathor] * [http://www.thevarsmatrimonial.com Exclusive Matrimonial Site for Kallars, Maravars and Agamudayars.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110201071505/http://www.thevarsmatrimonial.com/ |date=2011-02-01 }} [[वर्ग:तमिळनाडूमधील जाती]] oxm2ysowekjisxexj9cd9s2b5ufx2fb 0 75668 2711263 2709321 2026-09-22T12:45:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2711263 wikitext text/x-wiki '''टाळ''' हे भारतीय संगीतातील आणि विशेषतः [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] [[वारकरी]] भक्ती परंपरेतील एक अत्यंत महत्त्वाचे पारंपरिक घनवाद्य आहे. हे वाद्य सहसा [[पितळ]], [[कांस्य]] किंवा [[तांबे]] यांसारख्या धातूंच्या दोन गोलाकार थाळ्यांपासून बनवले जाते.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/28666/ |title=घनवाद्ये - टाळ |website=मराठी विश्वकोश |access-date=12 September 2026 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> या दोन थाळ्या एकमेकांवर आपटून लयीत ध्वनी निर्माण केला जातो. शास्त्रीय वर्गीकरणानुसार टाळाचा समावेश 'घनवाद्य' प्रकारात होतो. महाराष्ट्रातील [[भजन]], [[कीर्तन]], [[अभंग]] गायन आणि [[आषाढी वारी|आषाढी-कार्तिकी वारी]] यांमध्ये टाळाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. [[मृदंग]] किंवा [[पखवाज]] आणि [[वीणा]] यांच्या साथीने टाळ वाजवून भजनातील ठेका व लय सांभाळली जाते. संत वाङ्मयात टाळाचा उल्लेख भक्ती आणि लयाचे प्रतीक म्हणून अनेकदा आला आहे.<ref>{{cite news |title=वारकरी संप्रदायातील वाद्यांचे महत्त्व |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=12 September 2026}}</ref> == प्रकार == टाळाच्या मध्यभागी उंचवटा किंवा खड्डा (वाटी) असतो, ज्यातून दोरी ओवून हाताच्या बोटांत पकडण्याची सोय केली जाते. टाळाच्या आकारावरून आणि उपयोगावरून त्याचे विविध प्रकार पडतात: * '''मंजिरा:''' आकाराने लहान आणि खोलगट वाटी असणारे टाळ, जे शास्त्रीय संगीत व सुगम संगीतात वापरले जातात. * '''झांज / झांजरी:''' आकाराने मोठे आणि सपाट असणारे टाळ, जे प्रामुख्याने रॅली, मिरवणुकीत किंवा [[गोंधळ]] या लोककला प्रकारात वापरले जातात. * '''वारकरी टाळ:''' मध्यम आकाराचे आणि जाड धातूचे टाळ, जे विशेषतः वारकरी भजनांमध्ये तासन् तास वाजवण्यासाठी वापरले जातात. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{हिंदुस्तानी संगीत}} [[वर्ग:वाद्ये]] [[वर्ग:भारतीय वाद्ये]] [[वर्ग:घनवाद्ये]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] qzhsk1s6m9g0tjwokrpud835fravedh 0 75721 2711279 2186351 2026-09-22T13:52:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2711279 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Tiruvalluvar Statue Kanyakumari 140x190.jpg|75px]][[चित्र:Srinivasa Ramanujan - OPC - 2.jpg|75px]][[चित्र:MIA20072 (cropped).jpg|75px]]<br />[[चित्र:Viswanathan Anand 08 14 2005 (cropped).jpg|75px]][[चित्र:Raraja detail 140x190.jpg|75px]][[चित्र:Abdulkalam04052007 (cropped).jpg|75px]]<br />[[चित्र:AR Rahman-2.jpg|75px]][[चित्र:Annadurai statue.jpg|75px]][[चित्र:Ms subbulakshmi 140x190.jpg|75px]] {{भाषांतर}} '''तमिळ लोक''' किंवा तमिळ माणसं [[Tamil people]] (तमिळ: தமிழர், तमिळर्)also called '''Tamils''' or '''Tamilians''', are a [[linguistic group]] native to [[तमिळ नाडु]], a state in [[India]] and the [[Sri Lankan Tamils|north-eastern region]] of [[श्रीलंका]]. They speak [[तमिळ भाषा|तमिळ]] ({{lang|ta|தமிழ்}}), with a recorded history going back two millennia.<ref name="emeneau1">{{जर्नल स्रोत | quotes = | author = M. B. Emeneau | date = | year = 1956 | month = Jan-March | title = India as a lingustic Area | journal = Language | volume = 32 | issue = 1 | pages = 5 | doi = 10.2307/410649 | id = | दुवा = http://links.jstor.org/sici?sici=0097-8507%28195601%2F03%2932%3A1%3C3%3AIAALA%3E2.0.CO%3B2-X | format = | accessdate = 2007-05-03 | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = Of the four literary Dravidian languages, Tamil has voluminous records dating back at least two millennia}}</ref> Emigrant communities are found across the world, notably Malaysia, Canada, Singapore, and the UK. The Tamils are mostly Hindus with sizable Christian and Muslim populations. === लोकसंख्येविषयक माहिती === All population data has been taken from [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tam Ethnologue], with the exception of the data for Sri Lanka, which was taken from the [[CIA World Factbook]]'s Sri Lanka [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211303/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html |date=2018-12-24 }}. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.tamilnation.org/hundredtamils/index.htm One Hundred Tamils of the 20th Century]{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{तमिळनाडू राज्य}} {{DEFAULTSORT:Tamil People}} [[वर्ग:वांशिक समूह]] qlogtig05i026f4va2cakbgjcillhfm 0 76016 2711333 2702098 2026-09-22T21:16:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711333 wikitext text/x-wiki प्राचीन काळापासून मानवी लोकवस्ती असणाऱ्या नगरांची यादी खाली दिली आहे. This is a list of present-day [[city|cities]] by the time period over which they have been '''continuously inhabited'''.The age claims listed may be disputed, or indeed obsolete. Differences in opinion can result from different definitions of "[[city]]" as well as "continuously inhabited". प्रत्येकास "जगातील सर्वात प्राचीन नगर" म्हणून ख्याती असणाऱ्या ([[दमास्कस]], [[बायब्लॉस]], [[जेरिको]], [[वाराणशी]])ह्या शहरांचा देखील ह्या यादीत समावेश करण्यात आला आहे. Caveats to the validity of each claim are discussed in the "Notes" column. {{भाषांतर}} ==प्राचीन जग== Continuous habitation since the [[Chalcolithic]] (or [[Copper Age]]) is possible (but difficult) to prove archaeologically for several [[Levant]]ine cities ([[Jericho]], [[Byblos]], [[Damascus]], [[Sidon]] and [[Beirut]]). Cities became more common outside the [[Fertile Crescent]] with the [[Early Iron Age]] from about 1100 BC. The foundation of [[Rome]] in [[753 BC]] is conventionally taken as one of the dates initiating [[Classical Antiquity]].{{fact}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" |- ! नगराचे नाव ! ऐतिहासिक विभाग/प्रांत ! ठिकाण ! सातत्याने मानववस्ती असल्याच्या नोंदी ! class="अवर्गीकृत" | नोंदी |- |[[दमिश्क]] |[[लेव्हांत]] |[[सीरिया]] |[[चालकॉलिथिक]] |Excavations at Tel Ramad on the outskirts of the city have demonstrated that Damascus was inhabited as early as 8000 to 10,000 BC.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ancientneareast.tripod.com/Ramad.html |title=ancientneareast.tripod.com |access-date=2010-04-06 |archive-date=2006-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061111111827/http://ancientneareast.tripod.com/Ramad.html |url-status=dead }}</ref>{{Dubious|date=September 2008}} However, Damascus is not documented as an important city until the coming of the [[Aramaeans]] around 1400 BC. See reference for presence of urban life among cattle herders at this date — also due to land fertility and constant water source.{{Citation needed|date=June 2009}} |- |[[जेरिको]] |[[लेव्हांत]] |[[वेस्ट बँक]] |[[चाल्कोलिथिक काळ]] (इ.स.पू. ३००० पूर्वी) |Traces of habitation from 9000 BC.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = गेट्स | पहिलेनाव = चार्ल्स | title = Ancient Cities: The Archaeology of Urban Life in the Ancient Near East and Egypt, Greece and Rome | year = 2003 | url = https://archive.org/details/ancientcitiesarc0000gate | वर्ष = 2003 | प्रकाशक = Routledge | आयएसबीएन = 0415018951 | पृष्ठ = [https://archive.org/details/ancientcitiesarc0000gate/page/18 18] | प्रकरण = Near Eastern, Egyptian, and Aegean Cities | अवतरण = Jericho, in the Jordan River Valley in Israel, inhabited from ca. 9000 BC to the present day, offers important evidence for the earliest permanent settlements in the Near East. }}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Martell | पहिलेनाव = Hazel Mary | title = The Kingfisher Book of the Ancient World: From the Ice Age to the Fall of Rome | वर्ष = 2001 | प्रकाशक = Kingfisher Publications | आयएसबीएन = 0753453975 | पृष्ठ = १८ | प्रकरण = The Fertile Crescent | अवतरण = People first settled there from around 9000 B.C., and by 8000 B.C., the community was organized enough to build a stone wall to defend the city. }}</ref> Fortifications date to 6800 BC (or earlier), making Jericho the earliest known walled city.<ref>Michal Strutin, ''Discovering Natural Israel'' (2001), p. 4.</ref> Evidence indicates that the city was abandoned several times, and later expanded and rebuilt several times.<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = Ryan | पहिलेनाव = Donald P. | title = The Complete Idiot's Guide to Lost Civilizations | वर्ष = 1999 | प्रकाशक = Alpha Books | आयएसबीएन = 002862954X | पृष्ठ = 137 | प्रकरण = Digging up the Bible | अवतरण = The city was walled during much of its history and the evidence indicates that it was abandoned several times, and later expanded and rebuilt several times. }}</ref> |- |[[बॅब्लिओस]] |[[लेव्हांत]] |[[लेबॅनॉन]] ||[[चाल्कोलिथिक काळ]] (इ.स.पू. ५००० पूर्वी)<ref name="byblos1">{{स्रोत पुस्तक |title=Cities of the Middle East and North Africa |last1=Dumper |first1=Michael |last2=Stanley |first2=Bruce E. |last3= Abu-Lughod |first3=Janet L. |वर्ष=2006 |प्रकाशक=ABC-CLIO |आयएसबीएन=1576079198 |पृष्ठ=104 |अवतरण=Archaelogical excavations at Byblos indicate that the site has been continually inhabited since at least 5000 B.C. |दुवा=http://books.google.com/books?id=3SapTk5iGDkC&pg=PA104&dq=byblos+continually+inhabited&ei=AoJnSsLIOpDQkwSY5tTtAg |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-22}}</ref> |Settled from the Neolithic (carbon-dating tests have set the age of earliest settlement around 7000<ref>{{स्रोत पुस्तक | आडनाव = चियास्का | पहिलेनाव = आंतोलिया | संपादक= Sabatino Moscati | title = The Phoenicians | वर्ष = 2001 | प्रकाशक = I.B.Tauris | आयएसबीएन = 1850435332 | पृष्ठ = 170 | प्रकरण = Phoenicia }}</ref>), a city since the 3rd millennium BC.<ref name="byblos1"/> Byblos had a reputation as the "oldest city in the world" in Antiquity (according to [[Philo of Byblos]]). |- |[[सिडॉन]] |[[लेव्हांत]] |[[लेबॅनॉन]] |इ.स.पू. ४००० <ref name="middleeast_sidon">[http://www.middleeast.com/sidon.htm Sidon]</ref> |There is evidence that Sidon was inhabited from as long ago as 4000 BC, and perhaps, as early as Neolithic times (6000 - 4000 BC). |- |[[अल फय्युम]] (as [[Crocodilopolis]] or ''Arsinoe'', ancient Egyptian: ''Shediet'') |[[इजिप्त]] |[[फैयुम प्रांत]], [[इजिप्त]] |इ.स.पू. (४००० अंदाजे)<ref>Overy et al. (1999:43); Aldred (1998:42,44)</ref> | |- |[[गाझियांटेप]] |[[अनातोलिया]] | [[नैऋत्य अनातोलिया प्रांत]], [[तुर्कस्तान]] |इ.स.पू. ३६५०{{संदर्भ हवा}} |This is disputed, although most modern scholars place the Classical [[Antiochia ad Taurum]] at Gaziantep, some maintain that it was located at Aleppo. Furthermore, that the two cities occupy the same site is far from established fact (see [http://www.allaboutturkey.com/gaziantep.htm Gaziantep]). Assuming this to be the case, the founding date of the present site would be about 1,000 BC. (see [http://lexicorient.com/e.o/gaziantp.htm Gaziantep]) |- |[[राय, इराण|राय]] | |[[इराण]] |इ.स.पू. ३०००<ref name="Rayy">[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/492588/Rayy Rayy, Encyclopedia Britannica]</ref> |A settlement at the site goes back to the 3rd millennium BC. Rayy is mentioned in the [[Avesta]] (an important text of prayers in [[Zoroastrianism]], as a sacred place, and it is also featured in the [[book of Tobit]].<ref name="Rayy"/> |- |[[बैरुत]] |[[लेव्हांत]] |[[लेबेनॉन]] |इ.स.पू. ३०००<ref>[http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9404E2D9103EF930A15751C0A961958260 Under Beirut's Rubble, Remnants of 5,000 Years of Civilization]</ref> |- |[[टायर, लेबेनॉन|टायर]] |[[लेव्हांत]] |[[लेबेनॉन]] |इ.स.पू. २७५०<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://tyros.leb.net/tyre/ |title=Tyre City, Lebanon<!-- Bot generated शीर्षक --> |access-date=2010-04-06 |archive-date=2017-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701222648/http://tyros.leb.net/tyre/ |url-status=dead }}</ref> | |- |[[आर्बिल]] |[[मेसोपोटेमिया]] |[[कुर्दिस्तान प्रांत]], [[इराक]] |इ.स.पू. २३०० किंवा त्याआआधी<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://lexicorient.com/e.o/irbil.htm |title=Lexic Orient |access-date=2010-04-06 |archive-date=2016-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160527001803/http://lexicorient.com/e.o/irbil.htm |url-status=dead }}</ref> | |- |[[अराफा]] ([[किर्कुक]]) |[[मेसोपोटेमिया]] |[[किर्कुक प्रांत]], [[इराक]] |इ.स.पू. ३०००-२२००<ref>either [http://www.knn.u-net.com/kirkuk.htm The destruction of the Kirkuk Castle by the Iraqi regime.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060504150112/http://www.knn.u-net.com/kirkuk.htm |date=2006-05-04 }} or [http://www.thehistorychannel.co.uk/site/search/search.php?word=KIRKUK&enc=26253 History Channel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130403094534/http://www.thehistorychannel.co.uk/site/search/search.php?word=KIRKUK&enc=26253 |date=2013-04-03 }} for the earlier date</ref> | |- |[[जाफ्फा]] |[[लेव्हांत]] |[[इस्रायेल]] |इ.स.पू. २००० (अं) |Archaeological evidence shows habitation from 7500 BC.<ref>Excavations at Ancient Jaffa (Joppa). Tel Aviv University.</ref> |- |[[अलेप्पो]] |[[लेव्हांत]] |[[सिरिया]] |इ.स.पू. २००० (अं)<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Aleppo New World Encyclopedia]</ref> | Evidence of occupation since about 5000 BC.<ref>[http://scholar.lib.vt.edu/VA-news/VA-Pilot/issues/1995/vp950618/06160060.htm Syria Where Stones Speak The Door Is Widening To Westerners, Who Are Discovering The Nation'S Wealth Of History And Culture<!-- Bot generated शीर्षक -->]</ref> |- |[[बल्ख]] (''बॅक्ट्रा'') |[[बॅक्ट्रिया]] |[[बल्ख प्रांत]], [[अफगाणिस्तान]] |इ.स.पू. १५०० (अं) |Balkh is one of the oldest settlements of the region.<ref>Nancy Hatch Dupree, ''An Historical Guide to Afghanistan'', 1977, Kabul, Afghanistan [http://www.zharov.com/dupree/chapter26.html LINK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927223836/http://www.zharov.com/dupree/chapter26.html |date=2007-09-27 }}{{Verify credibility|date=February 2008}}</ref> |- | [[हेब्रॉन]] | [[लेव्हांत]] | [[वेस्ट बँक]] | इ.स.पू. १५०० (अं) | Hebron is considered one of the oldest cities and has been continuously inhabited for nearly 3500 years.<ref name=Museum>{{स्रोत पुस्तक|title=Pilgrimage, sciences and Sufism: Islamic art in the West Bank and Gaza|लेखक=Museum With No Frontiers|प्रकाशक=Museum With No Frontiers|वर्ष=2004|ISBN=9953360642, 9789953360645|पृष्ठ=253}}</ref> |- | [[चानिया]] | [[क्रीट]] | [[क्रीट]], [[ग्रीस]] | इ.स.पू. १४०० (अं) | [[Minoan civilization|Minoan]] foundation as [[Kydonia]] |- | [[लारनाका]] | [[अलाशिया]] | [[सायप्रस]] | इ.स.पू. १४०० (अं) | [[Mycenaean]], then [[Phoenicia]]n colony |- | [[Thebes, Greece|Thebes]] | [[Mycenaean Greece]] | [[Boeotia]], [[Greece]] | ca. 1400 BC | [[Mycenaean]] foundation |- |[[अथेन्स]] | [[मिसेनेइयन ग्रीस]] |[[ॲटिका]], [[ग्रीस]] |इ.स.पू. १४०० |[[Mycenaean]] foundation, with traces of earlier habitation on the [[Acropolis of Athens|Acropolis]]. |- |[[आर्गोस]]||[[मिसेनेइयन ग्रीस]]||[[ग्रीस]]||इ.स.पू. १२०० आधी|| |- |[[Trikala]]||[[Mycenaean Greece]]||[[Thessaly]], [[Greece]]||before 1200 BC|| founded as ''Trikke'' |- |[[Chalcis]]||[[Mycenaean Greece]]||[[Greece]]|| before 1200 BC||mentioned by [[Homer]] |- |[[Lisbon]] |[[Prehistoric Iberia#Iron Age|Iron Age Iberia]] |[[Portugal]] |ca. 1200 BC |A settlement since the [[Neolithic]]. ''Allis Ubbo'', arguably a [[Phoenicia]]n name, became ''Olissipo(-nis)'' in [[Greek language|Greek]] and [[Latin]] (also ''Felicitas Julia'' after Roman conquest in 205 BC). |- |[[Cádiz]] |[[Prehistoric Iberia#Iron Age|Iron Age Iberia]] |[[Andalusia]], [[स्पेन]] |1100 BC |founded as [[Phoenicia]]n ''Gadir'', "Europe's oldest city"<ref>[http://www.andalucia.com/cities/cadiz.htm andalucia.com]; [http://www.independent.co.uk/news/world/europe/europes-oldest-city-is-found-394505.html The Independent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925190210/http://www.independent.co.uk/news/world/europe/europes-oldest-city-is-found-394505.html |date=2015-09-25 }}</ref> |- |[[Patras]]||[[Mycenaean Greece]]||[[Greece]]||ca. 1100 BC||founded by [[Patreus]] |- |[[वाराणसी]] |[[भारत]] |[[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] |ca. 1200-1000 BC<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/623248/Varanasi Britannica]: "by the 2nd millennium BC"</ref> |[[लोह युग भारत|लोह युग]] foundation ([[Painted Grey Ware culture]]). |- |[[Xi'an]] || [[Bronze Age China]] || [[Shaanxi]], [[People's Republic of China|PRC]] || ca. 1100 BC || |- |[[Chios (town)|Chios]] || [[Chios]] || [[North Aegean]], [[Greece]] || ca. 1100 BC || |- |[[Gaza City]] || [[Levant]] || [[Gaza Strip]] || ca. 1000 BC || While evidence of habitation dates back at least 5,000 years, it is said to be continuously inhabited for a little more than 3,000 years.<ref name=Dumper>{{स्रोत पुस्तक|title=Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia|first1=Michael|last1=Dumper|first2=Bruce E.|last2=Stanley|first3=Janet L.|last3=Abu-Lughod|प्रकाशक=ABC-CLIO|वर्ष=2007|ISBN=1576079198, 9781576079195|पृष्ठ=155}}</ref><ref name=Rimal>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.rimalbooks.com/life-the-crossroads-new-edition-p-559.html|title=Life at the Crossroads [New Edition]: A History of Gaza|प्रकाशक=Rimal Books|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-01-24|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225201138/https://rimalbooks.com/life-the-crossroads-new-edition-p-559.html|url-status=dead}}</ref> |- |[[Mytilene]] || [[Lesbos Island|Lesbos]] || [[North Aegean]], [[Greece]] || 10th century BC || |- |[[Anuradhapura]] || [[Rajarata]] || [[North Central Province]], [[श्रीलंका]] || 10th century BC{{Citation needed|date=January 2010}} || |- |[[Pula]] |[[Istria]] |[[Croatia]] |10th century BC{{Dubious|date=January 2010}} | The city's earliest recorded{{By whom|date=January 2010}} permanent habitation dates back to the 10th century BC (Ivelja-Dalmatin 200).{{Verify credibility|date=January 2010}}<ref>Ivelja-Dalmatin, Ana (2009). Pula. Tourist Monograph. 2005-2009, page 7</ref> |- |[[Zadar]] |[[Liburnia]] |[[Croatia]] |9th century BC{{Dubious|date=January 2010}} | based on archaeological evidence, according to Suić (1981){{Dubious|date=January 2010}}.<ref>M. Suić, Prošlost Zadra I, Zadar u starom vijeku, Filozofski fakultet Zadar, 1981</ref> |- |[[Nin]] |[[Liburnia]] |[[Croatia]] |9th century BC]]{{Dubious|date=January 2010}} | based on archaeological evidence, according to www.nin.hr.{{Verify credibility|date=January 2010}}[http://www.nin.hr/hr/povijest.html] |- |[[नेपल्स]] |[[Magna Graecia]] |[[इटली]] |8th century BC<ref name="greeknaples">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/Greek_Naples.html|प्रकाशक=Faculty.ed.umuc.edu|title=Greek Naples|date=8 January 2008|accessdate=2010-04-06|archive-date=2011-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110611095615/http://faculty.ed.umuc.edu/~jmatthew/naples/Greek_Naples.html|url-status=dead}}</ref> | founded as ''Parthenope''. |- |[[Hamadan]] (As [[Ecbatana]]) || [[Median Empire]] || [[Iran]] || ca. 800 BC <ref>International dictionary of historic places By Trudy Ring, Robert M. Salkin, K. A. Berney, Paul E. Schellinger</ref> || |- | [[Yerevan]] (as Erebuni)|| [[Urartu]] || [[Armenia]] || ca. 800 BC<ref name="SAE">{{hy icon}} Baghdasaryan A., Simonyan A, et al. ''«Երևան»'' (Yerevan). [[Soviet Armenian Encyclopedia]]. vol. iii. Yerevan, Armenian SSR: [[Armenian Academy of Sciences]], 1977, pp. 548-564.</ref> || |- |[[उज्जैन]] (As [[अवंती]]) || [[माळवा]] || [[भारत]] || ८०० इ.स..पू.<ref>http://www.भारतsite.com/madhyapradesh/ujjain/history.html{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || [[७०० इ.स.पू.]] मध्ये [[अवंती (भारत)|अवंती]]ची राजधानी म्हणून उदयास आले. [[भारत]] देशाची दुसऱ्या शहरीकरीकरणाच्या लहरीत [[६०० इ.स.पू]] प्रगती झाली. |- |[[रोम]] || [[Latium]] || [[Lazio]], [[इटली]] || [[७५३ इ.स.पू.]] || [[१००० इ.स.पू.]]पासून नेहमी गजबजलेले.; इ.स.पू. ९ व्या शतकात चरावाहांचे खेडे म्हणून माहितीत.; हे सुद्धा पहा [[History of Rome]] and [[Founding of Rome]]. |- |[[Corfu (city)|Corfu]], ''Kerkyra'' || [[Corfu]] || [[Ionian Islands]], [[Greece]] || [[700 BC]] || |- |[[समरकंद]] || [[Sogdiana]] || [[उझबेकिस्थान]] || [[७०० इ.स.पू.]] || |- |[[इस्तंबूल]]/[[बायझेन्टियम]] || [[Thrace]] [[Anatolia]] || [[Turkey]] || [[685 BC]] Anatolia [[667 BC]] Thrace || Neolithic site dated to 6400 BC, over port of Lygos by Thracians circa 1150 BC |- |[[Durrës]] || [[Illyria]] || [[Albania]] || [[627 BC]] || Founded<ref>An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation by Mogens Herman Hansen,2005,page 330,"Epidamnos was founded in either 627 or 625 (Hieron. Chron"</ref> by settlers from [[Corcyra]] & [[Corinth]] as [[Epidamnos]] |- |[[Stara Zagora]] || [[Thrace]] || [[Bulgaria]] || [[342 BC]] || It was called Beroe in ancient times and was founded by [[Phillip II of Macedon]]<ref>Women and slaves in Greco-Roman culture: differential equations by Sandra Rae Joshel, Sheila Murnaghan,1998,page 214,"Philip II founded cities at Beroe, Kabyle, and Philippopolis in 342/1, and Aegean-style urban life began to penetrate Thrace."</ref><ref>Late Roman villas in the Danube-Balkan region by Lynda Mulvin,2002,page 19,"Other roads went through Beroe (founded by Philip II of Macedon) "</ref><ref>Philip of Macedon by Louïza D. Loukopoulou,1980,page 98,"Upriver in the valley between the Rhodope and Haimos Philip founded Beroe (Stara Zagora) and Philippolis (Plovdiv)."</ref><ref>The cities in Thrace and Dacia in late antiquity: (studies and materials)‎ by Velizar Iv Velkov,1977,page 128,"Founded by Philipp 11 on the site of an old Thracian settlement, it has existed without interruption from that time."</ref>, although a Thracian settlement neolithic inhabitation have been discovered as well. |- |[[Varna]] || [[Thrace]] || [[Bulgarian Black Sea Coast]], [[Bulgaria]] || [[585 BC]] - [[570 BC]] || founded<ref>An Inventory of Archaic and Classical Poleis: An Investigation Conducted by The Copenhagen Polis Centre for the Danish National Research Foundation by Mogens Herman Hansen,2005,page 936,</ref> as [[Odessos]] by settlers from [[Miletus]] |- |[[Kavala]] || [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]] || [[Greece]] || [[6th century BC]] || founded as '''''Neapolis''''' |- |[[Edessa, Greece]]||[[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]]|| [[Greece]]|| before the [[6th century BC]]|| capital of Macedonia up to 6th century BC |- |[[Mangalia]] || [[Dacia]] || [[Romania]] || [[6th century BC]] || founded as '''''Callatis''''' |- |[[Constanţa]] || [[Dacia]] || [[Romania]] || [[6th century BC]] || founded as '''''Tomis''''' |- |- |[[Mantua]] || [[Po Valley]] || [[Lombardy]], [[Italy]] || [[6th century BC]] || Village settlement since ca. 2000 BC; became an [[Etruscan civilization|Etruscan]] city in the 6th century BC. |- |[[Herat]] || [[Aria]] || [[Herat Province]], [[Afghanistan]] || ca. 550 BC{{Citation needed|date=September 2009}} || The city is dominated by the remains of a citadel constructed by [[Alexander the Great]]. |- |[[दिल्ली]] || [[कुरु राजधानी|कुरु]] || [[भारत]] || ५०० इ.स.पू.<ref>[http://books.google.com/books?id=gSupaU3vVacC&pg=PA249&lpg=PA249&dq=delhi+continuously+inhabited&source=web&ots=Cq2KBU2l5_&sig=7u8ayI-C9NSfqv-_PAjQEX5SNIo&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result#PPA250,M1 City Walls: The Urban Enceinte in Global Perspective, by James D. Tracy, University of Minnesota Center for Early Modern History] Cambridge University Press, 2000, ISBN 9780521652216</ref> || इ.स.पू.च्या सुरुवातीच्या शतकांपासूनचे शहर, ११ व्या शतकापासून शहरात मानवी वस्तीचे संकेत हे सुद्धा पहा [[History of Delhi]]. |- |[[मदुरै]] || [[पांडियन राज्य]] || [[तमिळनाडू]], [[भारत]] || ५०० इ.स.पू.{{Citation needed|date=September 2009}} || |- |[[बिजिंग]] (as ''Ji, Yanjing'') || [[Yan (state)|Yan]] || [[चीनी जनवादी प्रजातंत्र|चीन]] || इ.स.पू.५०० {{Citation needed|date=September 2008}} |- |[[इफे]] || || [[Osun State]], [[Nigeria]] || ca. 500 BC{{Citation needed|date=September 2009}} || |- |[[पाटना]] || [[मगध]]|| [[बिहार]], [[भारत]] || ४९० इ.स.पू.<ref name="irows.ucr.edu">http://irows.ucr.edu/cd/courses/compciv/citypops4000.txt</ref> || |- |[[वैशाली]] || [[मगध]]|| [[बिहार]], [[भारत]] || 500 BC<ref name="irows.ucr.edu"/> || |- |राजग्रह ([[राजगिर]])|| [[मगध]]|| [[बिहार]], [[भारत]] || इ.स.पू. ६००<ref>The estimated year Sravasti was surpassed by Rajagriha is not given in Chandler and Fox’s list{{Citation needed|date=September 2009}} (pp. 362-364).</ref>|| |- |[[Serres]] || [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]]|| [[Greece]] ||[[5th century BC]] || first mentioned in the 5th century BC as '''''Siris''''' |- |[[Lamia (city)]]||[[Greece]]||[[Greece]]||before the [[5th century BC]]|| first mentioned 424 BC |- |[[Veria]] || [[Macedonia (ancient kingdom)|Macedonia]]|| [[Greece]] || ca. [[432 BC]]|| first mentioned by [[Thucydides]] in 432 BC |- |[[Rhodes (city)|Rhodes]] || [[Rhodes]], [[Aegean Sea]] || [[Dodecanese]], [[Greece]] || ca. [[408 BC]]|| |- |[[बेलग्रेड]] || [[Illyria]] || Serbia || [[400 BC]] || [[Vinča culture]] prospered around Belgrade in the 6th millennium BC |- |[[थेसालोनिकी]] ||[[Macedonia (ancient kingdom)]]||[[Greece]]||[[315 BC]]||founded as a new city in the same place of the older city [[Therma|Therme]]. |- |[[Berat]] || [[Macedonia (ancient kingdom)]] || [[Albania]] || [[314 BC]] || Founded<ref>Epirus: the geography, the ancient remains, the history and topography of ... by Nicholas Geoffrey Lemprière Hammond,"founded Antipatreia in Illyria at c. 314 BC"</ref> by [[Cassander]] as [[Antipatreia]] |- | [[ग्वांग्झू]] (Canton) || [[Han Dynasty]] || [[Guangdong]], [[People's Republic of China|PRC]] || [[214 BC]]{{Citation needed|date=September 2008}} || |- | [[झुरिच]] ([[Lindenhof]]) || [[Gaul]] || [[स्वित्झर्लंड]] || ca. 50 BC || lakeside settlement traces dating to the Neolithic. |- | [[Trier]] || [[Gallia Belgica]] || [[जर्मनी]] || 30 BC || [[:de:Älteste Stadt Deutschlands|Oldest city in जर्मनी]]. |- | [[Nijmegen]] || [[Germania Inferior]] || [[Netherlands]] || 19 BC || [[:nl:Oudste stad van Nederland|Oldest city in the Netherlands]]. |- | [[Chur]] || [[Raetia Prima]] || [[Grisons]], [[स्वित्झर्लंड]] || 15 BC || habitation since the 4th millennium BC ([[Pfyn culture]]). |- | [[Solothurn]] || [[Gaul]] || [[स्वित्झर्लंड]] || c. 20 AD|| Evidence of pre-Roman, Celtic settlement; newly founded by the Romans between 14 – 37 AD, called the "oldest city in Gaul besides Trier" in a verse on the city's clock tower. |- | [[लंडन]] || [[Roman Britain|Britannia]] || [[ग्रेटब्रिटन]] || ४३ इ.स. || |- |[[व्हेर्दुन]]||[[Lotharingia]]||[[फ्रांस]]||4th century||seat of the bishop of Verdun from the 4th century, but populated earlier |- |[[प्राग]] || [[Bohemia]] || [[Czech Republic]] || ca. 6th century || The first written record dates back to the 10th century <ref>[[Abraham ben Jacob]]</ref>. |- |[[Ioannina]]||[[Byzantine Empire]]||[[Greece]]||founded by emperor [[Justinian I]] |- |[[क्राकोव]] ([[Wawel Hill]]) || [[Galicia (Central Europe)|Galicia]] || [[Poland]] || 7th c.<ref>[http://www.wawel.krakow.pl/en/druk.php?op=3 wawel.krakow.pl]</ref> || The first written record dates back to the 10th century. |- |[[पालेंबंग]] || [[Srivijaya]] || [[Indonesia]] || ca. 600 || oldest city in the Malay Archipelago, capital of the [[Srivijaya]] empire. |- |[[इफे]] || || [[Osun State]], [[Nigeria]] || ca. 8th century{{Citation needed|date=October 2008}}{{Dubious|date=November 2008}} || earliest traces of habitation date to the 4th century BC.{{Citation needed|date=October 2008}} |- |[[Århus]] || || [[Denmark]] || ca. 700 || oldest city in Scandinavia. |- | [[Djenné]] || || [[Mali]] || ca. [[800]] || oldest known city in [[sub-Saharan Africa]]<ref>"Heaven on Earth: Islam", November 23, 2004 video documentary, History Channel. Producer/director, Stephen Rooke. Scriptwriter/host: Christy Kenneally</ref> |- |[[Heraklion]]||[[Crete]]||[[Greece]]|| [[824]]||founded by the [[Saracens]] |- |[[डब्लिन]] || [[Ireland]] || [[Republic of Ireland]] || 841 || |- |[[रेक्याविक]] || [[Iceland]] || [[Iceland]] || ca. 871 [http://www.reykjavik871.is/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170708163418/http://www.reykjavik871.is/ |date=2017-07-08 }} || |- |[[Tønsberg]] || [[Norway]] || [[Norway]] || ca. 871 || oldest city in Norway. |- |[[Tondo]], [[Manila]] || [[Kingdom of Tondo]] || [[Philippines]] || 900<ref name=pdi>{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव=|आडनाव=|title=Expert on past dies; 82 |दुवा=http://newsinfo.inquirer.net/breakingnews/nation/view/20081021-167699/Expert-on-past-dies-82 |कृती=[[Philippine Daily Inquirer]]|प्रकाशक=|date=2008-10-21 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-11-17}}</ref> || oldest known settlement in the Philippines as documented by the [[Laguna Copperplate Inscription]]; when the [[Spanish people|Spanish]], led by [[Miguel Lopez de Legazpi]], arrived, it was still inhabited and led by at least one [[Rajah Lakan Dula|datu]]. |- |[[Skara]] || || [[स्वीडन]] ||988 || |- |[[Lund]] || [[Denmark]] || [[स्वीडन]] || ca. 990 [http://www.lund.se/templates/Page____21316.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120211150018/http://www.lund.se/templates/Page____21316.aspx |date=2012-02-11 }} || |} ==सध्याचे (वर्तमान)जग== {{See|List of American cities by year of foundation}} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%" |- ! नाव ! देश ! स्थापना ! class="unsortable" | नोंद |- |[[तिकुल]] |[[मेक्सिको]] | [[इ.स.पू.चे ७ वे शतक]] | उत्तर व दक्षिण अमेरिकेतील सतत वस्ती असलेली सगळ्यात जुनी वसाहत |- |[[चोलुला]] |[[मेक्सिको]] | [[इ.स.पू.चे २ रे शतक]] (अंदाजे) |[[Cholula (Mesoamerican site)|Pre-Columbian Cholula]] grew from a small village to a regional center during the 7th century. |- |[[अकोमा पेब्लो]] आणि [[ताओस पेब्लो]], [[न्यू मेक्सिको]] |[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] | [[इ.स. १०७५]] (अं) | |- |[[ओरैबी, ॲरिझोना]] |[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] | [[इ.स. ११००]] (अं) | |- |[[मेक्सिको सिटी]] |[[मेक्सिको]] | [[इ.स. १३२५]] |Founded as [[Tenochtitlan]] by the [[Mexica]]. Named changed to Ciudad de Mexico ([[Mexico City]]) or Mexico-Tenochtitlan after the Spanish conquest of the city in [[1521]]. Several other [[pre-Columbian]] towns such as [[Azcapotzalco]], [[Tlatelolco]], [[Xochimilco]] and [[Coyoacan]] have been engulfed by the growing metropolis and are now part of modern [[Mexico City]]. |- |[[सांतो दॉमिंगो]] |[[डॉमिनिकन प्रजासत्ताक]] | [[इ.स. १४९६]] | [[नवे जग|नवीन जगातील]] सगळ्यात जुनी युरोपीय वसाहत |- |[[सान हुआन, पोर्तो रिको|सान हुआन]] |[[पोर्तो रिको]] |[[इ.स. १५०८]] |Oldest continuously inhabited city in a [[Unincorporated territories of the United States|U.S. territory]] |- |[[नोंब्रे दि दियोस, कोलोन]] |[[पनामा]] |[[इ.स. १५१०]] |Oldest European settlement on the American mainland |- |[[बाराकोआ]] |[[क्यूबा]] |[[इ.स. १५११]] |Oldest European settlement in Cuba |- |[[साओ व्हिसेंते, साओ पाउलो]] |[[ब्राझील]] |[[इ.स. १५३२]] |First Portuguese settlement in South America |- |[[सेंट जॉन्स, न्यू फाउंडलंड आणि लाब्राडोर]] |[[कॅनडा]] |[[इ.स. १५४०]]च्या सुमारास |Oldest city in Canada, and oldest English-speaking city in North America |- |[[सेंट ऑगस्टिन, फ्लोरिडा]] |[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |[[इ.स. १५५६]] |Oldest continuously inhabited European founded city within the [[United States]] |- |[[जेम्सटाऊन, व्हर्जिनिया]] |[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |[[इ.स. १६०७]] |Second oldest successful European founded city in the United States<ref name = "SuccessfulJamestown">After a vote by the House of Burgesses in 1699, it was decided that the Virginia capitol would be moved from the original Jamestown site on the James river to a nearby site 8 miles away that would be free of swamp born illnesses. The original site has since been converted to a national historic park. </ref> |- |[[प्लीमथ, मॅसेच्युसेट्स]] |[[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] |[[इ.स. १६२०]] |Third oldest continuously inhabited European founded city in the United States<ref name = "ContinuousSantaFe">[[Santa Fe, New Mexico]], which is sometimes cited for this, was abandoned due to Indian raiding from 1680 - 1692, and it's inhabitants did not succeed in living in the area continuously until after 1692. </ref> |- |[[क्वेबेक सिटी]] |[[कॅनडा]] |[[इ.स. १६०८]] |Second oldest city in Canada |- |[[सेंट जॉन न्यू ब्रन्सविक|सेंट जॉन]] |[[कॅनडा]] |[[इ.स. १६३१]] |Third oldest city in Canada |- |[[त्रुआ-रिव्हिएरेस]] |[[कॅनडा]] |[[इ.स. १६३४]] |Fourth oldest city in Canada |- |[[मॉंट्रिआल]] |[[कॅनडा]] |[[इ.स. १६४२]] |Fifth oldest city in Canada |- |[[सिडनी]] |[[ऑस्ट्रेलिया]] |[[इ.स. १७८८]] |Oldest city in Australia |- |[[होबार्ट]] |[[ऑस्ट्रेलिया]] |[[इ.स. १८०३]] |Second oldest city in Australia |} ==चित्रदालन== <gallery perrow="3" widths="220px"> Image:Aleppo 03.jpg|[[ऍलेप्पो]], [[सीरिया]] Image:Acropolis from south-west.jpg|[[अथेन्स]], [[ग्रीस]] Image:Beirutcity.jpg|[[बैरुत]], [[लेबेनॉन]] Image:ByblosPort.jpg|[[बॅब्लॉस]], [[लेबेनॉन]] File:Cadiz06.jpg|[[कादिझ]], [[स्पेन]] Image:Damascus by night.JPG|[[दमास्कस]], [[सीरिया]] Image:Yaffo Sarahiya house.JPG|[[जाफ्फा]], [[इस्रायल|इस्त्राएल]] Image:Jerusalem Dome of the rock BW 14.JPG|[[जेरूसलेम]], [[इस्रायल|इस्त्राएल]]-[[फिलिस्तीन]] Image:Dsc 1150 Mantua.jpg|[[मांटुआ]], [[इटली]] Image:Varanasiganga.jpg|[[वाराणसी]], [[भारत]] Image:Madurai, India.jpg|[[मदुरै]], [[भारत]] Image:South Sumatra, Palembang, Ampera bridge.jpg|[[पालेम्बांग]], [[इंडोनेशिया]] Image:XiAn CityWall DiLou.jpg|[[झियान]], [[चीन]] Image:Yerevan-sunset.jpg|[[येरेवान]], [[आर्मेनिया]] Image:Manila by night.jpg|[[मनिला]], [[फिलिपिन्स]] </gallery> ==संदर्भदुवे == {{संदर्भयादी|2}} *Aldred, Cyril (1998). ''The Egyptians''. Thames and Hudson: London. *Overy et al. (1999). ''The Times History of The World: New Edition''. Times Books/Harper-Collins: London. ==हेसुद्धा पहा== *[[ऐतिहासिक नगरे]] *[[Cities of the Ancient Near East]] *[[Historical urban community sizes]] *[[List of American cities by year of foundation]] (includes ancient native sites) 2hpl7ncmq099wt09vvgurhte7ezfzsp 0 76338 2711329 2702328 2026-09-22T20:55:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711329 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=जानेवारी २०११}} {{भाषांतर}} {{जीवचौकट | नाव=पांडा (जायंट पांडा) | स्थिती = VU | trend = unknown | स्थिती_प्रणाली = IUCN3.1 | स्थिती_ref =<ref नाव="iucn"/> | चित्र = Grosser Panda.JPG | चित्र_title = Giant Panda at Ocean Park, [[Hong Kong]] | regnum = [[प्राणी]] | वंश = [[Chordate|पृष्ठवंशी]] | जात = [[Mammal]]ia | वर्ग = [[मांसभक्षक]] | कुळ = [[Ursidae]] | जातकुळी = ''[[Ailuropoda]]'' | जीव = '''''A. melanoleuca''''' |बायनोमियल = ''Ailuropoda melanoleuca'' |बायनोमियल_अधिकारी= ([[Armand David|David]], 1869) | range_map = Mapa distribuicao Ailuropoda melanoleuca.png | range_map_title = Giant Panda range | subdivision_ranks = Subspecies | subdivision = * ''[[#Subspecies|A. melanoleuca melanoleuca]]'' * ''[[Qinling Panda|A. melanoleuca qinlingensis]]''}} The '''Giant Panda''' (''Ailuropoda melanoleuca'', literally meaning "cat-foot black-and-white") is a [[bear]]<ref name="Funk">{{स्रोत पुस्तक| title = Funk & Wagnalls New Encyclopedia Vol 20| आवृत्ती = Hardcover| आडनाव = Bram| पहिलेनाव = Leon| सहलेखक = | वर्ष = 1986| प्रकाशक = Funk & Wagnalls Inc| आयएसबीएन = 0-8343-0072-9| पृष्ठ = 119}}</ref> native to central-western and south western [[People's Republic of China|China]].<ref name=wwf1>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://panda.org/about_wwf/what_we_do/species/our_solutions/endangered_species/giant_panda/index.cfm | title = Global Species Programme&nbsp;– Giant panda | प्रकाशक = World Wildlife Fund | दिनांक = 2007-11-14 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2008-07-22}}</ref> It is easily recognized by its large, distinctive black patches around the eyes, over the ears, and across its round body. Though it belongs to the order [[Carnivora]], the Giant Panda's diet is 99% [[bamboo]].<ref>Quote: "Bamboo forms 99 percent of a panda's diet", "more than 99 percent of their diet is bamboo": p. 63 of {{harvnb|Lumpkin|Seidensticker|2007}} (as seen in the 2002 edition).</ref> Other parts of its diet include [[honey]], [[egg (food)|eggs]], [[fish]], [[yam (vegetable)|yams]], [[shrub|shrub leaves]], [[orange (fruit)|oranges]], and [[banana]]s when available. The Giant Panda lives in a few [[mountain]] ranges in central China, mainly in [[Sichuan]] province, but also in the [[Shaanxi]] and [[Gansu]] provinces. Due to [[agriculture|farming]], [[deforestation]], and other development, the Giant Panda has been driven out of the lowland areas where it once lived. The Giant Panda is a [[conservation reliant species|conservation reliant]] [[endangered species]].<ref name="wwf1"/> A 2007 report shows 239 Giant Pandas living in captivity inside China and another 27 outside the country.<ref name="Xinhua1">{{स्रोत बातमी | दुवा = http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/08/content_7034856.htm | title = Number of pandas successfully bred in China down from last year | कृती = [[Xinhua News Agency|Xinhua]] | date = 2007-11-08 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2008-07-22 | archive-date = 2008-07-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080723230005/http://news.xinhuanet.com/english/2007-11/08/content_7034856.htm | url-status = dead}}</ref> Wild population estimates vary; one estimate shows that there are about 1,590 individuals living in the wild,<ref name="Xinhua1" /> while a 2006 study via [[genetic fingerprinting|DNA analysis]] estimated that this figure could be as high as 2,000 to 3,000.<ref name="BBC_06-07">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5085006.stm |title=Hope for future of giant panda|कृती=BBC News|date=2006-06-20|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-02-14}}</ref> Some reports also show that the number of Giant Pandas in the wild is on the rise.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=topNews&storyID=2006-08-08T130946Z_01_PEK19201_RTRUKOC_0_US-CHINA-PANDA.xml&pageNumber=0&imageid=&cap=&sz=13&WTModLoc=NewsArt-C1-ArticlePage2 |title=Giant panda gives birth to giant cub |प्रकाशक=Today.reuters.com |दिनांक= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-03-14 |archive-date=2007-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070922102302/http://today.reuters.com/news/articlenews.aspx?type=topNews |url-status=dead }}</ref><ref name="pandasinc">{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव=Lynne |आडनाव=Warren |title=Pandas, Inc. |दुवा=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0607/feature1/?fs=animals-panther.nationalgeographic.com |प्रकाशक=[[National Geographic Magazine|National Geographic]] |date=[[July 2006|2006-07]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-04-10 }}</ref> However, the [[IUCN]] does not believe there is enough certainty yet to reclassify the species from Endangered to Vulnerable.<ref name="iucn">{{IUCN2009.1 |assessors=Lü, Z, Wang, D. & Garshelis, D.L. (IUCN SSC Bear Specialist Group) |year=2008 |id=712 |title=Ailuropoda melanoleuca |downloaded=05 October 2009}}</ref> While the [[Chinese dragon|dragon]] has historically served as [[China]]'s [[national emblem]], in recent decades the Giant Panda has also served as an emblem for the [[China|country]]. Its image appears on a large number of modern Chinese commemorative [[silver]], [[gold]], and [[platinum]] [[coin]]s. Though the Giant Panda is often assumed to be docile, it has been known to attack humans, presumably out of irritation rather than predation.<ref name=attack>{{स्रोत बातमी|title=Teenager hospitalized after panda attack in Chinese zoo|दुवा=http://www.foxnews.com/story/0,2933,304249,00.html|प्रकाशक=Fox News/Associated Press|date=2007-10-23|accessdate=2010-04-19|archive-date=2009-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090609063304/http://www.foxnews.com/story/0,2933,304249,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name=attack2>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7743748.stm |title=Panda attacks man in Chinese zoo|प्रकाशक=BBC News|दिनांक=2008-11-22}}</ref><ref name=attack3>{{स्रोत बातमी|title=Giant panda in China bites third victim|दुवा=http://www.cnn.com/2009/WORLD/asiapcf/01/09/panda.attack/index.html|प्रकाशक=CNN News|date=2009-01-10}}</ref> == स्वरूप == [[चित्र:Chengdu-pandas-d18.jpg|thumb|left|A Giant Panda cub. At birth, the Giant Panda typically weighs {{convert|100|to|200|g|oz|2}} and measures {{convert|15|to|17|cm|in|2}} long<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.animalinfo.org/species/carnivor/ailumela.htm#Early|title=Animal Info - Giant Panda|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-05-29}}</ref>.]] The Giant Panda has a black-and-white coat. Adults measure around {{convert|1.5|m|ft|2}} long and around {{convert|75|cm|ft|2}} tall at the [[shoulder]]. Males are 10–20% larger than females.<ref name="Bearalmanac">{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Brown, Gary |title=Great Bear Almanac |वर्ष=1996 |पृष्ठे = 340 |आयएसबीएन=1558214747}}</ref> Males can weigh up to {{convert|150|kg|lb|0}}. Females are generally smaller than males, and can occasionally weigh up to 125&nbsp;kg (275&nbsp;pounds).<ref name=wwf1/> The Giant Panda lives in mountainous regions, such as [[Sichuan]], [[Gansu]] and [[Shaanxi]]. The Giant Panda has a body shape typical of [[bear]]s. It has black fur on its ears, eye patches, muzzle, legs, arms and shoulders. The rest of the animal's coat is white. Although scientists do not know why these unusual bears are black and white, some speculate that the bold coloring provides effective camouflage into its shade-dappled snowy and rocky surroundings. The Giant Panda's thick, wooly coat keeps it warm in the cool forests of its habitat. The Giant Panda has large [[molar teeth]] and strong jaw muscles for crushing tough bamboo. The Giant Panda's [[paw]] has [[Sesamoid bone#Panda anatomy|a "thumb" and five fingers]]; the "thumb" is actually a modified [[sesamoid bone]], which helps the Giant Panda to hold bamboo while eating. [[Stephen Jay Gould]] used this example in his book of essays concerned with [[evolution]] and [[biology]], ''[[The Panda's Thumb (book)|The Panda's Thumb]]''. The Giant Panda has the second longest tail in the bear family, with one that is {{convert|10|to|15|cm|in|2}} long. The longest belongs to the [[Sloth Bear]].<ref name="Bearalmanac"/> The Giant Panda can usually live to be 25–30 years old in [[captivity (animal)|captivity]]. == वर्तणूक == In the wild, the Giant Panda is a [[terrestrial animal]] and primarily spends its life roaming and feeding in the bamboo forests of the Qinling Mountains and in the hilly Sichuan Province.<ref name="WWF">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.wwfchina.org/english/pandacentral/htm/learn_about_giant_panda/panda_q_a/panda_behavior_habitat.htm|title=Panda behavior & habitat|प्रकाशक=World Wildlife Federation China|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-06-16|archive-date=2008-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080607110445/http://www.wwfchina.org/english/pandacentral/htm/learn_about_giant_panda/panda_q_a/panda_behavior_habitat.htm|url-status=dead}}</ref> Though generally alone, each adult has a defined territory and females are not tolerant of other females in their range. Pandas communicate through vocalization and scent marking such as clawing trees or spraying urine.<ref name=wwf1/> The Giant Panda is able to climb and take shelter in hollow trees or rock crevices but does not establish permanent dens. For this reason, pandas do not [[Hibernation|hibernate]], which is similar to other subtropical mammals, and will instead move to elevations with warmer temperatures.<ref name="AnimalInfo">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.animalinfo.org/species/carnivor/ailumela.htm|title=Animal Info - Giant Panda|प्रकाशक=Animal Info|लेखक=Paul Massicot|दिनांक=February 13, 2007|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-06-17}}</ref> Pandas rely primarily on [[spatial memory]] rather than [[visual memory]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.apa.org/monitor/jan04/pandas.html|title=Understanding the giant panda| लेखक= Deborah Smith Bailey|दिनांक=Volume 35, No. January 1, 2004 |प्रकाशक=American Psychological Association }}</ref> Social encounters occur primarily during the brief breeding season in which pandas in proximity to one another will gather.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nationalzoo.si.edu/Animals/GiantPandas/PandaFacts/default.cfm|title=Giant Panda|प्रकाशक=Smithsonian National Zoo|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-07-17}}</ref> After mating, the male leaves the female alone to raise the cub. === आहार === [[चित्र:Pandas eating bamboo Washington Zoo.JPG|right|thumb|Pandas eating bamboo at the [[Smithsonian National Zoological Park|National Zoo]] in [[Washington, D.C.]]]] Despite its [[alpha taxonomy|taxonomic]] classification as a [[Carnivora|carnivore]], the Giant Panda has a [[diet (nutrition)|diet]] that is primarily [[herbivory|herbivorous]], which consists almost exclusively of bamboo. However, the Giant Panda still has the digestive system of a carnivore, as well as carnivore-specific genes,<ref>"<cite>(...)indicating that the panda probably has all the necessary components for a carnivorous digestive system.</cite>" {{जर्नल स्रोत | author = Ruiqiang Li et al. | title = The sequence and de novo assembly of the giant panda genome. | journal = Nature | volume = 463 | issue = 21 | pages = 311–317 | year = 2010 | pmid = 20010809 | doi = 10.1038/nature08696}}</ref> and thus derives little energy and little protein from consumption of bamboo. Its ability to digest [[cellulose]] is ascribed to the microbes in its gut.<ref>"<cite>We did not find any homologues of digestive cellulase genes, including endoglucanase, exoglucanase and beta-glucosidase, indicating that the bamboo diet of the panda is unlikely to be dictated by its own genetic composition, and may instead be more dependent on its gut microbiome.</cite>" {{जर्नल स्रोत | author = Ruiqiang Li et al. | title = The sequence and de novo assembly of the giant panda genome. | journal = Nature | volume = 463 | issue = 21 | pages = 311–317 | year = 2010 | pmid = 20010809 | doi = 10.1038/nature08696}}</ref> The average Giant Panda eats as much as 9 to 14&nbsp;kg (20 to 30&nbsp;pounds) of bamboo shoots a day. Because the Giant Panda consumes a diet low in nutrition, it is important for it to keep its digestive tract full. The limited energy input imposed on it by its diet has affected the panda's behavior. The Giant Panda tends to limit its social interactions and avoids steeply sloping terrain in order to limit its energy expenditures.<ref name = Johnson>{{स्रोत बातमी|last1 = Ciochon|first1 = Russell L.|last2 = Eaves-Johnson|first2 = K. Lindsay|date = July 20, 2007|title = Bamboozled! The Curious Natural History of the Giant Panda Family|दुवा = http://scitizen.com/screens/blogPage/viewBlog/sw_viewBlog.php?idTheme=27&idContribution=855|अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2008-07-22|periodical = Scitizen|लेखकदुवा = Russell Ciochon|archive-date = 2007-07-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20070721092645/http://www.scitizen.com/screens/blogPage/viewBlog/sw_viewBlog.php?idTheme=27&idContribution=855|url-status = dead}}</ref> Two of the panda's most distinctive features, its large size and its round face, are [[adaptation]]s to its bamboo diet. Panda researcher [[Russell Ciochon]] observed that: “[much] like the vegetarian [[gorilla]], the low body surface area to body volume [of the giant panda] is indicative of a lower metabolic rate. This lower metabolic rate and a more sedentary lifestyle allow the giant panda to subsist on nutrient poor resources such as bamboo.”<ref name = Johnson/> Similarly, the Giant Panda's round face is the result of powerful jaw muscles, which attach from the top of the head to the jaw.<ref name = Johnson/> Large molars crush and grind fibrous plant material. [[चित्र:Chengdu-oso-panda-comiendo-v01-mpg.ogg|thumb|Panda eating bamboo]] Twenty-five species of bamboo are eaten by pandas in the wild, such as ''[[Fargesia dracocephala]]''<ref name=chinaflora>{{स्रोत पुस्तक| आडनाव =Li| पहिलेनाव =De-Zhu; Guo, Zhenhua; Stapleton, Chris | contribution =Fargesia dracocephala | वर्ष =2007| title =Flora of China| editor-last =Wu| editor-first =Z. Y.; Raven, P.H.; Hong, D.Y.| volume =22| पृष्ठ =93| place=Beijing| प्रकाशक =Science Press; St. Louis: Missouri Botanical Garden Press| contribution-दुवा =http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200025413| अ‍ॅक्सेसदिनांक =2007-10-06}}</ref> and ''[[Fargesia rufa]]''.<ref name=chinaflora2>{{स्रोत पुस्तक| आडनाव =Li| पहिलेनाव =De-Zhu; Guo, Zhenhua; Stapleton, Chris | contribution =Fargesia rufa | वर्ष =2007| title =Flora of China| editor-last =Wu| editor-first =Z. Y.; Raven, P.H.; Hong, D.Y.| volume =22| पृष्ठ =81| place=Beijing| प्रकाशक =Science Press; St. Louis: Missouri Botanical Garden Press| contribution-दुवा =http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200025444| अ‍ॅक्सेसदिनांक =2007-10-06}}</ref> Only a few bamboo species are widespread at the high altitudes pandas now inhabit. Bamboo leaves contain the highest protein levels; stems have less. Because of the synchronous flowering, death, and regeneration of all bamboo within a species, the Giant Panda must have at least two different species available in its range to avoid starvation. While primarily herbivorous, the Giant Panda still retains decidedly ursine teeth, and will eat meat, fish, and eggs when available. In captivity, zoos typically maintain the Giant Panda's bamboo diet, though some will provide specially formulated biscuits or other dietary supplements.<ref>{{harvnb|Lumpkin|Seidensticker|2007|p=63-64}} (page numbers as per the 2002 edition)</ref> == Genomics == The giant panda genome was sequenced in 2009 using a [[Next-generation sequencing|next-generation sequencing technology]].<ref>{{जर्नल स्रोत | quotes = yes |last=Li |first=Ruiqiang |authorlink= |coauthors=Fan Wei, Tian Geng, Zhu Hongmei, He Lin, Cai Jing, Huang Quanfei, Cai Qingle, Li Bo, Bai Yinqi, Zhang Zhihe, Zhang Yaping, Wang Wen, Li Jun, Wei Fuwen, Li Heng, Jian Min, Li Jianwen, Zhang Zhaolei, Nielsen Rasmus, Li Dawei, Gu Wanjun, Yang Zhentao, Xuan Zhaoling, Ryder Oliver A, Leung Frederick Chi-Ching, Zhou Yan, Cao Jianjun, Sun Xiao, Fu Yonggui, Fang Xiaodong, Guo Xiaosen, Wang Bo, Hou Rong, Shen Fujun, Mu Bo, Ni Peixiang, Lin Runmao, Qian Wubin, Wang Guodong, Yu Chang, Nie Wenhui, Wang Jinhuan, Wu Zhigang, Liang Huiqing, Min Jiumeng, Wu Qi, Cheng Shifeng, Ruan Jue, Wang Mingwei, Shi Zhongbin, Wen Ming, Liu Binghang, Ren Xiaoli, Zheng Huisong, Dong Dong, Cook Kathleen, Shan Gao, Zhang Hao, Kosiol Carolin, Xie Xueying, Lu Zuhong, Zheng Hancheng, Li Yingrui, Steiner Cynthia C, Lam Tommy Tsan-Yuk, Lin Siyuan, Zhang Qinghui, Li Guoqing, Tian Jing, Gong Timing, Liu Hongde, Zhang Dejin, Fang Lin, Ye Chen, Zhang Juanbin, Hu Wenbo, Xu Anlong, Ren Yuanyuan, Zhang Guojie, Bruford Michael W, Li Qibin, Ma Lijia, Guo Yiran, An Na, Hu Yujie, Zheng Yang, Shi Yongyong, Li Zhiqiang, Liu Qing, Chen Yanling, Zhao Jing, Qu Ning, Zhao Shancen, Tian Feng, Wang Xiaoling, Wang Haiyin, Xu Lizhi, Liu Xiao, Vinar Tomas, Wang Yajun, Lam Tak-Wah, Yiu Siu-Ming, Liu Shiping, Zhang Hemin, Li Desheng, Huang Yan, Wang Xia, Yang Guohua, Jiang Zhi, Wang Junyi, Qin Nan, Li Li, Li Jingxiang, Bolund Lars, Kristiansen Karsten, Wong Gane Ka-Shu, Olson Maynard, Zhang Xiuqing, Li Songgang, Yang Huanming, Wang Jian, Wang Jun |year=2009|month=Dec. |title=The sequence and de novo assembly of the giant panda genome |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume= |issue= |pages= |publisher= |location = | issn = | pmid = 20010809 |doi = 10.1038/nature08696 | bibcode = | oclc =| id = | दुवा = | language = ENG| format = | accessdate = | laysummary = | laysource = | laydate = | quote = }}</ref> Its genome contains 20 pairs of [[autosome]]s and one pair of sex chromosomes. == वर्गीकरण == For many decades the precise taxonomic classification of the Giant Panda was under debate because it shares characteristics of both bears and raccoons. However, [[genetics#molecular|molecular studies]] suggest that the Giant Panda is a true bear and part of the [[bear|Ursidae]] family,<ref>O'Brien, Nash, Wildt, Bush & Benveniste, [http://www.nature.com/nature/journal/v317/n6033/abs/317140a0.html A molecular solution to the riddle of the giant panda's phylogeny], ''Nature'' Page 317, and pages 140 - 144 (12 September 1985)</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक |लेखक=Lindburg, Donald G.; Baragona, Karen|title=Giant Pandas: Biology and Conservation |year=2004|url=https://archive.org/details/giantpandasbiolo0000unse|प्रकाशक=University of California Press|स्थान=|वर्ष=2004|पृष्ठे=|आयएसबीएन=0520238672|ओसीएलसी= |डीओआय=}}</ref> though it differentiated early in history from the main ursine stock. The Giant Panda's closest ursine relative is the [[Spectacled Bear]] of [[South America]]. The Giant Panda has been referred to as a [[living fossil]].<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.abc.net.au/tv/btn/stories/s1947589.htm|title=Behind the News - Panda Granny|date=2007-06-12|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-07-22|कृती=[[Australian Broadcasting Corporation]]}}</ref> Despite the shared name, habitat type, and diet, as well as a unique enlarged bone called the ''pseudo thumb'' (which helps them grip the bamboo shoots they eat), the Giant Panda and Red Panda are only distantly related. [[genetics#molecular|Molecular studies]] have placed the Red Panda in its own family [[Ailuridae]], and not under [[Ursidae]]. [[चित्र:Panda eating Bamboo.jpg|left|thumb|upright|Hua Mei, the baby panda born at the [[San Diego Zoo]] in 1999.]] === उपजाती/प्रजाती === Two subspecies of Giant Panda have been recognized on the basis of distinct cranial measurements, color patterns, and [[population genetics]] (Wan et al., 2005). * The nominate subspecies ''Ailuropoda melanoleuca melanoleuca'' consists of most extant populations of panda. These animals are principally found in [[Sichuan]] and display the typical stark black and white contrasting colors. * The [[Qinling Panda]], ''Ailuropoda melanoleuca qinlingensis'' is restricted to the [[Qinling Mountains]] in [[Shaanxi]] at elevations of 1300–3000&nbsp;m. The typical black and white pattern of Sichuan Giant Pandas is replaced with a dark brown versus light brown pattern. The skull of ''A. m. qinlingensis'' is smaller than its relatives, and it has larger molars. == वापर आणि मानवीसंबंध == === पूर्वीचे संदर्भ === In the past, pandas were thought to be rare and noble creatures – the [[Empress Dowager Bo|mother]] of [[Emperor Wen of Han]] was buried with a panda skull in her vault. The grandson of [[Emperor Taizong of Tang]] is said to have given [[Japan]] two pandas and a sheet of panda skin as a sign of goodwill. Unlike many other animals in [[history of China|Ancient China]], pandas were rarely thought to have medical uses. The few known uses include the Sichuan tribal peoples' use of panda urine to melt accidentally swallowed needles, and the use of panda pelts to control [[menses]] as described in the [[Qin Dynasty]] encyclopedia ''[[Erya]]''.<ref name="Schaller 1993 61">{{harvnb|Schaller|1993|p=61}}</ref> The creature named ''mo'' (貘) mentioned in some ancient books has been interpreted as giant panda.<ref name="Schaller 1993 61"/> The dictionary ''[[Shuowen Jiezi]]'' ([[Eastern Han Dynasty]]) says that the ''mo'', from [[Shu (state)|Shu]] (Sichuan), is bear-like, but yellow-and-black,<ref>[http://chinese.dsturgeon.net/text.pl?node=26160&if=en&searchu=%E8%B2%98#n32614 Shuowen Jiezi, Chapter 10, radical 豸]: "貘：似熊而黃黑色，出蜀中" ("''Mo'': like bear, but yellow-and-black, comes from [[Shu (state)|Shu]]").</ref> although the older ''[[Erya]]'' describes ''mo'' simply as a "white leopard".<ref>[http://chinese.dsturgeon.net/text.pl?node=39144&if=en Erya, Chapter "釋獸" ("About animals")]: "貘，白豹" (''Mo'', white leopard).</ref> The interpretation of the legendary fierce creature ''[[pixiu]]'' (貔貅) as referring to the giant panda are also common.<ref>[http://www.kepu.net.cn/english/giantpanda/giantpanda_know/200409230028.html China Giant Panda Museum: Historical Records in Ancient China]. Supposed Chinese historical terminology appears in the Chinese version of this article, [http://www.kepu.net.cn/gb/lives/panda/know/now001.html 我国古代的历史记载] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120706193346/http://www.kepu.net.cn/gb/lives/panda/know/now001.html |date=2012-07-06 }}</ref> The comparative obscurity of the giant panda throughout most of China's history is illustrated by the fact that, despite there being a number of depictions of bears in [[Chinese art]] starting from its most ancient times, and the bamboo being one of the favorite subjects for Chinese painters, there are no known pre-20th-century artistic representations of giant pandas.<ref>{{citation|दुवा=http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/1992/2/pandasinchineseart.cfm|title=A Quest for Pandas in Chinese Art|first=Noelle King|last=O'Connor|year=1992|publication=ZooGoer|accessdate=2010-04-19|archive-date=2012-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108003718/http://nationalzoo.si.edu/Publications/ZooGoer/1992/2/pandasinchineseart.cfm|url-status=dead}}</ref> === आधुनिक "शोध" === The Giant Panda was first made known to the West in 1869 by the [[France|French]] [[missionary]], [[Armand David]], who received a skin from a hunter on March 11, 1869. The first Westerner known to have seen a living Giant Panda is the German zoologist [[Hugo Weigold]], who purchased a cub in 1916. [[Kermit Roosevelt|Kermit]] and [[Theodore Roosevelt, Jr.]], became the first foreigners to shoot a panda, on an expedition funded by the [[Field Museum of Natural History]] in the 1920s. In 1936, [[Ruth Harkness]] became the first Westerner to bring back a live Giant Panda, a cub named [[Su Lin (1930s giant panda)|Su Lin]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | पहिलेनाव=DA | आडनाव=Watson | title=The Panda Lady: Ruth Harkness (Part 1) | दुवा=http://femexplorers.com/full_article.php?article_id=17 | प्रकाशक=Female explorers | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-02-01 | archive-date=2006-12-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20061215055814/http://femexplorers.com/full_article.php?article_id=17 | url-status=dead }}</ref> who went to live at the [[Brookfield Zoo]] in [[शिकागो]]. In 1938 five Giant Pandas were sent to London;<ref name=ST>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = | पहिलेनाव = | लेखकदुवा = | सहलेखक = | title = Giant Pandas Through Singapore. Rare Animals from Wilds of China. Will be First to Reach Europe in Captivity.| कृती = | प्रकाशक = [[The Straits Times]] | दिनांक = 1938-11-27 | दुवा = http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article.aspx?articleid=straitstimes19381127.2.109&sessionid=9fb04643596f4181a3eba55881450408&keyword=antenor+panda | फॉरमॅट = | doi = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2010-02-02}}</ref><ref name=ST2>{{संकेतस्थळ स्रोत | आडनाव = Austin | पहिलेनाव = A. B. | लेखकदुवा = | सहलेखक = | title = How Giant Pandas Arrived in London | कृती = | प्रकाशक = [[The Straits Times]] | दिनांक = 1939-01-08 | दुवा = http://newspapers.nl.sg/Digitised/Article.aspx?articleid=straitstimes19390108.2.79&sessionid=feffb0825aa74ad486527dce35b920cc&keyword=antenor+panda&sort=&page=1&sort= | फॉरमॅट = | doi = | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2010-02-02}}</ref> these activities were later halted because of wars and for the next half of the century, the West knew little of pandas. [[चित्र:Lightmatter panda.jpg|thumb|right|[[Gao Gao]], an adult male Giant Panda at San Diego Zoo.]] === Panda diplomacy === {{main|Panda diplomacy}} Loans of Giant Pandas to [[United States|American]] and [[Japan]]ese zoos formed an important part of the [[diplomacy]] of the [[People's Republic of China]] in the 1970s, as it marked some of the first cultural exchanges between the People's Republic and the West. This practice has been termed "[[Panda diplomacy|Panda Diplomacy]]". By 1984, however, pandas were no longer used as agents of diplomacy. Instead, China began to offer pandas to other nations only on 10-year loans. The standard loan terms include a fee of up to [[अमेरिकन डॉलर|US$]]1,000,000 per year and a provision that any cubs born during the loan are the property of the People's Republic of China. Since 1998, due to a [[World Wide Fund for Nature|WWF]] [[lawsuit]], the [[United States Fish and Wildlife Service]] only allows a U.S. [[zoo]] to import a panda if the zoo can ensure that China will channel more than half of its loan fee into [[conservation movement|conservation]] efforts for the Giant Panda and its habitat. In May 2005, China offered a breeding pair to [[Taiwan]]. The issue became embroiled in [[cross-Strait relations]]—both over the underlying symbolism, and over technical issues such as whether the transfer would be considered "domestic" or "international," or whether any true conservation purpose would be served by the exchange.<ref>[http://www.newsweek.com/id/45901/output/print China's Panda Politics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611083232/http://www.newsweek.com/id/45901/output/print |date=2009-06-11 }}. [[Newsweek]]. October 15, 2007. Retrieved May 23, 2008.</ref> China's offer was initially rejected by [[President Chen]] of Taiwan. However when the presidency changed hands China's offer was accepted at the beginning of [[Ma Ying-jeou]]'s presidency in 2008, and the pandas themselves arrived in December of that year. A contest to name the pandas was held in China, resulting in the politically charged names "Tuan Tuan" and "Yuan Yuan" (from ''tuanyuan'', meaning "reunion", i.e. "reunification").<ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2008/dec/23/china-taiwan-pandas China sends panda peace offering]. [[द गार्डियन]]. December 28, 2008.</ref> == Conservation == The Giant Panda is an [[endangered species]], threatened by continued [[habitat destruction|habitat loss]] and by a very low birthrate, both in the wild and in [[captivity (animal)|captivity]]. The Giant Panda has been a target for poaching by locals since ancient times, and by foreigners since it was introduced to the West. Starting in the 1930s, foreigners were unable to poach Giant Pandas in China because of the [[Second Sino-Japanese War]] and the [[Chinese Civil War]], but pandas remained a source of soft furs for the locals. The population boom in China after 1949 created stress on the pandas' habitat, and the subsequent famines led to the increased hunting of wildlife, including pandas. During the [[Cultural Revolution]], all studies and conservation activities on the pandas were stopped. After the [[economic reform in the People's Republic of China|Chinese economic reform]], demand for panda skins from [[Hong Kong]] and Japan led to illegal poaching for the [[underground economy|black market]], acts generally ignored by the local officials at the time. [[चित्र:Panda Cub from Wolong, Sichuan, China.JPG|thumb|right|Close up of a baby seven-month-old panda cub in the Wolong Nature Reserve in Sichuan, China.]] Though the [[Wolong National Nature Reserve]] was set up by the PRC government in 1958 to save the declining panda population, few advances in the conservation of pandas were made, due to inexperience and insufficient knowledge of ecology. Many believed that the best way to save the pandas was to cage them. As a result, pandas were caged at any sign of decline, and suffered from terrible conditions. Because of pollution and destruction of their natural habitat, along with segregation due to caging, reproduction of wild pandas was severely limited. In the 1990s, however, several laws (including gun control and the removal of resident humans from the reserves) helped the chances of survival for pandas. With these renewed efforts and improved conservation methods, wild pandas have started to increase in numbers in some areas, even though they still are classified as a [[rare species]]. In 2006, scientists reported that the number of pandas living in the wild may have been underestimated at about 1,000. Previous population surveys had used conventional methods to estimate the size of the wild panda population, but using a new method that analyzes [[DNA]] from panda [[Feces|droppings]], scientists believe that the wild panda population may be as large as 3,000. Although the species is still endangered, it is thought that the conservation efforts are working. As of 2006, there were 40 panda reserves in China, compared to just 13 reserves two decades ago.<ref name="BBC_06-07" /> The Giant Panda is among the world's most adored and protected rare animals, and is one of the few in the world whose natural inhabitant status was able to gain a [[World Heritage Site|UNESCO World Heritage Site]] designation. The [[Sichuan Giant Panda Sanctuaries]], located in the southwest [[Sichuan]] province and covering seven natural reserves, were inscribed onto the World Heritage List in 2006.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/5174854.stm Pandas gain world heritage status] ''BBC News''</ref><ref>[http://www.upi.com/NewsTrack/view.php?StoryID=20060718-072442-2033r Panda sanctuaries now World Heritage sites] ''United Press International''</ref> Not all conservationists agree that the money spent on conserving pandas is money well spent. [[Chris Packham]] has argued that breeding pandas in captivity is "pointless" because "there is not enough habitat left to sustain them".<ref name="Packham">[http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/6216775/Chris-Packham-Giant-pandas-should-be-allowed-to-die-out.html Chris Packham: 'Giant pandas should be allowed to die out'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130413001604/http://www.telegraph.co.uk/earth/wildlife/6216775/Chris-Packham-Giant-pandas-should-be-allowed-to-die-out.html |date=2013-04-13 }}. [[Telegraph.co.uk]]. September 22, 2009.</ref> Packham argues that the money spent on pandas would be better spent elsewhere,<ref name="Packham"/> and has said that he would "eat the last panda if I could have all the money we have spent on panda conservation put back on the table for me to do more sensible things with,"<ref name="Packham2">[http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22730796-30417,00.html Beyond cute and cuddly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090116040347/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,22730796-30417,00.html |date=2009-01-16 }}. [[The Australian]]. November 10, 2007.</ref> though he has apologized for upsetting people who like pandas.<ref>[http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2009/09/23/bear-raid-115875-21693846/ TV Packham says sorry for 'ditch pandas' blast ]</ref> He points out that "The panda is possibly one of the grossest wastes of conservation money in the last half century."<ref name="Packham2"/> == Reproduction == [[चित्र:Chengdu panda breeding.jpg|thumb|right|Panda Research and Breeding Centre in [[Chengdu]].]] Initially the primary method of breeding Giant Pandas in captivity was by [[artificial insemination]], as they seemed to lose their interest in [[mating]] once they were captured.<ref>{{स्रोत बातमी |title=National Zoo's Giant Panda Undergoes Artificial Insemination |दुवा=http://www.nbc4.com/news/15643501/detail.html |कृती=[[NBC]] |agency=Associated Press |date=2008-03-19 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-04-13 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> This led some scientists to try extreme methods such as showing them [[Panda pornography|videos of giant Pandas mating]]<ref>{{स्रोत बातमी |पहिलेनाव=Narunart |आडनाव=Prapanya |title='Panda porn' to encourage mating |दुवा=http://edition.cnn.com/2006/WORLD/asiapcf/01/25/panda.passion/index.html |कृती=[[CNN]] |प्रकाशक=[[Time Warner]] |date=2006-01-25 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-04-13 |archive-date=2008-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080405191046/http://edition.cnn.com/2006/WORLD/asiapcf/01/25/panda.passion/index.html |url-status=dead }}</ref> and giving the males [[sildenafil|Viagra]].<ref>{{स्रोत बातमी |title=Pandas unexcited by Viagra |दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/2246588.stm |कृती=[[BBC News]] |प्रकाशक=BBC |date= 2002-09-09 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-04-13 }}</ref> Only recently have researchers started having success with captive breeding programs, and they have now determined that Giant Pandas have comparable breeding to some populations of the [[American Black Bear]], a thriving bear family. The current reproductive rate is considered one young every two years.<ref name="pandasinc" /><ref name="WWF"/> Giant Pandas reach sexual maturity between the ages of four and eight, and may be reproductive until age 20.<ref>{{स्रोत बातमी |title=Giant Panda Reproduction |दुवा=http://newsdesk.si.edu/kits/pandas/nzp_panda_reproduction.pdf |कृती=[[Smithsonian National Zoological Park]] |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-04-13 |फॉरमॅट=PDF |archive-date=2008-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080527204441/http://newsdesk.si.edu/kits/pandas/nzp_panda_reproduction.pdf |url-status=dead }}</ref> The mating season is between March and May, when a female goes into her [[estrous cycle]] which lasts for two or three days and only occurs once a year.<ref name=reproduction>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.4panda.com/panda/pandatips/reproduction.htm |title=Giant Panda Reproduction |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-04-14 |आडनाव=Kleiman |पहिलेनाव=Devra G |archive-date=2008-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080807161537/http://www.4panda.com/panda/pandatips/reproduction.htm |url-status=dead }}</ref> When mating, the female is in a crouching, head-down position as the male mounts her from behind. [[sexual intercourse|Copulation]] time is short, ranging from thirty seconds to five minutes, but the male may mount her repeatedly to ensure successful fertilization. The [[gestation]] period ranges from 95 to 160 days.<ref name=reproduction/> Cubs weigh only 90 to 130&nbsp;grams (3.2 to 4.6&nbsp;ounces), which is about 1/900 of the mother's weight. Usually, the female gives birth to one or two cubs. Since cubs are born very small and helpless, they need the mother's undivided attention, so she is able to care for only one of her cubs{{Dubious|date=May 2009}}. She usually abandons one of her cubs, and it dies soon after birth. At this time, scientists do not know how the female chooses which cub to raise, and this is a topic of ongoing research. The father has no part in helping raise the cub. When the cub is first born, it is pink, fदुवाess, and blind. A Giant Panda cub is also extremely small, and it is difficult for the mother to protect it because of the baby's size. It nurses from its mother's breast 6 to 14 times a day for up to 30 minutes at a time. For three to four hours, the mother may leave the den to feed, which leaves the cub defenseless. One to two weeks after birth, the cub's skin turns gray where its hair will eventually become black. A slight pink color may appear on cub's fur, as a result of a [[chemical reaction]] between the fur and its mother's [[saliva]]. A month after birth, the color pattern of the cub's fur is fully developed. A cub's fur is very soft and coarsens with age. The cub begins to crawl at 75 to 90 days; mothers play with their cubs by rolling and wrestling with them. The cubs are able to eat small quantities of bamboo after six months, though mother's milk remains the primary food source for most of the first year. Giant Panda cubs weigh 45&nbsp;kg (99.2&nbsp;pounds) at one year, and live with their mothers until they are 18 months to two years old. The interval between births in the wild is generally two years. In July 2009, Chinese scientists confirmed the birth of the first cub to be successfully conceived through artificial insemination using frozen sperm.<ref name="Baby panda born from frozen sperm"/> The cub was born at 07:41 on 23 July that year in [[Sichuan]] as the third child of You You, an 11-year-old.<ref name="Baby panda born from frozen sperm"/><ref name="World's 1st giant panda born from frozen sperm in SW China"/><ref name="First panda cub born using frozen sperm">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.irishtimes.com/newspaper/world/2009/0725/1224251307368.html|title=First panda cub born using frozen sperm|दिनांक=2009-07-25|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-26|प्रकाशक=''[[The Irish Times]]''}}</ref> The technique for freezing the sperm in [[liquid nitrogen]] was first developed in 1980 and the first birth was hailed as a solution to the problem of lessening Giant Panda semen availability which had led to in-breeding.<ref name="First panda cub born using frozen sperm"/><ref name="China announces first panda from frozen sperm"/> It has been suggested that panda semen, which can be frozen for decades, could be shared between different zoos to save the species.<ref name="Baby panda born from frozen sperm">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/8168491.stm|title=Baby panda born from frozen sperm|दिनांक=2009-07-25|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-26|प्रकाशक=[[BBC]]}}</ref><ref name="World's 1st giant panda born from frozen sperm in SW China">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.xinhuanet.com/english/2009-07/24/content_11766726.htm|title=World's 1st giant panda born from frozen sperm in SW China|दिनांक=2009-07-24|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-26|प्रकाशक=[[Xinhua News Agency]]|archive-date=2009-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20091226013440/http://news.xinhuanet.com/english/2009-07/24/content_11766726.htm|url-status=dead}}</ref> It is expected that zoos in destinations such as [[San Diego]] in the [[United States]] and [[Mexico City]] will now be able to provide their own semen to inseminate more Giant Pandas.<ref name="China announces first panda from frozen sperm">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/25/AR2009072500976.html|title=China announces first panda from frozen sperm|दिनांक=2009-07-25|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-07-26|प्रकाशक=''[[The Washington Post]]''}}</ref> == नाव == There is no conclusive source for the origin of the Anglicized name "panda." The closest candidate that has been accepted as the source originates in the [[Nepali language|Nepali]] word ''ponya,'' possibly referring to the adapted wrist bone. The [[Western world]] originally applied this name to the Red Panda. Until 1901, when it was erroneously stated that it was related to the Red Panda, the Giant Panda was known as "mottled bear" (''Ailuropus melanoleucus'') or "particolored bear."<ref name="Name">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://nationalzoo.si.edu/Animals/GiantPandas/WhatsInAName/default.cfm|लेखक=Alex Hawes and Matthew Huy|title=Whats in a Name? Giant Panda|प्रकाशक=Smithsonian National Zoo|वर्ष=2001|access-date=2010-04-19|archive-date=2013-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20130717011643/http://nationalzoo.si.edu/Animals/GiantPandas/WhatsInAName/default.cfm|url-status=dead}}</ref> In most encyclopedic sources, the name "panda" or "common panda" originally referred to the lesser-known [[Red Panda]],<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा= http://www.animalinfo.org/species/carnivor/ailufulg.htm|title=Animal Info – Red Panda}}</ref> thus necessitated the inclusion of "giant" and "lesser/red" prefixes in front of the names. Even now, Encyclopaedia Britannica still uses "giant panda" or "panda bear" for the bear <ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/441032/giant-panda/441032websites/External-Web-sites</ref> and simply "panda" for the [[Ailuridae]],<ref>http://www.britannica.com/EBchecked/topic/441037/panda</ref> despite the popular usage of the word "panda" today. Since the earliest collection of Chinese writings, the [[Chinese language]] has given the bear 20 different names, such as 花熊 (hua xiong) "spotted bear" and 竹熊 (zhu xiong) "bamboo bear."<ref name="huayuqiao.org">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://huayuqiao.org/articles/yaodehuai/yaodh08.htm|title=Discussion about the Chinese name for giant panda (in Chinese)}}</ref> The most popular names in China today are 大熊貓 (dà xióng māo), literally "large bear cat," or just 熊貓 (xióng māo), "bear cat." The name may have been inspired by the Giant Panda's eyes which have pupils that are cat-like vertical slits unlike other [[Bear|bear species]] with round pupils.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.buzzle.com/articles/facts-on-pandas.html|title=Facts on Pandas|प्रकाशक=Buzzle.com|लेखक=Rita Putatunda|दिनांक=2008-02-15}}</ref> In [[Taiwan]], the popular name for panda is the inverted 貓熊 (māo xióng) "cat bear," even though many encyclopedia and dictionaries in Taiwan still use "bear cat" as the correct name. Some linguists argue that, in this construction, "bear" instead of "cat" is the base noun, making this name more grammatically and logically correct, which may have led to the popular choice despite official writings.<ref name="huayuqiao.org"/> == प्राणीसंग्रहालयातील पांडा == Pandas have been kept in zoos as early as the [[Western Han Dynasty]] in China, where the writer [[Sima Xiangru]] notes that the panda was the most treasured animal in the emperor's garden of exotic animals in [[Xi'an]]. Not until the 1950s were pandas again recorded to have been exhibited in China's zoos.<ref>Schaller pg.62.</ref> A 2006 ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]'' article<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.nytimes.com/2006/02/12/national/12panda.html|title=Eats Shoots, Leaves and Much of Zoos' Budgets|लेखक=Goodman, Brenda|दिनांक=February 12, 2006|प्रकाशक=www.nytimes.com}}</ref> outlined the economics of keeping pandas, which costs five times more than that of the next most expensive animal, an [[elephant]]. American zoos generally pay the Chinese government $1 million a year in fees, as part of a typical ten-year contract. [[San Diego, California|San Diego's]] contract with China was to expire in 2008 but got a five-year extension at about half of the previous yearly cost.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.signonsandiego.com/news/metro/20081213-9999-1n13panda.html|title=Zoo negotiates lower price to rent bears from China|प्रकाशक=SignOnSanDiego.com|दिनांक=2008-12-13}}</ref> The last contract, with the [[Memphis Zoo]] in [[Memphis, Tennessee]], ends in 2013.{{citation needed|date=May 2009}} {{seealso|वर्ग:Famous giant pandas}} === आशिया === ;China Many zoos and breeding centers in China house giant pandas. These include: * [[Beijing Zoo]], home of the internationally notorious [[Gu Gu]]. * [[Bifengxia Panda Base]], [[Ya'an]], [[Sichuan]] – home to U.S. born giant pandas [[Mei Sheng]](M) and [[Hua Mei (giant panda)|Hua Mei]] (F), and soon to be home for [[Tai Shan (giant panda)|Tai Shan]] (M). * [[Chengdu Research Base of Giant Panda Breeding]], [[Chengdu]], Sichuan – Twelve cubs were born here in 2006.<ref name=CubBirths>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.china.org.cn/english/news/194895.htm |title=Panda news from |प्रकाशक=China.org.cn |दिनांक=2007-01-04 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-03-14}}</ref>. It is home to a number of other captive Giant Pandas, including the Japanese-born Xiong Bang (M).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.chinadaily.com.cn/english/doc/2004-06/21/content_341269.htm|title=Japan-born cub returns to ancestral home|प्रकाशक=chinadaily.com.cn}}</ref> It will be home for the U.S.-born [[Mei Lan]] (F). * China Conservation and Research Center for the Giant Panda at the [[Wolong National Nature Reserve]], Sichuan – Seventeen cubs were born here in 2006.<ref name=CubBirths /> * [[Ocean Park Hong Kong|Ocean Park]], [[Hong Kong]] – home to Jia Jia (F) and An An (M) since 1999. Two new pandas, Le Le (M) and Ying Ying (F), were added to Ocean Park on April 26, 2007.<ref name=hkpanda>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Hong Kong welcomes two giant pandas from China|प्रकाशक=Hong Kong Digest|दुवा=http://www.hketousa.gov.hk/ny/e-newsletter/07apr/Anniversary-Panda.htm|access-date=2010-04-19|archive-date=2007-06-21|archive-url=https://archive.is/20070621171007/http://www.hketousa.gov.hk/ny/e-newsletter/07apr/Anniversary-Panda.htm|url-status=dead}}</ref> ;Other places in Asia * [[Taipei Zoo]], [[Taipei]], [[Republic of China|Taiwan]] – home to [[Tuan Tuan and Yuan Yuan|Tuan Tuan (M) and Yuan Yuan (F)]]. * [[Chiang Mai Zoo]], [[Chiang Mai]], [[Thailand]] – home to [[Chuang Chuang]] (M), [[Lin Hui]] (F), and [[Lin Bing]], a female cub born May 27, 2009<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Thai zoo surprised by panda cub birth|दुवा=http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=7687939|लेखक=Casey, Michael|दिनांक=May 27, 2009|प्रकाशक=Associated Press}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=China experts say Thailand's panda cub healthy|दुवा=http://www.msnbc.msn.com/id/30980596/|लेखक=Casey, Michael|दिनांक=May 28, 2009|प्रकाशक=Associated Press|access-date=2010-04-19|archive-date=2009-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20091114083004/http://www.msnbc.msn.com/id/30980596/|url-status=dead}}</ref> * Adventure World, [[Shirahama, Wakayama|Shirahama]], [[Wakayama Prefecture|Wakayama]] – Until recently, home to Ei Mei (M), Mei Mei (F), Rau Hin (F), Ryu Hin and Syu Hin (male twins), and Kou Hin (M). In December 2006, twin cubs were born to Ei Mei and Mei Mei. Two cubs, Eiihin (M) and Meihin (F), were born to Rau Hin on September 13, 2008.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://latimesblogs.latimes.com/unleashed/2008/10/the-panda-on-th.html|प्रकाशक=LA Times|title=Japanese giant panda twins}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.breitbart.com/article.php?id=D94DOOJO3&show_article=1|title=Japanese giant panda twins named}}</ref> Mei Mei, a mother of ten cubs, died on October 15, 2008.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.pandasliveon.com/giantpandas/2008/10/mei-mei-of-adve.html|प्रकाशक=pandasliveon.com|title=Mei Mei of Adventure World, Japan has died}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.panda.org.cn/english/News/news_view.asp?newsid=266|प्रकाशक=Panda.org.cn|title=Mei Mei dies|access-date=2010-04-19|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105110031/http://www.panda.org.cn/english/News/news_view.asp?newsid=266|url-status=dead}}</ref> * Oji Zoo, [[Kobe]], [[Hyōgo Prefecture|Hyōgo]] – home of Kou Kou (M), Tan Tan (F) * [[River Safari]], a new park under Wildlife Reserves Singapore, [[Singapore]] - to receive two pandas in 2012<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_453869.html |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-04-19 |archive-date=2010-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100313145544/http://www.straitstimes.com/BreakingNews/Singapore/Story/STIStory_453869.html |url-status=dead }}</ref>. === Australia === * [[Adelaide Zoo]], [[ॲडलेड|ॲडलेड]] – home to Wang Wang (M) and Funi (F). They arrived on November 28 and will go on display on December 14, 2009. They are expected to stay for a minimum of 10 years, and will be the only Giant Pandas living in the [[Southern Hemisphere]]. === युरोप === [[चित्र:Giant panda at Vienna Zoo (cropped).jpg|thumb|right|Giant Panda in [[Vienna]]’s zoo [[Tiergarten Schönbrunn]]]] [[चित्र:Bai yun giant panda.jpg|thumb|[[Bai Yun]] at [[San Diego Zoo]], has given birth to 5 cubs in captivity and is considered one of the most successfully reproductive captive pandas]] [[चित्र:Giant Panda Tai Shan.JPG|thumb|[[Tai Shan (panda)|Tai Shan]] in June 2007]] * [[Berlin Zoological Garden|Zoologischer Garten Berlin]], [[Berlin]], [[जर्मनी]]&nbsp;– home of Bao Bao, age 27, the oldest male panda living in captivity; he has been in Berlin for 25 years and has never reproduced. * [[Tiergarten Schönbrunn]], [[Vienna]], [[Austria]]&nbsp;– home to Yang Yang (F) and Long Hui (M), born in Wolong, China in 2000, and their new cub, Fu Long (M), born on August 23, 2007 at the zoo.<ref>{{स्रोत बातमी |आडनाव=Oleksyn |पहिलेनाव=Veronika |title=Panda gives surprise birth in Austria |प्रकाशक=[[Associated Press|AP]] via [[Yahoo! News]] |date=2007-08-23 | दुवा = http://news.yahoo.com/s/ap/20070823/ap_on_re_eu/austria_panda_birth;_ylt=AlL3xT8wyJr1.OzERBuxLYR0bBAF |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-24}}</ref> The cub was the first to be born in Europe in 25 years. * [[Zoo Aquarium de Madrid|Zoo Aquarium]], [[Madrid]], [[Spain]]&nbsp;– home of Bing Xing (M) and Hua Zuiba (F). Arrived in Madrid on September 8, 2007. In 1978 China presented the King of Spain with two pandas, Shao Shao and Quian Quiang. Their cub, Chu-lin, born in 1982 died in 1996. Chu-lin was the first panda born in captivity using artificial insemination in Europe.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pandas sent off to Spain|दुवा=http://www.lifeinthefastlane.ca/pandas-send-off-to-spain-from-chengdu-research-base/offbeat-news|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2009-05-05|archive-date=2009-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090514095754/http://www.lifeinthefastlane.ca/pandas-send-off-to-spain-from-chengdu-research-base/offbeat-news|url-status=dead}}</ref> * The [[Edinburgh Zoo]] is currently in negotiations with the Wolong Nature Preserve to obtain two Giant Pandas. === उत्तर अमेरीका === As of 2007, five major North American [[zoo]]s have Giant Pandas: * [[Chapultepec Zoo]], [[Mexico City]] – home of Xi Hua, born on June 25, 1985, Shuan Shuan, born on June 15, 1987, and [[Xin Xin (panda)|Xin Xin]], born on July 1, 1990 from Tohui (Tohui born on Chapultepec Zoo on July 21, 1981 and died on November 16, 1993), all females * [[San Diego Zoo]], [[San Diego, California]] – home of [[Bai Yun]] (F), [[Gao Gao]] (M), [[Su Lin (giant panda, born 2005)|Su Lin]] (F), [[Zhen Zhen]] (F), and [[Yun Zi]] (M). * US [[Smithsonian National Zoological Park|National Zoo]], [[Washington, D.C.]] – home of [[Mei Xiang]] (F) and [[Tian Tian]] (M). * [[Zoo Atlanta]], [[Atlanta, Georgia|Atlanta]], [[Georgia (U.S. state)|Georgia]] – home of [[Lun Lun]] (F), [[Yang Yang (Atlanta giant panda)|Yang Yang]] (M) and [[Xi Lan]] (M) * [[Memphis Zoo]], [[Memphis, Tennessee|Memphis]], [[Tennessee]] – home of Ya Ya (F) and Le Le (M) ==== उत्तर अमेरीकेतील प्रसिद्ध पांडा ==== * [[Tohui]] ([[Nahuatl]] word for kid), born July 21, 1981, died November 16, 1993; female. [[Chapultepec Zoo]], [[Mexico City]]. Was the first giant panda that was born and survived in captivity outside [[China]]. Her parents were Ying Ying and Pe Pe. * [[Hua Mei (giant panda)|Hua Mei]], born 1999 in the [[San Diego Zoo]], returned to China 2004. * [[Mei Sheng]], born 2003 in the San Diego Zoo, returned to China 2007. * [[Tai Shan (panda)|Tai Shan]], born July 9, 2005 at the National Zoo in Washington,<ref>{{harvnb|Lumpkin|Seidensticker|2007|p=114}}</ref> returned to China 2010. * [[Su Lin (giant panda, born 2005)|Su Lin]], born August 2, 2005 at the San Diego Zoo. * [[Mei Lan]], born September 6, 2006 at Zoo Atlanta, returned to China 2010. * [[Zhen Zhen]], born August 3, 2007 at the San Diego Zoo. * [[Xi Lan]], born August 30, 2008 at Zoo Atlanta. * [[Yun Zi]], born August 5, 2009 at the San Diego Zoo. == Pandas in media == The first sequences of pandas in the wild were shot by Franz Camenzind for [[American Broadcasting Company|ABC]] in about 1982. They were bought by BBC Natural History Unit for their weekly magazine show ''Nature.'' Recently, [[Natural History New Zealand|NHNZ]] has featured pandas in two documentaries. ''Panda Nursery'' (2006) featured China’s [[Wolong National Nature Reserve]] in the mountains in [[Sichuan]] Province; forty Giant Pandas and a dedicated team of staff play a crucial role in ensuring the survival of the species. As part of the Reserve’s panda breeding program, a revolutionary new method of rearing twin cubs called ‘swap-raising’ has been developed. Each cub is raised by both its natural mother and one of the Reserve’s veterinarians, Wei Rongping, to increase the chances of both cubs surviving. ''Growing Up: Giant Panda'' (2003) featured Chengdu Giant Panda Center in south-west China as one of the best in the world. Yet with female pandas' short fertility cycles and low birth rates, raising the captive panda population is an uphill battle. == हे सुद्धा पहा == * [[Pygmy Giant Panda]] == तळटिपा == {{संदर्भयादी|2}} == संदर्भदुवे == ==बाह्य दुवे== jkuci62ks5b4t0nii9g9qxmdukb0l07 0 78674 2711380 2701960 2026-09-22T23:39:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711380 wikitext text/x-wiki {{भाषांतर|en}} मुंबई येथे असलेल्या हिंदी चित्रपट सृष्टीला अनौपचारिकपणे '''बॉलिवुड''' असे म्हणतात. बऱ्याचदा बॉलिवुड ही संज्ञा संपूर्ण भारतीय चित्रपटसृष्टीसाठी वापरली जाते, परंतु प्रत्यक्षात बॉलिवुड हा भारतीय चित्रपटसृष्टीचा एक हिस्सा आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|title=Hooray for Bollywood!(हुर्रे फॉर बॉलिवुड!)|लेखक=रिचर्ड कॉर्लिस|प्रकाशक=टाईम मॅगझिन|दिनांक=१६ सप्टेंबर १९९६|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2010-06-09|archive-date=2013-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130523095209/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,985129,00.html?internalid=atm100|url-status=dead}}</ref> बॉलीवूड भारतातील सगळ्यात मोठी चित्रपटसृष्टी असून, ती जगातील मोठ्या चित्रपटसृष्टींपैकी आहे, त्यामुळे त्याला स्वप्न नागरी असेही म्हणतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|लेखक=पिपा डि ब्र्यून; निलोफर वेंकटरामन; किथ बेन|title=Frommer's India(फ्रॉमर्स इंडिया)|वर्ष=२००६|प्रकाशक=फ्रॉमर्स|आयएसबीएन=0471794341|पृष्ठ=५७९|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|लेखक=वास्को, जॅनेट|title=How Hollywood works(हाऊ हॉलीवूड वर्क्स)|वर्ष=२००३|प्रकाशक=सेज|आयएसबीएन=0761968148|पृष्ठ=१८५|भाषा=इंग्लिश}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|लेखक= के. झा; सुभाष|title=The Essential Guide to Bollywood(द इसेन्शियल गाईड टू बॉलिवुड)|भाषा=इंग्लिश|वर्ष=२००५|प्रकाशक=रोली बुक्स|आयएसबीएन=8174363785|पृष्ठ=१९७०}}</ref> बॉलीवूडला औपचारिकपणे हिंदी सिनेमा म्हणून संबोधले जाते,<ref name="britannica">{{स्रोत पुस्तक|author=Gulzar; Nihalani, Govind; Chatterji, Saibal|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3|year=2003|publisher= Encyclopaedia Britannica (India) Pvt Ltd.|isbn=8179910660|pages=10–18}}</ref> परंतु या हिंदी चित्रपटांत काव्यात्मक उर्दू शब्दांचा वारंवार वापर सामान्य आहे. संवाद आणि गाण्यांमध्येही भारतीय इंग्रजीचा वाढता वापर आहे. इंग्रजी शब्द आणि वाक्प्रचार किंवा अगदी संपूर्ण वाक्यांसह संवाद दर्शविणारे चित्रपट दुर्लभ नाहीत.<ref>{{स्रोत बातमी|title=English is recast in Indian films|दुवा=http://www.guardian.co.uk/education/2008/oct/17/bollywood-english|author=Ramesh, Randeep|publisher=''[[द गार्डियन]]''|date=24 October 2008|accessdate=2008-11-18 | location=London}}</ref> == नावाची व्युत्पत्ती == बॉलिवुड हे नाव [[मुंबई]]चे इंग्रजी नाव ''बॉम्बे'' आणि अमेरिकेतील [[हॉलिवूड]] या शहराच्या नावांचे मिश्रण आहे.<ref name="portmanteau">{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Rajghatta, Chidanand|title=Bollywood in Hollywood|दिनांक=6 July 2008|ॲक्सेसदिनांक=2009-02-20|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/Columnists/C_Rajghatta_Bollywood_in_Hollywood/articleshow/3201937.cms|प्रकाशक=''[[टाइम्स ऑफ इंडिया]]''}}</ref> हॉलिवूड [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] चित्रपटव्यवसायाचे केंद्र समजले जाते. हॉलीवूड हे एक ठिकाण असले तरी बॉलीवूड नावाचे कोणतेही ठिकाण नाही. हा उद्योग हॉलीवूडचा गरीब चुलत भाऊ आहे असे म्हणत जरी काहीजण या नावाची निंदा करत असत.<ref name="portmanteau"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|author=Crusie, Jennifer;Yeffeth, Glenn|title=Flirting with Pride & Prejudice|year=2005|publisher=BenBella Books, Inc.|isbn=1932100725|pages=92}}</ref> "बॉलीवूड" या शब्दाचा उगम १९७० च्या दशकात झाला. या शब्दाचे श्रेय घेण्यासाठी गीतकार, चित्रपट निर्माते आणि अभ्यासक अमित खन्ना,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Amit Khanna: The Man who saw ‘Bollywood’|author=Subhash K Jha|date=8 April 2005|publisher=[[Sify]]|दुवा=http://sify.com/movies/bollywood/fullstory.php?id=13713296|accessdate=2009-05-31}}</ref> आणि पत्रकार बेविंदा कोलाको यांच्यासह अनेक वेगवेगळ्या लोकांनी दावा केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=On the Bollywood beat|author=Anand|publisher=द हिंदू|date=7 March 2004|दुवा=http://www.hindu.com/lr/2004/03/07/stories/2004030700390600.htm|accessdate=2009-05-31|archive-date=2004-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20040403234115/http://www.hindu.com/lr/2004/03/07/stories/2004030700390600.htm|url-status=dead}}</ref> "बॉलीवूड" हे नामकरण "टॉलीवूड"वरून आल्याचाही समज आहे. टॉलीवूड हे नाव १९३२पासून [[पश्चिम बंगाल]]च्या सिनेमाचा संदर्भ देण्यासाठी वापरले जात होते. बंगाली चित्रपट उद्योग [[कोलकाता]]जवळील [[टॉलीगंज]] येथे केंद्रित असल्याने असे असावे. "बॉलीवूड" हे नाव नंतर उदयास आले असावे असाही समज आहे. याला कारण मुंबईमधील चित्रपट उद्योग भारतीय चित्रपट उद्योगाचे केंद्र म्हणून टॉलीगंज येथील चित्रपटसृष्टीनंतर पुढे आला.<ref name=Sarkar>{{citation|first=Bhaskar|last=Sarkar|title=The Melodramas of Globalization|journal=Cultural Dynamics|year=2008|volume=20|pages=31–51 [34]|quote=Madhava Prasad traces the origin of the term to a 1932 article in the ''[[American Cinematographer]]'' by Wilford E. Deming, an American engineer who apparently helped produce the first Indian sound picture. At this point, the Calcutta suburb of Tollygunje was the main center of film production in India. Deming refers to the area as Tollywood, since it already boasted two studios with ‘several more projected’ (Prasad, 2003) ‘Tolly’, rhyming with ‘Holly’, got hinged to ‘wood’ in the Anglophone Indian imagination, and came to denote the Calcutta studios and, by extension, the local film industry. Prasad surmises: ‘Once Tollywood was made possible by the fortuitous availability of a half-rhyme, it was easy to clone new Hollywood babies by simply replacing the first letter’ (Prasad, 2003).}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Alam Ara poster, 1931.jpg|thumb|right|200px|[[आलम आरा]] या सर्वप्रथम भारतीय बोलपटाचे जाहिरातचित्र]] [[चित्र:Awaara.jpg|thumb|200px|[[Nargis]] and [[Raj Kapoor]] in ''[[Awaara]]'' (1951), also directed and produced by Kapoor. It was nominated for the [[Palme d'Or|Grand Prize]] of the [[1951 Cannes Film Festival]].|दुवा=Special:FilePath/Awaara.jpg]] [[चित्र:GuruDutt.jpg|thumb|200px|[[Guru Dutt]] in ''[[Pyaasa]]'' (1957), for which he was the director, producer and leading actor. It is one of [[Time magazine's "All-TIME" 100 best movies]].]] १३ मे १९१३ रोजी [[दादासाहेब फाळके]] यांचा ''[[राजा हरिश्चंद्र (चित्रपट)|राजा हरिश्चंद्र]]'' हा भारतात निर्मित झालेला सर्वप्रथम चित्रपट होता. १९३० च्या सुमारास येथे दरवर्षी २००पेक्षा अधिक चित्रपटांची निर्मिती होऊ लागली होती.<ref name="britannica2">{{स्रोत पुस्तक|लेखक=Gulzar; Nihalani, Govind; Chatterji, Saibal|title=Encyclopaedia of Hindi Cinema|year=2003|url=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse_p6q3|वर्ष=२००३|प्रकाशक= Encyclopaedia Britannica (India) Pvt Ltd.|isbn=8179910660|pages=136–137}}</ref> १९३१मध्ये प्रदर्शित झालेला [[आलम आरा (हिंदी चित्रपट)|आलम आरा]] हा [[अरदेशर इरानी]]चा चित्रपट सफल झाला. यानंतर बॉलिवुड तसेच इतर भाषांतील बोलपट प्रदर्शित होऊ लागले. १९३० आणि ४०ची दशके भारतात मोठ्या घडामोडींचा काळ होता. [[महामंदी (१९२९)|जागतिक मंदी]]ची झळ भारतातही बसत होती तसेच [[दुसरे महायुद्ध]]ही याच काळात झाली. याच दरम्यान [[भारतीय स्वातंत्र्यसंग्राम]] आणि त्यानंतरची [[फाळणी]] आणि त्यातील हिंसाचार भारतीय समाजाला बसलेले मोठे झटके होते. या काळातील बव्हंश बॉलीवूट चित्रपट यांकडे दुर्लक्ष करणारे पळवादी चित्रपट होते. तरीही काही चित्रपट निर्माते आणि दिग्दर्शकांनी सामाजिक प्रश्नांना हात घातला तर काहींनी स्वातंत्र्यलढा आपल्या चित्रपटांचे नेपथ्य म्हणून वापरले.<ref name="britannica2"/> १९३७मध्ये आलम आरा चित्रपटाचे निर्माने अरदेशर इरानी यांनी [[किसान कन्या (१९३७ चित्रपट)|किसान कन्या]] हा रंगीत चित्रपट काढला. त्यानंतर लगेचच त्यांनी [[मदर इंडिया (१९३७ चित्रपट)|मदर इंडिया]] हा दुसरा रंगीत चित्रपटही काढला परंतु भारतात रंगीत चित्रपट १९५०पर्यंत फारसे प्रचलित झाले नाहीत. या काळात भव्य, गीत-संगीतमय प्रेमकथा आणि अतिरंजित नाट्यकथा असलेले चित्रपटांचा सुळसुळाट होता. === सुवर्णयुग === Following [[Indian independence movement|India's independence]], the period from the late 1940s to the 1960s are regarded by film historians as the "Golden Age" of Hindi cinema.Following [[Indian independence movement|India's independence]], the period from the late 1940s to the 1960s are regarded by film historians as the "Golden Age" of Hindi cinema.<ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|प्रकाशक=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=17}}</ref><ref>{{citation|title=Gender, Nation, and Globalization in Monsoon Wedding and Dilwale Dulhania Le Jayenge|first=Jenny|last=Sharpe|journal=Meridians: feminism, race, transnationalism|volume=6|issue=1|year=2005|pages=58–81 [60 & 75]}}</ref><ref>{{citation|first=Sharmistha|last=Gooptu|title=Reviewed work(s): ''The Cinemas of India'' (1896-2000) by Yves Thoraval|journal=[[Economic and Political Weekly]]|volume=37|issue=29|year=2002|date=July 2002|pages=3023–4}}</ref> Some of the most critically-acclaimed Hindi films of all time were produced during this period. Examples include the [[Guru Dutt]] films ''[[Pyaasa]]'' (1957) and ''[[Kaagaz Ke Phool]]'' (1959) and the [[Raj Kapoor]] films ''[[Awaara]]'' (1951) and ''[[Shree 420]]'' (1955). These films expressed social themes mainly dealing with working-class urban life in India; ''Awaara'' presented the city as both a nightmare and a dream, while ''Pyaasa'' critiqued the unreality of city life.<ref name=Gokulsing-18>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|page=18}}</ref> Some of the most famous [[epic film]]s of Hindi cinema were also produced at the time, including [[Mehboob Khan]]'s ''[[Mother India]]'' (1957), which was nominated for the [[Academy Award for Best Foreign Language Film]],<ref>{{imdb शीर्षक|id=0050188|title=Mother India}}</ref> and [[K. Asif]]'s ''[[Mughal-e-Azam]]'' (1960).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Film Festival - Bombay Melody {{मृत दुवा}}|publisher=[[University of California, Los Angeles]]|date=17 March 2004|दुवा=http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618|accessdate=2009-05-20|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620171328/http://www.international.ucla.edu/calendar/showevent.asp?eventid=1618|url-status=dead}}</ref> [[V. Shantaram]]'s ''[[Do Aankhen Barah Haath]]'' (1957) is believed to have inspired the [[Cinema of the United States|Hollywood]] film ''[[The Dirty Dozen]]'' (1967).<ref name=Bobby>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Do Ankhen Barah Haath (1957)|author=Bobby Sing|publisher=Bobby Talks Cinema|date=10 February 2008|दुवा=http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834|accessdate=2009-05-30|archive-date=2012-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20121114034802/http://bobbytalkscinema.com/recentpost.php?postid=postid041609102834|url-status=dead}}</ref> ''[[Madhumati]]'' (1958), directed by [[Bimal Roy]] and written by [[Ritwik Ghatak]], popularized the theme of [[reincarnation]] in [[Reincarnation in popular western culture|Western popular culture]].<ref name=Doniger-35/> Other acclaimed mainstream Hindi filmmakers at the time included [[Kamal Amrohi]] and [[Vijay Bhatt]]. Successful actors at the time included [[Dev Anand]], [[Dilip Kumar]], Raj Kapoor and Guru Dutt, while successful actresses included [[Nargis]], [[Meena Kumari]], [[Nutan]], [[Madhubala]], [[Waheeda Rehman]] and [[Mala Sinha]].<ref name="actorsuntil90"/> While commercial Hindi cinema was thriving, the 1950s also saw the emergence of a new [[Parallel Cinema]] movement.<ref name=Gokulsing-18/> Though the movement was mainly led by [[Bengali cinema]], it also began gaining prominence in Hindi cinema. Early examples of Hindi films in this movement include [[Chetan Anand (producer & director)|Chetan Anand]]'s ''[[Neecha Nagar]]'' (1946)<ref name="Hindu">[http://www.thehindu.com/fr/2007/06/15/stories/2007061551020100.htm Maker of innovative, meaningful movies]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090527160033/http://www.thehindu.com/fr/2007/06/15/stories/2007061551020100.htm|date=2009-05-27}} ''[[द हिंदू]]'', 15 June 2007</ref> and Bimal Roy's ''[[Two Acres of Land]]'' (1953). Their critical acclaim, as well as the latter's commercial success, paved the way for Indian [[Neorealism (art)|neorealism]]<ref name=filmreference>[http://www.filmreference.com/Films-De-Dr/Do-Bigha-Zamin.html Do Bigha Zamin at filmreference]</ref> and the ''Indian New Wave''.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Do Bigha Zamin: Seeds of the Indian New Wave{{मृत दुवा}}|author=Srikanth Srinivasan|publisher=Dear Cinema|date=4 August 2008|दुवा=http://dearcinema.com/review-do-bigha-zamin-bimal-roy|accessdate=2009-04-13}}</ref> Some of the internationally-acclaimed Hindi filmmakers involved in the movement included [[Mani Kaul]], [[Kumar Shahani]], [[Ketan Mehta]], [[Govind Nihalani]], [[Shyam Benegal]] and [[Vijaya Mehta]].<ref name=Gokulsing-18/> Ever since the [[Social realism|social realist]] film ''Neecha Nagar'' won the [[Palme d'Or|Grand Prize]] at the [[1946 Cannes Film Festival|first Cannes Film Festival]],<ref name=Hindu/> Hindi films were frequently in competition for the [[Palme d'Or]] at the [[Cannes Film Festival]] throughout the 1950s and early 1960s, with some of them winning major prizes at the festival.<ref name=passionforcinema>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=India and Cannes: A Reluctant Courtship|publisher=Passion For Cinema|year=2008|दुवा=http://passionforcinema.com/india-and-cannes-a-reluctant-courtship|accessdate=2009-05-20}}</ref> [[Guru Dutt]], while overlooked in his own lifetime, had belatedly generated international recognition much later in the 1980s.<ref name=passionforcinema/><ref>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=K. Moti Gokulsing|first=K. Gokulsing, Wimal Dissanayake|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|pages=18–9}}</ref> Dutt is now regarded as one of the greatest [[Asian cinema|Asian filmmakers]] of all time, alongside the more famous Indian Bengali filmmaker [[Satyajit Ray]]. The 2002 ''[[Sight & Sound]]'' critics' and directors' poll of greatest filmmakers ranked Dutt at #73 on the list.<ref name=Lee>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=A Slanted Canon|author=Kevin Lee|publisher=Asian American Film Commentary|date=2002-09-05|दुवा=http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html|accessdate=2009-04-24|archive-date=2012-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120218224432/http://www.asianamericanfilm.com/archives/000026.html|url-status=dead}}</ref> Some of his films are now included among the [[Films considered the greatest ever|greatest films of all time]], with ''[[Pyaasa]]'' (1957) being featured in [[Time magazine's "All-TIME" 100 best movies]] list,<ref name=Time>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html|title=[[Time magazine's "All-TIME" 100 best movies|All-Time 100 Best Movies]]|year=2005|accessdate=2008-05-19|work=[[Time (magazine)|Time]]|publisher=Time, Inc.|archive-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20070314020006/http://www.time.com/time/2005/100movies/the_complete_list.html|url-status=dead}}</ref> and with both ''Pyaasa'' and ''[[Kaagaz Ke Phool]]'' (1959) tied at #160 in the 2002 ''Sight & Sound'' critics' and directors' poll of all-time greatest films. Several other Hindi films from this era were also ranked in the ''Sight & Sound'' poll, including [[Raj Kapoor]]'s ''[[Awaara]]'' (1951), [[Vijay Bhatt]]'s ''[[Baiju Bawra (1952 film)|Baiju Bawra]]'' (1952), [[Mehboob Khan]]'s ''[[Mother India]]'' (1957) and [[K. Asif]]'s ''[[Mughal-e-Azam]]'' (1960) all tied at #346 on the list.<ref name=Cinemacom>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=2002 Sight & Sound Top Films Survey of 253 International Critics & Film Directors|publisher=Cinemacom|year=2002|दुवा=http://www.cinemacom.com/2002-sight-sound.html|accessdate=2009-04-19}}</ref> === आधुनिक काळ === In the late 1960s and early 1970s, romance movies and action films starred actors like [[Rajesh Khanna]] and [[Dharmendra]], and actresses like [[Sharmila Tagore]], [[Mumtaz (actress)|Mumtaz]], [[Leena Chandavarkar]] and [[Helen (actress)|Helen]]. In the mid-1970s, romantic confections made way for gritty, violent films about gangsters (see [[Indian mafia]]) and bandits. [[अमिताभ बच्चन]], the star known for his "angry young man" roles, rode the crest of this trend with actors like [[Mithun Chakraborty]] and [[Anil Kapoor]], which lasted into the early 1990s. Actresses from this era included [[Hema Malini]], [[Jaya Bachchan]] and [[Rekha]].<ref name="actorsuntil90">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The Present{{मृत दुवा}}|author=Ahmed, Rauf|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|दुवा=http://www.रीडिफ.कॉम/millenni/rauf2.htm|accessdate=2008-06-30}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Some Hindi filmmakers such as [[Shyam Benegal]] continued to produce realistic [[Parallel Cinema]] throughout the 1970s,<ref name=Rajadhyaksa96-685>Rajadhyaksa, 685</ref> alongside [[Mani Kaul]], [[Kumar Shahani]], [[Ketan Mehta]], [[Govind Nihalani]] and [[Vijaya Mehta]].<ref name=Gokulsing-18/> However, the 'art film' bent of the Film Finance Corporation came under criticism during a Committee on Public Undertakings investigation in 1976, which accused the body of not doing enough to encourage commercial cinema. The 1970s thus saw the rise of commercial cinema in the form of enduring films such as ''[[Sholay]]'' (1975), which solidified Amitabh Bachchan's position as a lead actor. The devotional classic ''[[Jai Santoshi Ma]]'' was also released in 1975.<ref name=Rajadhyaksa96-688>Rajadhyaksa, 688</ref> Another important film from 1975 was ''[[Deewar (1975 film)|Deewar]]'', directed by [[Yash Chopra]] and written by [[Salim-Javed]]. A [[crime film]] pitting "a policeman against his brother, a gang leader based on real-life smuggler [[Haji Mastan]]", portrayed by Amitabh Bachchan, it was described as being “absolutely key to Indian cinema” by [[Danny Boyle]].<ref name=Kumar/> The most internationally-acclaimed Hindi film of the 1980s was [[Mira Nair]]'s ''[[Salaam Bombay!]]'' (1988), which won the [[Camera d'Or]] at the [[1988 Cannes Film Festival]] and was nominated for the [[Academy Award for Best Foreign Language Film]]. During the late 1980s and early 1990s, the pendulum swung back toward family-centric romantic musicals with the success of such films as ''[[Qayamat Se Qayamat Tak]]'' (1988), ''[[Maine Pyar Kiya]]'' (1989), ''[[Hum Aapke Hain Kaun]]'' (1994) and ''[[Dilwale Dulhania Le Jayenge]]'' (1995), making stars out of a new generation of actors (such as [[आमिर खान]], [[सलमान खान]] and [[शाहरुख खान]]) and actresses (such as [[Sridevi]], [[माधुरी दिक्षित]], [[जुही चावला]] and [[Kajol]]).<ref name="actorsuntil90"/> In that point of time, action and comedy films were also successful, with actors like [[Govinda (actor)|Govinda]] and [[अक्षय कुमार]] and actresses such as [[रवीना टंडन]] and [[करिश्मा कपूर]] appearing in films of this genre. Furthermore, this decade marked the entry of new performers in [[Art films|arthouse]] and independent films, some of which succeeded commercially, the most influential example being ''[[Satya (film)|Satya]]'' (1998), directed by [[Ram Gopal Varma]] and written by [[Anurag Kashyap (director)|Anurag Kashyap]]. The critical and commercial success of ''Satya'' led to the emergence of a distinct genre known as ''[[Mumbai noir]]'',<ref name=Nayar>{{स्रोत बातमी| title = Bollywood on the table| author = Aruti Nayar| work = The Tribune| date = 2007-12-16| accessdate = 2008-06-19| url = http://www.tribuneindia.com/2007/20071216/spectrum/main11.htm}}</ref> urban films reflecting social problems in the city of [[मुंबई]].<ref name=Jungen>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Urban Movies: The Diversity of Indian Cinema|author=Christian Jungen|publisher=[[FIPRESCI]]|date=4 April 2009|दुवा=http://www.fipresci.org/festivals/archive/2009/fribourg/indian_cinema_chjungen.htm|accessdate=2009-05-11}}</ref> This led to a resurgence of [[Parallel Cinema]] by the end of the decade.<ref name=Nayar/> These films often featured actors like [[Nana Patekar]], [[मनोज बाजपाई]], [[मनीषा कोइराला]], [[तब्बू]] and [[Urmila Matondkar]], whose performances were usually critically approved. The 2000s saw a growth in Bollywood's popularity in the world. This led the nation's filmmaking to new heights in terms of quality, cinematography and innovative story lines as well as technical advances in areas such as special effects, animation, etc.<ref name="Us popularity">Anita N. Wadhwani. [http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=August&x=20060809124617nainawhdaw0.8614466 "Bollywood Mania" Rising in United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080109214446/http://usinfo.state.gov/xarchives/display.html?p=washfile-english&y=2006&m=August&x=20060809124617nainawhdaw0.8614466 |date=2008-01-09 }}. USinfo. (9 August 2006. retrieved on 12 November 2007.</ref> Some of the largest production houses, among them [[Yash Raj Films]] and [[Dharma Productions]] were the producers of new modern films.<ref name="Us popularity"/> The opening up of the overseas market, more Bollywood releases abroad and the explosion of multiplexes in big cities, led to wider box office successes in India and abroad, including ''[[Lagaan]]'' (2001), ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]'' (2002), ''[[Koi... Mil Gaya]]'' (2003), ''[[Kal Ho Naa Ho]]'' (2003), ''[[Veer-Zaara]]'' (2004), ''[[Rang De Basanti]]'' (2006), ''[[Lage Raho Munnabhai]]'' (2006), ''[[Krrish]]'' (2006), ''[[Dhoom 2]]'' (2006), ''[[Om Shanti Om]]'' (2007), ''[[Chak De India]]'' (2007), ''[[Rab Ne Bana Di Jodi]]'' (2008), ''[[Ghajini (2008 film)|Ghajini]]''(2008) and ''[[3 Idiots]]'' (2009), delivering a new generation of popular actors ([[Hrithik Roshan]], [[अभिषेक बच्चन]]) and actresses ([[Aishwarya Rai]], [[प्रीती झिंटा]], [[राणी मुखर्जी]], [[करीना कपूर]] and [[Priyanka Chopra]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&ID=ENTEN20100127357&subcatg=MOVIESINDIA&keyword=bollywood |title=संग्रहित प्रत |access-date=2010-06-09 |archive-date=2010-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100126075759/http://movies.ndtv.com/movie_story.aspx?Section=Movies&ID=ENTEN20100127357&subcatg=MOVIESINDIA&keyword=bollywood |url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Who is the next Bollywood queen?|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/India_Buzz/Who_is_the_next_Bollywood_queen/articleshow/3085603.cms|author=Tridevi, Tanvi|date=31 May 2008|accessdate=2009-04-02|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|publisher=BoxOfficeIndia.Com|title=Top Actress{{मृत दुवा}}|दुवा=http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actress|accessdate=2008-01-08|archive-date=2013-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017104803/http://boxofficeindia.com/cpages.php?pageName=top_actress|url-status=dead}}</ref>), and keeping the popularity of actors of the previous decade. Among the mainstream films, ''Lagaan'' won the Audience Award at the [[Locarno International Film Festival]] and was nominated for Best Foreign Language Film at the [[74th Academy Awards]], while ''Devdas'' and ''Rang De Basanti'' were both nominated for the [[BAFTA Award for Best Film|BAFTA Award for Best Foreign Language Film]]. The Hindi film industry has preferred films that appeal to all segments of the audience (see the discussion in Ganti, 2004, cited in references), and has resisted making films that target narrow audiences. It was believed that aiming for a broad spectrum would maximise box office receipts. However, filmmakers may be moving towards accepting some box-office segmentation, between films that appeal to rural Indians, and films that appeal to urban and overseas audiences. ==बाॅलिवुडचे हिंदी चरित्रपट (कंसात चरित्र नायकाचे नाव)== * शहीद उधमसिंग (२०००) * गांधी : माय फादर (हिरालाल गांधी) - २००७ * गुरू ([[धीरुभाई अंबानी]]) - २००७ * ज़िला गोरखपूर (मुख्यमंत्री [[योगी आदित्यनाथ]]) - २०१८ * गौर हरी दास्तान (गौर हरी दास) (दिग्दर्शक - अनंत महादेवन, २०१५) * झॉंसी की रानी (१९५५) * द डर्टी पिक्चर ([[सिल्क स्मिता]]) - २०११ * दंगल ([[गीता फोगट]]) - २०१६ * एम.एस. धोनी : द अन्‌टोल्ड स्टोरी (हिंदी, २०१६) * नीरजा ([[नीरजा भानोत]]) - २०१६ * पवन सिंग तोमार (२०१२) * पूर्णा (मालावत पूर्णा) (दिग्दर्शक - राहुल बोस, २०१७) * बॅंडिट क्वीन ([[फूलनदेवी]]) - १९९४ * डाॅ. बाबासाहेब आंबेडकर (दिग्दर्शक - जब्बार पटेल, २०००) * बुधिया सिंग :बाॅर्न टु रन (हिंदी, २०१६) * ब्लॅक फ्रायडे (शहीद आझमी) - २००४ * भाग मिल्खा भाग ([[मिल्खासिंग]]) - २०१३ * मणिकर्णिका - ([[झाशीची राणी]]) - २०१७ * मांझी द माऊंटन मॅन (दशरथ मांझी) - २०१५ * द मेकिंग आॅफ महात्मा ([[महात्मा गांधी]]) - (दिग्दर्शक - श्याम बेनेगल, १९९६) * मेरी कोम (२०१४) * मैं और चार्लस (चार्लस शोभराज) - २०१५ * रंग रसिया ([[राजा रविवर्मा]]) २००८ * शहीद (शहीद आझमी) - २०१३ * संजू ([[संजय दत्त]]) - २०१८ * सरदार ([[वल्लभभाई पटेल]]) - १९९३ * [[सरबजित]] - २ ==मराठी चरित्रपट== * एक अलबेला ([[भगवान आबाजी पालव|भगवान]]) * संत एकनाथ महाराज (दिग्दर्शक - राजू फुलकर) * तुकाराम (दिग्दर्शक - चंद्रकांत कुलकर्णी, २०१२) * संत [[तुकाराम]] (१९३१), ('''१९३६'''), (२००२), (१९६५) * डाॅ. प्रकाश बाबा आमटे ([[प्रकाश आमटे]]) * [[बालगंधर्व]] * लोकमान्य : एक युगपुरुष ([[लोकमान्य टिळक]]) * वीर सावरकर (निर्माते - [[सुधीर फडके]]) * व्हॉट अबाऊट सावरकर? (दिग्दर्शक - रूपेश केतकर आणि नितीन गावडे, २०१५) * हरिश्चंद्राची फॅक्टरी ([[दादासाहेब फाळके]]) * संत [[ज्ञानेश्वर]] == Influences == Gokulsing and Dissanayake identify six major influences that have shaped the conventions of Indian popular cinema:<ref name=Gokulsing>{{citation|title=Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change|last=Gokulsing|first=K. Moti|coauthors= Dissanayake, Wimal|publisher=Trentham Books|year=2004|isbn=1858563291|pages=98–99}}</ref> * The ancient '''[[Indian epic poetry|Indian epics]]''' of ''[[Mahabharata]]'' and ''[[Ramayana]]'' which have exerted a profound influence on the thought and imagination of Indian popular cinema, particularly in its narratives. Examples of this influence include the techniques of a [[side story]], [[back-story]] and [[story within a story]]. Indian popular films often have plots which branch off into sub-plots; such narrative dispersals can clearly be seen in the 1993 films ''[[Khalnayak]]'' and ''[[Gardish]]''.<ref name=Gokulsing/> * Ancient '''[[Sanskrit drama]]''', with its highly stylized nature and emphasis on spectacle, where [[Classical Indian music|music]], [[Classical Indian dance|dance]] and gesture combined "to create a vibrant artistic unit with dance and mime being central to the dramatic experience." Sanskrit dramas were known as ''[[Natya Shastra|natya]]'', derived from the root word ''nrit'' (dance), characterizing them as specacular dance-dramas which has continued Indian cinema.<ref name=Gokulsing/> The theory of ''[[Rasa (aesthetics)|rasa]]'' dating back to ancient Sanskrit drama is believed to be one of the most fundamental features that differentiate Indian cinema, particularly Hindi cinema, from that of the Western world.<ref>{{citation|title=Bollywood, Rasa and Indian Cinema: Misconceptions, Meanings and Millionaire|author=Matthew Jones|journal=Visual Anthropology|volume=23|issue=1|date=January 2010|pages=33–43|doi=10.1080/08949460903368895}}</ref> * The traditional folk '''[[theatre of India]]''', which became popular from around the 10th century with the decline of Sanskrit theatre. These regional traditions include the [[Yatra]] of [[Bengal]], the [[Ramlila]] of [[Uttar Pradesh]], and the [[Terukkuttu]] of [[Tamil Nadu]].<ref name=Gokulsing/> * The '''[[Parsi]] theatre''', which "blended [[Neorealism (art)|realism]] and [[fantasy]], music and dance, narrative and spectacle, earthy dialogue and ingenuity of stage presentation, integrating them into a dramatic discourse of [[melodrama]]. The Parsi plays contained crude humour, melodious songs and music, sensationalism and dazzling stagecraft."<ref name=Gokulsing/> * '''[[Cinema of the United States|Hollywood]]''', where [[musical film|musicals]] were popular from the 1920s to the 1950s, though Indian filmmakers departed from their Hollywood counterparts in several ways. "For example, the Hollywood musicals had as their plot the world of entertainment itself. Indian filmmakers, while enhancing the elements of fantasy so pervasive in Indian popular films, used song and music as a natural mode of articulation in a given situation in their films. There is a strong Indian tradition of narrating mythology, history, fairy stories and so on through song and dance." In addition, "whereas Hollywood filmmakers strove to conceal the constructed nature of their work so that the realistic narrative was wholly dominant, Indian filmmakers made no attempt to conceal the fact that what was shown on the screen was a creation, an illusion, a fiction. However, they demonstrated how this creation intersected with people's day to day lives in complex and interesting ways."<ref name=Gokulsing/> * Western '''musical television''', particularly [[MTV]], which has had an increasing influence since the 1990s, as can be seen in the pace, camera angles, dance sequences and music of 2000s Indian films. An early example of this approach was in [[Mani Ratnam]]'s ''[[Bombay (film)|Bombay]]'' (1995).<ref name=Gokulsing/> == Influence == In the 2000s, Bollywood began influencing [[musical film]]s in the [[Western world]], and played a particularly instrumental role in the revival of the American musical film genre. [[Baz Luhrmann]] stated that his musical film ''[[Moulin Rouge!]]'' (2001) was directly inspired by Bollywood musicals.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|title=Baz Luhrmann Talks Awards and "Moulin Rouge"|access-date=2010-06-09|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502074825/http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|url-status=dead}}</ref> The film incorporated an Indian-themed play based on the ancient [[Sanskrit drama]] ''[[Mṛcchakatika|The Little Clay Cart]]'' and a Bollywood-style dance sequence with a song from the film ''[[China Gate (1998 film)|China Gate]]''. The critical and financial success of ''Moulin Rouge!'' renewed interest in the then-moribund Western musical genre, and subsequently films such as ''[[Chicago (2002 film)|Chicago]], [[The Producers (2005 film)|The Producers]], [[Rent (film)|Rent]]'', ''[[Dreamgirls (film)|Dreamgirls]]'', ''[[Hairspray (2007 film)|Hairspray]]'', ''[[Sweeney Todd: The Demon Barber of Fleet Street (2007 film)|Sweeney Todd]]'', ''[[Across the Universe (film)|Across the Universe]]'', ''[[The Phantom of the Opera (2004 film)|The Phantom of the Opera]]'', ''[[Enchanted (film)|Enchanted]]'' and ''[[Mamma Mia! (film)|Mamma Mia!]]'' were produced, fueling a renaissance of the genre.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Guide Picks - Top Movie Musicals on Video/DVD|publisher=[[About.com]]|दुवा=http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|accessdate=2009-05-15|archive-date=2009-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124220433/http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Hollywood/Bollywood|publisher=[[Public Broadcasting Service]]|दुवा=http://www.pbs.org/independentlens/cosmopolitan/bollywood.html|accessdate=2010-02-12|archive-date=2012-09-08|archive-url=https://archive.today/20120908084028/http://www.pbs.org/independentlens/cosmopolitan/bollywood.html|url-status=dead}}</ref> [[A. R. Rahman]], an Indian film composer, wrote the music for [[Andrew Lloyd Webber]]'s ''[[Bombay Dreams]]'', and a musical version of ''[[Hum Aapke Hain Koun]]'' has played in London's West End. The Bollywood musical ''[[Lagaan]]'' (2001) was nominated for the [[Academy Award for Best Foreign Language Film]], and two other Bollywood films ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]'' (2002) and ''[[Rang De Basanti]]'' (2006) were nominated for the [[BAFTA Award for Best Film|BAFTA Award for Best Foreign Language Film]]. [[Danny Boyle]]'s ''[[Slumdog Millionaire]]'' (2008), which has won four [[66th Golden Globe Awards|Golden Globes]] and [[81st Academy Awards nominees and winners|eight Academy Awards]], was also directly inspired by Bollywood films,<ref name=Kumar>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Amitava Kumar|title=Slumdog Millionaire's Bollywood Ancestors|publisher=''[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]''|date=23 December 2008|दुवा=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors.html|accessdate=2008-01-04|archive-date=2012-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529011746/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors|url-status=dead}}</ref><ref name=Age>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Slumdog draws crowds, but not all like what they see|publisher=''[[The Age]]''|date=25 January 2009|दुवा=http://www.theage.com.au/world/slumdog-draws-crowds-but-not-all-like-what-they-see-20090124-7p33.html|accessdate=2008-01-24}}</ref> and is considered to be a "homage to Hindi commercial cinema".<ref name=Hindu/> Several other Hollywood films are also believed to have been inspired by Bollywood films. For example, [[V. Shantaram]]'s ''[[Do Aankhen Barah Haath]]'' (1957) is believed to have inspired the [[Cinema of the United States|Hollywood]] film ''[[The Dirty Dozen]]'' (1967).<ref name=Bobby/> The theme of [[reincarnation]] was also popularized in [[Reincarnation in popular western culture|Western popular culture]] through Bollywood films, with ''[[Madhumati]]'' (1958) inspiring the Hollywood film ''[[The Reincarnation of Peter Proud]]'' (1975),<ref name=Doniger-35>{{citation|last=Doniger|first=Wendy|title=The woman who pretended to be who she was: myths of self-imitation|chapter=Chapter 6: Reincarnation|pages=112–136 [135]|publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]]|year=2005|isbn=0195160169}}</ref> which in turn inspired the Bollywood film ''[[Karz (film)|Karz]]'' (1980), which in turn influenced another Hollywood film ''[[Chances Are (film)|Chances Are]]'' (1989).<ref name=Doniger>{{citation|last=Doniger|first=Wendy|title=The woman who pretended to be who she was: myths of self-imitation|chapter=Chapter 6: Reincarnation|pages=112–136 [128–31 & 135]|publisher=[[ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस]]|year=2005|isbn=0195160169}}</ref> The 1975 film ''[[Chhoti Si Baat]]'' is believed to have inspired ''[[Hitch (film)|Hitch]]'' (2005), which in turn inspired the Bollywood film ''[[Partner (2007 film)|Partner]]'' (2007).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Exploits of a date doc|publisher=''[[द हिंदू]]''|date=15 April 2005|दुवा=http://www.hindu.com/fr/2005/04/15/stories/2005041503170200.htm|accessdate=2009-03-15|archive-date=2005-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20050420032602/http://www.hindu.com/fr/2005/04/15/stories/2005041503170200.htm|url-status=dead}}</ref> The influence of Bollywood ''[[filmi]]'' music can also be seen in [[popular music]] elsewhere in the world. For example, [[Devo]]'s 1988 hit song "Disco Dancer" was inspired by the song "I am a Disco Dancer" from the Bollywood film ''[[Disco Dancer]]'' (1982).<ref>{{YouTube|id=T-BGltttqaE|title=DEVO - disco dancer with commentary}}</ref> The 2002 song "[[Addictive (song)|Addictive]]", sung by [[Truth Hurts]] and produced by [[DJ Quik]] and [[Dr. Dre]], was lifted from [[Lata Mangeshkar]]'s "Thoda Resham Lagta Hai" from ''Jyoti'' (1981).<ref name=VH1>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Truth Hurts{{मृत दुवा}}|publisher=[[VH1]]|date=2002-09-19|दुवा=http://www.vh1.com/artists/news/1457672/09192002/truth_hurts.jhtml|accessdate=2009-05-18|archive-date=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413172839/http://www.vh1.com/artists/news/1457672/09192002/truth_hurts.jhtml|url-status=dead}}</ref> The [[Black Eyed Peas]]' [[Grammy Award]] winning 2005 song "[[Don't Phunk with My Heart]]" was inspired by two 1970s Bollywood songs: "Ye Mera Dil Yaar Ka Diwana" from ''[[Don (1978 film)|Don]]'' (1978)<ref name=Innes>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=In honor of A R Rahman - examples of Indian music in America|date=28 February 2009|author=Erikka Innes|publisher=SF Indie Music Examiner|दुवा=http://www.examiner.com/x-2629-SF-Indie-Music-Examiner~y2009m2d28-In-honor-of-A-R-Rahman---examples-of-Indian-music-in-America|accessdate=2009-03-01}}</ref> and "Ae Nujawan Hai Sub" from ''[[Apradh]]'' (1972).<ref name=Apradh>{{YouTube|id=fWsSXjIDL3Q|title=ae naujawan hai sub kuchh yahan - Apradh 1972}}</ref> Both songs were originally composed by [[Kalyanji Anandji]], sung by [[Asha Bhosle]], and featured the dancer [[Helen (actress)|Helen]].<ref name=Denselow>{{स्रोत बातमी|author=Robin Denselow|title=Kalyanji Anandji, The Bollywood Brothers|publisher=''[[द गार्डियन]]''|date=2 May 2008|दुवा=http://www.guardian.co.uk/music/2008/may/02/worldmusic1|accessdate=2009-03-01 | location=London}}</ref> Also in 2005, the [[Kronos Quartet]] re-recorded several [[R. D. Burman]] compositions, with [[Asha Bhosle]] as the singer, into an album ''You've stolen my heart - Songs From R D Burman's Bollywood'', which was nominated for "Best Contemporary World Music Album" at the 2006 Grammy Awards. ''Filmi'' music composed by [[A. R. Rahman]] (who would later win two [[Academy Award]]s for the [[Slumdog Millionaire (soundtrack)|''Slumdog Millionaire'' soundtrack]]) has frequently been sampled by musicians elsewhere in the world, including the [[Singapore]]an artist [[Kelly Poon]], the [[Music of Uzbekistan|Uzbek artist]] Iroda Dilroz, the [[France|French]] rap group [[La Caution]], the American artist [[Ciara]], and the [[जर्मनी|German]] band [[Löwenherz]],<ref name=Lowenherz>{{YouTube|id=afpx7qJB_ag|title=Löwenherz - Bis in die Ewigkeit}}</ref> among others. Many [[Asian Underground]] artists, particularly those among the [[Non-resident Indian and Person of Indian Origin|overseas Indian diaspora]], have also been inspired by Bollywood music. == Genre conventions == {{हे सुद्धा पहा|Masala (film genre)|Parallel Cinema}} Bollywood films are mostly [[Musical film|musicals]], and are expected to contain catchy music in the form of song-and-dance numbers woven into the script. A film's success often depends on the quality of such musical numbers.<ref>Kalita, S. Mitra (2005). Suburban Sahibs: Three Immigrant Families And Their Passage from India to America. [[Rutgers University Press]], p. 134. ISBN 0-8135-3318-X</ref> Indeed, a film's music is often released before the movie itself and helps increase the audience. Indian audiences expect full value for their money, with a good entertainer generally referred to as ''[[paisa]]'' ''vasool'', (literally, "money's worth").<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Gangadhar, V.|title=Moving with the times|date=April 13, 2007|publisher=''[[द हिंदू]]''|दुवा=http://www.hindu.com/fr/2007/04/13/stories/2007041300860100.htm|accessdate=2009-12-09}}</ref> Songs and dances, love triangles, [[comedy]] and dare-devil thrills are all mixed up in a three-hour-long extravaganza with an intermission. Such movies are called ''[[Masala (film genre)|masala]]'' films, after the Hindi word for a spice mixture. Like ''masalas'', these movies are a mixture of many things such as action, comedy, romance etc. Most films have ''heroes'' who are able to fight off villains all by themselves. [[चित्र:Achhut Kanya.jpg|thumb|right|Melodrama and romance are common ingredients to Bollywood films. Pictured ''[[Achhut Kanya]]'' (1936)]] Bollywood plots have tended to be [[melodramatic]]. They frequently employ formulaic ingredients such as star-crossed lovers and angry parents, love triangles, family ties, sacrifice, corrupt politicians, kidnappers, conniving villains, [[Hooker with a heart of gold|courtesans with hearts of gold]], long-lost relatives and siblings separated by fate, dramatic reversals of fortune, and convenient coincidences. There have always been Indian films with more artistic aims and more sophisticated stories, both inside and outside the Bollywood tradition (see [[Parallel Cinema]]). They often lost out at the box office to movies with more mass appeal. Bollywood conventions are changing, however. A large Indian diaspora in English speaking countries, and increased [[Western culture|Western]] influence at home, have nudged Bollywood films closer to Hollywood models.<ref name="Migration">{{स्रोत पुस्तक|author=Gupta, Suman; Omoniyi, Tope|दुवा=http://books.google.co.uk/books?id=nr2724-bOfMC&pg=PA202&lpg=PA202&dq=bollywood+western+blue+eyes+resistance&source=web&ots=J7Eng2e8Vr&sig=wsK06OLbD0HSLdCHKSepr-bMBEM&hl=en&sa=X&oi=book_result&resnum=4&ct=result|year=2001|title=The Cultures of Economic Migration: International Perspectives|pages=202|publisher=Ashgate Publishing Ltd}}</ref> Film critic Lata Khubchandani writes,"..our earliest films...had liberal doses of sex and kissing scenes in them. Strangely, it was after Independence the censor board came into being and so did all the strictures."<ref>Free Reeling, PLAY, Sunday Mid-day, 11 March 2007, Mumbai. MH/MR/WEST/66/2006-08 {{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mid-day.com/smd/play/2007/march/153266.htm|title=Memories of another day{{मृत दुवा}}|publisher=mid-day.com|first=Lata|last=Khubchandani}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Plots now tend to feature Westernised urbanites dating and dancing in clubs rather than centering on pre-arranged marriages. Though these changes can widely be seen in contemporary Bollywood, traditional conservative ways of Indian culture continue to exist in India outside the industry and an element of resistance by some to western-based influences.<ref name="Migration"/> Despite this, Bollywood continues to play a major role in fashion in India.<ref name="Migration"/> Indeed some studies into fashion in India have revealed that some people are unaware that the changing nature of fashion in Bollywood films which are presented to them are often influenced by globalisation and many consider the clothes worn by Bollywood actors as authentically Indian.<ref name="Migration"/> == Cast and crew == :''for further details see [[Indian movie actors]], [[Indian movie actresses]], [[Indian film directors]], [[Indian film music directors]] and [[Indian playback singers]]'' Bollywood employs people from all parts of India. It attracts thousands of aspiring actors and actresses, all hoping for a break in the industry. Models and beauty contestants, television actors, theatre actors and even common people come to Mumbai with the hope and dream of becoming a star. Just as in Hollywood, very few succeed. Since many Bollywood films are shot abroad, many foreign extras are employed too.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Where East meets West|दुवा=http://www.tribuneindia.com/2007/20070630/saturday/main1.htm|date=30 June 2007|accessdate=2008-08-09|author=A. Chatterji, Shoma|publisher=''[[The Tribune]]''}}</ref> Stardom in the entertainment industry is very fickle, and Bollywood is no exception. The popularity of the stars can rise and fall rapidly. [[Film director|Directors]] compete to hire the most popular stars of the day, who are believed to guarantee the success of a movie (though this belief is not always supported by box-office results). Hence many stars make the most of their fame, once they become popular, by making several movies simultaneously. Only a very few non-Indian actors are able to make a mark in Bollywood, though many have tried from time to time. There have been some exceptions, one recent example is the hit film ''[[Rang De Basanti]]'', where the lead actress is [[Alice Patten]], an Englishwoman. ''[[Kisna]]'', ''[[Lagaan]]'', and ''[[Mangal Pandey: The Rising|The Rising: Ballad of Mangal Pandey]]'' also featured foreign actors. Bollywood can be very clannish, and the relatives of film-industry insiders have an edge in getting coveted roles in films or being part of a film's crew. Industry connections are no guarantee of a long career: competition is fierce and if film industry scions do not succeed at the box office, their careers will falter. Some of the biggest stars, such as [[Dharmendra]], [[अमिताभ बच्चन]], and [[शाहरुख खान]] have succeeded despite total lack of show business connections. For film clans, see [[List of Bollywood film clans]]. == ध्वनिमुद्रण== सहसा बॉलिवूड चित्रपटांचे ध्वनीमुद्रण चित्रीकरणासह होत नाही. चित्रीकरण संपल्यावर स्टु़डियोमध्ये अभिनेते व इतर ध्वनिकलाकार चित्रांसोबत संवाद/आवाचांचे मुद्रीकरण करतात.<ref name="dubbing">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://movies.indiatimes.com/News-Gossip/Did-you-Know-/Lagaan-used-synchronized-sound/articleshow/3987370.cms|title=Lagaan used synchronized sound|date=January 16, 2009|प्रकाशक=[[Indiatimes]]|accessdate=2009-12-29}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Process known as "looping in the sound" or [[Dubbing (filmmaking)|ADR]]—with the [[Voice Foley|foley]] and sound effects added later. This creates several problems, since the sound in these films usually occurs a frame or two earlier or later than the mouth movements or gestures.<ref name="dubbing"/> The actors have to act twice: once on-location, once in the studio—and the emotional level on set is often very difficult to recreate. Commercial Indian films, not just the Hindi-language variety, are known for their lack of ambient sound, so there is a silence underlying everything instead of the background sound and noises usually employed in films to create aurally perceivable depth and environment. The ubiquity of ADR in Bollywood cinema became prevalent in the early 1960s with the arrival of the [[Arri|Arriflex 3]] camera, which required a blimp (cover) in order to shield the sound of the camera, for which it was notorious, from on-location filming. Commercial Indian filmmakers, known for their speed, never bothered to blimp the camera, and its excessive noise required that everything had to be recreated in the studio. Eventually, this became the standard for Indian films. The trend was bucked in 2001, after a 30-year hiatus of synchronized sound, with the film ''[[Lagaan]]'', in which producer-star [[आमिर खान]] insisted that the sound be done on location.<ref name="dubbing"/> This opened up a heated debate on the use and economic feasibility of on-location sound, and several Bollywood films have employed on-location sound since then. == Bollywood song and dance == {{see|Hindi dance songs|Filmi}} [[चित्र:Bolywood.jpg|thumb|right|Bollywood dances usually follow ''[[filmi]]'' songs]] Bollywood film music is called [[filmi]] music (from Hindi, meaning "of films"). Songs from Bollywood movies are generally pre-recorded by professional playback singers, with the actors then [[lip sync]]hing the words to the song on-screen, often while dancing. While most actors, especially today, are excellent dancers, few are also singers. One notable exception was [[Kishore Kumar]], who starred in several major films in the 1950s while also having a stellar career as a playback singer. [[Kundan Lal Saigal|K. L. Saigal]], Suraiyya, and [[Noor Jehan]] were also known as both singers and actors. Some actors in the last thirty years have sung one or more songs themselves; for a list, see [[Singing actors and actresses in Indian cinema]]. Playback singers are prominently featured in the opening credits and have their own [[Fan (aficionado)|fans]] who will go to an otherwise lackluster movie just to hear their favourites. Going by the quality as well as the quantity of the songs they rendered, most notable singers of Bollywood are [[Lata Mangeshkar]], [[Asha Bhosle]], [[Geeta Dutt]], [[Shamshad Begum]] and [[Alka Yagnik]] among female playback singers; and K. L. Saigal, Talat Mahmood, [[Mukesh (singer)|Mukesh]], [[Mohammed Rafi]], [[Manna Dey]], [[Hemant Kumar]], [[Kishore Kumar]], [[Kumar Sanu]], [[S.P.Balasubramanyam]], [[Udit Narayan]] and [[Sonu Nigam]] among male playback singers. Mohammed Rafi is often considered arguably the finest of the singers that have lent their voice to Bollywood songs, followed by Lata Mangeshkar, who, through the course of a career spanning over six decades, has recorded thousands of songs for Indian movies. The [[composer]]s of film music, known as music directors, are also well-known. Their songs can make or break a film and usually do. [[Remix]]ing of film songs with modern beats and rhythms is a common occurrence today, and producers may even release remixed versions of some of their films' songs along with the films' regular [[soundtrack]] albums. The dancing in Bollywood films, especially older ones, is primarily modelled on Indian dance: classical dance styles, dances of historic northern Indian courtesans ([[tawaif]]), or [[folk dance]]s. In modern films, Indian dance elements often blend with Western dance styles (as seen on [[MTV]] or in Broadway musicals), though it is not unusual to see Western pop ''and'' pure classical dance numbers side by side in the same film. The hero or heroine will often perform with a troupe of supporting dancers. Many song-and-dance routines in Indian films feature unrealistically instantaneous shifts of location or changes of costume between verses of a song. If the hero and heroine dance and sing a [[pas de deux]], it is often staged in beautiful natural surroundings or architecturally grand settings. This staging is referred to as a "picturisation". Songs typically comment on the action taking place in the movie, in several ways. Sometimes, a song is worked into the plot, so that a character has a reason to sing; other times, a song is an externalisation of a character's thoughts, or presages an event that has not occurred yet in the plot of the movie. In this case, the event is almost always two characters falling in love. Bollywood films have always used what are now called "[[item number]]s". A physically attractive female character (the "item girl"), often completely unrelated to the main cast and plot of the film, performs a catchy song and dance number in the film. In older films, the "item number" may be performed by a courtesan (''tawaif'') dancing for a rich client or as part of a cabaret show. The dancer [[Helen (dancer)|Helen]] was famous for her cabaret numbers. In modern films, item numbers may be inserted as [[discotheque]] sequences, dancing at celebrations, or as stage shows. For the last few decades Bollywood producers have been releasing the film's soundtrack, as tapes or CDs, before the main movie release, hoping that the music will pull audiences into the cinema later. Often the soundtrack is more popular than the movie. In the last few years some producers have also been releasing music videos, usually featuring a song from the film. However, some promotional videos feature a song which is not included in the movie. == संवाद आणि गीत == {{Main|Bollywood songs}} The film script or lines of dialogue (called "dialogues" in Indian English) and the song lyrics are often written by different people. Dialogues are usually written in an unadorned Hindi<ref name="britannica"/> or [[Hindustani language|Hindustani]] that would be understood by the largest possible audience. Some movies, however, have used regional dialects to evoke a village setting, or old-fashioned courtly [[उर्दू भाषा]] in [[Mughal era]] historical films. Contemporary mainstream movies also make great use of English. Some movie scripts are first written in [[Roman alphabet]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Us Salam, Ziya|title=Assault of the mixed doubles|date=August 12, 2007|publisher=''[[द हिंदू]]''|दुवा=http://www.hindu.com/mag/2007/08/12/stories/2007081250070400.htm|accessdate=2009-12-09|archive-date=2012-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105153839/http://www.hindu.com/mag/2007/08/12/stories/2007081250070400.htm|url-status=dead}}</ref> Characters may shift from one language to the other to express a certain atmosphere (for example, English in a business setting and Hindi in an informal one). Cinematic language, whether in dialogues or lyrics, is often melodramatic and invokes God, family, mother, duty, and self-sacrifice liberally. Music directors often prefer working with certain lyricists, to the point that the lyricist and composer are seen as a team. This phenomenon is not unlike the pairings of American composers and songwriters that created old-time Broadway musicals (''e.g.,'' [[Richard Rodgers]] and [[Oscar Hammerstein II]], or [[Alan Jay Lerner]] and [[Frederick Loewe]]). Song lyrics are usually about love. Bollywood song lyrics, especially in the old movies, frequently use Arabo-Persic Urdu vocabulary. Another source for love lyrics is the long [[Hindu]] tradition of poetry about the mythological amours of [[Krishna]], [[Radha]], and the [[gopi]]s. Many lyrics compare the singer to a devotee and the object of his or her passion to Krishna or Radha. == Finances == Bollywood films are multi-million dollar productions, with the most expensive productions costing up to 100 [[crore]]s [[Indian rupee|rupees]] (roughly [[USD]] 20 million). [[Set (drama)|Sets]], costumes, [[special effects]], and [[cinematography]] were less than world-class up until the mid-to-late 1990s, although with some notable exceptions. As Western films and television gain wider distribution in India itself, there is an increasing pressure for Bollywood films to attain the same production levels, particularly in areas such as action and special effects. Recent Bollywood films have employed international technicians to improve in these areas, such as ''[[Krrish]]'' (2006) which has action choreographed by [[Hong Kong]] based [[Tony Ching Siu-Tung|Tony Ching]]. The increasing accessibility to professional action and special effects, coupled with rising film budgets, has seen an explosion in the action and sci-fi genres. Sequences shot overseas have proved a real [[box office]] draw, so Mumbai film crews are increasingly filming in [[ऑस्ट्रेलिया]], [[Canada]], [[न्यू झीलंड]], the [[United Kingdom]], the [[United States]], [[continental Europe]] and elsewhere. Nowadays, Indian producers are winning more and more funding for big-budget films shot within India as well, such as ''[[Lagaan]]'', ''[[Devdas (2002 film)|Devdas]]'' and other recent films. Funding for Bollywood films often comes from private distributors and a few large [[Movie studio|studios]]. Indian banks and financial institutions were forbidden from lending money to movie studios. However, this ban has now been lifted.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2001/mar/31sush.htm|title=Rediff: 'I & B Ministry will help film industry'}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> As finances are not regulated, some funding also comes from illegitimate sources, such as the [[Mumbai underworld]]. The Mumbai underworld has been known to be involved in the production of several films, and are notorious for their patronisation of several prominent film personalities; On occasion, they have been known to use money and muscle power to get their way in cinematic deals. In January 2000, Mumbai mafia hitmen shot [[Rakesh Roshan]], a film director and father of star [[Hrithik Roshan]]. In 2001, the [[Central Bureau of Investigation]] seized all prints of the movie ''[[Chori Chori Chupke Chupke]]'' after the movie was found to be funded by members of the [[Mumbai underworld]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Singh, Vijay|title=Bharat Shah sentenced, but won't have to spend time in prison|date=1 October 2003|दुवा=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/oct/01shah.htm|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|accessdate=2008-02-14}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Another problem facing Bollywood is widespread [[copyright infringement]] of its films. Often, bootleg [[DVD#DVD Video|DVD]] copies of movies are available before the prints are officially released in [[movie theater|cinemas]]. Manufacturing of bootleg DVD, VCD, and VHS copies of the latest movie शीर्षकs is a well established 'small scale industry' in parts of [[South Asia]] and [[South East Asia]]. The Federation of Indian Chambers of Commerce and Industry (FICCI) estimates that the Bollywood industry loses $100 million annually in loss of revenue from pirated home videos and DVDs. Besides catering to the homegrown market, demand for these copies is large amongst some sections of the [[Indian diaspora]], too. (In fact, bootleg copies are the only way people in Pakistan can watch Bollywood movies, since the Government of Pakistan has banned their sale, distribution and telecast). Films are frequently broadcast without compensation by countless small cable TV companies in India and other parts of South Asia. Small convenience stores run by members of the Indian diaspora in the U.S. and the UK regularly stock tapes and DVDs of dubious provenance, while consumer copying adds to the problem. The availability of illegal copies of movies on the Internet also contributes to the piracy problem. Satellite TV, television and imported foreign films are making huge inroads into the domestic Indian entertainment market. In the past, most Bollywood films could make money; now fewer tend to do so. However, most Bollywood producers make money, recouping their investments from many sources of revenue, including selling ancillary rights. There are also increasing returns from theatres in Western countries like the United Kingdom, Canada, and the United States, where Bollywood is slowly getting noticed. As more Indians migrate to these countries, they form a growing market for upscale Indian films. For an interesting comparison of Hollywood and Bollywood financial figures, see [http://www.businessweek.com//magazine/content/02_48/art02_48/a48tab37.gif chart]. It shows tickets sold in 2002 and total revenue estimates. Bollywood sold 3.6 billion tickets and had total revenues (theatre tickets, DVDs, television etc.) of [[अमेरिकन डॉलर|US$]]1.3 billion, whereas Hollywood films sold 2.6 billion tickets and generated total revenues (again from all formats) of US$51 billion. == Advertising == Many Indian artists used to make a living by hand-painting movie billboards and posters (The well-known artist [[M F Husain|M.F. Hussain]] used to paint film posters early in his career) This was because human labour was found to be cheaper than printing and distributing publicity material.<ref name="paint">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/1027777.cms|title=A different canvas|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''|date=21 February 2005|accessdate=2008-11-21|author=Ramanan, Manju}}</ref> Now, a majority of the huge and ubiquitous billboards in India's major cities are created with computer-printed vinyl. The old hand-painted posters, once regarded as ephemera, are becoming increasingly collectible as [[folk art]].<ref name="paint"/> Releasing the film music, or music videos, before the actual release of the film can also be considered a form of advertising. A popular tune is believed to help pull audiences into the theaters.<ref>{{स्रोत पुस्तक|author=Skelton, Tracey;Allen, Tim|title=Culture and Global Change|year=1999|publisher=Routledge|isbn=0415139171|pages=269}}</ref> Bollywood publicists have begun to use the Internet as a venue for advertising. Most of the better-funded film releases now have their own websites, where browsers can view trailers, stills, and information about the story, cast, and crew.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/36007765.cms|title=Bollywood wakes up to the power of Web|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''|date=31 January 2003|accessdate=2008-11-21|author=Ferrao, Dominic}}</ref> Bollywood is also used to advertise other products. [[Product placement]], as used in Hollywood, is widely practiced in Bollywood.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.indiantelevision.com/special/y2k3/valuecreation5.htm|title=Indian Television: Leo Entertainment capitalises on film placements}}</ref> Bollywood movie stars appear in print and television advertisements for other products, such as watches or soap (see [[Celebrity endorsement]]). Advertisers say that a star endorsement boosts sales. == Awards == The [[Filmfare Awards]] ceremony is one of the most prominent film events given for [[Hindi film]]s in India.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1367349,prtpage-1.cms|title=Filmfare Awards gets new sponsor - Special Features-Indiatimes - Movies<!-- Bot generated शीर्षक -->|access-date=2010-06-09|archive-date=2009-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090220033512/http://movies.indiatimes.com/articleshow/msid-1367349%2Cprtpage-1.cms|url-status=dead}}</ref> The Indian screen magazine ''[[Filmfare]]'' started the first Filmfare Awards in 1954, and awards were given to the best films of 1953. The ceremony was referred to as the ''Clare Awards'' after the magazine's editor. Modelled after the poll-based merit format of the [[Academy of Motion Picture Arts and Sciences]], individuals may submit their votes in separate categories. A dual voting system was developed in 1956.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.dnnworld.com/filmfare.php|title=Diaspora News & Network Ltd<!-- Bot generated शीर्षक -->|access-date=2010-06-09|archive-date=2023-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20231006230057/http://www.dnnworld.com/filmfare.php|url-status=dead}}</ref> Like the Oscars, the Filmfare awards are frequently accused of bias towards commercial success rather than artistic merit. As the Filmfare, the [[National Film Awards]] were introduced in 1954. Since 1973, the Indian government has sponsored the National Film Awards, awarded by the government run [[Directorate of Film Festivals]] (DFF). The DFF screens not only Bollywood films, but films from all the other regional movie industries and independent/art films. These awards are handed out at an annual ceremony presided over by the President of India. Under this system, in contrast to the National Film Awards, which are decided by a panel appointed by Indian Government, the Filmfare Awards are voted for by both the public and a committee of experts.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bollywoodsoundtracks.com/html/filmfareawards.htm|title=Filmfare Awards Complete Winners List - BollywoodSoundtracks.com<!-- Bot generated शीर्षक -->|access-date=2010-06-09|archive-date=2007-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703214358/http://www.bollywoodsoundtracks.com/html/filmfareawards.htm|url-status=dead}}</ref> Additional ceremonies held within India are: * [[Stardust Awards]] * [[Star Screen Awards]] Ceremonies held overseas are: * [[Bollywood Movie Awards]] - [[Long Island]], New York, United States * [[Global Indian Film Awards]] - (different country each year) * [[IIFA Awards]] - (different country each year) * [[Zee Cine Awards]]- (different country each year) Most of these award ceremonies are lavishly staged spectacles, featuring singing, dancing, and numerous celebrities. == Film education == * [[Film and Television Institute of India]] * [[Satyajit Ray Film and Television Institute]] * [[Asian Academy of Film & Television]] == Popularity and appeal == {{हे सुद्धा पहा| List of highest-grossing Bollywood films}} Besides being popular among the India diaspora, such far off locations as Nigeria to Egypt to Senegal and to Russia generations of non-Indian fans have grown up with Bollywood during the years, bearing witness to the cross-cultural appeal of Indian movies.<ref name="samar"/> Over the last years of the twentieth century and beyond, Bollywood progressed in its popularity as it entered the consciousness of Western audiences and producers.<ref name="Us popularity"/><ref name=businessweek>[http://www.businessweek.com/magazine/content/02_48/b3810013.htm Can new money create a world-class film industry in India?]. Business Week.</ref> === Africa === Historically, Hindi films have been distributed to some parts of Africa, largely by [[Lebanon|Lebanese]] businessmen. ''[[Mother India]]'' (1957), for example, continued to be played in [[Nigeria]] decades after its release. Indian movies have also gained ground so as to alter the style of [[Hausa people|Hausa]] fashions, songs have also been copied by Hausa singers and stories have influenced the writings of Nigerian novelists. Stickers of Indian films and stars decorate taxis and buses in Northern Nigeria, while posters of Indian films adorn the walls of tailor shops and mechanics' garages in the country. Unlike in [[युरोप]] and [[North America]] where Indian films largely cater to the expatriate Indian market yearning to keep in touch with their homeland, in [[West Africa]], as in many other parts of the world, such movies rose in popularity despite the lack of a significant Indian audience, where movies are about an alien culture, based on a religion wholly different, and, for the most part, a language that is unintelligble to the viewers. One such explanation for this lied in the similarities between the two cultures. Other similarities include wearing turbans; the presence of animals in markets; porters carrying large bundles, chewing sugar cane; youths riding [[Bajaj]] motor scooters; wedding celebrations, and so forth. With the strict Muslim culture, Indian movies were said to show "respect" toward women, where Hollywood movies were seen to have "no shame". In Indian movies women were modestly dressed, men and women rarely kiss, and there is no [[nudity]], thus Indian movies are said to "have culture" that Hollywood films lack. The latter choice was a failure because "they don't base themselves on the problems of the people," where the former is based [[socialist]] values and on the reality of developing countries emerging from years of colonialism. Indian movies also allowed for a new youth culture to follow without such ideological baggage as "becoming western."<ref name="samar">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=21|title=www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=21{{मृत दुवा}}<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-06-09|archive-date=2010-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731164710/http://www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=21|url-status=dead}}</ref> Bollywood is also popular among [[Somali people|Somalis]] and the Somali diaspora, where the emerging [[Islamic Courts Union]] found a [[bete noire]].<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4435366.stm|title=Cinema clashes end in Mogadishu | work=BBC News | date=2005-11-14 | accessdate=2009-12-31}}</ref> [[Chad]] and [[Ethiopia]] have also shown an interest in the movies.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://washingtonbureau.typepad.com/nairobi/2008/08/you-from-indian.html|title=washingtonbureau.typepad.com/nairobi/2008/08/you-from-indian.html<!--INSERT TITLE-->|access-date=2010-06-09|archive-date=2009-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090619102618/http://washingtonbureau.typepad.com/nairobi/2008/08/you-from-indian.html|url-status=dead}}</ref> Several Bollywood personalities have avenued to the continent for both shooting movies and off-camera projects. The film ''[[Padmashree Laloo Prasad Yadav]]'' (2005) was one of many movies shot in South Africa.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Balchand, K.|title=Lalu Prasad, at home|date=September 26, 2004|publisher=''[[द हिंदू]]''|दुवा=http://www.hindu.com/2004/09/26/stories/2004092600682000.htm|accessdate=2009-12-09}}</ref> ''[[Dil Jo Bhi Kahey]]'' (2005) was shot almost entirely in [[Mauritius]], which has a large ethnically Indian population. Ominously, however, the popularity of old Bollywood versus a new, changing Bollywood seems to be diminishing the popularity on the continent. The changing style of Bollywood has begun to question such an acceptance. The new era features more sexually explicit and violent films. Nigerian viewers, for example, commented that older films of the 1950s and 1960s had culture to the newer, more westernized picturizations.<ref name="samar"/> The old days of India avidly "advocating decolonization&nbsp;... and India's policy was wholly influenced by his missionary zeal to end racial domination and discrimination in the African territories" were replaced by newer realities.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.salon.com/tech/htww/2007/06/13/bollywood_in_africa/|title=www.salon.com/tech/htww/2007/06/13/bollywood_in_africa/<!--INSERT TITLE-->}}</ref> The emergence of [[Nollywood]], Africa's local movie industry has also contributed to the declining popularity of Bollywood films. A greater [[globalization|globalised]] world worked in tandem with the sexualisation of Indian films so as to become more like American films, thus negating the preferred values of an old Bollywood and diminishing Indian [[soft power]]. === Asia === Bollywood films are widely watched in [[South Asia]]n countries, such as [[Bangladesh]], [[Nepal]], [[Pakistan]] and [[श्रीलंका]]. Many Pakistanis watch Bollywood films, as they understand Hindi (due to its linguistic similarity to [[उर्दू भाषा]]).<ref name="Pakistan">{{संकेतस्थळ स्रोत| url=http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEE20051004061008&Page=E&Title=Startrek&Topic=0| title=Despite official ban, Hindi movies are a craze in Pakistan| accessdate=2008-02-05| archive-date=2008-02-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20080224205938/http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEE20051004061008&Page=E&Title=Startrek&Topic=0| url-status=dead}}</ref> Pakistan banned the legal import of Bollywood movies in 1965. However, a thriving trade in pirated DVDs<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=67664|title=Bollywood stumbles in Pak with Taj Mahal|accessdate=2008-11-21|publisher=''[[द इंडियन एक्सप्रेस]]''|date=14 May 2006|archive-date=2009-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20090330002107/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=67664|url-status=dead}}</ref> and illegal cable broadcasts ensured the continued popularity of Bollywood releases in Pakistan. Exceptions were made for a few films, such as the 2006 colorized re-release of the classic ''[[Mughal-e-Azam]]'' or the 2006 film ''[[Taj Mahal]]''. Early in 2008, the Pakistani government eased the ban and allowed the import of even more movies; 16 were screened in 2008.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thaindian.com/newsportal/politics/will-it-be-curtains-for-indian-films-in-pakistan_100137752.html|title=Will it be curtains for Indian films in Pakistan?|accessdate=2010-02-23|publisher=''[[ThaIndian]]''|date=09 January 2009|archive-date=2016-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107144559/http://www.thaindian.com/newsportal/politics/will-it-be-curtains-for-indian-films-in-pakistan_100137752.html|url-status=dead}}</ref> Continued easing followed in 2009 and 2010. The new policy is controversial in Pakistan. It is opposed by ardent nationalists and representatives of Pakistan's small film industry; it is embraced by cinema owners, who are booking large profits after years of poor receipts.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.outlookindia.com/article.aspx?264316|title=The Mirror is Watching\accessdate=2009-02-23|publisher=''[[Outlook India]]''|date=01 March 2010|access-date=2010-06-09|archive-date=2010-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100222070609/http://www.outlookindia.com/article.aspx?264316|url-status=dead}}</ref> Bollywood movies are also popular in [[Afghanistan]] due to the country's proximity with the Indian subcontinent and certain other cultural perspectives present in the movies.<ref>India, more so than Pakistan seems to share a similar style of music and musical instruments with Afghanistan. [http://www.thehindubusinessline.com/2005/05/09/stories/2005050900561400.htm द हिंदू Business Line: It's Bollywood all the way in Afghanistan]</ref> A number of Bollywood movies were filmed inside Afghanistan while some dealt with the country, including ''[[Dharmatma]]'', ''[[Kabul Express]]'', ''[[Khuda Gawah]]'' and ''[[Escape From Taliban]]''.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://archives.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/central/08/29/kabul.tv/index.html|title=CNN World: Kabul TV bans 'explicit' Indian films, soaps|date=2002-08-29|accessdate=2010-04-26|archive-date=2009-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20090809155213/http://archives.cnn.com/2002/WORLD/asiapcf/central/08/29/kabul.tv/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/film/1679115.stm|title=BBC: Bollywood eyes Afghan market | date=2001-11-27 | accessdate=2009-12-31 | work=BBC News}}</ref> Hindi films have also been popular in numerous [[Arab world|Arab countries]], including Palestine, Jordan, Egypt and the [[Persian Gulf States|Gulf countries]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/2121632.cms|title=Bollywood films gaining popularity in Gulf countries|date=8 October 2006|accessdate=2008-11-21|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''|author=PTI}}</ref> Imported Indian films are usually subशीर्षकd in Arabic upon the film's release. Since the early 2000s, Bollywood has progressed in [[Israel]]. Special channels dedicated to Indian films have been displayed on cable television.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.tribuneindia.com/2004/20041116/world.htm|title=Indian films swamp Israel|date=16 November 2004|accessdate=2008-11-21|publisher=''[[The Tribune]]''|author=PTI}}</ref> Bollywood films are also popular across [[Southeast Asia]] (particularly the [[Malay Archipelago]])<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Yogendra Singh|title=Bollywood in Southeast Asia|publisher=[[Institute of Peace and Conflict Studies]]|date=19 November 2008|दुवा=http://www.ipcs.org/article_details.php?articleNo=2734|accessdate=2009-05-18}}</ref> and [[Central Asia]] (particularly in [[Uzbekistan]]<ref>{{स्रोत बातमी|date=24 October 1998|title=Bollywood stirs Uzbek passions|title=Indian films are known for their all singing all dancing formula|author=Louise Hidalgo|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/200689.stm|accessdate=2009-05-18 | work=BBC News}}</ref> and [[Tajikistan]]).<ref>{{स्रोत बातमी|date=Wednesday, 23 June 2004|title=Bollywood bowls Tajiks over|publisher=[[BBC News]]|author=Monica Whitlock & Rahim Rahimian|दुवा=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/3834295.stm|accessdate=2009-05-18}}</ref> Some Hindi movies also became big successes in the [[People's Republic of China]] during the 1940s and 1950s. The most popular Hindi films in [[China]] were ''[[Dr. Kotnis Ki Amar Kahani]]'' (1946), ''[[Awaara]]'' (1951) and ''[[Two Acres of Land]]'' (1953). [[Raj Kapoor]] was a famous [[movie star]] in China, and the song "Awara Hoon" ("I am a Tramp") was popular in the country. Since then, Hindi films significantly declined in popularity in China, until the [[Academy Award]] nominated ''[[Lagaan]]'' (2001) became the first Indian film to have a nation-wide release there in decades.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Lagaan revives memories of Raj Kapoor in China|author=Anil K. Joseph|publisher=[[Press Trust of India]]|date=20 November 2002|दुवा=http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=16983|accessdate=2009-01-30|archive-date=2012-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20120924055801/http://www.expressindia.com/news/fullstory.php?newsid=16983|url-status=dead}}</ref> The [[Cinema of China|Chinese]] filmmaker [[He Ping]] was impressed by ''Lagaan'', especially its soundtrack, and thus hired the film's music composer [[A. R. Rahman]] to score the soundtrack for his film ''[[Warriors of Heaven and Earth]]'' (2003).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Rahman's 'Lagaan' cast a spell on me|publisher=[[Sify]]|date=13 February 2004|दुवा=http://sify.com/peopleandplaces/fullstory.php?id=13388284|accessdate=2009-02-24}}</ref> Several older Hindi films also have a cult following in [[Japan]], particularly the films directed by the late [[Guru Dutt]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Asian Film Series No.9 GURU DUTT Retorospective|publisher=[[Japan Foundation]]|year=2001|दुवा=http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/old/0101/01_03.html|accessdate=2009-05-13|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620144748/http://www.jpf.go.jp/e/culture/new/old/0101/01_03.html|url-status=dead}}</ref> === युरोप === बॉलीवूडचे सिनेमे [[रशिया]]मधे विशेषतः प्रसिद्ध आहेत. Bollywood films have been [[Dubbing (filmmaking)|dubbed]] into Russian, and shown in prominent theatres such as [[Mosfilm]] and [[Lenfilm]]. [[सुरिनाम]]मधील भारतीय दूत अशोक शर्मा, जे आपल्या कारकिर्दीत तीन वेळेस [[स्वतंत्र राज्यांचा राष्ट्रसंघ|स्वतंत्र राज्यांच्या राष्ट्रसंघात]] कार्यरत होते, म्हणतात : {{वचन|The popularity of Bollywood in the CIS dates back to the Soviet days when the films from Hollywood and other Western countries were banned in the Soviet Union. As there was no means of other cheap entertainment, the films from Bollywood provided the Soviets a cheap source of entertainment as they were supposed to be non-controversial and non-political. In addition, the Soviet Union was recovering from the onslaught of the Second World War. The films from India, which were also recovering from the disaster of partition and the struggle for freedom from colonial rule, were found to be a good source of providing hope with entertainment to the struggling masses. The aspirations and needs of the people of both countries matched to a great extent. These films were dubbed in Russian and shown in theatres throughout the Soviet Union. The films from Bollywood also strengthened family values, which was a big factor for their popularity with the government authorities in the Soviet Union.|अशोक शर्मा,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.chillibreeze.com/articles/Indian-films.asp|title=Promoting Bollywood Abroad Will Help to Promote India{{मृत दुवा}}|last=Ashreena|first=Tanya|access-date=2010-06-09|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203003948/http://www.chillibreeze.com/articles/Indian-films.asp|url-status=dead}}</ref>}} The film ''[[Mera Naam Joker]]'' (1970), sought to cater to such an appeal and the popularity of [[Raj Kapoor]] in Russia, when it recruited Russian actress [[Kseniya Ryabinkina]] for the movie. In the contemporary era, [[Lucky: No Time for Love]] was shot entirely in Russia. After the collapse of the Soviet film distribution system, Hollywood occupied the void created in the Russian film market. This made things difficult for Bollywood as it was losing market share to Hollywood. However, Russian newspapers report that there is a renewed interest in Bollywood among young Russians.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.russiatoday.ru/features/news/11895|title=RussiaToday : Features : Bollywood challenges Hollywood in Russia{{मृत दुवा}}<!-- Bot generated शीर्षक -->|access-date=2010-06-09|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626020120/http://www.russiatoday.ru/features/news/11895|url-status=dead}}</ref> The awareness of Hindi cinema is also substantial in the United Kingdom,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.businessweek.com/magazine/content/02_48/b3810013.htm|title=Can new money create a world-class film industry in India?}}</ref> where they frequently enter the UK top ten. Many films, such as ''[[Kabhi Khushi Kabhie Gham]]'' (2001) have been set in London. Bollywood is also appreciated in [[फ्रांस]], [[जर्मनी]], the [[Netherlands]], and the [[Scandinavia]]n countries. Various Bollywood movies are dubbed in German and shown on the German television channel [[RTL II]] on a regular basis.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.tribuneindia.com/2004/20041205/spectrum/main3.htm|title=Bollywood in जर्मनी|publisher=''[[The Tribune]]''|date=5 December 2004|author=Lehmann, Ana|accessdate=2008-11-21}}</ref> A considerable number of Hindi movies has been shot in Western Europe as well, particularly in [[Switzerland]], starting with ''[[Dilwale Dulhania le Jayenge]]''. === उत्तर अमेरिका === गेल्या काही वर्षांत उत्तर अमेरिकेमध्ये बॉलिवूड चित्रपटांच लोकप्रियता वाढलेली आहे. मुख्यत्वे शिकागो, डॅलस सारख्या मोठ्या शहरांतील दक्षिण आशियाई लोकांमध्ये हे अधिक दिसून येते.<ref name="Us popularity"/> [[Yash Raj Films]], one of India's largest production houses and distributors, reported in September 2005 that Bollywood films in the United States earn around $100 million a year through theater screenings, video sales and the sale of movie soundtracks.<ref name="Us popularity"/> In other words, films from India do more business in the United States than films from any other non-English speaking country.<ref name="Us popularity"/> Numerous films in the mid-1990s and onwards have been largely, or entirely, shot in New York, Los Angeles, Vancouver and Toronto. Bollywood's immersion in the traditional Hollywood domain was further tied with such films as ''[[The Guru (2002 film)|The Guru]]'' (2002) and ''[[Marigold: An Adventure in India]]'' (2007) trying to popularise the Bollywood-theme for Hollywood. === Oceania === Bollywood is not as successful in the Oceanic countries and Pacific Islands such as [[New Guinea]]. However, it ranks second to Hollywood in countries such as [[Fiji]], with its large Indian minority, Australia and New Zealand.<ref name="Oceania">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/ET_Cetera/Bollywood_clubs_popular_among_Australians/articleshow/2372640.cms|title=Bollywood clubs popular among Australians{{मृत दुवा}}|publisher=''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]''|date=15 September 2007|accessdate=2007-11-12|author=IANS|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080212095151/http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/ET_Cetera/Bollywood_clubs_popular_among_Australians/articleshow/2372640.cms|archivedate=2008-02-12|url-status=dead}}</ref> Australia is one of the countries where there is a large South Asian Diaspora. Bollywood is popular amongst non-Asians in the country as well.<ref name="Oceania"/> Since 1997 the country has provided a backdrop for an increasing number of Bollywood films.<ref name="Oceania"/> Indian filmmakers have been attracted to Australia's diverse locations and landscapes, and initially used it as the setting for song-and-dance sequences, which demonstrated the contrast between the values.<ref name="Oceania"/> However, nowadays, Australian locations are becoming more important to the plot of Bollywood films.<ref name="Oceania"/> Hindi films shot in Australia usually incorporate aspects of Australian lifestyle. The [[Yash Raj Films|Yash Raj Film]] ''[[Salaam Namaste]]'' (2005) became the first Indian film to be shot entirely in Australia and was the most successful Bollywood film of 2005 in the country.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|author=Phillips, Mark|दुवा=http://www.theage.com.au/news/Film/Bollywood-on-Bourke-Street/2005/05/12/1115843307939.html|title=Bollywood on Bourke Street|publisher=''[[The Age]]''|date=13 May 2005|accessdate=2008-08-18}}</ref> This was followed by ''[[Heyy Babyy]]'' (2007) ''[[Chak De! India]]'' (2007) and ''[[Singh Is Kinng]]'' (2008) which turned out to be box office successes.<ref name="Oceania"/> Following the release of ''Salaam Namaste'', on a visit to India the then Prime Minister [[John Howard]] also sought, having seen the film, to have more Indian movies shooting in the country to boost tourism, where the Bollywood and cricket nexus, was further tightened with [[Steve Waugh]]'s appointment as tourism ambassador to India.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.bonza.rmit.edu.au/essays/2006/Mithila%20Gupta/CollectionofAnnotatedRef.html|title=Australian PM says Salaam Namaste to Bollywood|publisher=bonza.rmit.edu.au|date=7 March 2006|accessdate=2008-11-17|archive-date=2009-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120112704/http://bonza.rmit.edu.au/essays/2006/Mithila%20Gupta/CollectionofAnnotatedRef.html|url-status=dead}}</ref> Australian actress [[Tania Zaetta]], who co-starred in ''Salaam Namaste'', among other Bollywood films, expressed her keenness to expand her career in Bollywood.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.smh.com.au/news/people/tania-zaettas-bollywood-career-in-doubt/2008/05/23/1211183051898.html|title=Tania Zaetta's Bollywood career in doubt|publisher=''[[The Sydney Morning Herald]]''|date=23 May 2008|accessdate=2008-11-17|author=Ramachandran, Arjun}}</ref> === South America === Bollywood movies are not influential in South America, though Bollywood culture and dance is recognised. In 2006, ''[[Dhoom 2]]'' became the first Bollywood film to be shot in [[Rio de Janeiro]], [[Brazil]].<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.रीडिफ.कॉम/movies/2006/sep/15sfa.htm|title=Will Hrithik's Dhoom 2 prove lucky for Brazil?|date=15 September 2006|author=Firdaus Ashraf, Syed|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|accessdate=2008-03-05}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Plagiarism == Constrained by rushed production schedules and small budgets, some Bollywood writers and musicians have been known to resort to plagiarism. Ideas, plot lines, tunes or riffs have been copied from other [[Cinema of India|Indian film industries]] or foreign films (including [[Cinema of the United States|Hollywood]] and other [[Asian cinema|Asian films]]). This has led to criticism towards the film industry.<ref name="Times plagiarism">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/cms.dll/html/uncomp/articleshow?msid=46715385|title=Plagiarism issue jolts Bollywood |publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=2007-10-17}}</ref> In past times, this could be done with impunity. Copyright enforcement was lax in India and few actors or directors ever saw an official contract.<ref name="Ayres">{{स्रोत पुस्तक|author=Ayres, Alyssa; Oldenburg, Philip|दुवा=http://books.google.co.uk/books?id=gi7w-vTfELsC&pg=PA174&dq=bollywood+plagiarism#PPA174,M1|title=India briefing: takeoff at last|publisher=M.E. Sharpe|year=2005|pages=174}}</ref> The Hindi film industry was not widely known to non-Indian audiences (excluding the [[Soviet Union|Soviet]] states), who would not even be aware that their material was being copied. Audiences may also not have been aware of the plagiarism since many audiences in India were unfamiliar with foreign films and music. While copyright enforcement in India is still somewhat lenient, Bollywood and other film industries are much more aware of each other now and Indian audiences are more familiar with foreign movies and music. Organizations like the India EU Film Initiative seek to foster a community between film makers and industry professional between India and the EU.<ref name="Times plagiarism"/> One of the common justifications of plagiarism in Bollywood is that producers often play a safer option by remaking popular Hollywood films in an Indian context. Screenwriters generally produce original scripts, but due to financial uncertainty and insecurity over the success of a film many were rejected.<ref name="Times plagiarism"/> Screenwriters themselves have been criticised for lack of creativity which happened due to tight schedules and restricted funds in the industry to employ better screenwriters.<ref name="Cloning">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/thehindu/mag/2003/08/03/stories/2003080300090400.htm|title=Cloning Hollywood|date=3 August 2003|publisher=[[द हिंदू]]|accessdate=2009-04-14|archive-date=2004-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20040422165848/http://www.hindu.com/thehindu/mag/2003/08/03/stories/2003080300090400.htm|url-status=dead}}</ref> Certain filmmakers see plagiarism in Bollywood as an integral part of globalisation where American and western cultures are firmly embedding themselves into Indian culture, which is manifested, amongst other mediums, in Bollywood films.<ref name="Cloning"/> [[Vikram Bhatt]], director of films such as ''[[Raaz]]'', a remake of ''[[What Lies Beneath]]'', and ''[[Kasoor]]'', a remake of ''[[Jagged Edge (film)|Jagged Edge]]'', has spoken about the strong influence of American culture and desire to produce box office hits based along the same lines in Bollywood, "Financially, I would be more secure knowing that a particular piece of work has already done well at the box office. Copying is endemic everywhere in India. Our TV shows are adaptations of American programmes. We want their films, their cars, their planes, their diet cokes and also their attitude. The American way of life is creeping into our culture."<ref name="Cloning"/> [[Mahesh Bhatt]] has said ,"If you hide the source, you're a genius. There's no such thing as originality in the creative sphere".<ref name="Cloning"/> There have been very few cases of film copyright violations taken to court because of serious delays in the legal process, and due to the long time they take to decide a case.<ref name="Times plagiarism"/> There have been some notable cases of conflict though. The makers of ''[[Partner (2007 film)|Partner]]'' (2007) and ''[[Zinda]]'' (2005) have been targeted by the owners and distributors of the original films, ''[[Hitch (film)|Hitch]]'' and ''[[Oldboy]]''.<ref>{{स्रोत बातमी| url =http://economictimes.indiatimes.com/Partner_may_face_30_mn_Hitch/articleshow/2264000.cms/| title =Partner may face $30&nbsp;mn Hitch| accessdate =2010-06-09| archive-date =2016-08-11| archive-url =https://web.archive.org/web/20160811091044/http://economictimes.indiatimes.com/Partner_may_face_30_mn_Hitch/articleshow/2264000.cms| url-status =dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.hindu.com/fr/2006/01/20/stories/2006012002530300.htm|title=Copycat filmmaker lacks creativity|publisher=''[[द हिंदू]]''|date=20 January 2006|accessdate=2009-02-13}}</ref> American Studio [[Twentieth Century Fox]] brought the Mumbai-based B.R. Films to court over its forthcoming ''Banda Yeh Bindaas Hai'', allegedly an illegal remake of its 1992 film ''[[My Cousin Vinny]]''. B.R. Films eventually settled out of court by paying the studio at a cost of about $200,000, paving the way for the film's release.<ref>[http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/film/bollywood/article6742092.ece Plagiarism case could stop Bollywood borrowing from Hollywood]{{मृत दुवा|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Some on the other hand do comply with copyright law, with [[Orion Pictures]] recently securing the rights to remake the Hollywood film ''[[Wedding Crashers]]''.<ref>[http://www.bollywoodhungama.com/news/2008/05/03/11326/index.html Orion Pictures produce official remake to Wedding Crashers], [[बॉलिवूड हंगामा]]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:चित्रपट]] [[वर्ग:चित्रपटसृष्टी]] [[वर्ग:बॉलीवूड]] phcfvvyjcf4udajok118tni0of1b902 0 80533 2711348 2640535 2026-09-22T22:03:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711348 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Former Forbes Headquarters, Manhattan.jpg|इवलेसे| फोर्ब्सचे पूर्वीचे मुख्यालय मॅनहॅटनमधील ५ व्या अव्हेन्यूवर (आता न्यू यॉर्क विद्यापीठाच्या मालकीचे आहे)]] '''''फोर्ब्स''''' हे एकात्मिक व्हेल मीडिया इन्व्हेस्टमेंट्स आणि फोर्ब्स कुटुंबाच्या मालकीचे अमेरिकन व्यवसाय [[नियतकालिक|मासिक]] आहे. वर्षातून आठ वेळा प्रकाशित, यात वित्त, उद्योग, गुंतवणूक आणि विपणन विषयांवरील लेख आहेत. ''फोर्ब्स'' तंत्रज्ञान, संप्रेषण, विज्ञान, राजकारण आणि कायदा यासारख्या संबंधित विषयांवर देखील अहवाल देते. त्याचे मुख्यालय [[जर्सी सिटी, न्यू जर्सी]] येथे आहे. राष्ट्रीय व्यवसाय मासिक श्रेणीतील स्पर्धकांमध्ये ''[[फोर्च्युन|फॉर्च्यून]]'' आणि ''[[ब्लूमबर्ग बिझनेसवीक]]'' यांचा समावेश आहे. ''फोर्ब्सची'' आशियामध्ये आंतरराष्ट्रीय आवृत्ती आहे तसेच जगभरातील २७ देश आणि प्रदेशांमध्ये परवान्याअंतर्गत तयार केलेल्या आवृत्त्या आहेत. हे मासिक सर्वात श्रीमंत अमेरिकन ( फोर्ब्स ४०० ), अमेरिकेतील सर्वात श्रीमंत सेलिब्रिटीज, जगातील सर्वोच्च कंपन्यांची ( फोर्ब्स ग्लोबल २००० ), फोर्ब्सची जगातील सर्वात शक्तिशाली लोकांची यादी आणि रँकिंगसाठी प्रसिद्ध आहे. [[जगातील अब्जाधीश]] .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thebalancesmb.com/best-business-magazines-4176680|title=The 8 Best Business Magazines of 2020|last=Delbridge|first=Emily|date=November 21, 2019|website=The Balance Small Business|publisher=Dotdash|location=New York City|at=Best for Lists: Forbes|access-date=February 8, 2020|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414070005/https://www.thebalancesmb.com/best-business-magazines-4176680|url-status=dead}}</ref> ‘चेंज द वर्ल्ड’ हे ''फोर्ब्स'' मासिकाचे ब्रीदवाक्य आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mediapost.com/publications/article/185898/forbes-launches-new-tagline-brand-campaign.html|title='Forbes' Launches New Tagline, Brand Campaign|date=October 24, 2012|publisher=MediaPost|access-date=January 24, 2020}}</ref> त्याचे अध्यक्ष आणि मुख्य संपादक स्टीव्ह फोर्ब्स आहेत आणि त्याचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी माईक फेडरल आहेत.<ref name="Folio:">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.foliomag.com/mike-federle-succeeds-mike-perlis-ceo-forbes-media-people-move/|title=Mike Federle Succeeds Mike Perlis As CEO Of Forbes|last=Silva|first=Emma|date=November 30, 2017|website=Folio}}</ref> २०१४ मध्ये, ते एकात्मिक व्हेल मीडिया इन्व्हेस्टमेंट या हाँगकाँग-आधारित गुंतवणूक गटाला विकले गेले.<ref name="forbes2014">{{Cite press release|url=https://www.forbes.com/sites/forbespr/2014/07/18/forbes-media-agrees-to-sell-majority-stake-to-a-group-of-international-investors-to-accelerate-the-companys-global-growth/|title=Forbes Media Agrees To Sell Majority Stake to a Group of International Investors To Accelerate The Company's Global Growth|date=July 18, 2014|access-date=July 24, 2015}}</ref><ref name="recode11628980">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.recode.net/2014/7/18/11628980/forbes-sells-to-hong-kong-investment-group|title=Forbes Sells to Hong Kong Investment Group|date=July 18, 2014|website=Recode|access-date=August 27, 2018|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124211943/https://www.recode.net/2014/7/18/11628980/forbes-sells-to-hong-kong-investment-group|url-status=dead}}</ref> == कंपनीचा इतिहास == [[चित्र:Forbes building in NYC.jpg|उजवे|इवलेसे| न्यू यॉर्क शहरातील फिफ्थ अव्हेन्यूवरील फोर्ब्स बिल्डिंग (आता न्यू यॉर्क विद्यापीठाच्या मालकीची आहे)]] बीसी फोर्ब्स, हर्स्ट पेपर्सचे आर्थिक स्तंभलेखक आणि त्यांचे भागीदार वॉल्टर ड्रे, ''वॉल स्ट्रीट मॅगझिनचे'' सरव्यवस्थापक,<ref name="Notes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bizgyan.blogspot.com/2007/07/forbes.html|title=Notes of a Business Quizzer: Forbes|last=Praneeth|date=July 6, 2007|access-date=August 27, 2018}}</ref> यांनी १५ सप्टेंबर १९१७ रोजी ''फोर्ब्स'' मासिकाची स्थापना केली.<ref name="Gorman">Gorman, Robert F. (ed.) (2007) "September 15, 1917: ''Forbes'' Magazine is founded" '' The Twentieth Century, 1901–1940'' (Volume III) Salem Press, Pasadena, California, pp.1374–1376, p. 1375, {{ISBN|978-1-58765-327-8}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.forbesmedia.com/wp-content/uploads/2013/05/2013-Forbes-Middle-East-English-Media-Kit.pdf|title=Media Kit 2013|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105210647/http://www.forbesmedia.com/wp-content/uploads/2013/05/2013-Forbes-Middle-East-English-Media-Kit.pdf|archive-date=November 5, 2014|access-date=September 18, 2014}}</ref> फोर्ब्सने पैसे आणि नाव प्रदान केले आणि ड्रेने प्रकाशन कौशल्य प्रदान केले. नियतकालिकाचे मूळ नाव ''फोर्ब्स: डिव्होटेड टू डोअर्स अँड डूइंग्स'' असे होते.<ref name="Notes" /> ड्रे बीसी फोर्ब्स पब्लिशिंग कंपनीचे उपाध्यक्ष बनले,<ref>Commerce and Industry Association of New York (November 18, 1922) "The Association Prepares for New Demands: The Volunteer Workers" ''Greater New York: Bulletin of the Merchants' Association of New York'' Commerce and Industry Association of New York City, [https://books.google.com/books?id=6sZNAAAAMAAJ&pg=RA3-PT593 p. 6], {{OCLC|2447287}}</ref> तर बीसी फोर्ब्स मुख्य संपादक बनले, हे पद त्यांनी १९५४ मध्ये त्यांच्या मृत्यूपर्यंत सांभाळले. बीसी फोर्ब्सला त्याच्या नंतरच्या काळात त्याचे दोन मोठे मुलगे, ब्रूस चार्ल्स फोर्ब्स (१९१६-१९६४) आणि माल्कम फोर्ब्स (१९१७-१९९०) यांनी मदत केली. ब्रूस फोर्ब्सने त्यांच्या वडिलांच्या मृत्यूनंतर पदभार स्वीकारला आणि त्यांची ताकद ऑपरेशन्स सुव्यवस्थित करणे आणि विपणन विकसित करणे यामध्ये आहे.<ref name="Gorman">Gorman, Robert F. (ed.) (2007) "September 15, 1917: ''Forbes'' Magazine is founded" '' The Twentieth Century, 1901–1940'' (Volume III) Salem Press, Pasadena, California, pp.1374–1376, p. 1375, {{ISBN|978-1-58765-327-8}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-58765-327-8|978-1-58765-327-8]]</ref> त्यांच्या कार्यकाळात, १९५४-१९६४, मासिकाचे परिसंचरण जवळजवळ दुप्पट झाले.<ref name="Gorman" /> ब्रुसच्या मृत्यूनंतर, त्याचा भाऊ माल्कम फोर्ब्स फोर्ब्सचे अध्यक्ष आणि मुख्य कार्यकारी आणि ''फोर्ब्स'' मासिकाचे मुख्य संपादक झाले. १९६१ ते १९९९ या काळात मासिकाचे संपादन जेम्स मायकेल्स यांनी केले होते.<ref name="20071004nytimes">{{स्रोत बातमी|last=Pérez-Peña|first=Richard|url=https://www.nytimes.com/2007/10/04/business/04michaels.html|title=James Michaels, Longtime Forbes Editor, Dies at 86|date=October 4, 2007|work=The New York Times|access-date=January 5, 2008}}</ref> १९९३ मध्ये, मायकेल्सच्या नेतृत्वाखाली, ''फोर्ब्स'' नॅशनल मॅगझिन अवॉर्डसाठी अंतिम फेरीत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.magazine.org/asme/magazine_awards/searchable_database/index.aspx|title=National Magazine Awards Database|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110526232156/http://www.magazine.org/asme/magazine_awards/searchable_database/index.aspx|archive-date=May 26, 2011|access-date=January 5, 2008}}</ref> २००६ मध्ये, रॉकस्टार बोनोचा समावेश असलेल्या एलिव्हेशन पार्टनर्स या गुंतवणूक गटाने फोर्ब्स मीडिया एलएलसी या नवीन कंपनीद्वारे पुनर्रचना करून कंपनीमध्ये अल्पसंख्याक स्वारस्य विकत घेतले, ज्यामध्ये फोर्ब्स मॅगझिन आणि फोर्ब्स डॉट कॉम, इतर मीडिया गुणधर्मांसह आता आहे. एक भाग <ref name="EP01" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.businessweek.com/innovate/NussbaumOnDesign/archives/2006/08/bono_buys_into.html|title=NussbaumOnDesign Bono Buys into Forbes, Launches Product Red in US and Expands His Brand|website=Bloomberg BusinessWeek|access-date=January 5, 2008|archive-date=2006-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20060809233845/http://www.businessweek.com/innovate/NussbaumOnDesign/archives/2006/08/bono_buys_into.html|url-status=dead}}</ref> २००९ ''च्या न्यू यॉर्क टाइम्सच्या'' अहवालात असे म्हणले आहे: "४० टक्के एंटरप्राइझ विकले गेले होते... $३०० ला&nbsp;दशलक्ष, एंटरप्राइझचे मूल्य $७५० वर सेट केले आहे&nbsp;दशलक्ष." तीन वर्षांनंतर, AdMedia Partnersचे मार्क एम. एडमिस्टन यांनी निरीक्षण केले, "आता त्याच्या निम्म्याही किंमतीची नाही." <ref name="NYT01">[https://www.nytimes.com/2009/06/15/business/media/15forbes.html "Even Forbes is Pinching Pennies"] by [[David Carr (journalist)|David Carr]], ''The New York Times'', June 14, 2009 (June 15, 2009 on p.</ref> नंतर हे उघड झाले की किंमत US$264 होती&nbsp;दशलक्ष <ref name="Marketwatch">{{स्रोत बातमी|last=Trachtenberg|first=Jeffrey A|url=http://www.marketwatch.com/story/forbes-sold-to-asian-investors-2014-07-19|title=Forbes sold to Asian investors|date=July 19, 2014|work=MarketWatch|publisher=Market Watch, Inc.|access-date=June 18, 2017}}</ref> === मुख्यालयाची विक्री === जानेवारी २०१० मध्ये, ''फोर्ब्सने'' [[मॅनहॅटन]]मधील फिफ्थ अव्हेन्यू येथील मुख्यालयाची इमारत न्यू यॉर्क विद्यापीठाला विकण्याचा करार केला; कराराच्या अटी सार्वजनिकरित्या कळविण्यात आल्या नाहीत, परंतु फोर्ब्सने पाच वर्षांच्या विक्री-लीजबॅक व्यवस्थेअंतर्गत जागा व्यापणे सुरू ठेवायचे होते.<ref>[http://mediadecoder.blogs.nytimes.com/2010/01/07/forbes-sells-building-to-nyu/ Forbes Sells Building to N.Y.U.].</ref> कंपनीचे मुख्यालय २०१४ मध्ये जर्सी सिटी, न्यू जर्सीच्या डाउनटाउनच्या न्यूपोर्ट विभागात हलविण्यात आले.<ref name="20141218njtvonline">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.njtvonline.org/news/video/forbes-moves-across-the-hudson-to-jersey-city/|title=Forbes Moves Across the Hudson to Jersey City|last=Schneider|first=Mike|date=December 18, 2014|publisher=WNET – NJTV|access-date=June 14, 2015}}</ref><ref name="20141212nj">{{स्रोत बातमी|url=http://www.nj.com/hudson/index.ssf/2014/12/forbes_moving_to_new_jersey_city_offices_monday_report_says.html|title=Forbes moving into Jersey City offices on Monday, report says|date=December 11, 2014|work=The Jersey Journal|access-date=June 14, 2015}}</ref> === इंटिग्रेटेड व्हेल मीडियाला विक्री (५१% स्टेक) === नोव्हेंबर २०१३ मध्ये, ''फोर्ब्स'' मासिक प्रकाशित करणारे फोर्ब्स मीडिया विक्रीसाठी ठेवण्यात आले होते.<ref name="20131115nytimes">{{स्रोत बातमी|last=Haughney|first=Christine|url=https://www.nytimes.com/2013/11/16/business/media/forbes-says-it-is-for-sale.html|title=Forbes Says It Is for Sale|last2=Gelles|first2=David|date=November 15, 2013|work=The New York Times|access-date=November 25, 2013}}</ref> याला अल्पसंख्याक भागधारक एलिव्हेशन पार्टनर्सने प्रोत्साहन दिले. [[दॉइशे बँक|ड्यूश बँकेने]] तयार केलेल्या विक्री दस्तऐवजांवरून असे दिसून आले की व्याज, कर, घसारा आणि कर्जमाफीपूर्वी प्रकाशकाची २०१२ची कमाई US$15 होती.&nbsp;दशलक्ष <ref name="niemanlab">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.niemanlab.org/2014/01/the-newsonomics-of-forbes-real-performance-and-price-potential/|title=The Newsonomics of Forbes' real performance and price potential|last=Doctor|first=Ken|publisher=Nieman Lab|access-date=February 10, 2014}}</ref> ''फोर्ब्सने'' कथितरित्या US$400ची किंमत मागितली आहे&nbsp;दशलक्ष <ref name="niemanlab" /> जुलै २०१४ मध्ये, फोर्ब्स कुटुंबाने एलिव्हेशन विकत घेतले आणि नंतर हाँगकाँग-आधारित गुंतवणूक गट इंटिग्रेटेड व्हेल मीडिया इन्व्हेस्टमेंट्सने ५१ टक्के बहुतेक कंपनी खरेदी केली.<ref name="forbes2014"/> <ref name="recode11628980"/> <ref name="Marketwatch"/> आयझॅक स्टोन फिशने ''[[वॉशिंग्टन पोस्ट]]मध्ये'' लिहिले, "त्या खरेदीपासून, संपादकीय स्वातंत्र्यासाठी फोर्ब्स मासिकाच्या वचनबद्धतेबद्दल प्रश्न उपस्थित करणाऱ्या चीनच्या कथांवर संपादकीय हस्तक्षेपाची अनेक उदाहरणे आहेत." <ref name="WashingtonPost">{{स्रोत बातमी|last=Fish|first=Isaac Stone|url=https://www.washingtonpost.com/news/democracy-post/wp/2017/12/14/chinese-ownership-is-raising-questions-about-the-editorial-independence-of-a-major-u-s-magazine/|title=Chinese ownership is raising questions about the editorial independence of a major U.S. magazine|date=December 14, 2017|work=[[The Washington Post]]|quote=When a Chinese company buys a major American magazine, does the publication censor its coverage of China? There is only one example so far, and the results are discouraging. In 2014, a Hong Kong-based investment group called Integrated Whale Media purchased a majority stake in Forbes Media, one of the United States’ best-known media companies. It’s hard to demonstrate causality in such cases. But since that purchase, there have been several instances of editorial meddling on stories involving China that raise questions about Forbes magazine’s commitment to editorial independence.|access-date=November 22, 2020|archive-url=https://archive.today/20171215035245/https://www.washingtonpost.com/news/democracy-post/wp/2017/12/14/chinese-ownership-is-raising-questions-about-the-editorial-independence-of-a-major-u-s-magazine/|archive-date=December 15, 2017}}</ref> === SPAC विलीनीकरण === २६ ऑगस्ट २०२१ रोजी, Forbes ने Magnum Opus Acquisition नावाच्या विशेष-उद्देश संपादन कंपनीमध्ये विलीनीकरणाद्वारे सार्वजनिक जाण्याच्या आणि न्यू यॉर्क स्टॉक एक्सचेंजमध्ये FRBS म्हणून व्यापार सुरू करण्याची त्यांची योजना जाहीर केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.cnbc.com/2021/08/26/forbes-announces-plan-to-go-public-via-spac.html|title=Forbes announces plan to go public via SPAC|last=Burtsztynsky|first=Jessica|date=August 26, 2021|website=[[CNBC]]|access-date=August 26, 2021}}</ref> फेब्रुवारी २०२२ मध्ये, SPAC फ्लोटेशनच्या परिणामी क्रिप्टोकरन्सी एक्सचेंज बिनन्स फोर्ब्समध्ये $२०० दशलक्ष स्टेक घेणार असल्याची घोषणा करण्यात आली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Wilson|first=Tom|url=https://www.reuters.com/business/finance/binance-crypto-exchange-take-200-mln-stake-forbes-magazine-cnbc-2022-02-10/|title=Crypto exchange Binance to invest $200 mln in U.S. media firm Forbes|date=February 10, 2022|work=Reuters|via=www.reuters.com}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Osipovich|first=Alexander|url=https://www.wsj.com/articles/crypto-exchange-binance-to-invest-200-million-in-forbes-11644534040|title=Crypto Exchange Binance to Invest $200 Million in Forbes|date=February 10, 2022|work=Wall Street Journal|via=www.wsj.com}}</ref> == इतर प्रकाशने == ''फोर्ब्स'' आणि त्याच्या जीवनशैली परिशिष्ट, ''फोर्ब्स लाइफ'' व्यतिरिक्त, इतर शीर्षकांमध्ये ''फोर्ब्स एशिया'' आणि ४५ स्थानिक भाषा आवृत्त्या समाविष्ट आहेत,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/connect/who-we-are/|title=Who-We-Are|website=Forbes}}</ref> यासह: स्टीव्ह फोर्ब्स आणि त्याच्या मासिकाचे लेखक साप्ताहिक फॉक्स टीव्ही शो ''फोर्ब्स ऑन फॉक्स'' आणि ''रेडिओवरील फोर्ब्सवर'' गुंतवणूक सल्ला देतात. इतर कंपनी गटांमध्ये फोर्ब्स कॉन्फरन्स ग्रुप, फोर्ब्स इन्व्हेस्टमेंट अॅडव्हायझरी ग्रुप आणि फोर्ब्स कस्टम मीडिया यांचा समावेश आहे. २००९ ''टाइम्सच्या'' अहवालातून: "स्टीव्ह फोर्ब्स नुकतेच भारतात <nowiki><i id="mwtA">फोर्ब्स</i></nowiki> मासिक उघडून परतले, परदेशी आवृत्त्यांची संख्या १० वर आणली." याव्यतिरिक्त, त्या वर्षी कंपनीने ''फोर्ब्सवुमन'' प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली, स्टीव्ह फोर्ब्सची मुलगी, मोइरा फोर्ब्स यांनी एका सहचर वेब साइटसह प्रकाशित केलेले त्रैमासिक मासिक.<ref name="NYT01"/> कंपनीने पूर्वी ''अमेरिकन लेगसी'' मासिक प्रकाशित केले होते, परंतु ते मासिक 14 मे २००७ रोजी फोर्ब्सपासून वेगळे झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.minonline.com/min/4549.html|title=With The May 14 Announced Separation: Twelve-Year-Old "American Legacy"/"Forbes" Partnership Was Mutually Beneficial|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903140410/http://www.minonline.com/min/4549.html|archive-date=September 3, 2014|access-date=September 1, 2014}}</ref> कंपनीने पूर्वी ''अमेरिकन हेरिटेज'' आणि ''आविष्कार आणि तंत्रज्ञान'' मासिके देखील प्रकाशित केली होती. खरेदीदार शोधण्यात अयशस्वी झाल्यानंतर, फोर्ब्सने 17 मे २००७ पर्यंत या दोन मासिकांचे प्रकाशन निलंबित केले.<ref name="20070517nytimes">{{स्रोत बातमी|last=McGrath|first=Charles|url=https://www.nytimes.com/2007/05/17/arts/17heri.html|title=Magazine Suspends Its Run in History|date=May 17, 2007|work=The New York Times}}</ref> दोन्ही मासिके अमेरिकन हेरिटेज पब्लिशिंग कंपनीने विकत घेतली आणि 2008च्या वसंत ऋतूपासून त्यांचे प्रकाशन पुन्हा सुरू झाले.<ref name="americanheritage20080204">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20080204-ThankYou.shtml|title=Thank You for Your Feedback on the American Heritage Winter 2008 Issue|website=American Heritage|archive-url=https://web.archive.org/web/20101230034738/http://www.americanheritage.com/events/articles/web/20080204-ThankYou.shtml|archive-date=December 30, 2010}}</ref> फोर्ब्सने २००९ पासून ''फोर्ब्स ट्रॅव्हल गाइड'' प्रकाशित केले आहे. २०१३ मध्ये, फोर्ब्सने अॅशफोर्ड विद्यापीठाला त्याच्या ब्रँडचा परवाना दिला आणि त्यांना फोर्ब्स स्कूल ऑफ बिझनेस अँड टेक्नॉलॉजी सुरू करण्यात मदत केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.uagc.edu/forbes-school-of-business-and-technology/board-of-advisors|title=Forbes School of Business & Technology Board of Advisors|publisher=University of Arizona Global Campus|access-date=April 22, 2021}}</ref> फोर्ब्स मीडियाचे सीईओ माईक फेडरल यांनी २०१८ मध्ये परवाना देण्याचे समर्थन केले, असे नमूद केले की "आमचा परवाना व्यवसाय हा जवळजवळ शुद्ध -नफा व्यवसाय आहे, कारण तो वार्षिक वार्षिकी आहे." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://digiday.com/media/with-revenue-rising-forbes-is-looking-to-invest-in-or-buy-media-and-tech-companies/|title=Amid media doom and gloom, Forbes says revenue was up and profits highest in a decade|last=Patel|first=Sahil|date=December 21, 2018|website=Digiday|access-date=May 12, 2019}}</ref> फोर्ब्स मर्यादित अंकांमध्ये शाळेसाठी मर्यादित जाहिराती सुरू करेल. फोर्ब्स शाळेला औपचारिकपणे मान्यता देणार नाही. ६ जानेवारी, २०१४ रोजी, ''फोर्ब्स'' मासिकाने जाहीर केले की, अॅप निर्माता Maz सह भागीदारीत, ते "स्ट्रीम" नावाचे सोशल नेटवर्किंग अॅप लॉन्च करत आहे. प्रवाह फोर्ब्सच्या वाचकांना व्हिज्युअल सामग्री जतन करण्यास आणि इतर वाचकांसह सामायिक करण्यास आणि ''फोर्ब्स'' मासिक आणि Forbes.com मधील सामग्री शोधण्याची अनुमती देते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.forbes.com/sites/forbespr/2014/01/06/forbes-is-the-first-magazine-to-launch-its-own-social-network-with-stream/|title=Forbes is the first magazine to launch its own social network site|date=January 6, 2014|work=Forbes}}</ref> == Forbes.com == Forbes.com हे Forbes Digitalचा भाग आहे, जो Forbes Media LLCचा एक विभाग आहे. फोर्ब्सच्या होल्डिंग्समध्ये RealClearPoliticsचा एक भाग समाविष्ट आहे. या साइट्स एकत्रितपणे २७ पेक्षा जास्त पोहोचतात&nbsp;प्रत्येक महिन्याला दशलक्ष अद्वितीय अभ्यागत. Forbes.com ने "जगातील व्यावसायिक नेत्यांसाठी मुख्यपृष्ठ" हे घोषवाक्य वापरले आणि 2006 मध्ये, जगातील सर्वात मोठ्या प्रमाणावर भेट दिलेली व्यावसायिक वेब साइट असल्याचा दावा केला.<ref name="20060828nytimes">{{स्रोत बातमी|last=Edmonston|first=Peter|url=https://www.nytimes.com/2006/08/28/technology/28forbes.html|title=At Forbes.com, Lots of Glitter but Maybe Not So Many Visitors|date=August 28, 2006|work=The New York Times|access-date=May 2, 2011}}</ref> 2009 ''टाइम्सच्या'' अहवालात असे म्हणले आहे की, "अंदाजे $70 वर रहदारीने [फेकून] शीर्ष पाच आर्थिक साइट्सपैकी एक&nbsp;दशलक्ष ते $80&nbsp;वर्षाला दशलक्ष महसूल, [त्याने] कधीही अपेक्षित सार्वजनिक ऑफर दिली नाही." <ref name="NYT01"/> Forbes.com एक " योगदानकर्ता मॉडेल " वापरते ज्यामध्ये "योगदानकर्त्यांचे" विस्तृत नेटवर्क थेट संकेतस्थळवर लेख लिहिते आणि प्रकाशित करते.<ref name="contributorstory" /> योगदानकर्त्यांना त्यांच्या संबंधित Forbes.com पृष्ठावरील रहदारीवर आधारित पैसे दिले जातात; साइटला 2,500हून अधिक व्यक्तींकडून योगदान मिळाले आहे आणि काही योगदानकर्त्यांनी US$100,000 पेक्षा जास्त कमावले आहे, कंपनीनुसार.<ref name="contributorstory">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.journalism.co.uk/news/the-forbes-contributor-model-technology-feedback-and-incentives/s2/a554255/|title=The Forbes contributor model: Technology, feedback and incentives|last=Bartlett|first=Rachel|date=September 26, 2013|publisher=journalism.co.uk|access-date=October 13, 2013}}</ref> "पे-टू-प्ले जर्नालिझम" सक्षम करण्यासाठी आणि जनसंपर्क सामग्रीचे बातम्या म्हणून पुनर्पॅकिंग करण्यासाठी योगदानकर्त्या प्रणालीवर टीका केली गेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.niemanlab.org/2022/02/an-incomplete-history-of-forbes-com-as-a-platform-for-scams-grift-and-bad-journalism/|title=An incomplete history of Forbes.com as a platform for scams, grift, and bad journalism|last=Benton|first=Joshua|authorlink=Joshua Benton|date=2022-02-09|website=[[Nieman Foundation for Journalism|Nieman Lab]]|access-date=2022-02-10}}</ref> ''फोर्ब्स'' सध्या जाहिरातदारांना त्याच्या संकेतस्थळवर नियमित संपादकीय सामग्रीसह ब्रँडव्हॉइस नावाच्या प्रोग्रामद्वारे ब्लॉग पोस्ट प्रकाशित करण्याची परवानगी देते, जे त्याच्या डिजिटल कमाईच्या 10 टक्क्यांपेक्षा जास्त आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.emediavitals.com/content/forbes-gives-advertisers-editorial-voice|title=Forbes gives advertisers an editorial voice|publisher=emedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109153816/http://www.emediavitals.com/content/forbes-gives-advertisers-editorial-voice|archive-date=November 9, 2013}}</ref> Forbes.com सबस्क्रिप्शन [[भांडवली गुंतवणूक|इन्व्हेस्टमेंट]] वृत्तपत्रे आणि वेब साइट्ससाठी ऑनलाइन मार्गदर्शक, ''बेस्ट ऑफ द वेब'' देखील प्रकाशित करते. जुलै 2018 मध्ये फोर्ब्सने लायब्ररी बंद केल्या पाहिजेत आणि Amazon ने त्यांच्या जागी पुस्तकांची दुकाने उघडली पाहिजेत असा युक्तिवाद करणाऱ्या योगदानकर्त्याचा लेख हटवला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.fastcompany.com/90206661/forbes-seems-to-have-deleted-its-controversial-article-about-amazon-replacing-libraries|title=Forbes deleted its controversial article about Amazon replacing libraries|last=Weissman|first=Cale|date=July 23, 2018|website=[[Fast Company (magazine)|Fast Company]]}}</ref> डेव्हिड चरबक ' 1996 मध्ये ''फोर्ब्सच्या'' वेबसाईटची स्थापना केली. साइटने 1998 मध्ये ''द न्यू रिपब्लिकमध्‍ये'' स्टीफन ग्लासची पत्रकारितेतील फसवणूक उघडकीस आणली, हा लेख इंटरनेट पत्रकारितेकडे लक्ष वेधणारा होता. 2010 मध्ये कथित [[टोयोटा]]च्या अचानक अनपेक्षित प्रवेगाच्या मीडिया कव्हरेजच्या शिखरावर, याने कॅलिफोर्नियातील "पळलेला प्रियस" एक लबाडी म्हणून उघडकीस आणला, तसेच टोयोटाच्या कारच्या संपूर्ण मीडिया परिसराला आव्हान देणारे मायकेल फ्युमेंटोचे इतर पाच लेख चालवले. साइट, मासिकाप्रमाणे, अब्जाधीश आणि त्यांची मालमत्ता, विशेषतः महाग घरे, संकेतस्थळच्या लोकप्रियतेचा एक महत्त्वाचा पैलू यावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या अनेक याद्या प्रकाशित करते.<ref name="gawker162725">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gawker.com/news/jobs/motley-to-leave-time-inc-plus-more-jobhopping-fun-162725.php|title=Jobs: Motley to Leave Time Inc., Plus More Job-Hopping Fun|website=Gawker|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080218092904/http://gawker.com/news/jobs/motley-to-leave-time-inc-plus-more-jobhopping-fun-162725.php|archive-date=February 18, 2008|access-date=January 5, 2008}}</ref> सध्या, संकेतस्थळ जाहिरात ब्लॉकिंग सॉफ्टवेर वापरून इंटरनेट वापरकर्त्यांना लेखांमध्ये प्रवेश करण्यापासून अवरोधित करते, प्रवेश मंजूर करण्यापूर्वी संकेतस्थळला जाहिरात ब्लॉकिंग सॉफ्टवेरच्या व्हाइटलिस्टमध्ये ठेवण्याची मागणी केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/sites/jasonbloomberg/2017/02/18/ad-blocking-battle-drives-disruptive-innovation/|title=Ad Blocking Battle Drives Disruptive Innovation|last=Bloomberg|first=Jason|website=Forbes|access-date=April 14, 2017}}</ref> फोर्ब्सचे म्हणणे आहे की असे केले जाते कारण जाहिरात ब्लॉकिंग [[आज्ञावली|सॉफ्टवेर]] वापरणारे ग्राहक साइटच्या कमाईत योगदान देत नाहीत. फोर्ब्सच्या साइटवरून मालवेअर हल्ले होत असल्याचे लक्षात आले आहे.<ref name="extremetech220696">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.extremetech.com/internet/220696-forbes-forces-readers-to-turn-off-ad-blockers-promptly-serves-malware|title=Forbes forces readers to turn off ad blockers, promptly serves malware|last=Hruska|first=Joel|publisher=Extreme Tech|access-date=April 14, 2017}}</ref> फोर्ब्सने बिझनेस ब्लॉग/संकेतस्थळसाठी 2020 वेबी पीपल्स व्हॉइस अवॉर्ड जिंकला .<ref name="Kastrenakes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2020/5/20/21263445/2020-webby-awards-winners-lil-nas-x-nasa-jon-krasinski|title=Here are all the winners of the 2020 Webby Awards|last=Kastrenakes|first=Jacob|date=20 May 2020|website=The Verge|language=en|access-date=22 May 2020}}</ref> फेब्रुवारी, 2022 मध्ये, फोर्ब्स प्रकाशनाचे प्रमुख योगदानकर्ता, अॅडम आंद्रेजेव्स्की यांना त्यांची 25 जानेवारी 2022ची कथा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nypost.com/2022/02/15/forbes-columnist-i-was-canceled-over-fauci-coverage/|title=Forbes columnist says he was 'canceled' over Anthony Fauci coverage|date=February 15, 2022}}</ref> फोर्ब्सवर प्रकाशित झाल्यानंतर रोग नियंत्रण केंद्राच्या संचालकांचे वार्षिक सकल उत्पन्न उघड झाल्यानंतर त्यांचा स्तंभ रद्द झाल्याचे आढळले., डॉ. अॅडम फौसी, ज्यांनी युनायटेड स्टेट्सच्या अध्यक्षांपेक्षा जास्त कमाई केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/sites/adamandrzejewski/2021/01/25/dr-anthony-fauci-the-highest-paid-employee-in-the-entire-us-federal-government/?sh=341e7b91386f|title=Dr. Anthony Fauci: The Highest Paid Employee in the Entire U.S. Federal Government|website=Forbes}}</ref> त्यांच्या अहवालात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=AYzhTaydxhE|title=Tucker Carlson Tonight &#124; Fox News: Canceled at Forbes over Fauci Investigations|website=[[YouTube]]}}</ref> असेही उद्धृत केले आहे की डॉ. फौसीची पत्नी, क्रिस्टीन ग्रेडी,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://irp.nih.gov/pi/christine-grady|title=Principal Investigators|access-date=2022-03-17|archive-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319074347/https://irp.nih.gov/pi/christine-grady|url-status=dead}}</ref> नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ हेल्थच्या मुख्य बायोएथिस्ट, पूर्वी एक परिचारिका, दरवर्षी युनायटेड स्टेट्सच्या उपाध्यक्षांपेक्षा जास्त कमावते. श्री. आंद्रेजेव्स्की यांनी असेही नमूद केले की फोर्ब्स <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://vnexplorer.net/forbes-columnist-says-he-was-canceled-over-anthony-fauci-coverage-et20224973592.html|title=Forbes columnist says he was 'canceled&#039; over Anthony Fauci coverage – VNExplorer|date=February 15, 2022|access-date=2022-03-17|archive-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319074347/https://vnexplorer.net/forbes-columnist-says-he-was-canceled-over-anthony-fauci-coverage-et20224973592.html|url-status=dead}}</ref> सोबतचा त्यांचा स्तंभ रद्द करणे हे अँथनी फौसीच्या संदर्भात पुढील कोणत्याही कथा प्रकाशनांवर बंदी घालण्याची मागणी राष्ट्रीय आरोग्य संस्थेकडून फोर्ब्सला प्राप्त झाल्यानंतर झाली. हे उघडपणे युनायटेड स्टेट्स सरकारने प्रेसच्या अधिकार आणि स्वातंत्र्याविरुद्ध घेतलेले एक कृत्य आहे ज्याकडे फोर्ब्सने दुर्लक्ष करणे निवडले आणि त्याऐवजी श्री आंद्रेजेव्स्की यांना "बरखास्त" केले. हे सर्व फॉक्स न्यूजवर टक्कर कार्लसनने टक्कर कार्लसन टुनाइट वर नोंदवले होते <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=AYzhTaydxhE|title=Tucker Carlson Tonight &#124; Fox News: Canceled at Forbes over Fauci Investigations|website=[[YouTube]]}}</ref> https://www.youtube.com/watch?v=AYzhTaydxhE . डॉ. फौसी यांची सेवानिवृत्ती <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nypost.com/2021/12/29/dr-fauci-on-track-for-annual-retirement-payout-up-to-350k-report/|title=Dr. Fauci on track for annual retirement payout up to $350K: Report|date=December 29, 2021}}</ref> देखील जनतेच्या चिंतेच्या पातळीवर आहे. == फोर्ब्स8 == नोव्हेंबर 2019 मध्ये, फोर्ब्सने त्याचे स्ट्रीमिंग प्लॅटफॉर्म Forbes8 लाँच केले, एक ऑन-डिमांड व्हिडिओ नेटवर्क जे उद्योजकांना उद्देशून मूळ सामग्रीचे स्लेट डेब्यू करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/sites/forbespr/2020/02/20/forbes8-forbes-on-demand-video-network-for-entrepreneurs-debuts-new-slate-of-original-content/|title=Forbes8, Forbes' On-Demand Video Network For Entrepreneurs, Debuts New Slate Of Original Content|last=Releases|first=Forbes Press|website=Forbes|language=en|access-date=2020-08-05}}</ref> नेटवर्कमध्ये सध्या हजारो व्हिडिओ आहेत आणि फोर्ब्सच्या मते "उद्योजकांसाठी [[नेटफ्लिक्स]] " आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://techpoint.africa/2020/05/25/forbes8-digital-startup-accelerator/|title=Forbes8 launches digital startup accelerator, calls for applications|last=Kene-Okafor|first=Tage|date=2020-05-25|website=Techpoint Africa|access-date=2020-08-05}}</ref> 2020 मध्ये, नेटवर्कने फोर्ब्स रॅप मेंटर्स, ड्रायव्हन अगेन्स्ट द ऑड्स, इंडी नेशन आणि टायटन्स ऑन द रॉक्स यासह अनेक डॉक्युमेंटरी मालिका रिलीज करण्याची घोषणा केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gritdaily.com/forbes8-launches-6-original-series/|title=Forbes8 Original Series: 6 icons of entrepreneurship show you how to become your own boss|date=2019-10-23|website=Grit Daily News|access-date=2020-08-05}}</ref> == फोर्ब्स बिझनेस कौन्सिल == केवळ-निमंत्रित प्लॅटफॉर्म म्हणून सुरू केलेली, फोर्ब्स बिझनेस कौन्सिल जगभरातील SME आणि MSME साठी खुली आहे. परिषदांमध्ये सामील होण्यासाठी शुल्क आहे. प्लॅटफॉर्म उद्योजक आणि संस्थापकांना समविचारी लोकांशी जोडण्यास, सहयोग करण्यास तसेच Forbes.com वर पोस्ट प्रकाशित करण्यास मदत करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://councils.forbes.com/|title=Forbes Councils|website=Forbes|access-date=February 9, 2022}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंग्लिश नियतकालिके]] [[वर्ग:फोर्ब्स|*]] e94ehx87vxdi18e5l2i9qfffz7zr3kc 0 80556 2711456 2556640 2026-09-23T04:29:19Z अभय नातू 206 माहिती 2711456 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} {{गल्लत|बासेतेर}} [[चित्र:Basse-Terre.PNG|right|thumb|270 px|बासे-तेरचे ग्वादेलोपमधील स्थान]] '''बासे-तेर''' ही {{देशध्वज|ग्वादेलोप}} ह्या [[फ्रान्स]]च्या [[कॅरिबियन]]मधील प्रांताची [[जगातील देशांच्या राजधानींची यादी|राजधानी]] व दुसऱ्या क्रमांकाचे मोठे शहर आहे. == भूगोल == [[चित्र:La Soufrière.JPG|इवलेसे|डावे|सूफ्रीयेर ज्वालामुखी]] बास-तेर हे [[ग्वादेलोप]] बेटाच्या बास-तेर भागाच्या नैऋत्य कोपऱ्यात वसलेले आहे. हे बेट [[डोमिनिका]]च्या सुमारे १०० किमी उत्तरेस आणि [[पोर्तो रिको]]च्या सुमारे ४५० किमी आग्नेयेस स्थित आहे. हे नगरपालिका क्षेत्र [[ला ग्रँद सूफ्रीयेर|सूफ्रीयेर ज्वालामुखीच्या]] पायथ्याशी वसलेले असून ते तीन मुख्य रस्त्यांनी बेटाच्या उर्वरित भागाशी जोडलेले आहे: * '''राष्ट्रीय महामार्ग १''': हा किनारपट्टीवरून दक्षिणेकडे नगरपालिकेतून बाहेर पडतो आणि [[गूरबेर]] कडे जातो, तसेच [[ग्रँद-तेर, ग्वादेलोप|ग्रँद-तेर]] येथील [[प्वॉंत-आ-पीत्र]] कडे संपूर्ण किनारपट्टीवरून पुढे जातो. * '''राष्ट्रीय महामार्ग २''': हा किनारपट्टीने उत्तरेकडे [[व्हिये-आबितां]] कडे जातो आणि पुढे संपूर्ण किनारपट्टीने वेढा घालत [[बे माहो]] येथे राष्ट्रीय महामार्ग १ ला मिळतो. * '''राष्ट्रीय महामार्ग ३''': हा महामार्ग या नगरपालिकेच्या संपूर्ण लांबीवरून जातो आणि पुढे अंतर्देशीय भागात असलेल्या [[सँ-क्लॉद, ग्वादेलोप|सँ-क्लॉद]] कडे जातो.<ref name=Google/><ref name=Geo/> बास-तेरच्या बंदरात आलिशान प्रवासी जहाजे (क्रूझ) येतात. येथून [[इल दे सांत]] बेटांसाठी फेरी सेवा उपलब्ध आहे. हा नगरपालिका परिसर मुख्यतः शहरी स्वरूपाचा असून ईशान्य आणि वायव्य भागात काही शेतजमीन आहे.<ref name=Google/><ref name=Geo/> बास-तेर मधील विविध भाग पुढीलप्रमाणे आहेत: अजिनकॉर्ट (सँ-क्लॉद भाग), बा-द्यु-बूर्ग, कार्मेल, देस्मारे (सँ-क्लॉद भाग), गियो, मोर्न-शोले, मोर्न-आ-वाश (सँ-क्लॉद भाग), लिटल-पॅरिस, पिंताद, रिव्ह्येर-दे-पेर, ला रू-मायॉं, सँ-फ्रांस्वा, सूर-ले-मोर्न आणि व्हर्साय. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{coord|15|59|45|N|61|43|45|W|type:settlement_scale:10000|display=title}} [[वर्ग:ग्वादेलोप]] gy313f60vvzv0wl0inx6ukdwntucpzg 0 97067 2711289 2363059 2026-09-22T14:34:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2711289 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Peak of Khan Tengri at sunset.jpg|right|thumb|250 px|थ्यॅन षान पर्वतरांगेमधील ७,०१० मी उंचीचे [[खान टेंगरी]] हे शिखर]] '''थ्यॅन षान''' (लेखनभेदः '''तियान शान''', '''थ्यॅन शान'''; [[चिनी भाषा|चिनी]]: 天山; [[फीनयीन]]: ''Tiān Shān'' ; [[मंगोलियन भाषा|मंगोलियन]] {{lang|mn|Тэнгэр уул}}; [[उय्गुर भाषा|उय्गुर]]: تەڭرى تاغ ; अर्थ: ''दिव्य पर्वतरांगा'') ही [[मध्य आशिया]]तील सर्वात लांब [[पर्वतरांग]] आहे. ७,४३९ मी. उंचीवरील [[चंगीश चोकुसू]] हे थ्यॅन षानमधील सर्वात उंच [[शिखर]] आहे. थ्यॅन षान पर्वतरांग [[कझाकस्तान]], [[किर्गिझस्तान]] व [[चीन]]च्या [[शिंच्यांग]] ह्या स्वायत्त प्रदेशाच्या सीमेवर पसरली आहे. हिच्या [[आग्नेय दिशा|आग्नेयेस]] [[ताक्लामकान वाळवंट]] पसरले असून ही दक्षिणेस [[पामीर पर्वतरांग|पामीर पर्वतरांगेस]] जोडली गेली आहे. तसेच हिचा एक भाग शिंच्यांग व [[पाकिस्तान]]च्या उत्तर भागातून [[हिंदुकुश पर्वतरांग]] पर्वतरांगेशी जोडला गेला आहे. == चित्रदालन == <gallery> Image:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg Image:South_Inylchek_Base_Camp.jpg Image:tianshansnow.jpg Image:IMG 9369-Kaindy.jpg Image:TianShanRoad.jpg Image:TianShanYaks.jpg Image:AlaKol.jpg Image:Piktalgar.jpg Image:E8269-Tamchy-skyline.jpg Image:Central Tien Shan, China.JPG </gallery> == बाह्य दुवे == * {{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=110526&fullArticle=true&tocId=47937 | title = {{लेखनाव}} पर्वतरांगेविषयी माहिती | प्रकाशक = कन्साइज ब्रिटानिका एन्सायक्लोपीडिया | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2011-07-22 | archive-date = 2008-06-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080609175013/http://concise.britannica.com/dday/print?articleId=110526&fullArticle=true&tocId=47937 | url-status = dead }} {{कॉमन्स वर्ग|Tian Shan|थ्यॅन षान}} [[वर्ग:आशियामधील पर्वतरांगा]] [[वर्ग:मध्य आशिया]] [[वर्ग:चीनमधील जागतिक वारसा स्थाने]] goh7zr452k24us5pa3q5irwh5cqrtnn 0 102130 2711511 2648423 2026-09-23T08:04:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711511 wikitext text/x-wiki '''जगद्गुरू रामभद्राचार्य''' (१९५०–), पूर्वाश्रमीचे नाव '''गिरिधर मिश्र''' , [[चित्रकूट]] ([[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]) येथे राहणारे एक प्रख्यात विद्वान, शिक्षणतज्ज्ञ, बहुभाषाविद्, रचनाकार, प्रवचनकार, तत्त्वज्ञ व हिंदू धर्मगुरू आहेत. ते रामानंद संप्रदायाच्या वर्तमान चार जगद्गुरू रामानंदाचार्यांमधील एक आहेत, व या पदावर इ.स. १९८८ पासून विराजमान आहेत.<ref name="kbs-bio">{{जर्नल स्रोत | first=आर | last=चन्द्रा | title=जीवन यात्रा | volume=८ | issue=११ | journal=क्रान्ति भारत समाचार | location=लखनौ, उत्तर प्रदेश, भारत | date=सप्टेंबर २००८ | pages=२२-२३}}</ref><ref name="agarwal-bio">अग्रवाल २०१०, पृष्ठ ११०८-१११०।</ref><ref name="dinkarjagadguru">दिनकर २००८, पृष्ठ ३२।</ref> ते चित्रकूट येथील संत तुलसीदास यांच्या नावे स्थापन झालेल्या तुलसी पीठ या धार्मिक व सामाजिक सेवा संस्थेचे संस्थापक व अध्यक्ष आहेत.<ref>नागर २००२, पृष्ठ ९१।</ref> तसेच ते चित्रकूट येथील जगद्गुरू रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालयाचे संस्थापक व आजीवन कुलाधिपती आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = The Chancellor | language = अंग्रेज़ी | दुवा = http://www.jrhu.com/index_files/Page350.htm | accessdate = जुलाई २१, २०१० | publisher = जगद्गुरु रामभद्राचार्य विकलांग विश्वविद्यालय | archive-date = 2010-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100516025933/http://www.jrhu.com/index_files/Page350.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक | language=अंग्रेज़ी | title = Analysis and Design of Algorithm | last=द्विवेदी | first=ज्ञानेन्द्र कुमार | publisher=लक्ष्मी प्रकाशन | date=डिसेंबर १, २००८ | location=नई दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-318-0116-1 | pages=पृष्ठ x}}</ref> हे विश्वविद्यालय विकलांग विद्यार्थ्यांना पदवीपर्य़ंतचे व पदव्युत्तर शिक्षण व डिग्री प्रदान करते. जगद्गुरू रामभद्राचार्य वयाने दोन महिन्याचे असतांना दृष्टी गमावून बसले व तेव्हापासूनच ते प्रज्ञाचक्षु आहेत.<ref name="kbs-bio"/><ref name="agarwal-bio"/><ref name="kkbvp">{{संकेतस्थळ स्रोत | publisher=के के बिड़ला प्रतिष्ठान | title = वाचस्पति पुरस्कार २००७ | दुवा = http://www.kkbirlafoundation.com/downloads/pdf/vach-2007.pdf | accessdate = मार्च ८, २०११}}</ref><ref name="outlook">{{संकेतस्थळ स्रोत | first=सुतपा | last=मुखर्जी | title=A Blind Sage's Vision: A Varsity For The Disabled At Chitrakoot | publisher=आउटलुक | place=नयी दिल्ली, भारत | date=मई १०, १९९९ | volume= | issue= | pages= | दुवा=http://www.outlookindia.com/article.aspx?207437 | language=अंग्रेज़ी | accessdate=जून २१, २०११ | archive-date=2011-08-06 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110806214544/http://www.outlookindia.com/article.aspx?207437 | url-status=dead}}</ref> अध्ययन वा रचना करण्यासाठी त्यांनी कधीही [[:en:Braille|ब्रेल लिपी]]चा वापर केला नाही. ते [[:en:Polyglot|बहुभाषाविद्]] आहेत व २२ भाषा बोलू शकतात.<ref name="kkbvp"/><ref>दिनकर २००८, पृष्ठ ३९।</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = श्री जगद्गुरु रामभद्राचार्य | publisher=औपचारिक वेबसाइट | दुवा = http://jagadgururambhadracharya.org | accessdate = May 10, 2011 | language=अंग्रेज़ी | quote=आश्चर्यजनक तथ्य: अंग्रेज़ी, फ्रांसीसी और अनेक भारतीय भाषाओं सहित २२ भाषाओं का ज्ञान}}</ref> ते [[संस्कृत]], [[हिंदी]], [[अवधी]], [[मैथिली]] सहित अनेक भाषांमध्य काव्य करणारे शीघ्रकवी व रचनाकार आहेत. त्यांनी ८०हून अधिक पुस्तकांची व ग्रंथांची रचना केली आहे.त्यांत चार महाकाव्ये (दोन संस्कृतमध्ये व दोन हिंदीत), रामचरितमानसवर हिंदीत टीका, [[अष्टाध्यायी]]वर काव्यात्मक संस्कृत टीका, व [[प्रस्थानत्रयी]]वर ([[ब्रह्मसूत्र]], [[भगवद्गीता]] व प्रमुख [[उपनिषद्|उपनिषदे]]) केलेल्या संस्कृत भाष्यांचा समावेश आहे.<ref name="dinkarbiblio">दिनकर २००८, पृष्ठ ४०–४३।</ref> त्यांना तुलसीदासांवरील भारतातील सर्वश्रेष्ठ तज्‍ज्ञांपैकी एक मानले जाते,<ref name="outlook"/><ref>{{स्रोत पुस्तक | language=अंग्रेज़ी | title = The Ramayana: Global View | first=लल्लन प्रसाद, ed. | last=व्यास | publisher=हर आनन्द प्रकाशन प्राइवेट लिमिटेड | year=१९९६ | location=दिल्ली, भारत | id=ISBN 978-81-241-0244-2 | quote=... Acharya Giridhar Mishra, a blind Tulasi scholar of uncanny critical insight, ... (आचार्य गिरिधर मिश्र, एक मीमांसक अंतर्दृष्टि से संपन्न प्रज्ञाचक्षु तुलसी विद्वान, ...) | pages=पृष्ठ ६२}}</ref> व ते रामचरितमानसच्या एका [[:en:Textual criticism|टीकाग्रंथाचे]] संपादक आहेत. तुलसी पीठाने या ग्रंथाचे प्रकाशन केले आहे.<ref>रामभद्राचार्य (ed) २००६।</ref> स्वामी रामभद्राचार्य रामायण व भागवत यांचे प्रसिद्ध कथाकार आहेत. भारतातील अनेक शहरे तसेच विदेशांतहि नियमितपणे त्यांच्या कथाकथनाचे कार्यक्रम होत असतात व ते[[संस्कार टी.व्ही.]], सनातन टी.व्ही. इत्यादी दूरचित्रवाणी वाहिन्यांवरून प्रसारित होत असतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | last=एन बी टी न्यूज़ | first=गाज़ियाबाद | publisher=नवभारत टाईम्स | title = मन से भक्ति करो मिलेंगे राम : रामभद्राचार्य | दुवा = http://navbharattimes.indiatimes.com/articleshow/7329118.cms | date = जानेवारी २१, २०११| accessdate=जून २४, २०११}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | last=संवाददाता | first=ऊना | publisher=दैनिक ट्रिब्यून | title = केवल गुरु भवसागर के पार पहुंचा सकता है : बाबा बाल जी महाराज | दुवा = http://dainiktribuneonline.com/2011/02/%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%B2-%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%81-%E0%A4%AD%E0%A4%B5%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%AA%E0%A4%B9/ | date = फ़रवरी १३, २०११| accessdate=जून २४, २०११}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | last=संवाददाता | first=सीतामढ़ी | publisher=जागरण याहू | title=ज्ञान चक्षु से रामकथा का बखान करने पहुंचे रामभद्राचार्य | दुवा=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/bihar/4_4_7679575.html | date=मई ५, २०११ | accessdate=जून २४, २०११ | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922161110/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/bihar/4_4_7679575.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | last=संवाददाता | first=ऋषिकेश | publisher=जागरण याहू | title=दु:ख और विपत्ति में धैर्य न खोएं | दुवा=http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttranchal/4_5_7835924_1.html | date=जून ७, २०११ | accessdate=जून २४, २०११ | quote=प्रख्यात राम कथावाचक स्वामी रामभद्राचार्य महाराज ने कहा की ... | archive-date=2011-09-22 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110922161250/http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttranchal/4_5_7835924_1.html | url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | publisher=Anjoria | title=सिंगापुर में भोजपुरी के अलख जगावत कार्यक्रम | दुवा=http://anjoria.com/?p=4041 | date=जून २६, २०११ | accessdate=जून ३०, २०११ | quote=श्री लक्ष्मी नारायण मन्दिर में सुप्रसिद्ध मानस मर्मज्ञ जगतगुरु रामभद्राचार्य जी राकेश के मानपत्र देके सन्मानित कइले। | language=भोजपुरी | archive-date=2011-07-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110701095824/http://anjoria.com/?p=4041 | url-status=dead }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = रामभद्राचार्य जी | दुवा = http://www.sanatantv.com/rambhadracharya.php | publisher = सनातन टीवी | accessdate = May 10, 2011 | language = अंग्रेज़ी | archive-date = 2011-07-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110720021254/http://www.sanatantv.com/rambhadracharya.php | url-status = dead }}</ref> त्यांनी कधीही अभ्यासासाठी किंवा रचना करण्यासाठी ब्रेल लिपी वापरली नाही.ते बहुभाषिक आहेत आणि 22 भाषा बोलतात. संस्कृत, हिंदी, अवधी, मैथिली यासह अनेक भाषांमध्ये तो एक छोटा कवी आणि निर्माता आहे. त्यांनी चार महाकाव्ये (दोन संस्कृत आणि दोन हिंदीत), रामचरितमानसवर एक हिंदी भाष्य, अष्टाध्यायीवरील काव्यात्मक संस्कृत भाष्य आणि प्रस्थानत्रयी (ब्रह्मसूत्रे, भगवद्गीता आणि) वरील संस्कृत भाष्य यासह 80 हून अधिक पुस्तके आणि ग्रंथांची रचना केली. प्रमुख उपनिषद). ते तुलसीदासांवरील भारतातील सर्वोत्कृष्ट तज्ञांपैकी एक मानले जातात आणि तुलसी पीठाने प्रकाशित केलेल्या रामचरितमानसच्या अस्सल प्रतीचे ते संपादक आहेत. स्वामी रामभद्राचार्य हे रामायण आणि भागवत यांचे प्रसिद्ध कथाकार आहेत – त्यांच्या कथा भारतातील आणि परदेशातील विविध शहरांमध्ये नियमितपणे आयोजित केल्या जातात आणि कथेचे कार्यक्रम संस्कार टीव्ही, सनातन टीव्ही इत्यादी चॅनेलवर प्रसारित केले जातात. 2015 मध्ये भारत सरकारने त्यांना पद्मविभूषण देऊन सन्मानित केले. [[चित्र:Jagadguru Rambhadracharya.jpg | thumb| 250 px | जगद्गुरू रामभद्राचार्य प्रवचन देत असतांना]] ==जन्म आणि प्रारंभिक जीवन== आई शची देवी आणि वडील पंडित राजदेव मिश्र यांचे पुत्र जगद्गुरू रामभद्राचार्य यांचा जन्म भारतातील उत्तर प्रदेश राज्यातील जौनपूर जिल्ह्यातील संदिखुर्द या गावात वसिष्ठगोत्रिय सरयुपारिन ब्राह्मण कुटुंबात झाला. माघ कृष्ण एकादशी विक्रम संवत 2006 (त्यानुसार 14 जानेवारी 1950) मकर संक्रांतीच्या तारखेला रात्री 10:34 वाजता बाळाची प्रसूती झाली. त्यांचे आजोबा मीराबाईंचे भक्त होते, पंडित सूर्यबली मिश्रा यांची चुलत बहीण आणि मीरा बाई त्यांच्या कवितांमध्ये श्रीकृष्णांना गिरीधर म्हणून संबोधत असत, म्हणून त्यांनी नवजात मुलाचे नाव गिरीधर ठेवले. ==जगद्गुरू रामभद्राचार्य अपंग विद्यापीठ== 23 ऑगस्ट 1996 रोजी स्वामी रामभद्राचार्य यांनी चित्रकूट येथे अंध विद्यार्थ्यांसाठी तुलसी प्रज्ञाचक्षू विद्यालयाची स्थापना केली. यानंतर त्यांनी केवळ दिव्यांग विद्यार्थ्यांसाठी उच्च शिक्षणासाठी संस्था सुरू करण्याचा निर्णय घेतला. या उद्देशाने त्यांनी 27 सप्टेंबर 2001 रोजी चित्रकूट, उत्तर प्रदेश येथे जगद्गुरू रामभद्राचार्य अपंग विद्यापीठाची स्थापना केली. हे भारतातील आणि जगातील पहिले अपंग विद्यापीठ आहे. विद्यापीठाची स्थापना उत्तर प्रदेश सरकारच्या अध्यादेशाद्वारे करण्यात आली, ज्याचे नंतर उत्तर प्रदेश राज्य कायदा 32 (2001) मध्ये रूपांतर करण्यात आले. या कायद्याने स्वामी रामभद्राचार्य यांची विद्यापीठाचे आजीवन कुलगुरू म्हणून नियुक्ती केली. या विद्यापीठात संस्कृत, हिंदी, इंग्रजी, समाजशास्त्र, मानसशास्त्र, संगीत, चित्रकला (स्केचेस आणि कलर्स), ललित कला, विशेष शिक्षण, प्रशिक्षण, इतिहास, संस्कृती, पुरातत्व, संगणक आणि माहिती विज्ञान, व्यावसायिक शिक्षण, न्यायशास्त्र, अर्थशास्त्र, असे अभ्यासक्रम उपलब्ध आहेत. ऑर्गन- अॅप्लिकेशन्स आणि ऑर्गन सपोर्टच्या क्षेत्रात अंडरग्रेजुएट, ग्रॅज्युएट आणि डॉक्टरेट डिग्री ऑफर करते. 2013 पर्यंत विद्यापीठात आयुर्वेद आणि चिकित्साशास्त्र (वैद्यकीय) शिकवण्याचा प्रस्ताव आहे. भारत सरकारच्या अपंगत्व कायदा, 1995 मध्ये परिभाषित केल्याप्रमाणे - दृष्टिहीन, बहिरे आणि मुके, ऑर्थोपेडिकल (अपंग किंवा हात नसलेले) आणि मानसिकदृष्ट्या विकलांग - केवळ चार प्रकारच्या अपंगांना विद्यापीठ प्रवेशाची परवानगी देते. उत्तर प्रदेश सरकारच्या मते, हे विद्यापीठ राज्यातील प्रमुख माहिती तंत्रज्ञान आणि इलेक्ट्रॉनिक्स शैक्षणिक संस्थांपैकी एक आहे. मार्च 2010 मध्ये विद्यापीठाच्या दुसऱ्या दीक्षांत समारंभात एकूण 354 विद्यार्थ्यांना विविध शैक्षणिक पदव्या प्रदान करण्यात आल्या. जानेवारी 2011 मध्ये झालेल्या तिसऱ्या दीक्षांत समारंभात 388 विद्यार्थ्यांना शैक्षणिक पदव्या प्रदान करण्यात आल्या. ==रामचरितमानसची अस्सल प्रत== गोस्वामी तुलसीदासांनी 16 व्या शतकात आयुतादिक पदे असलेले रामचरितमानस रचले. त्यांचे कार्य उत्तर भारतात 400 वर्षे खूप लोकप्रिय झाले आणि बहुतेक वेळा पाश्चात्य इंडोलॉजिस्ट त्यांना उत्तर भारताचे बायबल म्हणतात. या काव्याच्या अनेक प्रती छापण्यात आल्या आहेत, ज्यात श्री व्यंकटेश्वर प्रेस (खेमराज श्रीकृष्णदास) आणि रामेश्वर भट्ट इत्यादींच्या जुन्या प्रती आणि गीता प्रेस, मोतीलाल बनारसीदास, कौदीराम, कपूरथला आणि पाटणा येथून छापलेल्या नवीन प्रतींचा समावेश आहे. मानसवर अनेक भाष्ये लिहिली गेली आहेत, ज्यात मानसपियुष, मानसगुद्धार्थचंद्रिका, मनसामानका, विनायकी, विजया, बालबोधिनी इ. अनेक ठिकाणी, या प्रती आणि भाष्य श्लोकांची संख्या, मूळ मजकूर, प्रचलित शब्दलेखन (जसे की अनुनासिक वापर) आणि प्रचलित व्याकरण नियम (जसे की विकृत स्वर) मध्ये भिन्न आहेत. मोतीलाल बनारसीदास आणि श्री वेंकटेश्वर प्रेसच्या प्रतींप्रमाणे काही प्रतींमध्ये आठवा कॅन्टो देखील परिशिष्ट म्हणून आढळतो. 20 व्या शतकात, वाल्मिकी रामायण आणि महाभारताचे संपादन आणि अस्सल प्रत अनुक्रमे बडोदा येथील महाराजा सयाजीराव विद्यापीठ आणि पुण्यातील भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट यांनी केली होती, स्वामी रामभद्राचार्य यांनी बालपणापासून ते 2006 पर्यंत रामचरितमानसची 4000 पुनरावृत्ती केली होती. 50 प्रतींच्या धड्यांवर आठ वर्षांच्या संशोधनानंतर त्यांनी एक अस्सल प्रत संपादित केली. ही प्रत तुलसीपीठ आवृत्तीच्या नावाने छापण्यात आली. आधुनिक प्रतींच्या तुलनेत तुलसीपीठ प्रतमध्ये अनेक ठिकाणी मूळ मजकुरात तफावत आढळते - स्वामी रामभद्राचार्य यांनी मूळ ग्रंथासाठी जुन्या प्रती अधिक विश्वासार्ह मानल्या आहेत. याशिवाय तुळशीपीठाची प्रत ही आधुनिक प्रतींपेक्षा खालील प्रकारे शुद्धलेखन, व्याकरण आणि यमक या बाबतीत वेगळी आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय शिक्षाविद]] [[वर्ग:भारतीय संत]] [[वर्ग:भारतीय समाजसेवी]] [[वर्ग:भारतीय साहित्यकार]] [[वर्ग:संस्कृत आचार्य]] [[वर्ग:संस्कृत कवी]] [[वर्ग:संस्कृत नाटककार]] [[वर्ग:संस्कृत साहित्यकार]] [[वर्ग:हिंदी साहित्यिक]] [[वर्ग:आध्यात्मिक व्यक्ती]] [[वर्ग:हिंदू धर्म]] [[वर्ग:हिंदू आचार्य]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]] p14mgwmq0oig6lkkgji9yqnh8qvstr6 0 125539 2711328 989606 2026-09-22T20:46:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711328 wikitext text/x-wiki {{Infobox airport | name =पोखरा विमानतळ | nativename = | nativename-a = | nativename-r = | image =Pokhara Airport.jpg | image-width = <!-- if less than 200 --> | caption = | image2 = | image2-width = <!-- if less than 200 --> | caption2 = | IATA =PKR | ICAO =VNPK <center>{{Location map|नेपाळ|width=250|float=center |caption=|mark=Airplane_silhouette.svg|marksize=10 |label=PKR|position=right |lat_deg=28|lat_min=12|lat_sec=03|lat_dir=N |lon_deg=83|lon_min=58|lon_sec=55|lon_dir=E }}<small>विमानतळाचे नेपाळमधील स्थान</small></center> | FAA = | TC = | LID = | GPS = | WMO = | type =सार्वजनिक | owner-oper = | owner = | operator = | city-served =[[पोखरा]], [[नेपाळ]] | location = | hub = | built = <!-- military airports --> | used = <!-- military airports --> | commander = <!-- military airports --> | occupants = <!-- military airports --> | metric-elev = | elevation-f =२,७१२ | elevation-m =८२७ | coordinates ={{coord|28|12|03|N|083|58|55|E}} | website = | metric-rwy =आहे | r1-number =०४/२२ | r1-length-f =४,७०१ | r1-length-m =१,४३३ | r1-surface = डांबरी | h1-number = | h1-length-f = | h1-length-m = | h1-surface = <!-- up to h12 --> | stat-year = | stat1-header = | stat1-data = <!-- up to stat4 --> | footnotes = }} '''पोखरा विमानतळ''' {{विमानतळ संकेत|PKR|VNPK}} हे [[नेपाळ]]मधील एक विमानतळ असून यालाच नेपाळचे दुसरे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ बनवण्याचे प्रयत्न चालू आहेत.<ref>[http://news.xinhuanet.com/english/2009-12/09/content_12616527.htm "कन्स्ट्रक्शन ऑफ इंटरनॅशनल एअरपोर्ट इन नेपाल्ज पोखरा इनॉग्युरेटेड"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131001181313/http://news.xinhuanet.com/english/2009-12/09/content_12616527.htm |date=2013-10-01 }} दिनांक १७ मे, २०१२ रोजी मिळवले.</ref> ==संदर्भ आणि नोंदी== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नेपाळमधील विमानतळ]] 740z4mqex53qz55hggq8w8y4xdm85gd 0 125767 2711494 2494529 2026-09-23T05:53:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711494 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल स्पर्धा | tourney_name = युएफा यूरो २०१६ | year = २०१६ | other_titles = Championnat d'Europe de football 2016 {{fr icon}} | image = | size = 200px | caption = अधिकृत लोगो | country = फ्रान्स | country2 = | dates = १० जून — १० जुलै २०१६ | num_teams = २४ | venues = १० | cities = १० | champion = POR | count = १ | second = FRA | matches = 51 | goals = 108 | attendance = 2427303 | top_scorer = {{ध्वजचिन्ह|फ्रान्स}} [[ॲंतवान ग्रीझमन]] | player = {{ध्वजचिन्ह|फ्रान्स}} [[ॲंतवान ग्रीझमन]] | prevseason = [[युएफा यूरो २०१२|२०१२]] | nextseason = [[युएफा यूरो २०२०|२०२०]] | updated = जुलै २०१६ }} '''युएफा यूरो २०१६''' ही [[युएफा]]च्या [[युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद]] स्पर्धेची १५वी आवृत्ती [[फ्रान्स]] देशामध्ये [[१० जून]] ते [[१० जुलै]], [[इ.स. २०१६]] दरम्यान खेळवली गेली. ह्या स्पर्धेमध्ये प्रथमच १६ ऐवजी २४ संघांना सामील करून घेतले गेले. दोनवेळचा गतविजेता [[स्पेन]] बाद फेरीच्या पहिल्याच पातळीमध्ये पराभूत झाला. १० जुलै रोजी [[स्ताद दा फ्रान्स]]मध्ये खेळवल्या गेलेल्या अंतिम फेरीच्या सामन्यात {{fbname|POR}}ने यजमान {{fbname|FRA}}चा अतिरिक्त वेळेत १-० असा पराभव करून आपली पहिलीवाहिली युरो स्पर्धा जिंकली. ह्या विजयाद्वारे पोर्तुगालने २०१७ सालच्या [[रशिया]]मधील [[फिफा कॉन्फेडरेशन्स चषक]]ासाठी थेट पात्रता मिळवली. २८ मे २०१० रोजी फ्रान्सची ह्या स्पर्धेच्या यजमानपदी निवड झाली. [[इटली]] व [[तुर्कस्तान]] हे देश देखील ह्यासाठी उत्सुक होते. परंतु सर्वाधिक मते मिळवून फ्रान्सने यजमानपदाची शर्यत जिंकली. युरो स्पर्धा फ्रान्समध्ये आयोजीत होण्याची ही तिसरी वेळ होती. ह्या स्पर्धेसाठी [[बोर्दू]], [[लेंस]], [[लील]], [[ल्यों]], [[मार्सेल]], [[नीस]], [[पॅरिस]], [[सेंत-देनिस]], [[सेंत-एत्येन]], व [[तुलूझ]] ह्या १० यजमान शहरांमधील फुटबॉलची १० स्टेडियमे वापरली गेली. == पात्रता == यजमान असल्यामुळे {{fbname|France}} ह्या स्पर्धेसाठी आपोआपच पात्र ठरला. उर्वरित २३ स्थानांसाठी [[युरोप]]ातील ५३ देशांच्या संघांदरम्यान पात्रता फेरी खेळवण्यात आली. खालील २४ संघांनी यूरो २०१६ स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवली. {| class="wikitable sortable" style="font-size: 100%;" |- ! यजमान ! पात्रतेचा निकष ! कधी पात्र ! data-sort-type="number"|आजवर किती वेळा पात्र |- | {{fb|FRA}} || यजमान || {{Sort|01|28 मे 2010}} || 8 |- | {{fb|ENG}} || गट इ <small>विजेते</small> || {{Sort|02|5 सप्टेंबर 2015}} || 8 |- | {{fb|CZE}} || गट अ <small>विजेते</small> || {{Sort|03|6 सप्टेंबर 2015}} || 8 |- | {{fb|ISL}} || गट अ <small>उप-विजेते</small>|| {{Sort|04|6 सप्टेंबर 2015}} || 0 (पदार्पण) |- | {{fb|AUT}} || गट ग <small>विजेते</small> || {{Sort|05|8 सप्टेंबर 2015}} || 1 |- | {{fb|NIR}} || गट फ <small>विजेते</small>|| {{Sort|06|8 ऑक्टोबर 2015}} || 0 (पदार्पण) |- | {{fb|POR}} || गट ई<small>विजेते</small>|| {{Sort|07|8 ऑक्टोबर 2015}} || 6 |- | {{fb|ESP}} || गट क <small>विजेते</small>|| {{Sort|08|9 ऑक्टोबर 2015}} || 9 |- | {{fb|SUI}} || गट इ <small>उप-विजेते</small>|| {{Sort|09|9 ऑक्टोबर 2015}} || 3 |- | {{fb|ITA}} || गट ह <small>विजेते</small>||{{Sort|10|10 ऑक्टोबर 2015}} || 8 |- | {{fb|BEL}} || गट ब <small>विजेते</small>||{{Sort|11|10 ऑक्टोबर 2015}} || 4 |- | {{fb|WAL}} || गट ब <small>उप-विजेते</small>||{{Sort|12|10 ऑक्टोबर 2015}} || 0 (पदार्पण) |- | {{fb|ROU}} || गट फ <small>उप-विजेते</small>||{{Sort|13|11 ऑक्टोबर 2015}} || 4 |- | {{fb|ALB}} || गट ई <small>उप-विजेते</small>|| {{Sort|14|11 ऑक्टोबर 2015}} || 0 (पदार्पण) |- | {{fb|GER}} || गट ड <small>विजेते</small>|| {{Sort|15|11 ऑक्टोबर 2015}} || 11 |- | {{fb|POL}} || गट ड <small>उप-विजेते</small>|| {{Sort|16|11 ऑक्टोबर 2015}} || 2 |- | {{fb|RUS}} || गट ग <small>उप-विजेते</small>|| {{Sort|17|12 ऑक्टोबर 2015}} || 10 |- | {{fb|SVK}} || गट क <small>उप-विजेते</small>|| {{Sort|18|12 ऑक्टोबर 2015}} || 0 (पदार्पण) |- | {{fb|CRO}} || गट ह <small>उप-विजेते</small>|| {{Sort|19|13 ऑक्टोबर 2015}} || 4 |- | {{fb|TUR}} || सर्वोत्तम तिसऱ्या क्रमांकाचा संघ || {{Sort|19|13 ऑक्टोबर 2015}} || 3 |- | {{fb|HUN}} || बाद फेरी <small>विजेते</small>|| {{Sort|20|15 नोव्हेंबर 2015}} || 2 |- | {{fb|IRL}} || बाद फेरी <small>विजेते</small>|| {{Sort|21|16 नोव्हेंबर 2015}} || 2 |- | {{fb|SWE}} || बाद फेरी <small>विजेते</small>|| {{Sort|22|17 नोव्हेंबर 2015}} || 5 |- | {{fb|UKR}} || बाद फेरी <small>विजेते</small>|| {{Sort|22|17 नोव्हेंबर 2015}} || 1 |} == यजमान शहरे == <center> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! [[सेंत-देनिस]] {{ref|2|2}} {{ref|5|5}} ! [[मार्सेल]] {{ref|1|1}} {{ref|2|2}} {{ref|3|3}} {{ref|4|4}} ! [[ल्यों]] {{ref|1|1}} {{ref|2|2}} {{ref|4|4}} {{ref|5|5}} ! [[पॅरिस]] {{ref|1|1}} {{ref|2|2}} {{ref|3|3}} {{ref|4|4}} |- | [[स्ताद दा फ्रान्स]] | [[स्ताद व्हेलोद्रोम]] | Parc Olympique Lyonnais | [[पार्क दे प्रेंस]] |- | <small>{{Coord|48|55|28|N|2|21|36|E|region:FR_type:landmark|display=inline|name=Stade de France}}</small> | <small>{{Coord|43|16|11|N|5|23|45|E|region:FR_type:landmark|display=inline|name=Stade Vélodrome}}</small> | <small>{{coord|45.766912|N|4.980991|E|region:FR_type:landmark|display=inline|format=dms|name=Lyon}}</small> | <small>{{Coord|48|50|29|N|2|15|11|E|region:FR_type:landmark|display=inline|format=dms|name=Parc des Princes}}</small> |- | क्षमता: '''81,338''' | क्षमता: '''67,000''' | क्षमता: '''61,556''' | क्षमता: '''51,000''' |- | [[चित्र:Germany_vs_Poland_0-0_(27103531294).jpg|220px]] | [[चित्र:Stade Vélodrome (20150405).jpg|220px]] | [[चित्र:Parc OL.jpg|220px]] | [[चित्र:Parc_des_Princes_-_Tribune_Borelli.jpg|200px]] |- ! [[लील]] | colspan="3" rowspan="10"|<center> {{location map+|फ्रान्स|float=none|width=475|places= {{Location map~|फ्रान्स|lat=48.924444|long=2.36|label='''[[सेंत-देनिस]]'''}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=43.269722|long=5.395833|label='''[[मार्सेल]]'''}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=48.841389|long=2.253056|label='''[[पॅरिस]]'''|position=bottom}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=50.43285|long=2.814853|label='''[[लेंस]]'''|position=bottom}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=45.723889|long=4.832222|label='''[[ल्यों]]'''}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=44.829167|long=-0.597778|label='''[[बोर्दू]]'''}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=50.611275|long=3.128196|label='''[[लील]]'''}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=45.460833|long=4.390278|label='''[[सेंत-एत्येन]]'''}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=43.583056|long=1.434167|label='''[[तुलूझ]]'''}} {{Location map~|फ्रान्स|lat=43.706944|long=7.194444|label='''[[नीस]]'''}}}}</center> |- | Grand Stade Lille Métropole |- | <small>{{coord|50.611275|N|3.128196|E|region:FR_type:landmark|display=inline|format=dms|name=Grand Stade Lille Métropole}}</small> |- | क्षमता: '''50,186''' |- | [[चित्र:Grand Stade Lille Métropole LOSC first match.JPG|160px]] |- ! [[लेंस]] {{ref|1|1}} {{ref|2|2}} {{ref|4|4}} |- | Stade Félix-Bollaert |- | <small>{{coord|50|25|58.26|N|2|48|53.47|E|region:FR_type:landmark|display=inline|format=dms|name=Lens}}</small> |- | क्षमता: '''45,000''' |- | [[चित्र:Stade_Bollaert_Delelis.JPG|160px]] |- ! [[बोर्दू]] {{ref|1|1}} {{ref|2|2}} ! [[सेंत-एत्येन]] {{ref|2|2}} {{ref|4|4}} {{ref|5|5}} ! [[तुलूझ]] {{ref|1|1}} {{ref|2|2}} ! [[नीस]] |- | New Bordeaux स्टेडियम | Stade Geoffroy-Guichard | स्टेडियम Municipal | Allianz Riviera |- | <small>{{coord|44.8291|-0.597778|region:FR_type:landmark|display=inline|format=dms|name=Bordeaux}}</small> | <small>{{coord|45|27|39|N|4|23|25|E|region:FR_type:landmark|display=inline|format=dms|name=Nice}}</small> | <small>{{coord|43|34|59|N|1|26|3|E|region:FR_type:landmark|display=inline|format=dms|name=Nice}}</small> | <small>{{coord|43|42|25|N|7|11|40|E|region:FR_type:landmark|display=inline|format=dms|name=Nice}}</small> |- | क्षमता: '''42,566''' | क्षमता: '''42,000''' | क्षमता: '''40,000''' | क्षमता: '''35,624''' |- | [[चित्र:Bordeaux_Larnaca_Nouveau_Stade_4.jpg|250px]] | [[चित्र:AS Saint-Étienne v Olympique Lyonnais, 10 November 2013.jpg|200px]] | [[चित्र:StadiumToulouse3.JPG|250px]] | [[चित्र:Allianzcoupdenvoi.jpg|200px]] |}</center> *{{note|1|1}}[[१९३८ फिफा विश्वचषक]]ामधील यजमान शहर *{{note|2|2}}[[१९९८ फिफा विश्वचषक]]ामधील यजमान शहर *{{note|3|3}}[[१९६० युरोपियन देशांचा चषक]]ामधील यजमान शहर *{{note|4|4}}[[युएफा यूरो १९८४]]मधील यजमान शहर *{{note|5|5}}२००३ फिफा कॉन्फेडररेशन चषकामधील यजमान शहर *{{note|6|6}}क्षमता अंदाजे ==साखळी फेरी== ===गट A=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="20"|क्रम !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="165"|पुढील पात्रता |- bgcolor="#ccffcc" |'''1'''|| style="text-align:left;" | {{fb|FRA}}||'''7'''||3||2||1||0||4||1||+3||rowspan=2|'''बाद फेरीत प्रवेश''' |- bgcolor="#ccffcc" |'''2'''|| style="text-align:left;" | {{fb|SUI}}||'''5'''||3||1||2||0||2||1||+1 |- |'''3'''|| style="text-align:left;" | {{fb|ALB}}||'''3'''||3||1||0||2||1||3||–2||rowspan=2| |- |'''4'''|| style="text-align:left;" | {{fb|ROM}}||'''1'''||3||0||1||2||2||4||–2 |} ===गट B=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="20"|क्रम !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="165"|पुढील पात्रता |- bgcolor="#ccffcc" |'''1'''||style="text-align:left;"|{{fb|WAL}}||'''6'''||3||2||0||1||6||3||+3||rowspan=3|'''बाद फेरीत प्रवेश''' |- bgcolor="#ccffcc" |'''2'''||style="text-align:left;"|{{fb|ENG}}||'''5'''||3||1||2||0||3||2||+1 |- bgcolor="#ccffcc" |'''3'''||style="text-align:left;"|{{fb|SVK}}||'''4'''||3||1||1||1||3||3||0 |- |'''4'''||style="text-align:left;"|{{fb|RUS}}||'''1'''||3||0||1||2||2||6||–4|| |} ===गट C=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="20"|क्रम !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="165"|पुढील पात्रता |- |- bgcolor="#ccffcc" |'''1'''|| style="text-align:left;" | {{fb|GER}} ||'''7'''||3||2||1||0||3||0||+3||rowspan=3|'''बाद फेरीत प्रवेश''' |- bgcolor="#ccffcc" |'''2'''|| style="text-align:left;" | {{fb|POL}} ||'''7'''||3||2||1||0||2||0||+2 |- bgcolor="#ccffcc" |'''3'''|| style="text-align:left;" | {{fb|NIR}} ||'''3'''||3||1||0||2||2||2||0 |- |'''4'''|| style="text-align:left;" | {{fb|UKR}} ||'''0'''||3||0||0||3||0||5||–5|| |} ===गट D=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="20"|क्रम !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="165"|पुढील पात्रता |- bgcolor="#ccffcc" |'''1'''|| style="text-align:left;" | {{fb|CRO}} ||'''7'''||3||2||1||0||5||3||+2||rowspan=2|'''बाद फेरीत प्रवेश''' |- bgcolor="#ccffcc" |'''2'''|| style="text-align:left;" | {{fb|ESP}} ||'''6'''||3||2||0||1||5||2||+3 |- |'''3'''|| style="text-align:left;" | {{fb|TUR}} ||'''3'''||3||1||0||2||2||4||–2||rowspan=2| |- |'''4'''|| style="text-align:left;" | {{fb|CZE}} ||'''1'''||3||0||1||2||2||5||–3 |} ===गट E=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="20"|क्रम !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="165"|पुढील पात्रता |- bgcolor="#ccffcc" |'''1'''|| style="text-align:left;" | {{fb|ITA}} ||'''6'''||3||2||0||1||3||1||+2||rowspan=3|'''बाद फेरीत प्रवेश''' |- bgcolor="#ccffcc" |'''2'''|| style="text-align:left;" | {{fb|BEL}} ||'''6'''||3||2||0||1||4||2||+2 |- bgcolor=#ccffcc |'''3'''|| style="text-align:left;" | {{fb|IRL}} ||'''4'''||3||1||1||1||2||4||–2 |- |'''4'''|| style="text-align:left;" | {{fb|SWE}} ||'''1'''||3||0||1||2||1||3||–2|| |} ===गट F=== {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="20"|क्रम !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="165"|पुढील पात्रता |- bgcolor="#ccffcc" |'''1'''|| style="text-align:left;" | {{fb|HUN}} ||'''5'''||3||1||2||0||6||4||+2||rowspan=3|'''बाद फेरीत प्रवेश''' |- bgcolor="#ccffcc" |'''2'''|| style="text-align:left;" | {{fb|ISL}} ||'''5'''||3||1||2||0||4||3||+1 |- bgcolor="#ccffcc" |'''3'''|| style="text-align:left;" | {{fb|POR}} ||'''3'''||3||0||3||0||4||4||0 |- |'''4'''|| style="text-align:left;" | {{fb|AUT}} ||'''1'''||3||0||1||2||1||4||–3|| |} ==बाद फेरी== {{Round16<!-- round of 16 --> |२५ जून – [[सेंत-एत्येन]]|{{fb|SUI}}|१ (४)|'''{{fb|POL}} ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पे.शू.]])'''|'''१ (५)''' |२५ जून – [[लेंस]]|{{fb|CRO}}|०|'''{{fb|POR}} ([[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अ.वे.]])'''|'''१''' |२५ जून – [[पॅरिस]]|'''{{fb|WAL}}'''|'''१'''|{{fb|NIR}}|० |२६ जून – [[तुलूझ]]|{{fb|HUN}}|०|'''{{fb|BEL}}'''|'''४''' |२६ जून – [[लील]]|'''{{fb|GER}}'''|'''३'''|{{fb|SVK}}|० |२७ जून – [[सेंट-डेनिस]]|'''{{fb|ITA}}'''|'''२'''|{{fb|ESP}}|० |२६ जून – [[ल्यों]]|'''{{fb|FRA}}'''|'''२'''|{{fb|IRL}}|१ |२७ जून – [[नीस]]|{{fb|ENG}}|१|'''{{fb|ISL}}'''|'''२''' <!-- quarter-finals --> |३० जून – [[मार्सेल]]|{{fb|POL}}|१ (३)|'''{{fb|POR}} ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पे.शू.]])'''|'''१ (५)''' |१ जुलै – [[लील]]|'''{{fb|WAL}}'''|'''३'''|{{fb|BEL}}|१ |२ जुलै – [[बोर्दू]]|'''{{fb|GER}} ([[पेनल्टी शूटआउट (फुटबॉल)|पे.शू.]])'''|'''१ (६)'''|{{fb|ITA}}|१ (५) |३ जुलै – [[स्ताद दा फ्रान्स|सेंट-डेनिस]]|'''{{fb|FRA}}'''|'''५'''|{{fb|ISL}}|२ <!-- semi-finals --> |६ जुलै – [[ल्यों]]|'''{{fb|POR}}'''|'''२'''|{{fb|WAL}}|० |७ जुलै – [[मार्सेल]]|{{fb|GER}}|०|'''{{fb|FRA}}'''|'''२''' <!-- final --> |१० जुलै – [[स्ताद दा फ्रान्स|सेंट-डेनिस]]|'''{{fb|POR}} ([[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|अ.वे.]])'''|'''१'''|{{fb|FRA}}|० |3rdplace=no }} == बाह्य दुवे == {{commons category|UEFA Euro 2016|{{लेखनाव}}}} *[http://www.uefa.com/uefaeuro/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130105131600/http://www.uefa.com/uefaeuro/ |date=2013-01-05 }} {{युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद}} [[वर्ग:युएफा युरोपियन फुटबॉल अजिंक्यपद|२०]] [[वर्ग:फ्रान्समधील खेळ]] 55y5nxo6ljdxyr6yxnjskabx5lbr1cf 0 126011 2711300 2437112 2026-09-22T16:47:50Z Eloir 49502 2711300 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी | नाव = {{लेखनाव}} | लोगो = McLaren logo (2026).svg | लोगो रुंदी = 150px | लोगो शीर्षक = एका मॅकलारेन कारचा लोगो | प्रकार = खासगी | स्थापना = १९८९ | संस्थापक = रॉन डेनिस | मुख्यालय शहर = वोकिंग, सरे | मुख्यालय देश = युनायटेड किंग्डम | मुख्यालय स्थान = | स्थानिक कार्यालय संख्या = | महत्त्वाच्या व्यक्ती = रॉन डेनिस <br>मार्टिन व्हिटमार्श | सेवांतर्गत प्रदेश = | उद्योगक्षेत्र = वाहने | उत्पादने = खेळासाठीची वाहने | सेवा = | महसूल = | एकूण उत्पन्न = | निव्वळ उत्पन्न = | कर्मचारी संख्या =१५०० | पालक कंपनी = | विभाग = | पोटकंपनी = | मालक = | ब्रीदवाक्य = | संकेतस्थळ = [http://www.mclarenautomotive.com/ मॅक्लारेन] | विसर्जन = | तळटिपा = | आंतरराष्ट्रीय = }} '''{{लेखनाव}}''' ही एक ब्रिटिश वाहन उत्पादक कंपनी आहे. {{विस्तार}} [[वर्ग:वाहन उत्पादक कंपन्या]] [[वर्ग:मॅकलारेन समूह]] d44a7cy5c5yz2pqyektxwp1gnqa1qwq 0 126297 2711488 2375123 2026-09-23T05:52:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711488 wikitext text/x-wiki '''[[युएफा यूरो २०१२]] मध्ये गट अ'''चे सामने ८ जून २०१२ ते १६ जून २०१२ पर्यंत खेळवले जातील. गट अ मध्ये यजमान संघ {{nft|Poland}}, तसेच {{nft|Czech Republic}}, {{nft|Greece}} आणि {{nft|Russia}} आहेत. {{TOCright}} == गुणांकन == <onlyinclude>{| class=wikitable style="text-align:center;font-size:100%;" |- !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} |- style="background:#cfc;" |align=left|{{fb|CZE}} |३||२||०||१||४||५||−१||'''६''' |- style="background:#cfc;" |align=left|{{fb|GRE}} |३||१||१||१||३||३||०||'''४''' |- style="background:#fcc;" |align=left|{{fb|RUS}} |३||१||१||१||५||३||+२||'''४''' |- style="background:#fcc;" |align=left|{{fb|POL}} |३||०||२||१||२||३||−१||'''२''' |}</onlyinclude> __TOC__ ''सर्व वेळा स्थानिक वेळेनुसार ([[यूटीसी +२]])'' == पोलंड वि ग्रीस == {{Football box |तारीख = ८ जून २०१२ |time = १८:०० |संघ१ = {{fb-rt|POL}} |गोल = १-१ |रिपोर्ट = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003319/index.html माहिती] |संघ२ = {{fb|GRE}} |गोल१ =[[रॉबर्ट लेवंडोस्की|लेवंडोस्की]] {{goal|१७}} |गोल२ =[[दिमित्रिस सल्पीगीदीस|सल्पीगीदीस]] {{goal|५१}} |मैदान = [[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा]], [[वॉर्सो]] |प्रेक्षक_संख्या =५६,०७० |पंच =[[कार्लोस वेलास्को कार्बालो]] (स्पेन)<ref name="referees1-4">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1806151.html | title=Match officials appointed for first four UEFA EURO 2012 matches | publisher=UEFA.com | date=6 June 2012 | access-date=2012-06-08 | archive-date=2012-07-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120712183950/http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1806151.html | url-status=dead}}</ref> }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |{{देश नाव|Poland}}|| ||{{देश नाव|Greece}} |- |१||गोल केले||१ |- |४||गोलावरील शॉट||२ |- |९||शॉट||५ |- |४||कॉर्नर किक||४ |- |२२||फाउल केले||१६ |- |०||पिवळे कार्ड||४ |- |१||लाल कार्ड||१ |} </div> == रशिया वि चेक प्रजासत्ताक == {{Football box |तारीख = ८ जून २०१२ |time = २०:४५ |संघ१ = {{fb-rt|RUS}} |गोल = ४-१ |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003320/index.html माहिती] |संघ२ = {{fb|CZE}} |गोल१ = [[ऍलन द्झागोवा|द्झागोवा]] {{goal|१५||७९}}<br />[[रोमन शीरोकोवा|शीरोकोवा]] {{goal|२४}}<br />[[रोमन पावल्युचेंको|पावल्युचेंको]]{{goal|८२}} |गोल२ = [[वाक्लाव पीलर|पीलर]] {{goal|५२}} |मैदान = [[व्रोत्सवाफ शहर स्टेडियम]], [[व्रोत्सवाफ]] |प्रेक्षक_संख्या =४०,८०३ |पंच =[[हॉवर्ड वेब]] (इंग्लंड) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |{{देश नाव|RUS}}|| ||{{देश नाव|CZE}} |- |४||गोल केले||१ |- |७||गोलावरील शॉट||१० |- |१०||शॉट||६ |- |३||कॉर्नर किक||५ |- |१३||फाउल केले||१५ |- |०||पिवळे कार्ड||० |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == ग्रीस वि चेक प्रजासत्ताक == {{Football box |तारीख = १२ जून २०१२ |time = १८:०० |संघ१ = {{fb-rt|GRE}} |गोल = १-२ |रिपोर्ट = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003328/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|CZE}} |गोल१ = [[थेयोफानिस गेकास|गेकास]] {{goal|५३}} |गोल२ =[[पेत्र जीरासेक|जीरासेक]] {{goal|३}}<br />[[वाक्लाव पीलर|पीलर]] {{goal|६}} |मैदान = [[व्रोत्सवाफ शहर स्टेडियम]], [[व्रोत्सवाफ]] |प्रेक्षक_संख्या =४१,१०५ |पंच =[[स्टेफाने लॅनॉय]] (फ्रांस) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |[[ग्रीस]]|| ||[[चेक प्रजासत्ताक]] |- |१||गोल केले||२ |- |५||गोलावरील शॉट||३ |- |२||शॉट||५ |- |१||कॉर्नर किक||४ |- |१४||फाउल केले||२६ |- |३||पिवळे कार्ड||३ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == पोलंड वि रशिया == {{Football box |तारीख = १२ जून २०१२ |time = २०:४५ |संघ१ = {{fb-rt|POL}} |गोल = १-१ |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003327/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|RUS}} |गोल१ = [[जेकब ब्लास्चेकोवस्की|ब्लास्चेकोवस्की]] {{goal|५७}} |गोल२ = [[ऍलन द्झागोवा|द्झागोवा]] {{goal|३७}} |मैदान = [[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा]], [[वॉर्सो]] |प्रेक्षक_संख्या =५५,९२० |पंच =[[वोल्फगांग श्टार्क]] (जर्मनी) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |[[पोलंड]]|| ||[[रशिया]] |- |१||गोल केले||१ |- |९||गोलावरील शॉट||३ |- |६||शॉट||४ |- |४||कॉर्नर किक||६ |- |१२||फाउल केले||१३ |- |२||पिवळे कार्ड||२ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == चेक प्रजासत्ताक वि पोलंड == {{Football box |तारीख = १६ जून २०१२ |time = २०:४५ |संघ१ = {{fb-rt|CZE}} |गोल = १-० |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003336/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|POL}} |गोल१ =[[पेत्र जीरासेक|जीरासेक]] {{goal|७२}} |गोल२ = |मैदान = [[व्रोत्सवाफ शहर स्टेडियम]], [[व्रोत्सवाफ]] |प्रेक्षक_संख्या =४१,४८० |पंच =[[क्रेग थॉम्सन]] (स्कॉटलंड) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |[[चेक प्रजासत्ताक]]|| ||[[पोलंड]] |- |१||गोल केले||० |- |७||गोलावरील शॉट||७ |- |११||शॉट||१६ |- |६||कॉर्नर किक||६ |- |२०||फाउल केले||२२ |- |३||पिवळे कार्ड||५ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == ग्रीस वि रशिया == {{Football box |तारीख = १६ जून २०१२ |time = २०:४५ |संघ१ = {{fb-rt|GRE}} |गोल =१-० |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003335/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|RUS}} |गोल१ =[[जॉर्जोस करागूनिस|करागूनिस]] {{goal|४५+२}} |गोल२ = |मैदान = [[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा]], [[वॉर्सो]] |प्रेक्षक_संख्या =५५,६१४ |पंच =[[योनास इरिक्सन]] (स्वीडन) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |[[ग्रीस]]|| ||[[रशिया]] |- |१||गोल केले||० |- |२||गोलावरील शॉट||१० |- |५||शॉट||२५ |- |५||कॉर्नर किक||१२ |- |८||फाउल केले||१४ |- |२||पिवळे कार्ड||४ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == गट अ गोल == '''ठळक अक्षरातील''' खेळाडू बाद फेरी खेळतील. ;३ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|रशिया}}[[ऍलन द्झागोवा]] {{col-3}} {{col-3}} {{col-end}} ;२ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}}'''[[वाक्लाव पीलर]] {{col-3}} *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}}'''[[पेत्र जीरासेक]] {{col-3}} {{col-end}} ;१ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|ग्रीस}}'''[[दिमित्रिस सल्पीगीदीस]] *{{flagicon|ग्रीस}}'''[[थेयोफानिस गेकास]] *{{flagicon|ग्रीस}}'''[[जॉर्जोस करागूनिस]] {{col-3}} *{{flagicon|रशिया}}[[रोमन शीरोकोवा]] *{{flagicon|रशिया}}[[रोमन पावल्युचेंको]] {{col-3}} *{{flagicon|पोलंड}}[[रॉबर्ट लेवंडोस्की]] *{{flagicon|पोलंड}}[[जेकब ब्लास्चेकोवस्की]] {{col-end}} == गट अ शिस्तभंग माहिती == '''ठळक अक्षरातील''' खेळाडूंचा संघ बाद फेरी साठी पात्र. ;लाल कार्ड {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|ग्रीस}} '''[[सोक्रेटिस पापास्तथोपोलोस]] {{col-3}} *{{flagicon|पोलंड}} [[वोज्कीच शेशनी]] {{col-3}} {{col-end}} ;२ पिवळे कार्ड {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|ग्रीस}} '''[[जॉर्जोस करागूनिस]] *{{flagicon|ग्रीस}} '''[[जोस होलेबास]] *{{flagicon|ग्रीस}} '''[[सोक्रेटिस पापास्तथोपोलोस]] {{col-3}} *{{flagicon|पोलंड}}[[युगेन पोलंस्की]] *{{flagicon|रशिया}}[[ऍलन द्झागोवा]] {{col-3}} {{col-end}} ;१ पिवळे कार्ड {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|ग्रीस}} '''[[क्य्रीकॉस पापाडोपूलस]] *{{flagicon|ग्रीस}} '''[[दिमित्रिस सल्पीगीदीस]] *{{flagicon|ग्रीस}} '''[[व्हासिलिस तोरोसिदिस]] *{{flagicon|रशिया}} [[इगोर देनिसोवा]] *{{flagicon|रशिया}} [[ऍलेक्सांड्र अन्यूकोवा]] *{{flagicon|रशिया}} [[पावेल पोग्रेबन्याक]] *{{flagicon|रशिया}} [[यूरी झिर्कोवा]] {{col-3}} *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}}''' [[जारोस्लाव प्लासिल]] *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}}''' [[टॉमस पेखार्ट]] *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}}''' [[टॉमस रोसीस्की]] *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}}''' [[डॅनियल कोलार‎‎]] *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}}''' [[डेविड लिम्बर्स्की]] *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}}''' [[पेत्र जीरासेक‎‎]] {{col-3}} *{{flagicon|पोलंड}} [[जेकब ब्लास्चेकोवस्की]] *{{flagicon|पोलंड}} [[डॅमियन पर्कुस]] *{{flagicon|पोलंड}} [[मार्सिनी वासिलेवस्की]] *{{flagicon|पोलंड}} [[रफाल मुरावस्की]] *{{flagicon|पोलंड}} [[रॉबर्ट लेवंडोस्की‎]] {{col-end}} == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{UEFA Euro 2012}} [[वर्ग:युएफा यूरो २०१२]] lb9vr6stlwiuy8wrllome6x6gb28xcr 0 126308 2711489 2375127 2026-09-23T05:52:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711489 wikitext text/x-wiki '''[[युएफा यूरो २०१२]] मध्ये गट ब'''चे सामने ९ जून २०१२ ते १७ जून २०१२ पर्यंत खेळवले जातील. गट ब मध्ये {{nft|Netherlands}}, {{nft|Denmark}}, {{nft|Germany}} आणि {{nft|Portugal}} आहेत. गट बला ह्या स्पर्धेचा '''ग्रुप ऑफ डेथ''' देखिल म्हणले जाते.<ref>{{स्रोत संकेतस्थळ |दुवा=http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/7306118/euro-2012-group-group-breakdown-predictions-which-teams-go-ravi-ubha|title= यूरो-२०१२ गटानुसार ब्रेकडाउन | आडनाव = उभा | पहिलेनाव = रवी | दिनांक = २ डिसेंबर, इ.स. २०११ | प्रकाशक = ईएसपीएन | भाषा = इंग्लिश }}</ref><ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://espn.go.com/sports/soccer/news/_/id/7303709/euro-2012-storylines-follow-poland-ukraine-james-tyler| title = द रियल अट्रॅक्शन्स ऑफ यूरो २०१२ | आडनाव = जेम्स | पहिलेनाव = टायलर | दिनांक = २ डिसेंबर, इ.स. २०११ | प्रकाशक = ईएसपीएन | भाषा = इंग्लिश }}</ref><ref>{{स्रोत संकेतस्थळ | दुवा = http://www.washingtonpost.com/sports/united/euro-2012-draw-germany-netherlands-portugal-denmark-land-in-group-of-death/2011/12/02/gIQARWLrLO_gallery.html#photo=1 | title = यूरो २०१२ सोडत : जर्मनी, नेदरलॅंड, पोर्तुगाल, डेन्मार्क "मृत्यूच्या गटात". | प्रकाशक = द वॉशिंग्टन पोस्ट | भाषा = इंग्लिश | access-date = 2012-06-02 | archive-date = 2015-05-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150504225221/http://www.washingtonpost.com/sports/united/euro-2012-draw-germany-netherlands-portugal-denmark-land-in-group-of-death/2011/12/02/gIQARWLrLO_gallery.html#photo=1 | url-status = dead }}</ref><ref>{{स्रोत संकेतस्थळ |दुवा=http://www.livesoccertv.com/news/4747/uefa-euro-2012-group-of-death-germany-with-portugal-holland-who-ll-be-doomed/|title= युएफा यूरो २०१२ मृत्यूचा गट: पोर्तुगाल व हॉलंड यांच्यासोबत जर्मनी. कोणाची घटका भरेल ? | आडनाव = असांटे | पहिलेनाव = ॲंजला | दिनांक = २ डिसेंबर, इ.स. २०११ | प्रकाशक = लाइव्हसॉकरटीव्ही | भाषा = इंग्लिश }}</ref> {{TOCright}} == गुणांकन == <onlyinclude>{| class=wikitable style="text-align:center" |- !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} |- style="background:#cfc;" |align=left|{{fb|GER}} |३||३||०||०||५||२||+३||'''९''' |- style="background:#cfc;" |align=left|{{fb|POR}} |३||२||०||१||५||४||+१||'''६''' |-style="background:#fcc;" |align=left|{{fb|DEN}} |३||१||०||२||४||५||-१||'''३''' |-style="background:#fcc;" |align=left|{{fb|NED}} |३||०||०||३||२||५||-३||'''०''' |}</onlyinclude> __TOC__ ''सर्व वेळा स्थानिक वेळेनुसार ([[यूटीसी+३|यूटीसी +३]])'' == नेदरलँड्स वि डेन्मार्क == {{Football box |तारीख = ९ जून २०१२ |time = १९:०० |संघ१ = {{fb-rt|NED}} |गोल = ०-१ |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003321/index.html माहिती] |संघ२ = {{fb|DEN}} |गोल१ = |गोल२ =[[मायकल क्रॉन-देह्ली|क्रॉन-देह्ली]] {{goal|२४}} |मैदान = [[मेतालिस्त ओब्लास्त क्रीडा संकूल|मेतालिस्त मैदान]], [[खार्कीव्ह]] |प्रेक्षक_संख्या =३५,९२३ |पंच =[[दामिर स्कोमिना]] (स्लोवेनिया)<ref name="referees1-4">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1806151.html | title=Match officials appointed for first four UEFA EURO 2012 matches | publisher=UEFA.com | date=6 June 2012 | access-date=2012-06-09 | archive-date=2012-07-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120712183950/http://www.uefa.com/uefa/mediaservices/mediareleases/newsid=1806151.html | url-status=dead}}</ref> }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |{{देश नाव|Netherlands}}|| ||{{देश नाव|Denmark}} |- |०||गोल केले||१ |- |८||गोलावरील शॉट||८ |- |२०||शॉट||० |- |११||कॉर्नर किक||४ |- |८||फाउल केले||१२ |- |१||पिवळे कार्ड||२ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == जर्मनी वि पोर्तुगाल == {{Football box |तारीख = ९ जून २०१२ |time = २१:४५ |संघ१ = {{fb-rt|GER}} |गोल = १-० |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003322/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|POR}} |गोल१ =[[मारियो गोमेझ|गोमेझ]] {{goal|७३}} |गोल२ = |मैदान = [[अरेना लिव्हिव]], [[लिव्हिव]] |प्रेक्षक_संख्या =३२,९९० |पंच =[[स्टेफाने लॅनॉय]] (फ्रांस)<ref name="referees1-4"/> }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |'''जर्मनी || ||'''पोर्तुगाल |- |१||गोल केले||० |- |४||गोलावरील शॉट||७ |- |८||शॉट||४ |- |२||कॉर्नर किक||११ |- |१४||फाउल केले||१९ |- |२||पिवळे कार्ड||२ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == डेन्मार्क वि पोर्तुगाल == {{Football box |तारीख = १३ जून २०१२ |time = १९:०० |संघ१ = {{fb-rt|DEN}} |गोल = २-३ |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003330/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|POR}} |गोल१ =[[निकलास बेंड्टनेर|बेंड्टनेर]] {{goal|४१||८०}} |गोल२ =[[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]] {{goal|२४}}<br />[[हेल्डर पोस्तिगा|पोस्तिगा]] {{goal|३६}}<br />[[सिल्वर्स्ट्रे वरेला|वरेला]] {{goal|३६}} |मैदान = [[अरेना लिव्हिव]], [[लिव्हिव]] |प्रेक्षक_संख्या =३१,८४० |पंच =[[क्रेग थॉम्सन]] (स्कॉटलंड) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |[[डेन्मार्क]]|| ||[[पोर्तुगाल]] |- |२||गोल केले||३ |- |६||गोलावरील शॉट||१२ |- |९||शॉट||१७ |- |७||कॉर्नर किक||६ |- |१८||फाउल केले||१७ |- |२||पिवळे कार्ड||२ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == नेदरलँड्स वि जर्मनी == {{Football box |तारीख = १३ जून २०१२ |time = २१:४५ |संघ१ = {{fb-rt|NED}} |गोल = १ - २ |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003329/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|GER}} |गोल१ = [[रॉबिन व्हान पेर्सी|व्हान पेर्सी]] {{goal|७३}} |गोल२ = [[मारियो गोमेझ|गोमेझ]] {{goal|२४||३८}} |मैदान = [[मेतालिस्त ओब्लास्त क्रीडा संकूल|मेतालिस्त मैदान]], [[खार्कीव्ह]] |प्रेक्षक_संख्या =३७,७५० |पंच =[[योनास इरिक्सन]] (स्वीडन) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |[[नेदरलँड्स]]|| ||[[जर्मनी]] |- |१||गोल केले||२ |- |६||गोलावरील शॉट||९ |- |१३||शॉट||१२ |- |६||कॉर्नर किक||५ |- |११||फाउल केले||७ |- |२||पिवळे कार्ड||१ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == पोर्तुगाल वि नेदरलँड्स == {{Football box |तारीख = १७ जून २०१२ |time = २१:४५ |संघ१ = {{fb-rt|POR}} |गोल = २-१ |रिपोर्ट = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003337/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|NED}} |गोल१ = [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|क्रि. रोनाल्डो]] {{goal|२८||७४}} |गोल२ =[[राफेल व्हान डेर वार्ट|व्हान डेर वार्ट]] {{goal|११}} |मैदान = [[मेतालिस्त ओब्लास्त क्रीडा संकूल|मेतालिस्त मैदान]], [[खार्कीव्ह]] |प्रेक्षक_संख्या =३७,४४५ |पंच = [[निकोला रिझोली]] (इटली) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |[[पोर्तुगाल]]|| || [[नेदरलँड्स]] |- |२||गोल केले||१ |- |८||गोलावरील शॉट||५ |- |२२||शॉट||१३ |- |७||कॉर्नर किक||५ |- |१७||फाउल केले||१२ |- |१||पिवळे कार्ड||२ |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == डेन्मार्क वि जर्मनी == {{Football box |तारीख = १७ जून २०१२ |time = २१:४५ |संघ१ = {{fb-rt|DEN}} |गोल = १-२ |रिपोर्ट =[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/match=2003338/index.html रिपोर्ट] |संघ२ = {{fb|GER}} |गोल१ = [[मायकल क्रॉन-देह्ली|क्रॉन-देह्ली]] {{goal|२४}} |गोल२ =[[लुकास पोदोल्स्की|पोदोल्स्की]] {{goal|१९}}<br />[[लार्स बेंडर|बेंडर]] {{goal|८०}} |मैदान = [[अरेना लिव्हिव]], [[लिव्हिव]] |प्रेक्षक_संख्या =३२,९९० |पंच =[[कार्लोस वेलास्को कार्बालो]] (स्पेन) }} <div style="text-align: center;align:center;"> {| class="wikitable collapsible collapsed" cellspacing=0 width=50% style="background:#EBF5FF;border:1px solid gray;" |- ! colspan="3" width=13% align=center style="border-bottom:1px solid gray;"|'''सामना सांख्यिकी''' |- |[[डेन्मार्क]]|| ||[[जर्मनी]] |- |१||गोल केले||२ |- |६||गोलावरील शॉट||६ |- |१०||शॉट||१२ |- |५||कॉर्नर किक||३ |- |८||फाउल केले||६ |- |०||पिवळे कार्ड||० |- |०||लाल कार्ड||० |} </div> == गट ब गोल == '''ठळक अक्षरातील''' खेळाडू बाद फेरी खेळतील. ;३ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|GER}}''' [[मारियो गोमेझ]] {{col-3}} {{col-3}} {{col-end}} ;२ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|DEN}} [[निकलास बेंड्टनेर]] {{col-3}} *{{flagicon|DEN}} [[मायकल क्रॉन-देह्ली]] {{col-3}} *{{flagicon|POR}} '''[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] {{col-end}} ;१ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|पोर्तुगाल}}'''[[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}}'''[[हेल्डर पोस्तिगा]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}}'''[[सिल्वर्स्ट्रे वरेला]] {{col-3}} *{{flagicon|नेदरलँड्स}}[[रॉबिन व्हान पेर्सी]] *{{flagicon|नेदरलँड्स}}[[राफेल व्हान डेर वार्ट]] {{col-3}} *{{flagicon|जर्मनी}}'''[[लुकास पोदोल्स्की]] *{{flagicon|जर्मनी}}'''[[लार्स बेंडर]] {{col-end}} == गट ब शिस्तभंग माहिती == '''ठळक अक्षरातील''' खेळाडूंचा संघ बाद फेरी साठी पात्र. ;२ पिवळे कार्ड {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|नेदरलँड्स}}[[जेट्रो विलेम्स]] {{col-3}} *{{flagicon|जर्मनी}} '''[[जेरोम बोआटेंग]] {{col-3}} {{col-end}} ;१ पिवळे कार्ड {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|पोर्तुगाल}} '''[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} '''[[जो परेरा]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} '''[[फाबियो कोएंत्राव]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} '''[[राउल मीरेलेस]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} '''[[हेल्डर पोस्तिगा]] *{{flagicon|जर्मनी}} '''[[हॉलगर बाडस्टुबर]] {{col-3}} *{{flagicon|डेन्मार्क}} [[जेकब पोल्सेन]] *{{flagicon|डेन्मार्क}} [[लार्स जेकोब्सेन]] *{{flagicon|डेन्मार्क}} [[विल्यम क्विस्ट]] *{{flagicon|डेन्मार्क}} [[सायमन पोल्सेन]] {{col-3}} *{{flagicon|नेदरलँड्स}} [[नायजेल डी जॉंग]] *{{flagicon|नेदरलँड्स}} [[मार्क व्हान ब्रॉमेल]] *{{flagicon|नेदरलँड्स}} [[रॉबिन व्हान पेर्सी]] {{col-end}} == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{UEFA Euro 2012}} [[वर्ग:युएफा यूरो २०१२]] qm75nqooq3rq805b0kp13sd6k00tipo 0 126326 2711491 2503339 2026-09-23T05:52:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 7 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711491 wikitext text/x-wiki '''[[युएफा यूरो २०१२]] बाद फेरी'''चे सामने २१ जून, इ.स. २०१२ ते १ जुलै, इ.स. २०१२ पर्यंत खेळवले गेले. {{TOCright}} __TOC__ == पात्र संघ == {| class=wikitable |- ! गट !width=150| विजेता !width=150| उप विजेता |- ! [[युएफा यूरो २०१२ गट अ|अ]] | {{fb|CZE}} | {{fb|GRE}} |- ! [[युएफा यूरो २०१२ गट ब|ब]] | {{fb|जर्मनी}} | {{fb|पोर्तुगाल}} |- ! [[युएफा यूरो २०१२ गट क|क]] | {{fb|स्पेन}} | {{fb|इटली}} |- ! [[युएफा यूरो २०१२ गट ड|ड]] | {{fb|इंग्लंड}} | {{fb|फ्रांस}} |} == माहिती == <onlyinclude>{{Round8 <!--Date-Place/Team 1/Score 1/Team 2/Score 2 --> <!-- quarter finals --> |२१ जून – [[वॉर्सो]]|{{fb|CZE}}|० |'''{{fb|पोर्तुगाल}}|'''१ |२३ जून – [[दोनेत्स्क]]|'''{{fb|स्पेन}}|'''२ |{{fb|फ्रांस}}|० |२२ जून – [[गदान्स्क]]|'''{{fb|जर्मनी}}|'''४ |{{fb|GRE}}|२ |२४ जून – [[क्यीव]]|{{fb|इंग्लंड}}|०(२) |'''{{fb|इटली}}|'''०(४) <!--semi-finals --> |२७ जून – [[दोनेत्स्क]]|{{fb|पोर्तुगाल}}|०(२) |'''{{fb|स्पेन}}|'''०(४) |२८ जून – [[वॉर्सो]]|{{fb|जर्मनी}}|१ |'''{{fb|इटली}}|'''२ <!--final --> |१ जुलै – [[क्यीव]]|'''{{fb|स्पेन}}|'''४ |{{fb|इटली}}|० |0}}</onlyinclude> == उपांत्य पूर्व == === चेक प्रजासत्ताक वि पोर्तुगाल === {{Football box |तारीख=२१ जून २०१२ |time=२०:४५ [[यूटीसी+२]] |संघ१={{fb|CZE}} |गोल=०-१ |रिपोर्ट=[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003343/index.html रिपोर्ट] |संघ२={{fb|पोर्तुगाल}} |गोल१= |गोल२=[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो|क्रि. रोनाल्डो]] {{goal|७९}} |मैदान=[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]] |प्रेक्षक_संख्या=५५,५९० |पंच=[[हॉवर्ड वेब]] (इंग्लंड) }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _cze12h |pattern_b = _cze12h |pattern_ra = _cze12h |pattern_sh = |pattern_so = _cze12h |leftarm = FF0000 |body = E12500 |rightarm = FF0000 |shorts = FF0000 |socks = FF0000 |शीर्षक = चेक प्रजासत्ताक<ref name="cze-por_line-ups">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003343_lu.pdf |शीर्षक=Tactical Line-up – Quarter-finals – Czech Republic-Portugal |date=21 June 2012 |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |accessdate=21 June 2012 |title=संग्रहित प्रत |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182222/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003343_lu.pdf |url-status=dead}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _por12a |pattern_b = _por12a |pattern_ra = _por12a |pattern_sh = _por12a |pattern_so = _por12a |leftarm = FFFFFF |body = ffffff |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |शीर्षक = पोर्तुगाल<ref name="cze-por_line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- |colspan=4|{{flagicon|CZE|size=100px}}<br />'''चेक प्रजासताकः''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१''' ||[[पेत्र चेक]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- | डिफे. || '''२''' ||[[थियोडोर गाब्रे सेलासी]] |- | डिफे. || '''६''' ||[[टॉमस सिवॉक]] |- | डिफे. || '''३''' ||[[मायकल कॅडलॅक]] |- | डिफे. || '''८''' ||[[डेविड लिम्बर्स्की]] || {{yel|९०}} |- | मिड. || '''१७''' ||[[टॉमस हूब्स्चमान]]|| ||{{suboff|८६}} |- | मिड. || '''१३''' ||[[जारोस्लाव प्लासिल]] |- | मिड. || '''१९''' ||[[पेत्र जीरासेक]] |- | मिड. || '''२२''' ||[[व्लादिमिर दरिदा]]|| ||{{suboff|६१}} |- | मिड. || '''१४''' ||[[वाक्लाव पीलर]] |- | फॉर || '''१५''' ||[[मिलान बारोस]] |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | मिड || '''9''' ||[[यान रेझेक]] || || {{subon|६१}} |- | मिड || '''२०''' ||[[टॉमस पेखार्ट]] || || {{subon|८६}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[मायकल बिलेक]] |} |valign="top"|[[File:POR_CZE_QF1_EURO2012.PNG|325px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4|{{flagicon|POR|size=100px}}<br />'''पोर्तुगाल:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१२''' ||[[रूइ पॅट्रीसियो]] |- | डिफे || '''२१''' ||[[जो परेरा]] |- | डिफे || '''३''' ||[[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]] |- | डिफे || '''२''' ||[[ब्रुनो आल्वेस]] |- | डिफे || '''५''' ||[[फाबियो कोएंत्राव]] |- | मिड || '''१६''' ||[[राउल मीरेलेस]] || || {{suboff|८८}} |- | मिड || '''४''' ||[[मिगेल वेलोसो]] || {{yel|२७}} |- | मिड || '''८''' ||[[जो मॉंटीन्हो]] |- | फॉर || '''१७''' ||[[नानी (फुटबॉल खेळाडू)|नानी]] || {{yel|२६}} || {{suboff|८४}} |- | फॉर || '''२३''' ||[[हेल्डर पोस्तिगा]] || || {{suboff|४०}} |- | फॉर || '''७''' ||[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|क]]) |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | फॉर || '''९''' ||[[हुगो अल्मेडा]] || || {{subon|४०}} |- | मिड || '''६''' ||[[कस्टुडीयो कॅस्ट्रो]] || || {{subon|८४}} |- | मिड || '''६''' ||[[रोनाल्डो (पोर्तुगीज फुटबॉल खेळाडु)|रोनाल्डो]] || || {{subon|८८}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[पॉलो बेंटो]] |} |} {| width=50% style="font-size: 90%" | <!--'''सामनावीर:''' <br /> '''Assistant referees:''' <br />Michael Mullarkey ([[The Football Association|England]]) <br />Sander van Roekel ([[Royal Dutch Football Association|Netherlands]]) <br />'''Fourth official:''' <br />[[Jonas Eriksson (referee)|Jonas Eriksson]] ([[Swedish Football Association|Sweden]]) <br />'''Additional assistant referees:''' <br />[[Martin Atkinson]] ([[The Football Association|England]]) <br />[[Mark Clattenburg]] ([[The Football Association|England]]) --> |} === जर्मनी वि ग्रीस === {{Football box |तारीख=२२ जून २०१२ |time=२०:४५ [[यूटीसी+२]] |संघ१={{fb|जर्मनी}} |गोल=४ - २ |रिपोर्ट=[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003344/index.html रिपोर्ट] |संघ२={{fb|GRE}} |गोल१=[[फिलिप लाह्म|लाह्म]] {{goal|३९}}<br />[[सामी खेदीरा|खेदीरा]] {{goal|६१}}<br />[[मिरोस्लाव क्लोस|क्लोस]] {{goal|६८}}<br />[[मार्को रूस]] {{goal|७२}} |गोल२=[[जॉर्जियस समरस|समरस]] {{goal|५५}}<br />[[दिमित्रिस सल्पीगीदीस|सल्पीगीदीस]] {{goal|८९|pen.}} |मैदान=[[पीजीई अरेना, गदान्स्क|पीजीई अरेना]], [[गदान्स्क]] |प्रेक्षक_संख्या=३८,७५१ |पंच=[[दामिर स्कोमिना]] (स्लोवेनिया) }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _DFB_12h |pattern_b = _DFB_12h |pattern_ra = _DFB_12h |pattern_sh = _DFB_12h |pattern_so = _DFB_12h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |शीर्षक = जर्मनी<ref name="ger-gre_line-ups">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003344_lu.pdf |शीर्षक=Tactical Line-up – Quarter-finals – जर्मनी-Greece |date=22 June 2012 |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |accessdate=22 June 2012 |title=संग्रहित प्रत |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182231/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003344_lu.pdf |url-status=dead}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _gre12a |pattern_b = _gre12a |pattern_ra = _gre12a |pattern_sh = _gre12a |pattern_so = _color_3_stripes_white |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = 0000BF |socks = 0000BF |शीर्षक = ग्रीस<ref name="ger-gre_line-ups" /> }} |} {| width="92%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan=4|{{flagicon|GER|size=100px}}<br />'''जर्मनी:''' |- !width=25| !!width=25| |- | गोर || '''१''' ||[[मनुएल न्युएर]] |- | डिफे || '''२०''' ||[[जेरोम बोआटेंग]] |- | डिफे || '''५''' ||[[मॅट्स हम्मेल्स]] |- | डिफे || '''१४''' ||[[हॉलगर बाडस्टुबर]] |- | डिफे || '''१६''' ||[[फिलिप लाह्म]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- | मिड || '''६''' ||[[सामी खेदीरा]] |- | मिड || '''७''' ||[[बास्टियान श्वाइनस्टायगर]] |- | मिड || '''२१''' ||[[मार्को रूस]] || || {{suboff|८०}} |- | मिड || '''८''' ||[[मेसुत ओझिल]]|| |- | मिड || '''९''' ||[[आंद्रे शुरेल]]|| || {{suboff|६७}} |- | फॉर || '''११''' ||[[मिरोस्लाव क्लोस]] || || {{suboff|८०}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | मिड || '''१३''' ||[[थॉमस मुलर]] || || {{subon|६७}} |- | फॉर || '''२३''' ||[[मारियो गोमेझ]] || || {{subon|८०}} |- | मिड || '''१९''' ||[[मारियो गोट्झे]] || || {{subon|८०}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[जोशिम लो]] |} |valign="top"|[[File:GRE_GER_QF2_EURO2012.PNG|325px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4|{{flagicon|GRE|size=100px}}<br />'''ग्रीस:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१३''' ||[[मिकालिस सिफाकिस]] |- | डिफे || '''१५''' ||[[व्हासिलिस तोरोसिदिस]] |- | डिफे || '''१९''' ||[[सोक्रेटिस पापास्तथोपोलोस]] || {{yel|७५}} |- | डिफे || '''५''' ||[[क्य्रीकॉस पापाडोपूलस]] |- | डिफे || '''३''' ||[[जॉर्जियस ट्झवेलास]]|| || {{suboff|४६}} |- | मिड || '''६''' ||[[जॉर्जियस माकोस]]|| || {{suboff|७२}} |- | मिड || '''२''' ||[[आयोनेस मनिआतिस]] |- | मिड || '''१८''' ||[[सोटीरीस निनिस]]|| || {{suboff|४६}} |- | मिड || '''२१''' ||[[कोस्टास कत्सूरानिस]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- | मिड || '''७''' ||[[जॉर्जियस समरस]]|| {{yel|१४}} |- | फॉर || '''१४''' ||[[दिमित्रिस सल्पीगीदीस]] |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | फॉर || '''१७''' ||[[थेयोफानिस गेकास]] || || {{subon|४६}} |- | मिड || '''१६''' ||[[जॉर्जियस फोटाकिस]] || || {{subon|४६}} |- | फॉर || '''९''' ||[[निकोस लिबेरोपूलस]] || || {{subon|७२}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|{{flagicon|POR}} [[फर्नांडो सॅंतोस]] |} |} {| width=50% style="font-size: 90%" | <!--'''Man of the Match:''' <br />--> |} === स्पेन वि फ्रान्स === {{Football box |तारीख=२३ जून २०१२ |time=२१:४५ [[यूटीसी+३]] |संघ१={{fb|स्पेन}} |गोल=२-० |रिपोर्ट= [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003345/index.html रिपोर्ट] |संघ२={{fb|फ्रांस}} |गोल१=[[शावी अलोन्सो|अलोन्सो]] {{goal|१९||९०+१|pen.}} |गोल२= |मैदान=[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]] |प्रेक्षक_संख्या=४७,००० |पंच= [[निकोला रिझोली]] (इटली) }} {| width=100% |- |{{Football kit |pattern_la = _España12Home |pattern_b = _España12Home |pattern_ra = _España12Home |pattern_sh = _esp12h_b |pattern_so = _esp12h |leftarm = E80113 |body = FFFFFF |rightarm = E80113 |shorts = FFFFFF |socks = E80113 |शीर्षक = स्पेन<ref name="esp-fra_line-ups">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003345_lu.pdf |शीर्षक=Tactical Line-up – Quarter-finals – Spain-France |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=23 June 2012 |accessdate=23 June 2012 |title=संग्रहित प्रत |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182241/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003345_lu.pdf |url-status=dead }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _fra12a |pattern_b = _fra12a |pattern_ra = _fra12a |pattern_sh = |pattern_so = |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |शीर्षक = फ्रांस<ref name="esp-fra_line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan=4|{{flagicon|ESP|size=100px}}<br />'''स्पेन:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१''' ||[[एकर कासियास]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- | डिफे || '''१७''' ||[[आल्बारो आर्बेलोआ]] |- | डिफे || '''३''' ||[[गेरार्ड पिके]] |- | डिफे || '''१५''' ||[[सेर्गियो रामोस]]|| {{yel|३१}} |- | डिफे || '''१८''' ||[[जॉर्डी अल्बा]] |- | मिड || '''८''' ||[[झावी]] |- | मिड || '''१६''' ||[[सेर्गियो बुस्कुट्स]] |- | मिड || '''१४''' ||[[शावी अलोन्सो]] |- | फॉर || '''२१''' ||[[डेविड सिल्वा]] || || {{suboff|६५}} |- | फॉर || '''१०''' ||[[सेक फाब्रेगास]] || || {{suboff|६७}} |- | फॉर || '''६''' ||[[आंद्रेस इनिएस्ता]] || || {{suboff|८४}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | फॉर || '''११''' ||[[पेद्रो रॉद्रिगेझ लेदेस्मा|पेद्रो]] || || {{subon|६५}} |- | फॉर || '''९''' ||[[फर्नंडो टॉरेस]] || || {{subon|६७}} |- | फॉर || '''२०''' ||[[सान्ती काझोर्ला]] || || {{subon|८४}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[विसेंट डेल बॉस्क]] |} |valign="top"|[[File:FRA_ESP_QF3_EURO2012.PNG|325px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4|{{flagicon|FRA|size=100px}}<br />'''फ्रांस:''' |- !width=25| !!width=25| |- | गोर || '''१''' ||[[हुगो लॉरीस]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- | डिफे || '''१३''' ||[[ॲंथोनी रेवीलेरे]] |- | डिफे || '''४''' ||[[आदिल रामी]] |- | डिफे || '''२१''' ||[[लौरेंट कोसील्नी]] |- | डिफे || '''२२''' ||[[गेल क्लिची]] |- | मिड || '''१७''' ||[[यान एम'विला]]|| || {{suboff|७९}} |- | मिड || '''६''' ||[[योहान कबाये]]|| {{yel|४२}} |- | मिड || '''१५''' ||[[फ्लोरां मॅलुदा]] || || {{suboff|६४}} |- | मिड || '''२''' ||[[मॅथ्यू डेबूची]] || || {{suboff|६४}} |- | मिड || '''७''' ||[[फ्रँक रिबेरी]] |- | फॉर || '''१०''' ||[[करीम बेन्झेमा]] |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | मिड || '''१४''' ||[[जेरेमी मेन्झ]] ||{{yel|७६}} || {{subon|६४}} |- | मिड || '''११''' ||[[समीर नास्री]] || || {{subon|६४}} |- | फॉर || '''९''' ||[[ओलिवर गिरौद]] || || {{subon|७९}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[लौरेंट ब्लॅंक]] |} |} === इंग्लंड वि इटली === {{Football box |तारीख=२४ जून २०१२ |time=२१:४५ [[यूटीसी+३]] |संघ१={{fb|इंग्लंड}} |गोल=०-० |aet = yes |रिपोर्ट= [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/match=2003346/index.html रिपोर्ट] |संघ२={{fb|इटली}} |गोल१= |गोल२= |मैदान=[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच=[[पेड्रो प्रोएंका]] (पोर्तुगाल) }} {{पेनाल्टी माहिती |पेनाल्टी२=[[मारियो बॅलोटेली|बॅलोटेली]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[रिकार्दो मॉंतोलिवो|मॉंतोलिवो]]{{पेनाल्टी चुकली|wide}}<br />[[आंद्रेआ पिर्लो|पिर्लो]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[ॲंतोनियो नोसिरीनो|नोसिरीनो]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[अलेसांद्रो दिमंती|दिमंती]]{{पेनाल्टी गोल}} |पेनाल्टी_गोल=२ &ndash; ४ |पेनाल्टी१=[[स्टीव्हन जेरार्ड|जेरार्ड]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[वेन रूनी|रूनी]]{{पेनाल्टी गोल}}<br />[[ऍशली यंग|यंग]]{{पेनाल्टी चुकली}}<br />[[ॲशली कोल|कोल]]{{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br /> }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _eng12h |pattern_ra = |pattern_sh = |pattern_so = _acm0506a |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |शीर्षक = इंग्लंड<ref name="eng-ita_line-ups">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003346_lu.pdf |शीर्षक=Tactical Line-up – Quarter-finals – England-Italy |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |date=24 June 2012 |accessdate=24 June 2012 |title=संग्रहित प्रत |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182250/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003346_lu.pdf |url-status=dead }}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _ita12h |pattern_ra = |pattern_sh = _colchester0809h |pattern_so = _whitehorizontal |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = 0000FF |socks = 0000FF |शीर्षक = इटली<ref name="eng-ita_line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan=4|{{flagicon|ENG|size=100px}}<br />'''इंग्लंड:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गो.र. || '''१''' ||[[जो हार्ट]] |- | डिफे. || '''२''' ||[[ग्लेन जॉन्सन (इंग्लंडचा फुटबॉल खेळाडू)|ग्लेन जॉन्सन]] |- | डिफे. || '''६''' ||[[जॉन टेरी]] |- | डिफे. || '''१५''' ||[[जोलेयॉन लेस्कॉट]] |- | डिफे. || '''३''' ||[[ॲशली कोल]] |- | मिड. || '''४''' ||[[स्टीव्हन जेरार्ड]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|क]]) |- | मिड. || '''१७''' ||[[स्कॉट पार्कर]] || || {{suboff|९४}} |- | मिड. || '''१६''' ||[[जेम्स मिल्नर]] || || {{suboff|६१}} |- | मिड. || '''११''' ||[[ऍशली यंग]] |- | फॉर. || '''१०''' ||[[वेन रूनी]] |- | फॉर. || '''२२''' ||[[डॅनी वेलबेक]] || || {{suboff|६०}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- |फॉर.||'''९'''||[[अँडी कॅरोल]]|| || {{subon|६०}} |- |फॉर.||'''७'''||[[थियो वॉलकॉट]]|| || {{subon|६१}} |- |फॉर.||'''८'''||[[जॉर्डन हेंडरसन]]|| || {{subon|९४}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[रॉय हॉग्सन]] |} |valign="top"|[[File:ITA_ENG_QF4_EURO2012.PNG|325px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4|{{flagicon|ITA|size=100px}}<br />'''इटली:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गो.र. || '''१''' ||[[जियानलुइजी बुफोन]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|क]]) |- | डिफे. || '''७''' ||[[इग्नाझियो अबाटे]]|| || {{suboff|९०+१}} |- | डिफे. || '''१५''' ||[[आंद्रेआ बार्झाग्ली]]||{{yel|८२}} |- | डिफे. || '''१९''' ||[[लिओनार्डो बोनुची]] |- | मिड || '''६''' ||[[फेदेरिको बाल्झारेट्टी]] |- | मिड || '''२१''' ||[[आंद्रेआ पिर्लो]] |- | मिड || '''८''' ||[[क्लॉदियो मार्चिसियो]] |- | मिड || '''१८''' ||[[रिकार्दो मॉंतोलिवो]] |- | मिड || '''१६''' ||[[डॅनियल डी रोस्सी]]|| || {{suboff|८०}} |- | फॉर || '''९''' ||[[मारियो बॅलोटेली]] |- | फॉर || '''१०''' ||[[ॲंतोनियो कॅस्सानो]]|| || {{suboff|७८}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- |फॉर ||'''२२'''||[[अलेसांद्रो दिमंती]]|| || {{subon|७८}} |- |फॉर ||'''२३'''||[[ॲंतोनियो नोसिरीनो]]|| || {{subon|८०}} |- |डिफे||'''२'''||[[क्रिस्चियान माजियो]]||{{yel|९४}} || {{subon|९०+१}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[सीझर प्रांडेली]] |} |} {| width=100% style="font-size: 90%" | |} == उपांत्य फेरी == ===पोर्तुगाल वि स्पेन=== {{Football box |तारीख=२७ जून २०१२ |time=२१:४५ [[यूटीसी+३]] |संघ१={{fb-rt|पोर्तुगाल}} |गोल=०-० |aet = yes |रिपोर्ट=[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/match=2003378/index.html रिपोर्ट] |संघ२={{fb|स्पेन}} |गोल१= |गोल२= |मैदान=[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच=[[कुनेय्त काकिर]] (तुर्की) }} {{पेनाल्टी माहिती |पेनाल्टी१=[[जो मॉंटीन्हो|मॉंटीन्हो]] {{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br />[[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[नानी (फुटबॉल खेळाडू)|नानी]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[ब्रुनो आल्वेस|आल्वेस]] {{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br /> |पेनाल्टी_गोल=२ &ndash; ४ |पेनाल्टी२= [[शावी अलोन्सो|अलोन्सो]] {{पेनाल्टी चुकली|saved}}<br />[[आंद्रेस इनिएस्ता|इनिएस्ता]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[गेरार्ड पिके|पिके]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[सेर्गियो रामोस|रामोस]] {{पेनाल्टी गोल}}<br />[[सेक फाब्रेगास|फाब्रेगास]] {{पेनाल्टी गोल}} }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _por12a |pattern_b = _por12a |pattern_ra = _por12a |pattern_sh = _por12a |pattern_so = _por12a |leftarm = FFFFFF |body = ffffff |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |शीर्षक = पोर्तुगाल<ref name="por-esp_line-ups">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003378_lu.pdf |शीर्षक=Tactical Line-up – Semi-finals – Portugal-Spain |date=27 June 2012 |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |accessdate=27 June 2012 |title=संग्रहित प्रत |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182257/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003378_lu.pdf |url-status=dead}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = _España12Home |pattern_b = _España12Home |pattern_ra = _España12Home |pattern_sh = _esp12h_b |pattern_so = _esp12h |leftarm = E80113 |body = FFFFFF |rightarm = E80113 |shorts = FFFFFF |socks = E80113 |शीर्षक = स्पेन<ref name="por-esp_line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan=4|{{flagicon|POR|size=100px}}<br />'''पोर्तुगाल:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१२''' ||[[रूइ पॅट्रीसियो]] |- | डिफे || '''२१''' ||[[जो परेरा]]||{{yel|६४}} |- | डिफे || '''३''' ||[[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]]||{{yel|६१}} |- | डिफे || '''२''' ||[[ब्रुनो आल्वेस]]||{{yel|८६}} |- | डिफे || '''५''' ||[[फाबियो कोएंत्राव]]||{{yel|४५+१}} |- | मिड || '''१६''' ||[[राउल मीरेलेस]]|| || {{suboff|११३}} |- | मिड || '''४''' ||[[मिगेल वेलोसो]]||{{yel|९०+३}}|| {{suboff|१०६}} |- | मिड || '''८''' ||[[जो मॉंटीन्हो]] |- | फॉर || '''१७''' ||[[नानी (फुटबॉल खेळाडू)|नानी]] |- | फॉर || '''९''' ||[[हुगो अल्मेडा]]|| || {{suboff|८१}} |- | फॉर || '''७''' ||[[क्रिस्तियानो रोनाल्डो ]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | फॉर || '''११''' ||[[नेल्सन ओलिविएरा]]|| || {{subon|८१}} |- | मिड || '''६''' ||[[कस्टुडीयो कॅस्ट्रो]]|| || {{subon|१०६}} |- | फॉर || '''१८''' ||[[सिल्वर्स्ट्रे वरेला]]|| || {{subon|११३}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[पॉलो बेंटो]] |} |valign="top"|[[File:ESP_POR_SEMI_1_EURO_2012.PNG|325px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4|{{flagicon|ESP|size=100px}}<br />'''स्पेन:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१''' ||[[एकर कासियास]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- | डिफे || '''१७''' ||[[आल्बारो आर्बेलोआ]]||{{yel|८४}} |- | डिफे || '''३''' ||[[गेरार्ड पिके]] |- | डिफे || '''१५''' ||[[सेर्गियो रामोस]]||{{yel|४०}} |- | डिफे || '''१८''' ||[[जॉर्डी अल्बा]] |- | मिड || '''८''' ||[[झावी]]|| || {{suboff|८७}} |- | मिड || '''१६''' ||[[सेर्गियो बुस्कुट्स]]||{{yel|६०}} |- | मिड || '''१४''' ||[[शावी अलोन्सो]]|| {{yel|११३}} |- | फॉर || '''२१''' ||[[डेविड सिल्वा]]|| || {{suboff|६०}} |- | फॉर || '''११''' ||[[आल्वारो नेग्रेदो]]|| || {{suboff|५४}} |- | फॉर || '''६''' ||[[आंद्रेस इनिएस्ता]] |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | मिड || '''१०''' ||[[सेस्क फाब्रेगास]] || || {{subon|५४}} |- | मिड || '''२२''' ||[[हेसुस नवास]] || || {{subon|६०}} |- | फॉर || '''७''' ||[[हेसुस नवास]] || || {{subon|८७}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[विसेंट डेल बॉस्क]] |} |} {| width=50% style="font-size: 90%" | |} ===जर्मनी वि इटली=== {{Football box |तारीख=२८ जून २०१२ |time=२०:४५ [[यूटीसी+२]] |संघ१={{fb-rt|जर्मनी}} |गोल=१-२ |रिपोर्ट=[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/match=2003379/index.html रिपोर्ट] |संघ२={{fb|इटली}} |गोल१=[[मेसुत ओझिल|ओझिल]] {{goal|९०+२|pen.}} |गोल२=[[मारियो बॅलोटेली|बॅलोटेली]] {{goal|२०||३६}} |मैदान=[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]] |प्रेक्षक_संख्या=५५,५४० |पंच=[[स्टेफाने लॅनॉय]] (फ्रांस) }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _DFB_12h |pattern_b = _DFB_12h |pattern_ra = _DFB_12h |pattern_sh = _DFB_12h |pattern_so = _DFB_12h |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |शीर्षक = जर्मनी<ref name="ger-ita_line-ups">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003379_lu.pdf |शीर्षक=Tactical Line-up – Semi-finals – जर्मनी-Italy |date=28 June 2012 |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |accessdate=28 June 2012 |title=संग्रहित प्रत |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182304/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003379_lu.pdf |url-status=dead}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _ita12h |pattern_ra = |pattern_sh = _colchester0809t |pattern_so = _whitehorizontal |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = FFFFFF |socks = 0000FF |शीर्षक = इटली<ref name="ger-ita_line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" |colspan=4|{{flagicon|GER|size=100px}}<br />'''जर्मनी:''' |- !width=25| !!width=25| |- | गोर || '''१''' ||[[मनुएल न्युएर]] |- | डिफे || '''२०''' ||[[जेरोम बोआटेंग]] || || {{suboff|७१}} |- | डिफे || '''५''' ||[[मॅट्स हम्मेल्स]] || {{yel|९०+४}} |- | डिफे || '''१४''' ||[[हॉलगर बाडस्टुबर]] |- | डिफे || '''१६''' ||[[फिलिप लाह्म]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- | मिड || '''७''' ||[[बास्टियान श्वाइनस्टायगर]] |- | मिड || '''६''' ||[[सामी खेदीरा]] |- | मिड || '''१८''' ||[[टोनी क्रूस]] |- | मिड || '''८''' ||[[मेसुत ओझिल]] |- | मिड || '''१०''' ||[[लुकास पोदोल्स्की]] || || {{suboff|४६}} |- | फॉर || '''२३''' ||[[मारियो गोमेझ]] || || {{suboff|४६}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | फॉर || '''११''' ||[[मिरोस्लाव क्लोस]] || || {{subon|४६}} |- | मिड || '''२१''' ||[[मार्को रूस]] || || {{subon|४६}} |- | मिड || '''१३''' ||[[थॉमस मुलर]] || || {{subon|७१}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[जोशिम लो]] |} |valign="top"|[[File:GER_ITA_SEMI_2_EURO_2012.PNG|325px]] |valign="top" width="50%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |colspan=4|{{flagicon|ITA|size=100px}}<br />'''इटली:''' |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१''' ||[[जियानलुइजी बुफोन]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|c]]) |- | डिफे || '''६''' ||[[फेदेरिको बाल्झारेट्टी]] |- | डिफे || '''१५''' ||[[आंद्रेआ बार्झाग्ली]] |- | डिफे || '''१९''' ||[[लिओनार्डो बोनुची]] || {{yel|६१}} |- | डिफे || '''३''' ||[[जॉर्जियो शिलीनी]] |- | मिड || '''२१''' ||[[आंद्रेआ पिर्लो]] |- | मिड || '''८''' ||[[क्लॉदियो मार्चिसियो]] |- | मिड || '''१८''' ||[[रिकार्दो मॉंतोलिवो]] || || {{suboff|६४}} |- | मिड || '''१६''' ||[[डॅनियल डी रोस्सी]] || {{yel|८४}} |- | फॉर || '''९''' ||[[मारियो बॅलोटेली]] || {{yel|३७}} || {{suboff|७०}} |- | फॉर || '''१०''' ||[[ॲंतोनियो कॅस्सानो]] || || {{suboff|५८}} |- |colspan=३|'''बदली खेळाडू:''' |- | मिड || '''२२''' ||[[अलेसांद्रो दिमंती]] || || {{subon|५८}} |- | मिड || '''५''' ||[[थिएगो मोटा]] || {{yel|८९}} || {{subon|६४}} |- | फॉर || '''११''' ||[[ॲंतोनियो दि नताल]] || || {{subon|७०}} |- |colspan=3|'''मॅनेजरा:''' |- |colspan=3|[[सीझर प्रांडेली]] |} |} {| width=50% style="font-size: 90%" | |} == अंतिम सामना == {{Main|युएफा यूरो २०१२ अंतिम सामना}} {{Football box |तारीख=१ जुलै २०१२ |time=२१:४५ [[यूटीसी+३]] |संघ१={{fb-rt|स्पेन}} |गोल=[[युएफा यूरो २०१२ अंतिम सामना|४-०]] |रिपोर्ट= |संघ२={{fb|इटली}} |गोल१=[[डेविड सिल्वा|सिल्वा]] {{goal|१४}}<br />[[जॉर्डी अल्बा|अल्बा]]{{goal|४१}}<br />[[फर्नंडो टॉरेस|टॉरेस]]{{goal|८४}}<br />[[यॉन माटा|माटा]]{{goal|८८}} |गोल२= |मैदान=[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]] |प्रेक्षक_संख्या= |पंच=[[पेड्रो प्रोएंका]] (पोर्तुगाल) }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _España12Home |pattern_b = _España12Home |pattern_ra = _España12Home |pattern_sh = _esp12h_b |pattern_so = _esp12h |leftarm = E80113 |body = FFFFFF |rightarm = E80113 |shorts = FFFFFF |socks = E80113 |शीर्षक = स्पेन<ref name="esp-ita_line-ups">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003351_lu.pdf |शीर्षक=Tactical Line-up – Final – Spain-Italy |date=1 July 2012 |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |accessdate=1 July 2012 |title=संग्रहित प्रत |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182326/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003351_lu.pdf |url-status=dead}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _ita12h |pattern_ra = |pattern_sh = _colchester0809t |pattern_so = _whitehorizontal |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = FFFFFF |socks = 0000FF |शीर्षक = इटली<ref name="esp-ita_line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="45%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१''' ||[[एकर कासियास]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|क]]) |- | डिफे || '''१७''' ||[[आल्बारो आर्बेलोआ]] |- | डिफे || '''३''' ||[[गेरार्ड पिके]]|| {{yel|२५}} |- | डिफे || '''१५''' ||[[सेर्गियो रामोस]] |- | डिफे || '''१८''' ||[[जॉर्डी अल्बा]] |- | मिड || '''८''' ||[[झावी]] |- | मिड || '''१६''' ||[[सेर्गियो बुस्कुट्स]] |- | मिड || '''१४''' ||[[शावी अलोन्सो]] |- | मिड || '''१०''' ||[[सेक फाब्रेगास]]|| || {{suboff|७५}} |- | फॉर || '''२१''' ||[[डेव्हिड सिल्वा]]|| || {{suboff|५९}} |- | फॉर || '''६''' ||[[आंद्रेस इनिएस्ता]]|| || {{suboff|७५}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | फॉर || '''७''' ||[[पेड्रो रॉड्रिग्स लेडेस्मा]] || || {{subon|५९}} |- | फॉर || '''९''' ||[[फर्नंडो टॉरेस]] || || {{subon|७५}} |- | फॉर || '''१३''' ||[[यॉन माटा]] || || {{subon|८७}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[विसेंट डेल बॉस्क]] |} |valign="top"|[[File:ESP_ITA_FINAL_EURO_2012.PNG|325px]] |valign="top" width="55%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर|| '''१''' ||[[जियानलुइजी बुफोन]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|क]]) |- | डिफे || '''७''' ||[[इग्नाझियो अबाटे]] |- | डिफे|| '''१५''' ||[[आंद्रेआ बार्झाग्ली]]|| {{yel|४५}} |- | डिफे || '''१९''' ||[[लिओनार्डो बोनुची]] |- | डिफे|| '''३''' ||[[जॉर्जियो शिलीनी]] || || {{suboff|२१}} |- | मिड || '''२१''' ||[[आंद्रेआ पिर्लो]] |- | मिड || '''८''' ||[[क्लॉदियो मार्चिसियो]] |- | मिड || '''१८''' ||[[रिकार्दो मॉंतोलिवो]]|| || {{suboff|५७}} |- | मिड || '''१६''' ||[[डॅनियल डी रोस्सी]] |- | फॉर || '''९''' ||[[मारियो बॅलोटेली]] |- | फॉर || '''१०''' ||[[ॲंतोनियो कॅस्सानो]]|| || {{suboff|४६}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | डिफे || '''६''' ||[[फेदेरिको बाल्झारेट्टी]] || || {{subon|२१}} |- |फॉर ||'''११'''||[[ॲंतोनियो दि नताल ]]|| || {{subon|४६}} |- |मिड ||'''५'''||[[थिएगो मोटा ]]|| || {{subon|५७}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[सीझर प्रांडेली]] |} |} == बाद फेरी गोल == '''ठळक अक्षरातील''' खेळाडू स्पर्धेत कार्यरत. <!-- ;३ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} {{col-3}} {{col-3}} {{col-end}} --> ;२ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|स्पेन}}''' [[शावी अलोन्सो]] {{col-3}} *{{flagicon|इटली}} '''[[मारियो बॅलोटेली]] {{col-3}} {{col-end}} ;१ गोल {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|जर्मनी}} [[फिलिप लाह्म]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[सामी खेदीरा]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[मिरोस्लाव क्लोस]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[मार्को रूस]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[मेसुत ओझिल]] {{col-3}} *{{flagicon|पोर्तुगाल}} [[क्रिस्तियानो रोनाल्डो]] *{{flagicon|ग्रीस}} [[जॉर्जियस समरस]] *{{flagicon|ग्रीस}} [[दिमित्रिस सल्पीगीदीस]] *{{flagicon|स्पेन}}'''[[डेविड सिल्वा]] *{{flagicon|स्पेन}}'''[[जॉर्डी अल्बा]] *{{flagicon|स्पेन}}'''[[फर्नंडो टॉरेस]] *{{flagicon|स्पेन}}'''[[यॉन माटा]] {{col-3}} {{col-end}} == बाद फेरी शिस्तभंग माहिती == '''ठळक अक्षरातील''' खेळाडूंचा संघ स्पर्धेत सक्रिय. ;२ पिवळे कार्ड {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|पोर्तुगाल}} [[मिगेल वेलोसो]] {{col-3}} *{{flagicon|स्पेन}} '''[[सेर्गियो रामोस]] {{col-3}} *{{flagicon|इटली}}''' [[आंद्रेआ बार्झाग्ली]] {{col-end}} ;१ पिवळे कार्ड {{col-start|width=75%}} {{col-3}} *{{flagicon|इटली}}''' [[क्रिस्चियान माजियो]] *{{flagicon|इटली}}''' [[डॅनियल डी रोस्सी]] *{{flagicon|इटली}}''' [[थिएगो मोटा]] *{{flagicon|इटली}}''' [[मारियो बॅलोटेली]] *{{flagicon|इटली}}''' [[लिओनार्डो बोनुची]] *{{flagicon|ग्रीस}} [[जॉर्जियस समरस]] *{{flagicon|ग्रीस}} [[सोक्रेटिस पापास्तथोपोलोस]] {{col-3}} *{{flagicon|चेक प्रजासत्ताक}} [[डेविड लिम्बर्स्की]] *{{flagicon|जर्मनी}} [[मॅट्स हम्मेल्स]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} [[जो परेरा]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} [[नानी (फुटबॉल खेळाडू)|नानी]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} [[पेपे (फुटबॉल खेळाडू जन्म १९८३)|पेपे]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} [[फाबियो कोएंत्राव]] *{{flagicon|पोर्तुगाल}} [[ब्रुनो आल्वेस]] {{col-3}} *{{flagicon|फ्रांस}} [[जेरेमी मेन्झ]] *{{flagicon|फ्रांस}} [[योहान कबाये]] *{{flagicon|स्पेन}}''' [[आल्बारो आर्बेलोआ]] *{{flagicon|स्पेन}}''' [[शावी अलोन्सो]] *{{flagicon|स्पेन}}''' [[सेर्गियो बुस्कुट्स]] *{{flagicon|स्पेन}}''' [[गेरार्ड पिके]] {{col-end}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{UEFA Euro 2012}} [[वर्ग:युएफा यूरो २०१२]] 5vv6u9684lxzq5x8od7ebmcxxot8q10 0 126327 2711493 2067799 2026-09-23T05:52:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711493 wikitext text/x-wiki [[युएफा यूरो २०१२]] स्पर्धा कार्यक्रम [[युएफा]]ने ४ ऑक्टोबर २०१० रोजी मिन्स्क, बेलारूस येथे झालेल्या बैठकीत मान्य केला. सर्व वेळा स्थानिक वेळेनुसार : * [[पोलंड]] ([[यूटीसी +२]]) * [[युक्रेन]] ([[यूटीसी+३]]) {| border="2" bordercolor="#111111" cellpadding="3" cellspacing="0" class="wikitable" style="border-collapse; width - 100%" |- ! दिनांक !! वेळ !! सामना !! मैदान !! फेरी !! संघ १ !! निकाल !! संघ |- ! rowspan=4 | शुक्रवार, जून ८ | १६:०० || align="center"| ||[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]]||| उद्घाटन सोहळा |- | colspan=8 align="center" | गट सामने प्रथम फेरी |- | १८:०० || align="center"|१ ||[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट अ || align="right" | {{fb-rt|POL}} || align="center" | १ &nbsp;— १ || {{fb|GRE}} |- | २०:४५ || align="center"|२ ||[[व्रोत्सवाफ शहर स्टेडियम]], [[व्रोत्सवाफ]]||align="right" | '''{{fb-rt|RUS}}''' || align="center" | ४ &nbsp;— १ || {{fb|CZE}} |- ! rowspan=2 | शनिवार, जून ९ | १८:०० || align="center"|३ ||[[मेतालिस्त ओब्लास्त क्रीडा संकूल|मेतालिस्त मैदान]], [[खार्कीव्ह]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट ब || align="right" | {{fb-rt|NED}} || align="center" | '''० &nbsp;— १''' || '''{{fb|DNK}}''' |- | २०:४५ || align="center"|४ ||[[अरेना लिव्हिव]], [[लिव्हिव]]||align="right" | '''{{fb-rt|GER}} || align="center" | '''१ &nbsp;— ०''' || {{fb|POR}} |- ! rowspan=2 | रविवार, जून १० | १८:०० || align="center"|५ ||[[पीजीई अरेना, गदान्स्क|पीजीई अरेना]], [[गदान्स्क]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट क || align="right" | {{fb-rt|ESP}} || align="center" | '''१ &nbsp;— १''' || {{fb|ITA}} |- | २०:४५ || align="center"|६ ||[[पोझ्नान शहर स्टेडियम]], [[पोझ्नान]]||align="right" | {{fb-rt|IRL}} || align="center" | '''१ &nbsp;— ३''' || '''{{fb|CRO}}''' |- ! rowspan=2 | सोमवार, जून ११ | १८:०० || align="center"|७ ||[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट ड || align="right" | {{fb-rt|FRA}} || align="center" | '''१ &nbsp;— १''' || {{fb|ENG}} |- | २०:४५ || align="center"|८ ||[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]]||align="right" | '''{{fb-rt|UKR}}''' || align="center" | '''२ &nbsp;— १''' || {{fb|SWE}} |- ! rowspan=2 | मंगळवार, जून १२ | १८:०० || align="center"|९ ||[[व्रोत्सवाफ शहर स्टेडियम]], [[व्रोत्सवाफ]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट अ || align="right" | {{fb-rt|GRE}} || align="center" | '''१ &nbsp;— २''' || '''{{fb|CZE}} |- | २०:४५ || align="center"|१० ||[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]]||align="right" | {{fb-rt|POL}} || align="center" | '''१ &nbsp;— १''' || {{fb|RUS}} |- ! rowspan=2| बुधवार, जून १३ | १८:०० || align="center"|११ ||[[अरेना लिव्हिव]], [[लिव्हिव]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट ब || align="right" | {{fb-rt|DNK}} || align="center" | '''२ &nbsp;— ३''' || '''{{fb|POR}} |- | २०:४५ || align="center"|१२ ||[[मेतालिस्त ओब्लास्त क्रीडा संकूल|मेतालिस्त मैदान]], [[खार्कीव्ह]]||align="right" | {{fb-rt|NLD}} || align="center" | '''१ &nbsp;— २''' || '''{{fb|GER}} |- ! rowspan=2 | गुरुवार, जून १४ | १८:०० || align="center"|१३ ||[[पोझ्नान शहर स्टेडियम]], [[पोझ्नान]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट क || align="right" | {{fb-rt|ITA}} || align="center" | '''१ &nbsp;— १''' || {{fb|CRO}} |- | २०:४५ || align="center"|१४ ||[[पीजीई अरेना, गदान्स्क|पीजीई अरेना]], [[गदान्स्क]]||align="right" | '''{{fb-rt|ESP}}''' || align="center" | '''४ &nbsp;— ०''' || {{fb|IRL}} |- ! rowspan=2 | शुक्रवार, जून १५ | १८:०० || align="center"|१६ ||[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट ड || align="right" | {{fb-rt|UKR}} || align="center" | '''० &nbsp;— २''' || '''{{fb|FRA}} |- | २०:४५ || align="center"|१५ ||[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]]||align="right" | {{fb-rt|SWE}} || align="center" | '''२ &nbsp;— ३''' || '''{{fb|ENG}} |- ! rowspan=2 | शनिवार, जून १६ | २०:४५ || align="center"|१७ ||[[व्रोत्सवाफ शहर स्टेडियम]], [[व्रोत्सवाफ]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट अ || align="right" | '''{{fb-rt|CZE}} || align="center" | '''१ &nbsp;— ०''' || {{fb|POL}} |- | २०:४५ || align="center"|१८ ||[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]]||align="right" | '''{{fb-rt|GRE}} || align="center" | '''१ &nbsp;— ०''' || {{fb|RUS}} |- ! rowspan=2 | रविवार, जून १७ | २०:४५ || align="center"|१९ ||[[मेतालिस्त ओब्लास्त क्रीडा संकूल|मेतालिस्त मैदान]], [[खार्कीव्ह]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट ब || align="right" |''' {{fb-rt|POR}} || align="center" | '''२ &nbsp;— १''' || {{fb|NLD}} |- | २०:४५ || align="center"|२० ||[[अरेना लिव्हिव]], [[लिव्हिव]]||align="right" | {{fb-rt|DNK}} || align="center" | '''१ &nbsp;— २''' || '''{{fb|GER}} |- ! rowspan=2 | सोमवार, जून १८ | २०:४५ || align="center"|२१ ||[[पीजीई अरेना, गदान्स्क|पीजीई अरेना]], [[गदान्स्क]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट क || align="right" | {{fb-rt|CRO}} || align="center" | '''० &nbsp;— १''' || '''{{fb|ESP}} |- | २०:४५ || align="center"|२२ ||[[पोझ्नान शहर स्टेडियम]], [[पोझ्नान]]||align="right" | '''{{fb-rt|ITA}} || align="center" | '''२ &nbsp;— ०''' || {{fb|IRL}} |- ! rowspan=2 | मंगळवार, जून १९ | २०:४५ || align="center"|२३ ||[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]]||rowspan=2 valign=middle align=center | गट ड || align="right" |''' {{fb-rt|ENG}} || align="center" | '''१ &nbsp;— ०''' || {{fb|UKR}} |- | २०:४५ || align="center"|२४ ||[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]]||align="right" | '''{{fb-rt|SWE}} || align="center" | '''२ &nbsp;— ०''' || {{fb|FRA}} |- ! बुधवार, जून २० | colspan="7" align="center" valign=middle | ''आराम दिवस'' |- ! गुरुवार, जून २१ | २०:४५ || align="center"|२५ ||[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]]||rowspan=4 valign=middle align=center | उपांत्य पूर्व || align="right" | {{fb-rt|CZE}} || align="center" | '''० &nbsp;— १''' ||''' {{fb|POR}} |- ! शुक्रवार, जून २२ | २०:४५ || align="center"|२६ ||[[पीजीई अरेना, गदान्स्क|पीजीई अरेना]], [[गदान्स्क]]||align="right" | '''{{fb-rt|GER}}|| align="center" | '''४ &nbsp;— २''' || {{fb|GRE}} |- ! शनिवार, जून २३ | २०:४५ || align="center"|२७ ||[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]]||align="right" | '''{{fb-rt|स्पेन}} || align="center" | '''२ &nbsp;— ०''' || {{fb|FRA}} |- ! रविवार, जून २४ | २०:४५ || align="center"|२८ ||[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]]||align="right" | {{fb-rt|इंग्लंड}} || align="center" | '''०(२) &nbsp;— ०(४)''' || '''{{fb|इटली}} |- ! सोमवार, जून २५ | colspan="7" align="center" rowspan=2 valign=middle | ''आराम दिवस'' |- ! मंगळवार, जून २६ |- ! बुधवार, जून २७ | २०:४५ || align="center"|२९ ||[[दोन्बास अरेना]], [[दोनेत्स्क]]||rowspan=2 valign=middle align=center | उपांत्य सामने || align="right" | {{fb-rt|POR}} || align="center" | '''०(२) &nbsp;— ०(४)''' || '''{{fb|स्पेन}} |- ! गुरुवार, जून २८ | २०:४५ || align="center"|३० ||[[नॅशनल स्टेडियम, वर्झावा|नॅशनल स्टेडियम]], [[वॉर्सो]]||align="right" | {{fb-rt|GER}} || align="center" | '''१ &nbsp;— २''' || '''{{fb|इटली}} |- ! शुक्रवार, जून २९ | colspan="7" align="center" rowspan=2 valign=middle | ''आराम दिवस'' |- ! शनिवार, जून ३० |- ! rowspan=2 | रविवार, जुलै १ | १८:४५ || align="center"| ||[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]]||| सांगता सोहळा |- |- | २०:४५ || align="center"|३१ ||[[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]]||valign=middle align=center | [[युएफा यूरो २०१२ अंतिम सामना|अंतिम सामना]] || align="right" | '''{{fb-rt|स्पेन}} || align="center" | '''४ &nbsp;— ०''' || {{fb|इटली}} |} == संदर्भ व नोंदी == *[http://www.uefa.com/uefaeuro/news/newsid=1726581.html EURO finals schedule confirmed]; uefa.com *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/index.html Group stage] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112125605/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15172/index.html |date=2011-11-12 }}: uefa.com *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/index.html Quarter-finals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180608195702/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15173/index.html |date=2018-06-08 }}; uefa.com *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/index.html Quarter-finals] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613214934/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15174/index.html |date=2012-06-13 }}; uefa.com *[http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15175/index.html Final] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120614065711/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15175/index.html |date=2012-06-14 }}; uefa.com *[http://uefaeurocup2012.blogspot.com/2011/05/euro-2012-schedule-timetablematches.html Euro 2012 Schedule Fixtures]; euro 2012 blog {{UEFA Euro 2012}} [[वर्ग:युएफा यूरो २०१२]] 99lp9xo4m1du3yktwpmtm81gzsga5na 0 126350 2711492 2690497 2026-09-23T05:52:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711492 wikitext text/x-wiki पोलंड आणि युक्रेन मध्ये होणाऱ्या [[युएफा यूरो २०१२]]त सहभागी संघाची यादी खाली दिलेली आहे. स्पर्धा ८ जून २०१२ रोजी सुरू होणार आहे व स्पर्धेचा अंतिम सामना १ जुलै २०१२ रोजी होईल. प्रत्येक संघाने २३ खेळाडूंचा संघ, ज्यात ३ गोलरक्षक असतील असा संघ २० मे २०१२ पर्यंत घोषित केला.<ref name="French squad">{{स्रोत बातमी | दुवा=http://www.fff.fr/bleus/actu/541744_deux-pre-listes-devoilees-le-9-et-15-mai | language=French | title=Deux pré-listes dévoilées le 9 et 15 mai | trans_title=Two shortlists unveiled on 9 and 15 May | date=2 May 2012 | accessdate=2012-06-03 | archive-date=2012-06-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120608022847/http://www.fff.fr/bleus/actu/541744_deux-pre-listes-devoilees-le-9-et-15-mai | url-status=dead }}</ref> संघाचा पहिल्या सामन्या पूर्वी जर एखादा खेळाडू स्पर्धेत सहभागी न होण्या इतका जखमी झाला तर त्याची जागा बदली खेळाडू घेउ शकतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/multimediafiles/download/competitions/euro/91/87/57/918757_download.pdf |title=Regulations of the UEFA European Football Championship 2006/08 |accessdate=2 May 2012 |format=PDF |publisher=UEFA |page=22 |archive-date=2012-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201235325/http://www.uefa.com/multimediafiles/download/competitions/euro/91/87/57/918757_download.pdf |url-status=dead }}</ref> == संघ माहिती == * {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ/गट अ}} * {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ/गट ब}} * {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ/गट क}} * {{मुख्य|युएफा यूरो २०१२ संघ/गट ड}} == सांखिकी == *{{fbn|Republic of Ireland}}चा रॉबी किन (लॉस ॲंजल्स गॅलक्सी) आणि {{fbn|Sweden}}चा क्रिस्टीयन विल्हेम्ससॉन ([[अल-हिलाल]]) केवळ हे दोन खेळाडू युएफा लीग मध्ये खेळत नाही. *सर्वात तरुण खेळाडू जेट्रो विलेम्स, जन्म ३०/मार्च/१९९४ - नेदरलॅंडस *वयाने सर्वात मोठा खेळाडू ग्रीसचा गोलकीपर [[कोस्टास चाल्कियास]], जन्म ३० मे १९७४. *वयाने सर्वात मोठा आउटफिल्डर ग्रीसचा [[निकोस स्पिरोपॉलोस]], जन्म ४ ऑगस्ट १९७५. *सर्वात तरुण संघ, जर्मनी, सरासरी वय २४.५ वर्ष. *वयाची सरासरी सर्वाधिक (२८.३ वर्ष) असणारा संघ रशिया. *आंतरराष्ट्रीय पातळी वर न खेळलेले ५ खेळाडू ह्या स्पर्धेत पदार्पण करत आहे आणि १२ खेळाडू असे आहेत ज्यांनी देशासाठी १०० किंवा अधिक सामने खेळले आहेत: **१२९ – [[एकर कासियास]] (स्पेन) **१२६ – [[अँड्र् स्वेन्सन]] (स्वीडन) **१२१ – शाय (आयर्लंड) **११५ – [[जॉर्जोस करागूनिस]] (ग्रीस) **११५ – [[रॉबी कीन]] (आयर्लंड) **११४ – [[मिरोस्लाव क्लोस]] (जर्मनी) **११४ – [[डेनिस रॉमेडाह्ल]] (डेन्मार्क) **११४ – [[अंतोलियो ट्यामोश्चुक]] (युक्रेन) **११३ – [[जियानलुइजी बुफोन]] (इटली) **११३ – [[ओलॉफ मेलबर्ग]] (स्वीडन) **१०८ – [[हावी मार्टीनेझ]] (स्पेन) **१०५ – [[ऑंद्रे शेवचेन्को]] (युक्रेन) {{भाषांतर}} == खेळाडू == ;क्लब नुसार {| class="wikitable" |- ! खेळाडू!!क्लब |- |१३||[[एफ.से. बायर्न म्युन्शन]] |- |११||[[रेआल माद्रिद]] |- |१०||[[डायनॅमो कीव्ह]] |- |८||[[आर्सेनल एफ.सी.]], [[एफ.सी. बार्सेलोना]], [[बोरूस्सिया डोर्टमुंड]], [[लिव्हरपूल एफ.सी.]], [[मॅंचेस्टर सिटी एफ.सी.]], [[शक्थार डोनेत्स्क]], [[एफ.सी. झेनित सेंट पीटर्सबर्ग]] |- |७||[[चेल्सी एफ.सी.]], [[पी.एफ.सी. सी.एस.के.ए. मॉस्को]], [[युव्हेन्टस एफ.सी.]], [[मॅंचेस्टर युनायटेड एफ.सी.]] |- |६||[[ए.सी. मिलान]], [[ओलिंपिकॉस एफ.सी.]], [[पी.एस.व्ही. आइंडहॉवेन]], [[एफ.सी. व्हिक्टोरिया प्लझेन|व्हिक्टोरिया प्लझेन]] |- |५||[[एफ.सी. डायनामो मॉस्को]], [[एव्हर्टन एफ.सी.]], [[टॉटेनहॅम हॉटस्पर एफ.सी.]] |- |४||[[बायर लेफेरकुसन]], [[सेल्टिक एफ.सी.]], [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]], [[FC Dnipro Dnipropetrovsk|Dnipro Dnipropetrovsk]], [[Evian Thonon Gaillard F.C.|Évian]], [[पॅरिस सें-जर्मेन एफ.सी.]], [[पी.एफ.सी. सी.एस.के.ए. मॉस्को]], [[ए.एस. रोमा]], [[स्पोर्टिंग क्लब दि पोर्तुगाल]], [[संडरलॅंड ए.एफ.सी.]], [[वेस्ट ब्रॉम्विच अल्बियन एफ.सी.]] |- |३||[[बेसिक्टास जे.के.]], [[एफ.सी. जिरोंदिन्स दि बोर्दू|बोर्दू]], [[एस.सी. ब्रागा]], [[फुलहॅम एफ.सी.]], [[Lech Poznań]], [[ऑलिंपिक ल्यों]], [[ऑलिंपिक दे मार्सेल]], [[न्यूकॅसल युनायटेड एफ.सी.]], [[FC Nordsjælland|Nordsjælland]], [[पॅनाथिनैकोस एफ.सी.]], [[एफ.सी. पोर्तू]], [[एफ.से. शाल्क ०४]], [[सेविला एफ.सी.]], [[स्पार्ताक मस्क्वा]], [[वालेन्सिया सी.एफ.]], [[वेर्डर ब्रेमन]], वॉल्वरहॅंप्टन वॉंडर्स, |- |२||[[ए.ई.के. अथेन्स एफ.सी.]], [[ए.एफ.सी. एयाक्स]], [[R.S.C. Anderlecht|Anderlecht]], [[ॲस्टन व्हिला एफ.सी.]], [[अ‍ॅथलेटिक बिल्बाओ]], [[ॲटलेटिको माद्रिद]], [[AZ (football club)|AZ]], [[एस.एल. बेनफीका]], [[Bologna F.C. 1909|Bologna]], [[Brøndby IF|Brøndby]], [[F.C. Copenhagen|Copenhagen]], [[गॉलातासारे]], [[जिनोआ सी.एफ.सी.]], [[हांबुर्गर एस.फाउ.]], [[हानोफर ९६]], [[Legia Warsaw]], [[Leicester City F.C.|Leicester City]], [[एफ.सी. लोकोमोटिव मॉस्को]], [[मालागा सी.एफ.]] , [[FC Metalist Kharkiv|Metalist Kharkiv]], [[ए.एस. मोनॅको एफ.सी.]], [[एस.एस.सी. नेपोली]], [[यू.एस. पालेर्मो]], [[एफ.सी. सोशॉ-मॉंबेल्यार]], [[स्टोक सिटी एफ.सी.]], [[फाउ.एफ.बे. श्टुटगार्ट]], [[FC Twente|Twente]], [[फाउ.एफ.एल. वोल्फ्सबुर्ग]], [[रेआल झारागोझा]] |- |१||[[अल-हिलाल]], [[Anorthosis Famagusta FC|Anorthosis Famagusta]], [[FC Anzhi Makhachkala|Anzhi Makhachkala]], [[Aris F.C. (Thessaloniki)|Aris Thessaloniki]], [[Atromitos F.C.|Atromitos]], [[ए.जे. ऑसेर]], [[ब्लॅकबर्न रोव्हर्स एफ.सी.]], [[बोरूस्सिया म्योन्शनग्लाडबाख]], [[CFR Cluj]], [[Club Brugge K.V.|Club Brugge]], [[डर्बी काउंटी एफ.सी.]], [[आइनट्राख्ट फ्रांकफुर्ट]], [[IF Elfsborg|Elfsborg]], [[फेर्नबाचे एस.के.]], [[Feyenoord]], [[ए.सी.एफ. फिओरेंटीना]], [[Fortuna Düsseldorf]], [[IFK Göteborg|Göteborg]], [[FC Groningen|Groningen]], [[SC Heerenveen|Heerenveen]], [[Helsingborgs IF|Helsingborg]], [[हेर्था बे.एस.से.]], [[हल सिटी एफ.सी.]], [[FC Illichivets Mariupol|Illichivets]], [[इंटर मिलान]], [[İstanbul Büyükşehir Belediyespor (football team)|İstanbul BB]], [[FK Baumit Jablonec|Jablonec]], [[Jagiellonia Białystok]], [[१. एफ.से. काइझरस्लाउटर्न]], [[१. एफ.सी. क्योल्न]], [[एस.एस. लाझियो]], [[लील ओ.एस.सी.]], [[लॉस ॲंजेल्स गॅलक्सी]], [[Maccabi Haifa F.C.|Maccabi Haifa]], [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]], [[FC Midtjylland|Midtjylland]], [[Millwall F.C.|Millwall]], [[Montpellier HSC|Montpellier]], [[N.E.C. (football club)|NEC]], [[१. एफ.से. न्युर्नबर्ग]], [[पार्मा एफ.सी.]], [[स्टेड रेन्नीस एफ.सी.]], [[FC Rostov|Rostov]], [[FC Rubin Kazan|Rubin Kazan]], [[Samsunspor]], [[Sivasspor]], [[FC Slovan Liberec|Slovan Liberec]], [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]], [[SC Tavriya Simferopol|Tavriya Simferopol]], [[FC Terek Grozny|Terek Grozny]], [[तोरिनो एफ.सी.]], [[Trabzonspor]], [[उडीनेस कॅल्सीयो]], [[FC Vorskla Poltava|Vorskla Poltava]], [[BSC Young Boys|Young Boys]] |} ;क्लब देशानुसार {| class="wikitable" ! खेळाडू !! क्लब |- |७८<sup>†</sup>||इंग्लंड |- |४७||जर्मनी |- |३३||स्पेन |- |३१||इटली |- |२९||रशिया |- |२७||युक्रेन |- |२५<sup>‡</sup>||फ्रांस |- |१७||ग्रीस |- |१६||नेदरलँड्स |- |१२||पोर्तुगाल |- |१०||''तुर्की'' |- |८||झेक प्रजासत्तक, डेन्मार्क |- |६||पोलंड |- |४||क्रोएशिया, ''स्कॉटलंड'' |- |३||''बेल्जियम'', स्वीडन |- |१||''सायप्रस, इस्राईल, रोमानिया, सौदी अरेबिया, स्विझर्लंड, अमेरिका'' |- |} ''इटालिक्स'' मधिल देश स्पर्धेसाठी पात्र ठरले नाही ;घरगुती स्पर्धे नुसार {| class="wikitable sortable" ! राष्ट्रीय संघ !! राष्ट्रीय लीग मध्ये खेळाडू |- |क्रोएशिया||४ |- | चेक प्रजासत्ताक||८ |- |डेन्मार्क||७ |- |इंग्लंड||२३ |- |फ्रांस||१२ |- |जर्मनी||१८ |- |ग्रीस||१६ |- |इटली||२० |- |नेदरलँड्स||७ |- |पोलंड||६ |- |पोर्तुगाल||१० |- |आयर्लंडचे प्रजासत्ताक||० |- |रशिया||२१ |- |स्पेन||१९ |- |स्वीडन||३ |- |युक्रेन||२१ |} == माहिती == {{संदर्भयादी|colwidth=30em}} == बाह्य दुवे == *[http://www.uefa.com/uefaeuro/index.html Euro 2012 official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120731073048/http://www.uefa.com/uefaeuro/index.html |date=2012-07-31 }} {{युएफा यूरो २०१२}} [[वर्ग:युएफा यूरो २०१२]] haxvbt4x2gr7uw0mj0zsig036tl1e6c 0 126497 2711490 2112448 2026-09-23T05:52:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711490 wikitext text/x-wiki ==पात्र देश== {| class="wikitable sortable" ! width=150px|देश !! width=120px|पात्र!! width=120px|पात्रता दिनांक !! स्पर्धा सहभाग |- | {{fb|POL}} || यजमान || १८ एप्रिल २००७ || {{Sort|०१|'''१''' ([[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|UKR}} || यजमान || १८ एप्रिल २००७ || {{Sort|००|'''०''' ([[wikt:debut|पदार्पण]])}} |- | {{fb|GER}} || गट अ विजेता || २ सप्टेंबर २०११ || {{Sort|१०|'''१०''' ('''[[युएफा यूरो १९७२|१९७२]]''',<sup>[[#१|१]]</sup> <sup>[[#३|३]]</sup> [[युएफा यूरो १९७६|१९७६]],<sup>[[#३|३]]</sup> '''[[युएफा यूरो १९८०|१९८०]]''',<sup>[[#१|१]]</sup> <sup>[[#३|३]]</sup> [[युएफा यूरो १९८४|१९८४]],<sup>[[#३|३]]</sup> ''[[युएफा यूरो १९८८|१९८८]]'',<sup>[[#३|३]]</sup> [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]], '''[[युएफा यूरो १९९६|१९९६]]''',<sup>[[#१|१]]</sup> [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]], [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|RUS}} || गट ब विजेता || ११ ऑक्टोबर २०११ || {{Sort|०९|'''९''' ('''[[१९६० युरोपियन देशांचा चषक|१९६०]]''',<sup>[[#१|१]]</sup> <sup>[[#४|४]]</sup> [[१९६४ युरोपियन देशांचा चषक|१९६४]],<sup>[[#४|४]]</sup> [[१९६८ युरोपियन देशांचा चषक|१९६८]],<sup>[[#४|४]]</sup> [[१९७२ युरोपियन देशांचा चषक|१९७२]],<sup>[[#४|४]]</sup> [[१९८८ युरोपियन देशांचा चषक|१९८८]],<sup>[[#४|४]]</sup> [[१९९२ युरोपियन देशांचा चषक|१९९२]],<sup>[[#५|५]]</sup> [[१९९६ युरोपियन देशांचा चषक|१९९६]], [[२००४ युरोपियन देशांचा चषक|२००४]], [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|ITA}} || गट क विजेता || ६ सप्टेंबर २०११ || {{Sort|०७|'''७''' ('''''[[युएफा यूरो १९६८|१९६८]]''''',<sup>[[#१|१]]</sup> <sup>[[#२|२]]</sup> ''[[युएफा यूरो १९८०|१९८०]]'',<sup>[[#२|२]]</sup> [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]], [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|FRA}} || गट ड विजेता || ११ ऑक्टोबर २०११ || {{Sort|०७|'''७''' (''[[१९६० युरोपियन देशांचा चषक|१९६०]]'',<sup>[[#२|२]]</sup> '''''[[१९८४ युरोपियन देशांचा चषक|१९८४]]''''',<sup>[[#१|१]]</sup> <sup>[[#२|२]]</sup> [[१९९२ युरोपियन देशांचा चषक|१९९२]], [[१९९६ युरोपियन देशांचा चषक|१९९६]], '''[[२००० युरोपियन देशांचा चषक|२०००]]''',<sup>[[#१|१]]</sup> [[२००४ युरोपियन देशांचा चषक|२००४]], [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|NED}} || गट इ विजेता || ६ सप्टेंबर २०११ || {{Sort|०८|'''८''' ([[युएफा यूरो १९७६|१९७६]], [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], '''[[युएफा यूरो १९८८|१९८८]]''',<sup>[[#१|१]]</sup> [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], ''[[युएफा यूरो २०००|२०००]]'',<sup>[[#२|२]]</sup> [[युएफा यूरो २००४|२००४]], [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|GRE}} || गट फ विजेता || ११ ऑक्टोबर २०११ || {{Sort|०३|'''३''' ([[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], '''[[युएफा यूरो २००४|२००४]]''',<sup>[[#१|१]]</sup> [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|ENG}} || गट ग विजेता || ७ ऑक्टोबर २०११ || {{Sort|०७|'''७''' ([[युएफा यूरो १९६८|१९६८]], [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]], [[युएफा यूरो १९९२|१९९२]], ''[[युएफा यूरो १९९६|१९९६]]'',<sup>[[#२|२]]</sup> [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]])}} |- | {{fb|DEN}} || गट ह विजेता || ११ ऑक्टोबर २०११ || {{Sort|०७|'''७''' ([[युएफा यूरो १९६४|१९६४]], [[युएफा यूरो १९८४|१९८४]], [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]], '''[[युएफा यूरो १९९२|१९९२]]''',<sup>[[#१|१]]</sup> [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]])}} |- | {{fb|ESP}} || गट य विजेता || ६ सप्टेंबर २०११ || {{Sort|०८|'''८''' ('''''[[युएफा यूरो १९६४|१९६४]]''''',<sup>[[#१|१]]</sup> <sup>[[#२|२]]</sup> [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], [[युएफा यूरो १९८४|१९८४]], [[युएफा यूरो १९८८|१९८८]], [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]], '''[[युएफा यूरो २००८|२००८]]'''<sup>[[#१|१]]</sup>)}} |- | {{fb|SWE}} || {{Sort|११|[[#उपविजेत्या संघांचे मानांकन|सर्वोत्तम उपविजेता]]}} || ११ ऑक्टोबर २०११ || {{Sort|०४|'''४''' (''[[युएफा यूरो १९९२|१९९२]]'',<sup>[[#२|२]]</sup> [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]], [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|CRO}} || पात्रता प्ले ऑफ || १५ नोव्हेंबर २०११ || {{Sort|०३|'''३''' ([[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]], [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|CZE}} || पात्रता प्ले ऑफ || १५ नोव्हेंबर २०११ || {{Sort|०७|'''७''' ([[युएफा यूरो १९६०|१९६०]], <sup>[[#६|६]]</sup> '''[[युएफा यूरो १९७६|१९७६]],'''<sup>[[#१|१]]</sup> <sup>[[#६|६]]</sup> [[युएफा यूरो १९८०|१९८०]], <sup>[[#६|६]]</sup> [[युएफा यूरो १९९६|१९९६]], [[युएफा यूरो २०००|२०००]], [[युएफा यूरो २००४|२००४]], [[युएफा यूरो २००८|२००८]])}} |- | {{fb|IRL}} || पात्रता प्ले ऑफ || १५ नोव्हेंबर २०११ || {{Sort|०१|'''१''' ([[युएफा यूरो १९८८|१९८८]])}} |- | {{fb|POR}} || पात्रता प्ले ऑफ || १५ नोव्हेंबर २०११ || {{Sort|०५|'''५''' ([[१९८४ युरोपियन देशांचा चषक|१९८४]], [[१९९६ युरोपियन देशांचा चषक|१९९६]], [[२००० युरोपियन देशांचा चषक|२०००]], ''[[२००४ युरोपियन देशांचा चषक|२००४]]'', <sup>[[#२|२]]</sup> [[२००८ युरोपियन देशांचा चषक|२००८]])}} |} :<div id="1"><sup>१</sup> '''ठळक''' स्पर्धा विजेता</div> :<div id="2"><sup>२</sup> ''इटालिक'' यजमान/सह-यजमान</div> :<div id="3"><sup>३</sup> {{fbn|West Germany}} नावाने</div> :<div id="4"><sup>४</sup> {{fbn|Soviet Union}} नावाने</div> :<div id="5"><sup>५</sup> {{fbn|Commonwealth of Independent States}} नावाने</div> :<div id="6"><sup>६</sup> {{fbn|Czechoslovakia}} नावाने</div> == मानांकन == पात्रता फेरीसाठी गट विभागणी युएफा मानका (२००९ अंती) द्वारे करण्यात आले.<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro2012/news/newsid=921965.html Spain among top draw seeds] UEFA</ref> प्रत्येक देशाचा कूइफिशंट{{मराठी शब्द सुचवा}} खालील प्रकारे ठरवण्यात आला:<ref>[http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/uefa/KeyTopics/92/18/20/921820_DOWNLOAD.pdf National Team Coefficients Overview] UEFA</ref> *४०% सरासरी मानांकन गुण २०१० फिफा विश्वचषक पात्रता (युएफा) सामने व स्पर्धे दरम्यान. *४०% सरासरी मानांकन गुण २००८ युएफा युरो पात्रता सामन्या दरम्यान व स्पर्धेत. *२०% सरासरी मानांकन गुण २००६ फिफा विश्वचषक पात्रता (युएफा) सामने व स्पर्धे दरम्यान. ५१ सहभागी देशांना ६ पॉट मध्ये ठेवून ९ पात्रता गट [[वार्सवा]], [[पोलंड]] येथे ७ फेब्रुवारी २०१० रोजी घोषित करण्यात आले:<ref>[http://www.uefa.com/uefaeuro2012/news/newsid=1445453.html EURO 2012 qualifying draw in full] UEFA</ref> {| |- valign=top | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| पॉट १ |- ! मानांकन !! width=180| संघ !! {{Tooltip|गुणक|Country Coefficient}} |- ! १ | {{fb|ESP}} (शीर्षक holders) || align=right| ३९,९६४ |- ! २ | {{fb|GER}}|| align=right| ३८,२९४ |- ! ३ | {{fb|NED}}|| align=right| ३७,८२१ |- ! ४ | {{fb|ITA}} || align=right| ३५,८३८ |- ! ५ | {{fb|ENG}} || align=right| ३४,८१९ |- ! ६ |{{fb|CRO}} || align=right| ३३,६७७ |- ! ७ | {{fb|POR}} || align=right| ३३,२२६ |- ! ८ |{{fb|FRA}} || align=right| ३२,५५१ |- ! ९ | {{fb|RUS}} || align=right| ३२,४७७ |} | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| पॉट २ |- ! मानांकन !! width=180| संघ !! {{Tooltip|गुणक|Country Coefficient}} |- ! १० | {{fb|GRE}} || align=right| ३१,२६८ |- ! ११ |{{fb|CZE}}|| align=right| ३०,८७१ |- ! १२ | {{fb|SWE}} || align=right| ३०,६९५ |- ! १३ | {{fb|SUI}} || align=right| ३०,३९५ |- ! १४ | {{fb|SRB}} || align=right| २९,८११ |- ! १५ | {{fb|TUR}} || align=right| २९,४४७ |- ! १६ |{{fb|DEN}} || align=right| २९,२२२ |- ! १७ | {{fb|SVK}} || align=right| २८,२२८ |- ! १८ | {{fb|ROU}} || align=right| २८,१४५ |} | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| पॉट ३ |- ! मानांकन !! width=180| संघ !! {{Tooltip|गुणक|Country Coefficient}} |- ! २० | {{fb|ISR}} || align=right| २८,०५२ |- ! २१ | {{fb|BUL}} || align=right| २७,१९८ |- ! २२ | {{fb|FIN}} || align=right| २६,८२७ |- ! २४ | {{fb|NOR}} || align=right| २६,२१० |- ! २५ | {{fb|IRL}} || align=right| २५,९७१ |- ! २६ | {{fb|SCO}} || align=right| २५,६४६ |- ! २७ | {{fb|NIR}} || align=right| २४,५१८ |- ! २८ | {{fb|AUT}} || align=right| २४,३८१ |- ! २९ | {{fb|BIH}} || align=right| २४,३६५ |} |-valign=top | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| पॉट ४ |- ! मानांकन !! width=180| संघ !! {{Tooltip|गुणक|Country Coefficient}} |- ! ३० | {{fb|SVN}} || align=right| २४,२२१ |- ! ३१ | {{fb|LVA}} || align=right| २३,३०३ |- ! ३२ | {{fb|HUN}} || align=right| २३,०४८ |- ! ३३ | {{fb|LTU}} || align=right| २२,०७१ |- ! ३४ | {{fb|BLR}} || align=right| २१,५१५ |- ! ३५ | {{fb|BEL}} || align=right| २१,४२६ |- ! ३६ | {{fb|WAL}} || align=right| २१,२७४ |- ! ३७ | {{fb|MKD}} || align=right| १९,४०९ |- ! ३८ | {{fb|CYP}} || align=right| १८,७९१ |} | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| पॉट ५ |- ! मानांकन !! width=180| संघ !! {{Tooltip|गुणक|Country Coefficient}} |- ! ३९ | {{fb|MNE}} || align=right| १८,७५१ |- ! ४० | {{fb|ALB}} || align=right| १८,३१९ |- ! ४१ | {{fb|EST}} || align=right| १७,७९२ |- ! ४२ | {{fb|GEO}} || align=right| १५,८१९ |- ! ४३ | {{fb|MDA}} || align=right| १५,७३४ |- ! ४४ | {{fb|ISL}} || align=right| १५,४०४ |- ! ४५ | {{fb|ARM}} || align=right| १५,१६४ |- ! ४६ | {{fb|KAZ}} || align=right| १४,७३० |- ! ४७ | {{fb|LIE}} || align=right| १३,५८१ |} | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| पॉट ६ |- ! मानांकन !! width=180| संघ !! {{Tooltip|गुणक|Country Coefficient}} |- ! ४८ | {{fb|AZE}} || align=right| १३,५०० |- ! ४९ | {{fb|LUX}} || align=right| ११,८७२ |- ! ५० | {{fb|MLT}} || align=right| ११,५१७ |- ! ५१ | {{fb|FRO}} || align=right| १०,६२० |- ! ५२ | {{fb|AND}} || align=right| ९,१९७ |- ! ५३ | {{fb|SMR}} || align=right| ७,७८३ |} |} ;माहिती *यजमान देश {{nft|Ukraine}} आणि {{nft|Poland}} स्पर्धे साठी पात्र ठरले. == टाय ब्रेकर == युरो २००८ प्रमाणे: जर गट स्पर्धे अंती दोन किंवा अधिक संघांचे सारखे गुण आसतील तर मानांकन खालील प्रकारे निष्चित करण्यात येईल.<ref name="regulations">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/multimediafiles/download/competitions/euro/91/87/57/918757_download.pdf |title=Regulations of the UEFA European Football Championship 2010–12 |month=September |year=2009 |publisher=UEFA |pages=6–7 |format=PDF |accessdate=3 September 2010 |archive-date=2012-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121201235325/http://www.uefa.com/multimediafiles/download/competitions/euro/91/87/57/918757_download.pdf |url-status=dead}}</ref> # गट सामन्यात , एकमेका विरुद्ध सर्वाधिक गुण. # गट सामन्यात , एकमेका विरुद्ध सर्वाधिक गोल फरक. # गट सामन्यात , एकमेका विरुद्ध सर्वाधिक गोल केले. # गट सामन्यात , एकमेका विरुद्ध सर्वाधिक गोले केले (अवे). # पहिल्या चार नियमांचा फायदा न झाल्यास खालिल नियम वापरावे लागतील. # सर्व साखळी सामन्यांचा निकाल: ## सर्वोत्तम गोले फरक ## सर्वोच गोल केले ## सर्वोच्च गोल केले (अवे) ## फेअर प्ले # लॉट्स == पात्रता गट फेरी == {| class="wikitable" |- !माहिती |-bgcolor=#ccffcc | गट विजेते आणि सर्वोत्तम उपविजेता संघ पात्र |-bgcolor=#ccccff | इतर आठ उपविजेते प्ले ऑफ साठी पात्र. |} === गट अ === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=#ccffcc |align="left"|{{fb|GER}} |१० {{!!}} १० {{!!}} ० {{!!}} ० {{!!}} ३४ {{!!}} ७ {{!!}} +२७ ||'''३०''' |- bgcolor=#ccccff |align="left"|{{fb|TUR}} |१० {{!!}} ५ {{!!}} २ {{!!}} ३ {{!!}} १३ {{!!}} ११ {{!!}} +२ ||'''१७''' |- |align="left"|{{fb|BEL}} |१० {{!!}} ४ {{!!}} ३ {{!!}} ३ {{!!}} २१ {{!!}} १५ {{!!}} +६ ||'''१५''' |- |align="left"|{{fb|AUT}} |१० {{!!}} ३ {{!!}} ३ {{!!}} ४ {{!!}} १६ {{!!}} १७ {{!!}} −१ ||'''१२''' |- |align="left"|{{fb|AZE}} |१० {{!!}} २ {{!!}} १ {{!!}} ७ {{!!}} १० {{!!}} २६ {{!!}} −१६ ||'''७''' |- |align="left"|{{fb|KAZ}} |१० {{!!}} १ {{!!}} १ {{!!}} ८ {{!!}} ६ {{!!}} २४ {{!!}} −१८ ||'''४''' |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|AUT}} !{{flagicon|AZE}} !{{flagicon|BEL}} !{{flagicon|GER}} !{{flagicon|KAZ}} !{{flagicon|TUR}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|AUT}} {{!}} — {{!}} ३–० {{!}} ०–२ {{!}} १–२ {{!}} २–० {{!}} ०–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|AZE}} {{!}} १–४ {{!}} — {{!}} १–१ {{!}} १–३ {{!}} ३–२ {{!}} १–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|BEL}} {{!}} ४–४ {{!}} ४–१ {{!}} — {{!}} ०–१ {{!}} ४–१ {{!}} १–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|GER}} {{!}} ६–२ {{!}} ६–१ {{!}} ३–१ {{!}} — {{!}} ४–० {{!}} ३–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|KAZ}} {{!}} ०–० {{!}} २–१ {{!}} ०–२ {{!}} ०–३ {{!}} — {{!}} ०–३ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|TUR}} {{!}} २–० {{!}} १–० {{!}} ३–२ {{!}} १–३ {{!}} २–१ {{!}} — {{!}}} |} === गट ब === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=#ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|RUS}} |१० {{!!}} ७ {{!!}} २ {{!!}} १ {{!!}} १७ {{!!}} ४ {{!!}} +१३ ||'''२३''' |- bgcolor=#ccccff |style="text-align:left;"|{{fb|IRL}} |१० {{!!}} ६ {{!!}} ३ {{!!}} १ {{!!}} १५ {{!!}} ७ {{!!}} +८ ||'''२१''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|ARM}} |१० {{!!}} ५ {{!!}} २ {{!!}} ३ {{!!}} २२ {{!!}} १० {{!!}} +१२ ||'''१७''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|SVK}} |१० {{!!}} ४ {{!!}} ३ {{!!}} ३ {{!!}} ७ {{!!}} १० {{!!}} −३ ||'''१५''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|MKD}} |१० {{!!}} २ {{!!}} २ {{!!}} ६ {{!!}} ८ {{!!}} १४ {{!!}} −६ ||'''८''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|AND}} |१० {{!!}} ० {{!!}} ० {{!!}} १० {{!!}} १ {{!!}} २५ {{!!}} −२४ ||'''०''' |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|AND}} !{{flagicon|ARM}} !{{flagicon|MKD}} !{{flagicon|IRL}} !{{flagicon|RUS}} !{{flagicon|SVK}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|AND}} {{!}} — {{!}} ०–३ {{!}} ०–२ {{!}} ०–२ {{!}} ०–२ {{!}} ०–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|ARM}} {{!}} ४–० {{!}} — {{!}} ४–१ {{!}} ०–१ {{!}} ०–० {{!}} ३–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|MKD}} {{!}} १–० {{!}} २–२ {{!}} — {{!}} ०–२ {{!}} ०–१ {{!}} १–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|IRL}} {{!}} ३–१ {{!}} २–१ {{!}} २–१ {{!}} — {{!}} २–३ {{!}} ०–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|RUS}} {{!}} ६–० {{!}} ३–१ {{!}} १–० {{!}} ०–० {{!}} — {{!}} ०–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|SVK}} {{!}} १–० {{!}} ०–४ {{!}} १–० {{!}} १–१ {{!}} ०–१ {{!}} — {{!}}} |} === गट क === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=#ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|ITA}} |१० {{!!}} ५ {{!!}} १ {{!!}} ४ {{!!}} १५ {{!!}} १४ {{!!}} +१ ||'''१६''' |- bgcolor=#ccccff |style="text-align:left;"|{{fb|EST}} |१० {{!!}} ५ {{!!}} १ {{!!}} ४ {{!!}} १५ {{!!}} १४ {{!!}} +१ ||'''१६''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|SRB}} |१० {{!!}} ४ {{!!}} ३ {{!!}} ३ {{!!}} १३ {{!!}} १२ {{!!}} +१ ||'''१५''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|SVN}} |१० {{!!}} ४ {{!!}} २ {{!!}} ४ {{!!}} ११ {{!!}} ७ {{!!}} +४ ||'''१४''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|NIR}} |१० {{!!}} २ {{!!}} ३ {{!!}} ५ {{!!}} ९ {{!!}} १३ {{!!}} −४ ||'''९''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|FRO}} |१० {{!!}} १ {{!!}} १ {{!!}} ८ {{!!}} ६ {{!!}} २६ {{!!}} −२० ||'''४''' |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|EST}} !{{flagicon|FRO}} !{{flagicon|ITA}} !{{flagicon|NIR}} !{{flagicon|SRB}} !{{flagicon|SVN}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|EST}} {{!}} — {{!}} २–१ {{!}} १–२ {{!}} ४–१ {{!}} १–१ {{!}} ०–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|FRO}} {{!}} २–० {{!}} — {{!}} ०–१ {{!}} १–१ {{!}} ०–३ {{!}} ०–२ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|ITA}} {{!}} ३–० {{!}} ५–० {{!}} — {{!}} ३–० {{!}} ३–० {{!}} १–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|NIR}} {{!}} १–२ {{!}} ४–० {{!}} ०–० {{!}} — {{!}} ०–१ {{!}} ०–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|SRB}} {{!}} १–३ {{!}} ३–१ {{!}} १–१ {{!}} २–१ {{!}} — {{!}} १–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|SVN}} {{!}} १–२ {{!}} ५–१ {{!}} ०–१ {{!}} ०–१ {{!}} १–० {{!}} — {{!}}} |} === गट ड === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=#ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|FRA}} |१० {{!!}} ६ {{!!}} ३ {{!!}} १ {{!!}} १५ {{!!}} ४ {{!!}} +११ ||'''२१''' |- bgcolor=#ccccff |style="text-align:left;"|{{fb|BIH}} |१० {{!!}} ६ {{!!}} २ {{!!}} २ {{!!}} १७ {{!!}} ८ {{!!}} +९ ||'''२०''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|ROU}} |१० {{!!}} ३ {{!!}} ५ {{!!}} २ {{!!}} १३ {{!!}} ९ {{!!}} +४ ||'''१४''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|BLR}} |१० {{!!}} ३ {{!!}} ४ {{!!}} ३ {{!!}} ८ {{!!}} ७ {{!!}} +१ ||'''१३''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|ALB}} |१० {{!!}} २ {{!!}} ३ {{!!}} ५ {{!!}} ७ {{!!}} १४ {{!!}} −७ ||'''९''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|LUX}} |१० {{!!}} १ {{!!}} १ {{!!}} ८ {{!!}} ३ {{!!}} २१ {{!!}} −१८ ||'''४''' |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|ALB}} !{{flagicon|BLR}} !{{flagicon|BIH}} !{{flagicon|FRA}} !{{flagicon|LUX}} !{{flagicon|ROU}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|ALB}} {{!}} — {{!}} १–० {{!}} १–१ {{!}} १–२ {{!}} १–० {{!}} १–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|BLR}} {{!}} २–० {{!}} — {{!}} ०–२ {{!}} १–१ {{!}} २–० {{!}} ०–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|BIH}} {{!}} २–० {{!}} १–० {{!}} — {{!}} ०–२ {{!}} ५–० {{!}} २–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|FRA}} {{!}} ३–० {{!}} ०–१ {{!}} १–१ {{!}} — {{!}} २–० {{!}} २–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|LUX}} {{!}} २–१ {{!}} ०–० {{!}} ०–३ {{!}} ०–२ {{!}} — {{!}} ०–२ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|ROU}} {{!}} १–१ {{!}} २–२ {{!}} ३–० {{!}} ०–० {{!}} ३–१ {{!}} — {{!}}} |} === गट इ === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=#ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|NED}} |१० {{!!}} ९ {{!!}} ० {{!!}} १ {{!!}} ३७ {{!!}} ८ {{!!}} +२९ ||'''२७''' |- bgcolor=#ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|SWE}} |१० {{!!}} ८ {{!!}} ० {{!!}} २ {{!!}} ३१ {{!!}} ११ {{!!}} +२० ||'''२४''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|HUN}} |१० {{!!}} ६ {{!!}} १ {{!!}} ३ {{!!}} २२ {{!!}} १४ {{!!}} +८ ||'''१९''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|FIN}} |१० {{!!}} ३ {{!!}} १ {{!!}} ६ {{!!}} १६ {{!!}} १६ {{!!}} ० ||'''१०''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|MDA}} |१० {{!!}} ३ {{!!}} ० {{!!}} ७ {{!!}} १२ {{!!}} १६ {{!!}} −४ ||'''९''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|SMR}} |१० {{!!}} ० {{!!}} ० {{!!}} १० {{!!}} ० {{!!}} ५३ {{!!}} −५३ ||'''०''' |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|FIN}} !{{flagicon|HUN}} !{{flagicon|MDA}} !{{flagicon|NED}} !{{flagicon|SMR}} !{{flagicon|SWE}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|FIN}} {{!}} — {{!}} १–२ {{!}} ४–१ {{!}} ०–२ {{!}} ८–० {{!}} १–२ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|HUN}} {{!}} ०–० {{!}} — {{!}} २–१ {{!}} ०–४ {{!}} ८–० {{!}} २–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|MDA}} {{!}} २–० {{!}} ०–२ {{!}} — {{!}} ०–१ {{!}} ४–० {{!}} १–४ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|NED}} {{!}} २–१ {{!}} ५–३ {{!}} १–० {{!}} — {{!}} ११–० {{!}} ४–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|SMR}} {{!}} ०–१ {{!}} ०–३ {{!}} ०–२ {{!}} ०–५ {{!}} — {{!}} ०–५ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|SWE}} {{!}} ५–० {{!}} २–० {{!}} २–१ {{!}} ३–२ {{!}} ६–० {{!}} — {{!}}} |} === गट फ === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=#ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|GRE}} |१० {{!!}} ७ {{!!}} ३ {{!!}} ० {{!!}} १४ {{!!}} ५ {{!!}} +९ ||'''२४''' |- bgcolor=#ccccff |style="text-align:left;"|{{fb|CRO}} |१० {{!!}} ७ {{!!}} १ {{!!}} २ {{!!}} १८ {{!!}} ७ {{!!}} +११ ||'''२२''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|ISR}} |१० {{!!}} ५ {{!!}} १ {{!!}} ४ {{!!}} १३ {{!!}} ११ {{!!}} +२ ||'''१६''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|LVA}} |१० {{!!}} ३ {{!!}} २ {{!!}} ५ {{!!}} ९ {{!!}} १२ {{!!}} −३ ||'''११''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|GEO}} |१० {{!!}} २ {{!!}} ४ {{!!}} ४ {{!!}} ७ {{!!}} ९ {{!!}} −२ ||'''१०''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|MLT}} |१० {{!!}} ० {{!!}} १ {{!!}} ९ {{!!}} ४ {{!!}} २१ {{!!}} −१७ ||'''१''' |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|CRO}} !{{flagicon|GEO}} !{{flagicon|GRE}} !{{flagicon|ISR}} !{{flagicon|LVA}} !{{flagicon|MLT}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|CRO}} {{!}} — {{!}} २–१ {{!}} ०–० {{!}} ३–१ {{!}} २–० {{!}} ३–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|GEO}} {{!}} १–० {{!}} — {{!}} १–२ {{!}} ०–० {{!}} ०–१ {{!}} १–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|GRE}} {{!}} २–० {{!}} १–१ {{!}} — {{!}} २–१ {{!}} १–० {{!}} ३–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|ISR}} {{!}} १–२ {{!}} १–० {{!}} ०–१ {{!}} — {{!}} २–१ {{!}} ३–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|LVA}} {{!}} ०–३ {{!}} १–१ {{!}} १–१ {{!}} १–२ {{!}} — {{!}} २–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|MLT}} {{!}} १–३ {{!}} १–१ {{!}} ०–१ {{!}} ०–२ {{!}} ०–२ {{!}} — {{!}}} |} === गट ग === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=#ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|ENG}} |८ {{!!}} ५ {{!!}} ३ {{!!}} ० {{!!}} १७ {{!!}} ५ {{!!}} +१२ ||'''१८''' |- bgcolor=#ccccff |style="text-align:left;"|{{fb|MNE}} |८ {{!!}} ३ {{!!}} ३ {{!!}} २ {{!!}} ७ {{!!}} ७ {{!!}} ० ||'''१२''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|SUI}} |८ {{!!}} ३ {{!!}} २ {{!!}} ३ {{!!}} १२ {{!!}} १० {{!!}} +२ ||'''११''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|WAL}} |८ {{!!}} ३ {{!!}} ० {{!!}} ५ {{!!}} ६ {{!!}} १० {{!!}} −४ ||'''९''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|BUL}} |८ {{!!}} १ {{!!}} २ {{!!}} ५ {{!!}} ३ {{!!}} १३ {{!!}} −१० ||'''५''' |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|BUL}} !{{flagicon|ENG}} !{{flagicon|MNE}} !{{flagicon|SUI}} !{{flagicon|WAL}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|BUL}} {{!}} — {{!}} ०–३ {{!}} ०–१ {{!}} ०–० {{!}} ०–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|ENG}} {{!}} ४–० {{!}} — {{!}} ०–० {{!}} २–२ {{!}} १–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|MNE}} {{!}} १–१ {{!}} २–२ {{!}} — {{!}} १–० {{!}} १–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|SUI}} {{!}} ३–१ {{!}} १–३ {{!}} २–० {{!}} — {{!}} ४–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|WAL}} {{!}} ०–१ {{!}} ०–२ {{!}} २–१ {{!}} २–० {{!}} — {{!}}} |} === गट ह === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|DEN}} |८ {{!!}} ६ {{!!}} १ {{!!}} १ {{!!}} १५ {{!!}} ६ {{!!}} +९ ||'''१९''' |- bgcolor=#ccccff |style="text-align:left;"|{{fb|POR}} |८ {{!!}} ५ {{!!}} १ {{!!}} २ {{!!}} २१ {{!!}} १२ {{!!}} +९ ||'''१६''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|NOR}} |८ {{!!}} ५ {{!!}} १ {{!!}} २ {{!!}} १० {{!!}} ७ {{!!}} +३ ||'''१६''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|ISL}} |८ {{!!}} १ {{!!}} १ {{!!}} ६ {{!!}} ६ {{!!}} १४ {{!!}} −८ ||'''४''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|CYP}} |८ {{!!}} ० {{!!}} २ {{!!}} ६ {{!!}} ७ {{!!}} २० {{!!}} −१३ ||'''२''' |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|CYP}} !{{flagicon|DEN}} !{{flagicon|ISL}} !{{flagicon|NOR}} !{{flagicon|POR}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|CYP}} {{!}} — {{!}} १–४ {{!}} ०–० {{!}} १–२ {{!}} ०–४ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|DEN}} {{!}} २–० {{!}} — {{!}} १–० {{!}} २–० {{!}} २–१ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|ISL}} {{!}} १–० {{!}} ०–२ {{!}} — {{!}} १–२ {{!}} १–३ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|NOR}} {{!}} ३–१ {{!}} १–१ {{!}} १–० {{!}} — {{!}} १–० {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|POR}} {{!}} ४–४ {{!}} ३–१ {{!}} ५–३ {{!}} १–० {{!}} — {{!}}} |} === गट य === {| |- |<!-- GROUP STANDINGS TABLE--> {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=165|संघ !width=25|{{Tooltip|सा|साlayed}} !width=25{{!}}{{Tooltip|वि|Won}} !width=25{{!}}{{Tooltip|स|Draw}} !width=25{{!}}{{Tooltip|हा|Lost}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोके|Goals For}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोझा|Goals Against}} !width=25{{!}}{{Tooltip|गोफ|Goal Difference}} !width=25|{{Tooltip|गुण|Points}} |- bgcolor=#ccffcc |style="text-align:left;"|{{fb|ESP}} |८ {{!!}} ८ {{!!}} ० {{!!}} ० {{!!}} २६ {{!!}} ६ {{!!}} +२० ||'''२४''' |- |- bgcolor=#ccccff |style="text-align:left;"|{{fb|CZE}} |८ {{!!}} ४ {{!!}} १ {{!!}} ३ {{!!}} १२ {{!!}} ८ {{!!}} +४ ||'''१३''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|SCO}} |८ {{!!}} ३ {{!!}} २ {{!!}} ३ {{!!}} ९ {{!!}} १० {{!!}} −१ ||'''११''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|LTU}} |८ {{!!}} १ {{!!}} २ {{!!}} ५ {{!!}} ४ {{!!}} १३ {{!!}} −९ ||'''५''' |- |style="text-align:left;"|{{fb|LIE}} |८ {{!!}} १ {{!!}} १ {{!!}} ६ {{!!}} ३ {{!!}} १७ {{!!}} −१४ ||'''४''' |- |} |<!-- FIXTURES TABLE --> {{{!}} class="wikitable" style="text-align:center; font-size:100%;" {{!}}- !width=165{{!}}&nbsp; !{{flagicon|CZE}} !{{flagicon|LIE}} !{{flagicon|LTU}} !{{flagicon|SCO}} !{{flagicon|ESP}} {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|CZE}} {{!}} — {{!}} २–० {{!}} ०–१ {{!}} १–० {{!}} ०–२ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|LIE}} {{!}} ०–२ {{!}} — {{!}} २–० {{!}} ०–१ {{!}} ०–४ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|LTU}} {{!}} १–४ {{!}} ०–० {{!}} — {{!}} ०–० {{!}} १–३ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|SCO}} {{!}} २–२ {{!}} २–१ {{!}} १–० {{!}} — {{!}} २–३ {{!}}- {{!}} style="text-align:right;"{{!}}{{fb-rt|ESP}} {{!}} २–१ {{!}} ६–० {{!}} ३–१ {{!}} ३–१ {{!}} — {{!}}} |} === उपविजेत्या संघांचे मानांकन === सर्वोच्च मानांकन प्राप्त उपविजेता संघ स्पर्धे साठी पात्र होईल तर इतर संघ प्ले ऑफ सामने खेळतील. '''टाय ब्रेकर'''<br /> दोन किंवा अधिक उप विजेत्या संघाचे गुण समान असल्यास: # सर्वोत्तम गोल फरक # सर्वोच्च गोल केले # सर्वोच्च गोल केले (अवे) # युएफा मानांकन यादीतील स्थान # फेअर प्ले # लॉट्स '''अंतिम यादी''' {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size: 100%;" |- !width=30|{{Tooltip| गट| Group}} !width=180|संघ !width=30|{{Tooltip| सा | Played}} !width=30{{!}}{{Tooltip| वि | Won}} !width=30{{!}}{{Tooltip| सम | Drawn}} !width=30{{!}}{{Tooltip| हा | Lost}} !width=30{{!}}{{Tooltip| गोके | Goals for}} !width=30{{!}}{{Tooltip| गोझा | Goals against}} !width=35{{!}}{{Tooltip| गोफ | Goal difference}} !width=30{{!}}{{Tooltip| गोअ | Away goals}} !width=30|{{Tooltip| गुण | Points}} |- <!--IMPORTANT NOTE: Matches against the sixth-placed team in the group ARE NOT AND SHOULD NOT BE included in this ranking.--> |- bgcolor=#ccffcc |गट इ||align="left"|{{fb|Sweden}} |८ |{{!!}}६{{!!}}०{{!!}}२{{!!}}२०{{!!}}११{{!!}}+९{{!!}}८||'''१८''' |- bgcolor=#ccccff |गट ह||align="left"|{{fb|Portugal}} |८ |{{!!}}५{{!!}}१{{!!}}२{{!!}}२१{{!!}}१२{{!!}}+९{{!!}}८||'''१६''' |- bgcolor=#ccccff |गट फ||align="left"|{{fb|Croatia}} |८ |{{!!}}५{{!!}}१{{!!}}२{{!!}}१२{{!!}}६{{!!}}+६{{!!}}५||'''१६''' |- bgcolor=#ccccff |गट ब||align="left"|{{fb|Republic of Ireland}} |८ |{{!!}}४{{!!}}३{{!!}}१{{!!}}१०{{!!}}६{{!!}}+४{{!!}}४||'''१५''' |- bgcolor=#ccccff |गट ड||align="left"|{{fb|Bosnia and Herzegovina}} |८ |{{!!}}४{{!!}}२{{!!}}२{{!!}}९{{!!}}८{{!!}}+१{{!!}}४||'''१४''' |- bgcolor=#ccccff |गट य||align="left"|{{fb|Czech Republic}} |८ |{{!!}}४{{!!}}१{{!!}}३{{!!}}१२{{!!}}८{{!!}}+४{{!!}}९||'''१३''' |- bgcolor=#ccccff |गट क||align="left"|{{fb|Estonia}} |८ |{{!!}}४{{!!}}१{{!!}}३{{!!}}१३{{!!}}११{{!!}}+२{{!!}}७||'''१३''' |- bgcolor=#ccccff |गट ग||align="left"|{{fb|Montenegro}} |८ |{{!!}}३{{!!}}३{{!!}}२{{!!}}७{{!!}}७{{!!}}०{{!!}}२||'''१२''' |- bgcolor=#ccccff |गट अ||align="left"|{{fb|Turkey}} |८ |{{!!}}३{{!!}}२{{!!}}३{{!!}}८{{!!}}१०{{!!}}−२{{!!}}१||'''११''' |} {| class="wikitable" |- !माहिती |- bgcolor=#ccffcc |युएफा युरो २०१२ स्पर्धे साठी पात्र |- bgcolor=#ccccff |पात्रता फेरी प्ले ऑफ साठी पात्र |} == पात्रता प्ले ऑफ == प्ले ऑफ सामने टू लेग{{मराठी शब्द सुचवा}} प्रकारे खेळवण्यात आले. पहिला लेग ११ नोव्हेंबर २०११ तर दुसरा लेग १५ नोव्हेंबर २०११ रोजी खेळवण्यात आला. चार विजेते संघ युरो २०१२ स्पर्धेसाठी पात्र झाले. === मानांकन === प्रत्येक संघाचा गुणक खालील प्रकारे काढन्यात आला:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/competitions/General/01/69/56/52/1695652_DOWNLOAD.pdf |title=National Team Coefficient Ranking |date=12 October 2011 |publisher=UEFA}}</ref> *४०% सरासरी मानांकन गुण २०१० फिफा विश्वचषक पात्रता (युएफा) सामने व स्पर्धे दरम्यान. *४०% सरासरी मानांकन गुण २०१२ युएफा युरो पात्रता सामन्या दरम्यान. *२०% सरासरी मानांकन गुण २००८ युएफा युरो पात्रता सामन्या दरम्यान. व स्पर्धे दरम्यान. मानांकन खालील प्रमाणे देण्यात आले:<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/uefaeuro2012/news/newsid=1695380.html |title=Seedings confirmed for EURO play-off draw |date=12 October 2011 |publisher=UEFA}}</ref> {| |- valign=top | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| पॉट १ (सीडेड) |- ! width=180| संघ !! {{Tooltip|गुणक|Country Coefficient}} !! {{Tooltip|मानांकन|Ranking on UEFA Country Coefficient}} |- | {{fb|CRO}} || align=right| ३२.७२३ || align=center| ७ |- | {{fb|POR}} || align=right| ३१.२०२ || align=center| ११ |- | {{fb|IRL}} || align=right| २८.२०३ || align=center| १३ |- | {{fb|CZE}} || align=right| २७.९८२ || align=center| १५ |} | {| class="wikitable" |- ! colspan=3| पॉट २ (अन सीडेड) |- ! width=180| संघ !! {{Tooltip|गुणक|Country Coefficient}} !! {{Tooltip|मानांकन|Ranking on UEFA Country Coefficient}} |- | {{fb|TUR}} || align=right| २७.६०१ || align=center| १८ |- | {{fb|BIH}} || align=right| २७.१९९ || align=center| १९ |- | {{fb|MNE}} || align=right| २१.८७६ || align=center| ३५ |- | {{fb|EST}} || align=right| २०.३५५ || align=center| ३७ |} |} === सामने === संघ १ - यजामन संघ व संघ २ - पाहुणा संघ {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|{{fb-rt|TUR}}| |०-३|'''{{fb|CRO}}'''| |०-३|०-०}} {{TwoLegResult|{{fb-rt|EST}}| |१-५|'''{{fb|IRL}}'''| |०-४|१-१}} {{TwoLegResult|'''{{fb-rt|CZE}}'''| | ३-० |{{fb|MNE}}| |२-०|१-०}} {{TwoLegResult|{{fb-rt|BIH}}| |२-६ |'''{{fb|POR}}'''| |०-०|२-६}} |} == सर्वाधिक गोल == ३३९ खेळाडूंनी एकूण ६३६ गोल केले, ज्यात १७ स्व गोल होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.uefa.com/uefaeuro2012/statistics/round=15171/players/type=topscorers/index.html |title=UEFA EURO 2012 Statistics – Qualifying Phase – Goals scored |access-date=2012-06-06 |archive-date=2013-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311182518/http://www.uefa.com/uefaeuro/finals/index.html |url-status=dead}}</ref> ;१२ गोल * {{flagicon|NED}} [[क्लास-यान हुंटेलार]] ;९ गोल * {{flagicon|GER}} [[मिरोस्लाव क्लोस]] ;७ गोल {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|POR}} [[क्रिस्चियानो रोनाल्दो]] * {{flagicon|FIN}} [[मायकेल फॉर्सेल]] {{col-3}} * {{flagicon|IRL}} [[रॉबी कीन]] {{col-3}} * {{flagicon|ESP}} [[डेव्हिड व्हिया]] {{col-end}} ;६ गोल {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|ARM}} [[हेनरिख मखिताऱ्यान]] * {{flagicon|EST}} [[कॉन्स्टान्टिन व्हासिल्येव]] * {{flagicon|GER}} [[मारियो गोमेझ]] {{col-3}} * {{flagicon|HUN}} [[गर्गेली रुडॉल्फ]] * {{flagicon|ITA}} [[आंतोनियो कॅसानो]] {{col-3}} * {{flagicon|NED}} [[डर्क कुइट]] * {{flagicon|NED}} [[रॉबिन फां पेर्सी]] {{col-end}} ;५ गोल {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|ARM}} [[जेवोर्ज घझार्यान]] * {{flagicon|BEL}} [[मार्व्हिन ओगुन्जिमी]] * {{flagicon|GER}} [[मेसुत ओझिल]] {{col-3}} * {{flagicon|POR}} [[हेल्डर पोस्तिगा]] * {{flagicon|POR}} [[नानी (फुटबॉल खेळाडू)|नानी]] * {{flagicon|ROU}} [[एड्रियान मुटू]] {{col-3}} * {{flagicon|SVN}} [[टिम मेटाव्झ]] * {{flagicon|SWE}} [[झ्लाटन इब्राहिमोविच]] {{col-3}} {{col-end}} == प्रेक्षक संख्या == {| class="wikitable sortable" |- ! यजमान संघ ! सर्वोच्च ! कमी ! एकूण ! सरासरी |- | {{fb|ALB}} || align="center" | १५,६०० || align="center" | ३,००० || align="center" | ५६,६४६ || align="center" | '''११,३२९''' |- | {{fb|AND}} || align="center" | १,१०० || align="center" | ५५० || align="center" | ४,११० || align="center" | '''८२२''' |- | {{fb|ARM}} || align="center" | १४,४०३ || align="center" | ८,५०० || align="center" | ५७,९०३ || align="center" | '''११,५८१''' |- | {{fb|AUT}} || align="center" | ४७,५०० || align="center" | २२,५०० || align="center" | १८९,००० || align="center" | '''३७,८००''' |- | {{fb|AZE}} || align="center" | २९,८५८ || align="center" | ६,००० || align="center" | ८३,७७० || align="center" | '''१६,७५४''' |- | {{fb|BLR}} || align="center" | २८,५०० || align="center" | ७,००० || align="center" | ९७,८५४ || align="center" | '''१९,५७१''' |- | {{fb|BEL}} || align="center" | ४४,१८५ || align="center" | २४,२३१ || align="center" | १७४,२८५ || align="center" | '''३४,८५७''' |- | {{fb|BIH}} || align="center" | २८,००० || align="center" | ९,००० || align="center" | ७४,००० || align="center" | '''१४,८००''' |- | {{fb|BUL}} || align="center" | २७,२३० || align="center" | १,६७२ || align="center" | ४७,९७२ || align="center" | '''११,९९३''' |- | {{fb|CRO}} || align="center" | २८,००० || align="center" | ८,३७० || align="center" | ८३,४५७ || align="center" | '''१६,६९१''' |- | {{fb|CYP}} || align="center" | १५,४४४ || align="center" | २,०८८ || align="center" | २७,५८८ || align="center" | '''६,८९७''' |- | {{fb|CZE}} || align="center" | १७,८७३ || align="center" | ६,६०० || align="center" | ५१,४३३ || align="center" | '''१२,८५८''' |- | {{fb|DEN}} || align="center" | ३७,१६७ || align="center" | १५,५४४ || align="center" | १०८,६३१ || align="center" | '''२७,१५८''' |- | {{fb|ENG}} || align="center" | ८४,४५९|| align="center" | ७३,४२६ || align="center" | ३०८,४६४ || align="center" | '''७७,११६''' |- | {{fb|EST}} || align="center" | ८,६६० || align="center" | ५,१८५ || align="center" | ३३,६३७ || align="center" | '''६,७२७''' |- | {{fb|FRO}} || align="center" | ५,६५४ || align="center" | ९७४ || align="center" | १२,१११ || align="center" | '''२,४२२''' |- | {{fb|FIN}} || align="center" | २३,२५७ || align="center" | ८,१९२ || align="center" | ८०,६१७ || align="center" | '''१६,१२३''' |- | {{fb|FRA}} || align="center" | ७९,२९९ || align="center" | २४,७१० || align="center" | ३२४,११० || align="center" | '''६४,८२२''' |- | {{fb|GEO}} || align="center" | ५४,५०० || align="center" | ७,८२४ || align="center" | १६०,७४६ || align="center" | '''३२,१४९''' |- | {{fb|GER}} || align="center" | ७४,२४४ || align="center" | ४३,७५१ || align="center" | २६७,६४० || align="center" | '''५३,५२८''' |- | {{fb|GRE}} || align="center" | २७,२०० || align="center" | १३,५२० || align="center" | ८७,१९५ || align="center" | '''१७,४३९''' |- | {{fb|HUN}} || align="center" | २५,१६९ || align="center" | ९,२०९ || align="center" | ९३,०९१ || align="center" | '''१८,६१८''' |- | {{fb|ISL}} || align="center" | ९,७६७ || align="center" | ५,२६७ || align="center" | २८,८०० || align="center" | '''७,२००''' |- | {{fb|ISR}} || align="center" | ३३,४२१ || align="center" | १०,८०१ || align="center" | ८८,४०३ || align="center" | '''१७,६८१''' |- | {{fb|ITA}} || align="center" | १९,४८० || align="center" | १८,००० || align="center" | ७६,१८० || align="center" | '''१९,०४५''' |- | {{fb|KAZ}} || align="center" | १८,००० || align="center" | ८,५०० || align="center" | ६३,३०० || align="center" | '''१२,६६०''' |- | {{fb|LAT}} || align="center" | ७,६०० || align="center" | ४,३१५ || align="center" | २७,८०७ || align="center" | '''५,५६१''' |- | {{fb|LIE}} || align="center" | ६,१०० || align="center" | १,८८६ || align="center" | १६,१७७ || align="center" | '''४,०४४''' |- | {{fb|LIT}} || align="center" | ९,१८० || align="center" | ३,५०० || align="center" | २१,९२८ || align="center" | '''५,४८२''' |- | {{fb|LUX}} || align="center" | ८,०५२ || align="center" | १,८५७ || align="center" | २२,१८० || align="center" | '''४,४३६''' |- | {{fb|MKD}} || align="center" | २९,५०० || align="center" | ४,१०० || align="center" | ५८,१०० || align="center" | '''११,६२०''' |- | {{fb|MLT}} || align="center" | १०,६०५ || align="center" | २,६१४ || align="center" | ३०,६२४ || align="center" | '''६,१२५''' |- | {{fb|MDA}} || align="center" | १०,५०० || align="center" | ६,५३४ || align="center" | ४८,३३४ || align="center" | '''९,६६७''' |- | {{fb|MNE}} || align="center" | ११,५०० || align="center" | ७,४४२ || align="center" | ४१,०३२ || align="center" | '''१०,२५८''' |- | {{fb|NED}} || align="center" | ५१,७०० || align="center" | २५,००० || align="center" | २०४,९२६ || align="center" | '''४०,९८५''' |- | {{fb|NIR}} || align="center" | १५,२०० || align="center" | १२,६०४ || align="center" | ७०,३३५ || align="center" | '''१४,०६७''' |- | {{fb|NOR}} || align="center" | २४,८२८ || align="center" | १३,४९० || align="center" | ८५,२३४ || align="center" | '''२१,३०९''' |- | {{fb|POR}} || align="center" | ४७,८२९ || align="center" | ९,१०० || align="center" | ११९,७६१ || align="center" | '''२९,९४०''' |- | {{fb|IRL}} || align="center" | ५१,६५० || align="center" | ३३,२०० || align="center" | २५६,०२९ || align="center" | '''४२,९१५''' |- | {{fb|ROM}} || align="center" | ४९,१३७ || align="center" | ८,२०० || align="center" | ११३,७२३ || align="center" | '''२२,७४५''' |- | {{fb|RUS}} || align="center" | ४९,५१५ || align="center" | १८,०००|| align="center" | १६४,३८५ || align="center" | '''३२,८७७''' |- | {{fb|SMR}} || align="center" | ४,१२७ || align="center" | ७१४ || align="center" | १०,९२० || align="center" | '''२,१८४''' |- | {{fb|SCO}} || align="center" | ५१,५६४ || align="center" | ३४,०७१ || align="center" | १७४,००७ || align="center" | '''४३,५०२''' |- | {{fb|SRB}} || align="center" | ३५,००० || align="center" | ३५० || align="center" | ७८,८७८ || align="center" | '''१५,७७६''' |- | {{fb|SVK}} || align="center" | १०,८९२ || align="center" | ४,३०० || align="center" | ३८,४९७ || align="center" | '''७,६९९''' |- | {{fb|SVN}} || align="center" | १५,७९० || align="center" | ९,८४८ || align="center" | ६८,८६८ || align="center" | '''१३,७७४''' |- | {{fb|ESP}} || align="center" | २७,५५९ || align="center" | १५,६६० || align="center" | ७६,३२० || align="center" | '''१९,०८०''' |- | {{fb|SWE}} || align="center" | ३३,०६६|| align="center" | २१,०८३ || align="center" | १४४,१२५ || align="center" | '''२८,८२५''' |- | {{fb|SWI}} || align="center" | ३७,५०० || align="center" | १६,८८० || align="center" | १००,३७७ || align="center" | '''२५,०९४''' |- | {{fb|TUR}} || align="center" | ४९,५३२ || align="center" | ३२,१७४ || align="center" | २१३,४२० || align="center" | '''४२,६८४''' |- | {{fb|WAL}} || align="center" | ६८,९५९ || align="center" | ८,१९४ || align="center" | १०३,५३१ || align="center" | '''२५,८८३''' |} == संदर्भ नोंदी == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्य दुवे == *[http://www.uefa.com/competitions/euro2012/index.html UEFA EURO 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100204054542/http://www.uefa.com/competitions/euro2012/index.html |date=2010-02-04 }} at UEFA.com {{UEFA Euro 2012}} [[वर्ग:युएफा यूरो २०१२]] 53we4m7dynczwgn8xlq7zf9lb41zx4j 0 127239 2711487 2621841 2026-09-23T05:52:36Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711487 wikitext text/x-wiki {{Infobox football match | शीर्षक = युएफा यूरो २०१२ अंतिम सामना | image = [[चित्र:Фінал Євро-2012. 1-й тайм.JPG|250px]] | event = [[युएफा यूरो २०१२]] | team1 = {{fb|स्पेन}} | team1association = | team1score = | team2 = {{fb|इटली}} | team2association = | team2score = | details = | date = १ जुलै २०१२ | stadium = [[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकुल|ऑलिंपिस्की संकुल]] | city = [[क्यीव]] | man_of_the_match1a = | referee = [[पेड्रो प्रोएंका]] (पोर्तुगाल) | previous = [[युएफा यूरो २००८ अंतिम सामना|इ.स. २००८]] | next = [[युएफा यूरो २०१६ अंतिम सामना|इ.स. २०१६]] }} '''युएफा यूरो २०१२ अंतिम सामना''' हा [[फुटबॉल]] सामना १ जुलै, इ.स. २०१२ रोजी [[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकूल|ऑलिंपिस्की संकूल]], [[क्यीव]], [[युक्रेन]] येथे {{nft|स्पेन}} व {{nft|इटली}} संघात झाला.<ref>{{स्रोत बातमी |title=Fixture plan brings EURO dream closer |दुवा=http://www.uefa.com/uefa/aboutuefa/organisation/executivecommittee/news/newsid=1543454.html |work=Union of European Football Associations |date=4 October 2010 |accessdate=3 January 2012}}</ref> यात स्पर्धेच्या गतविजेत्या {{nft|स्पेन}} संघाने {{nft|इटली}} संघाला ४-० ने हरवले आणि आपले अजिंक्यपद राखले. याबरोबरच स्पेनचा संघ लागोपाठ दोन वेळ ही स्पर्धा जिंकणारा ते पहिलाच संघ झाला व तसेच लागोपाठ तीन महत्त्वाच्या स्पर्धा [[युएफा यूरो २००८]] आणि [[२०१० फिफा विश्वचषक]] जिंकणारा पहिलाच आंतरराष्ट्रीय संघ झाला.<ref>{{स्रोत बातमी |title=Euro 2012: Spain won't change game plan for Portugal's Cristiano Ronaldo |first=Paul |last=Logothetis |दुवा=http://sports.nationalpost.com/2012/06/27/euro-2012-spain-wont-change-game-plan-for-portugals-cristiano-ronaldo/ |newspaper=National Post |date=27 June 2012 |accessdate=28 June 2012 |archive-date=2012-07-13 |archive-url=https://archive.today/20120713232452/http://sports.nationalpost.com/2012/06/27/euro-2012-spain-wont-change-game-plan-for-portugals-cristiano-ronaldo/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |title=Spot-on Fabregas sends Spain into Euro 2012 final |first=Simon |last=Evans |दुवा=http://www.chicagotribune.com/sports/sns-rt-uk-soccer-euro-portugalbre85q1ip-20120627,0,6049998.story |newspaper=Chicago Tribune |date=27 June 2012 |accessdate=28 June 2012}}</ref> स्पेनला स्पर्धेच्या विजेता या नात्याने [[२०१३ फिफा कॉन्फडरेशन चषक]] मध्ये सरळ प्रवेश मिळाला आहे. स्पेन संघाने [[२०१० फिफा विश्वचषक]] जिंकला असल्यामुळे त्यांचा प्रवेश अगोदरच निश्चित झाला आहे, त्यामुळे अंतिम सामन्यासाठी पात्र झाल्यामुळे इटली संघ कॉन्फडरेशन स्पर्धेस पात्र झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.soccerway.com/news/2012/June/29/italy-qualify-for-confederations-cup/|title=Italy qualify for Confederations Cup|publisher=Soccerway|date=29 June 2012}}</ref> == अंतिम सामन्या पर्यंतचा प्रवास == {| style="width:100%; text-align:center;" |- style="vertical-align:top; background:#9cf;" !colspan=2 style="width:1*"|स्पेन !फेरी !colspan=2 style="width:1*"|इटली |- style="vertical-align:top; background:#c1e0ff;" |विरुद्ध |निकाल ||[[युएफा यूरो २०१२#गट विभाग|गट विभाग]] |विरुद्ध |निकाल |- |align=left|{{fb|ITA}} |[[युएफा यूरो २०१२ गट क#स्पेन वि इटली|१-१]] | style="background:#c1e0ff;"|सामना १ |align=left|{{fb|ESP}} |[[युएफा यूरो २०१२ गट क#स्पेन वि इटली|१-१]] |- |align=left|{{fb|IRL}} |[[युएफा यूरो २०१२ गट क#आयर्लंडचे प्रजासत्ताक वि क्रोएशिया|४-०]] | style="background:#c1e0ff;"|सामना २ |align=left|{{fb|CRO}} |[[युएफा यूरो २०१२ गट क#इटली वि क्रोएशिया|१-१]] |- |align=left|{{fb|CRO}} |[[युएफा यूरो २०१२ गट क#क्रोएशिया वि स्पेन|१-०]] | style="background:#c1e0ff;"|सामना ३ |align=left|{{fb|IRL}} |[[युएफा यूरो २०१२ गट क#इटली वि आयर्लंडचे प्रजासत्ताक|२-०]] |- | colspan="2" style="text-align:center;"| {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} |- |align=left|'''{{fb|ESP}}''' |३||२||१||०||६||१||+५||'''७''' |- |align=left|{{fb|ITA}} |३||१||२||०||४||२||+२||'''५''' |- |align=left|{{fb|CRO}} |३||१||१||१||४||३||+१||'''४''' |- |align=left|{{fb|IRL}} |३||०||०||३||१||९||−८||'''०''' |} | style="background:#c1e0ff;"|अंतिम स्थान | colspan="2" style="text-align:center;"| {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !width="165"|संघ !width="20"|{{Tooltip| सा| सामने}} !width="20"|{{Tooltip| वि| विजय}} !width="20"|{{Tooltip| ब | बरोपरी}} !width="20"|{{Tooltip| प | पराभव}} !width="20"|{{Tooltip| गोनों | गोल नोंद}} !width="20"|{{Tooltip| गोवि | गोल विरुद्ध}} !width="20"|{{Tooltip| गोफ | गोल फरक}} !width="20"|{{Tooltip| गूण| गूण}} |- |align=left|{{fb|ESP}} |३||२||१||०||६||१||+५||'''७''' |- |align=left|'''{{fb|ITA}}''' |३||१||२||०||४||२||+२||'''५''' |- |align=left|{{fb|CRO}} |३||१||१||१||४||३||+१||'''४''' |- |align=left|{{fb|IRL}} |३||०||०||३||१||९||−८||'''०''' |} |- style="vertical-align:top; background:#c1e0ff;" |विरुद्ध |निकाल ||[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी|बाद फेरी]] |विरुद्ध |निकाल |- |align=left|{{fb|FRA}} |[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#स्पेन वि फ्रान्स|२-०]] | style="background:#c1e0ff;"|उपांत्य पूर्व |align=left|{{fb|ENG}} |[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#इंग्लंड वि इटली|०-०]] ([[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|ए.टा.]]) (४-२ [[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पे.]]) |- |align=left|{{fb|POR}} |[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#पोर्तुगाल वि स्पेन|०-०]] ([[अतिरिक्त वेळ (खेळ)|ए.टा.]]) (४-२ [[पेनल्टी किक (फुटबॉल)|पे.]]) | style="background:#c1e0ff;"|उपांत्य |align=left|{{fb|GER}} |[[युएफा यूरो २०१२ बाद फेरी#जर्मनी वि इटली|२-१]] |} == सामना == === माहिती === {{Football box | तारीख = १ जुलै २०१२ | time = २१:४५ [[यूटीसी+३]] | संघ१ = {{fb-rt|ESP}} | गोल = ४-० | aet = |रिपोर्ट = [http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2012/matches/round=15175/match=2003351/index.html रिपोर्ट] | संघ२ = {{fb|ITA}} | गोल१ = [[डेविड सिल्वा|सिल्वा]] {{goal|१४}}<br />[[जॉर्डी अल्बा|अल्बा]]{{goal|४१}}<br />[[फर्नंडो टॉरेस|टॉरेस]]{{goal|८४}}<br />[[यॉन माटा|माटा]]{{goal|८८}} | गोल२ = | मैदान = [[ऑलिंपिस्की राष्ट्रीय क्रीडा संकुल|ऑलिंपिक मैदान]], [[क्यीव]] | प्रेक्षक_संख्या = | पंच = [[पेड्रो प्रोएंका]] (पोर्तुगाल) }} {| width=92% |- |{{Football kit |pattern_la = _España12Home |pattern_b = _España12Home |pattern_ra = _España12Home |pattern_sh = _esp12h_b |pattern_so = _esp12h |leftarm = E80113 |body = FFFFFF |rightarm = E80113 |shorts = FFFFFF |socks = E80113 |शीर्षक = स्पेन<ref name="esp-ita_line-ups">{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003351_lu.pdf |title=Tactical Line-up – Final – Spain-Italy |date=1 July 2012 |work=UEFA.com |publisher=Union of European Football Associations |format=PDF |accessdate=1 July 2012 |archive-date=2014-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140512182326/http://www.uefa.com/newsfiles/euro/2012/2003351_lu.pdf |url-status=dead}}</ref> }} |{{Football kit |pattern_la = |pattern_b = _ita12h |pattern_ra = |pattern_sh = _colchester0809t |pattern_so = _whitehorizontal |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = FFFFFF |socks = 0000FF |शीर्षक = इटली<ref name="esp-ita_line-ups" /> }} |} {| width="100%" |valign="top" width="45%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर || '''१''' ||[[एकर कासियास]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|क]]) |- | डिफे || '''१७''' ||[[आल्बारो आर्बेलोआ]] |- | डिफे || '''३''' ||[[गेरार्ड पिके]]|| {{yel|२५}} |- | डिफे || '''१५''' ||[[सेर्गियो रामोस]] |- | डिफे || '''१८''' ||[[जॉर्डी अल्बा]] |- | मिड || '''८''' ||[[झावी]] |- | मिड || '''१६''' ||[[सेर्गियो बुस्कुट्स]] |- | मिड || '''१४''' ||[[शावी अलोन्सो]] |- | मिड || '''१०''' ||[[सेक फाब्रेगास]]|| || {{suboff|७५}} |- | फॉर || '''२१''' ||[[डेव्हिड सिल्वा]]|| || {{suboff|५९}} |- | फॉर || '''६''' ||[[आंद्रेस इनिएस्ता]]|| || {{suboff|७५}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | फॉर || '''७''' ||[[पेड्रो रॉड्रिग्स लेडेस्मा]] || || {{subon|५९}} |- | फॉर || '''९''' ||[[फर्नंडो टॉरेस]] || || {{subon|७५}} |- | फॉर || '''१३''' ||[[यॉन माटा]] || || {{subon|८७}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[विसेंट डेल बॉस्क]] |} |valign="top"|[[चित्र:ESP_ITA_FINAL_EURO_2012.PNG|325px]] |valign="top" width="55%"| {| style="font-size: 100%" cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" |- !width="25"| !!width="25"| |- | गोर|| '''१''' ||[[जियानलुइजी बुफोन]] ([[कर्णधार (फुटबॉल)|क]]) |- | डिफे || '''७''' ||[[इग्नाझियो अबाटे]] |- | डिफे|| '''१५''' ||[[आंद्रेआ बार्झाग्ली]]|| {{yel|४५}} |- | डिफे || '''१९''' ||[[लिओनार्डो बोनुची]] |- | डिफे|| '''३''' ||[[जॉर्जियो शिलीनी]] || || {{suboff|२१}} |- | मिड || '''२१''' ||[[आंद्रेआ पिर्लो]] |- | मिड || '''८''' ||[[क्लॉदियो मार्चिसियो]] |- | मिड || '''१८''' ||[[रिकार्दो मॉंतोलिवो]]|| || {{suboff|५७}} |- | मिड || '''१६''' ||[[डॅनियल डी रोस्सी]] |- | फॉर || '''९''' ||[[मारियो बॅलोटेली]] |- | फॉर || '''१०''' ||[[ॲंतोनियो कॅस्सानो]]|| || {{suboff|४६}} |- |colspan=3|'''बदली खेळाडू:''' |- | डिफे || '''६''' ||[[फेदेरिको बाल्झारेट्टी]] || || {{subon|२१}} |- |फॉर ||'''११'''||[[ॲंतोनियो दि नताल]] || || {{subon|४६}} |- |मिड ||'''५'''||[[थिएगो मोटा]] || || {{subon|५७}} |- |colspan=3|'''मॅनेजर:''' |- |colspan=3|[[सीझर प्रांडेली]] |} |} {| width=100% style="font-size: 90%" |<!-- '''सामनावीर:''' <br/> --> '''सहाय्यक पंच:''' <br />बर्टिनो मिरांडा (पोर्तुगाल) <br />रिकार्दो संतोस (पोर्तुगाल) <br />'''चौथा अधिकारी:''' <br />[[कुनेय्त काकिर]] (तुर्की) <br />'''जादा सहाय्यक पंच:''' <br />यॉर्ग सौसा (पोर्तुगाल) <br />दुअर्ते गोम्स (पोर्तुगाल) <br />'''राखीव सामना अधिकारी:''' <br />भट्टीन दुरान (तुर्की) |} == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{युएफा यूरो २०१२}} [[वर्ग:युएफा यूरो २०१२]] q4gyer5k9dnmr6wdg9g47l1crc34qih 4 127714 2711315 2338424 2026-09-22T19:01:56Z डॉ. मनोज रामजी मुनेश्वर 187705 /* */ अभिजात मराठी भाषेचे तज्ञ आणि लिपी चे जाणकार मनोज रामजी मुनेश्वर यांचा अल्प परिचय. 2711315 wikitext text/x-wiki डॉ. मनोज रामजी मुनेश्वर शिक्षण आणि पात्रता: त्यांनी एम.ए. विद्यापीठातून सर्वप्रथम येत,सुवर्णपदक मिळवले आहे आणि पीएच.डी. पोस्ट डॉक्टरल रिसर्च पूर्ण केली असून, ते नेट (NET) व सेट (SET) पात्र आहेत. त्यांच्याकडे पाच वर्षांचा पोस्ट-डॉक्टरल संशोधनाचा अनुभव आहे आणि त्यांनी भारतीय दार्शनिक अनुसंधान परिषद (ICPR) मध्ये संशोधन सहयोगी (Research Associate) म्हणून काम केले आहे. त्यांनी हिंदी संस्कृत आणि मराठी भाषा विद्यापीठामध्ये कार्य केलेले आहे. व्यावसायिक कारकीर्द: ते रिद्धपूर येथील 'मराठी भाषा विद्यापीठात' मराठीचे सहाय्यक प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत. यापूर्वी त्यांनी 'सर्वज्ञ श्री चक्रधर स्वामी मराठी भाषा तथा तत्त्वज्ञान अध्ययन केंद्र' येथे सहाय्यक संशोधक म्हणून काम पाहिले आहे. संशोधन आणि अभ्यास: महानुभाव साहित्यातील ऐतिहासिक लिपी, विशेषतः 'सकळ लिपी' आणि 'ब्राह्मी लिपी' यांच्या उकलीवर (decipherment) त्यांचे सखोल संशोधन आहे. तसेच, वर्णनात्मक भाषाविज्ञान, समाजभाषाविज्ञान आणि संगणकीय भाषाशास्त्र (Computational Linguistics) हे त्यांच्या अभ्यासाचे प्रमुख विषय आहेत. पुरातत्व आणि डिजिटल उपक्रम: सालबर्डी, कौंडण्यपूर, रिद्धपूर यांसारख्या ऐतिहासिक स्थळांवर त्यांचे पुरातत्वीय आणि ऐतिहासिक संशोधन चालते. प्राचीन हस्तलिखितांचे जतन करण्यासाठी आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (AI), ट्रान्सक्राइबस (Transkribus) आणि डिजिटल मॅन्युस्क्रिप्ट लॅब तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यावर त्यांनी विशेष भर दिला आहे. डॉ. मनोज रामजी मुनेश्वर यांचे विशेष कार्य आणि गुणवत्ता केवळ पारंपारिक साहित्य संशोधनापुरती मर्यादित नसून, प्राचीन ज्ञान आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यांच्या संगमावर आधारित आहे. त्यांच्या कार्याची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत: प्राचीन लिपींचे विशेषज्ञ आणि उकलकार: महानुभाव साहित्यातील 'सकळ लिपी' आणि प्राचीन 'ब्राह्मी लिपी' या सांकेतिक लिपींच्या उकलीसाठी (Decipherment) त्यांचे महत्त्वपूर्ण कार्य आहे. यासाठी ते पॅलिओग्राफी (Paleography), फोनो-क्रोनोलॉजी आणि रिव्हर्स-इंजिनिअरिंग यांसारख्या प्रगत पद्धतींचा वापर करतात. संगणकीय भाषाशास्त्र व कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा (AI) कल्पक वापर: प्राचीन हस्तलिखितांचे वाचन आणि जतन करण्यासाठी त्यांनी आर्टिफिशिअल इंटेलिजन्स (AI) आणि मशीन लर्निंगचा वापर करणारा प्रकल्प आराखडा तयार केला आहे. ट्रान्सक्राइबस (Transkribus) आणि गुगल इथाका (Google Ithaca) यांसारख्या प्रगत डिजिटल टूल्सच्या सहाय्याने 'डिजिटल मॅन्युस्क्रिप्ट लॅब' उभारण्याच्या संकल्पनेत त्यांचे विशेष योगदान आहे. नाविन्यपूर्ण शैक्षणिक अभ्यासक्रमांची निर्मिती: बदलत्या काळानुसार भाषेचे तांत्रिक उपयोजन वाढावे, यासाठी त्यांनी 'मराठी भाषा अभियांत्रिकी व संगणकीय भाषाशास्त्र' (M.A. in Marathi Language Engineering & Computational Linguistics) यांसारख्या पदव्युत्तर अभ्यासक्रमाची निर्मिती केली आहे. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२० (NEP 2020) च्या अनुषंगाने, मातृभाषेतील उच्च शिक्षणाच्या मॉडेल्सचा (जर्मनी व जपानच्या धर्तीवर) त्यांनी विशेष अभ्यास केला आहे. संस्थात्मक उभारणीतील योगदान: रिद्धपूर येथे 'आंतरराष्ट्रीय प्राकृत, प्राचीन मराठी व पुरातत्व संशोधन केंद्र' स्थापन करण्याबाबतचा महत्त्वपूर्ण प्रस्ताव त्यांनी तयार केला आहे. याशिवाय, सकळ आणि ब्राह्मी लिपीचे अभ्यासक्रम डिझाइन करण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका आहे. पुरातत्वीय आणि क्षेत्रीय संशोधन: रिद्धपूर, कौंडण्यपूर आणि सालबर्डी येथील प्राचीन लेण्या, रॉक आर्ट आणि वास्तूंचा त्यांनी सखोल क्षेत्रीय अभ्यास केला आहे. सालबर्डी येथील शिरविरहित बुद्धमूर्तीवरील संशोधन आणि नांदेडमधील सहस्त्रकुंड येथील उत्खननात सापडलेल्या प्राचीन शिल्पांबाबत पुरातत्व विभागाशी त्यांनी केलेला पत्रव्यवहार, हे त्यांच्या ऐतिहासिक व पुरातत्वीय जागरूकतेचे ठळक उदाहरण आहे. साहित्य आणि प्राकृत भाषेचा गाढा अभ्यास: 'लीळाचरित्र', 'गाथा सप्तशती', 'रुक्मिणी स्वयंवर' यांसारख्या प्राचीन ग्रंथांसह महाराष्ट्री आणि शौरसेनी प्राकृत भाषेच्या ऐतिहासिक व्याकरणावर त्यांची मजबूत पकड आहे. jy1xk2w8vkeq3jl7ljtplzwwwr5hj4k 0 129189 2711525 2208114 2026-09-23T09:05:57Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711525 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट समूह |group =रोहिंग्या| |image=[[File:Displaced Rohingya people in Rakhine State (8280610831).jpg|thumb|250px]] |caption= रोहिंग्या लोक |poptime=१५,४७,७७८ - २०,००,०००+ |region1={{flag|म्यानमार}} |pop1=१० - १३ लक्ष |ref1=<ref>[http://www.ipsnews.net/2012/06/ethnic-cleansing-of-muslim-minority-in-myanmar/|accessdate=9 July 2012|date=June 15, 2012|agency=[Inter Press Service] Ethnic Cleansing of Muslim Minority in Myanmar?]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>729,000 (United Nations estimate 2009)</ref> |region2={{flag|बांग्लादेश}} |pop2=३ - ५ लक्ष |ref2=<ref>{{स्रोत बातमी|title=Myanmar Rohingya refugees call for Suu Kyi's help|दुवा=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jW_OsfW4nM_kqqa4Iu6aQcmQtD7g?docId=CNG.a1b878f71ac27feae178698ffd633dd4.521|accessdate=9 July 2012|date=June 13, 2012|agency=[[Agence France-Presse]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140131141611/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jW_OsfW4nM_kqqa4Iu6aQcmQtD7g?docId=CNG.a1b878f71ac27feae178698ffd633dd4.521|archivedate=2014-01-31|url-status=live}}</ref> |region3={{flag|पाकिस्तान}} |pop3=२,००,००० |ref3=<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?200305 |title=कराचीतील बेघर - Outlook India |access-date=2012-08-11 |archive-date=2014-03-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326181345/http://www.outlookindia.com/article.aspx?200305 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.burmalibrary.org/docs/SRI-rohingya.htm SRI On-Site Action Alert: Rohingya Refugees of Burma and UNHCR’s repatriation program - Burma Library]</ref><ref name="huffington">[http://www.huffingtonpost.com/derek-flood/from-south-to-south-refug_b_100387.html From South to South: Refugees as Migrants: The Rohingya in Pakistan]</ref> |region4={{flag|थायलंड}} |pop4=१,००,००० |ref4=<ref>{{स्रोत बातमी|last=Husain|first=Irfan|title=Karma and killings in Myanmar|दुवा=http://dawn.com/2012/07/30/karma-and-killings-in-myanmar/|accessdate=10 August 2012|newspaper=[[Dawn (newspaper){{!}}Dawn]]|date=30 July 2012}}</ref> |region5={{flag|मलेशिया}} |pop5=२४,००० |ref5=<ref>{{स्रोत बातमी|last=Flores|first=Jamil Maidan|title=The Lady’s Dilemma Over Myanmar's Rohingya|दुवा=http://www.thejakartaglobe.com/opinion/the-ladys-dilemma-over-myanmars-rohingya/530671|accessdate=17 July 2012|newspaper=[[Jakarta Globe]]|date=July 16, 2012}}</ref> |region6={{flag|सौदी अरेबिया}} |pop6=४,००,००० |ref6= |popplace= [[म्यानमार]] ([[रखिन राज्य|आरकान]]), [[बांग्लादेश]], [[मलेशिया]], [[पाकिस्तान]], [[सौदी अरेबिया]], [[थायलंड]], [[भारत]] |langs=[[रोहिंग्या भाषा]] |rels= [[इस्लाम]] }} '''रोहिंग्या''' हा पश्चिम [[म्यानमार|म्यानमारमधील]] [[आरकान]] प्रांतातील [[मुस्लिम]] समाज आहे. जगभरात २० लाखावर रोहिंग्या लोक आहेत. [[म्यानमार]]मध्ये यांची संख्या सर्वाधिक आहे. २०१२ च्या आकडेवारीनुसार, म्यानमारमध्ये ८,००,००० रोहिंग्या लोक होते, तर २०१७ पर्यंत ही संख्या १३,००,००० वर पोहचली. [[भारत]]मध्ये ह्या समाजाची ३६,००० लोकसंख्या आहे. [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रांच्या]] मतानुसार रोहिंग्या समाज हा जगातील सर्वात पीडित समाज आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|title=Myanmar, Bangladesh leaders 'to discuss Rohingya'|दुवा=http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j7a3oPcHSvWSpkXzzSruvNZfdPMA?docId=CNG.8d52d8a6dba835c4ac54aab3f3c8031b.571|publisher=AFP|date=2012-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120718074439/http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5j7a3oPcHSvWSpkXzzSruvNZfdPMA?docId=CNG.8d52d8a6dba835c4ac54aab3f3c8031b.571|archivedate=2012-07-18|accessdate=2012-08-11|url-status=live}}</ref> अनेक रोहिंग्या हे शेजारी [[बांग्लादेश]] आणि [[थायलंड]]-[[म्यानमार]] सीमावर्ती भागातील अनिवासी कँपमध्ये राहत आहेत. == नावाची उत्पत्ती == रोहिंग्या नावाच्या उत्पत्तीबद्दल अनेक विचार प्रवाह आहेत. रोहिंग्या इतिहासकार खलिलूर रहमान यांच्या मते [[अरबी भाषा|अरबी]] शब्द 'रहम' म्हणजे 'दया' या शब्दापासून उत्पन्न झाला आहे. इ.स. ६ व्या शतकात अरबी व्यापारी प्रवास करत असताना रामरी बेटाजवळ जहाज बुडू लागले. व्यापारी जीव वाचवण्यासाठी नजिकच्या बेटावर उतरले आणि तेथील राजाच्या हाती लागले. राजाने व्यापाऱ्यांना मृत्युदंडाची शिक्षा फर्मावली आणि व्यापारी 'रहम' - 'रहम' असा घोष करू लागले. त्याच शब्दाचा पुढे अपभ्रंश होऊन 'रोहांग' आणि पुढे 'रोहिंग्या' हा शब्द कायम झाला. आरकान मुस्लिम संघटनेचे सदस्य जहीरुद्दीन अहमद आणि नाझीर अहमद यांच्या मते त्या व्यापारी मुसलमानांना 'थंबू क्या' या नावाने ओळखले जाते. रोहिंग्या समाजाचे मूळ हे [[अफगाणिस्तान|अफगाणिस्तानमधील]] रुहा समाजात असल्याचे त्यांचे मत आहे. इतिहासकार एम.ए. चौधरी यांच्या मते 'म्रोहाँग' राजवटीच्या नावावरून 'रोहिंग्या' हा शब्द निर्माण झाला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == बाह्य दुवे == *{{जर्नल स्रोत|दुवा=http://asiapacific.anu.edu.au/newmandala/wp-content/uploads/2009/02/khin-mg-saw-on-rohingya.pdf|title=Khin Maung Saw on Rohingya|author=Khin Maung Saw|year=1993|month=May|ref=harv|accessdate=2012-08-11|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305162959/http://asiapacific.anu.edu.au/newmandala/wp-content/uploads/2009/02/khin-mg-saw-on-rohingya.pdf|url-status=dead}} *{{cite conference | दुवा=http://karnafuli.angelfire.com/articles/ArakanandRohingyas.pdf | title=The advent of Islam in Arakan and the Rohingyas | publisher=Arakan Historical Society | accessdate=October 31, 2011 |author=MA Chowdhury|year=1995| month=December 31 | conference=Chittagong University | ref=harv}} *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://www.soas.ac.uk/sbbr/editions/file64388.pdf | title=The Development of a Muslim Enclave in Arakan (Rakhine) State of Burma (Myanmar) | publisher=SOAS | year=2005 | accessdate=November 1, 2011 | author=Aye Chan | ref=harv | archive-date=2013-07-12 | archive-url=https://web.archive.org/web/20130712065830/http://www.soas.ac.uk/sbbr/editions/file64388.pdf | url-status=dead }} [[वर्ग:म्यानमार]] axd9mln123jjb0939seb6lrjn1w5osf 0 131609 2711535 2686154 2026-09-23T10:28:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711535 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} {{वर्ग}} सोनिया गांधी या काँग्रेसच्या विद्यमान अध्यक्षांच्या कन्या प्रियांका गांधी यांचा विवाह '''वढेरा''' आडनावाच्या रॉबर्टशी झाला. वढेरा घराण्याचे सर्व प्रमुख धर्मीयांशी नाते संबंध आहेत. == आडनावाचे लेखन == आडनावाचे इतर लेखन वड्रा/वाड्रा/बढेरा.दिल्ली-पंजाब या भागात अनेकदा बोलताना शब्दातल्या दुसऱ्या अक्षराचा उच्चार हलन्त होतो. इंदिराचा उच्चार इंद्रा, सोनियाचा सोन्या, आणि म्हणून वढेराचे वढ्रा. इंग्रजीत ढ नाही म्हणून वढ्राचे वड्रा वा वाड्रा. वड्राचे बंगाली पद्धतीने बड्रा आणि हिंदी पद्धतीने वद्रा. == व्यवसाय आणि इतिहास == फाळणीपूर्व काळात सियालकोट येथे हुकुमत राय वढेरांचा खेळाच्या वस्तूंचा(स्पोर्ट्‌स) व्यवसाय होता. तो त्यांनी भारतात स्थलांतरित होताना सोडून दिला व ते आपल्या पत्नी आणि सहा मुले यांच्या समवेत बेंगलोर येथे आले. तेथून निघून ते १९५४ पर्यंत दिल्लीपासून १६७ कि.मी. अंतरावरील उत्तर प्रदेशातील मुरादाबाद येथे स्थायिक झाले. हुकुमत राय वढेरांनी Mysore Electroplating या नावाने सुरू केलेला व्यवसाय ८० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत व्यवस्थित चालू होता आणि त्यातून त्यांना पुरेशी प्राप्ती होत होती. (संदर्भ :http://www.outlookindia.com/article.aspx?202854 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121010074027/http://outlookindia.com/article.aspx?202854 |date=2012-10-10 }} आणि http://www.sundaytimes.lk/970302/plus2.html ). मध्यंतरीच्या काळात राजींदर वढेरांनी नवी दिल्लीत पण त्यानंतर व्यवसायास उतरती कळा लागली .१९८८ मध्ये कौटूंबीक व्यवसायाच्या वाटण्या झाल्या नंतर हुकुमत राय वढेरा हे हॅरी हे टोपणनाव देखील वापरत. काहींच्या मते हे नाव त्यांची सून मौरीन यांनी त्यांना दिले, तर काहींच्या मते आयात-निर्यातीच्या व्यापारात संभाषणाकरता सुलभ म्हणून त्यांनी हॅरी हे नाव आणि त्यांचे एक सुपुत्र राजिंदर यांनी एरिक हे नाव धारण केले. == एच. आर. वढेरांचे आंतरधर्मीय घराणे == एच. आर. वढेरांना ओमप्रकाश वढेरा आणि राजिंदर वढेरा अशी दोन अपत्ये. यातील ओमप्रकाश वढेरांनी आपली काही स्थावर संपत्ती आपल्या मुलांच्या स्मरणार्थ एका रा.स्व.संघ प्रणीत शाळेस दान केली, पण ही शाळा संघ चालवतो हे आपणास माहित नव्हते असे नंतरच्या काळात सांगितले. राजिंदर उर्फ एरिक वढेरा यांचा विवाह रोम कॅथॉलिक असलेल्या मौरीन या स्कॉटिश स्त्रीशी झाला. त्यांना तीन अपत्ये झाली. त्यांनी आपल्या मुलांना बाप्तिस्मा देऊन ख्रिश्चन केले. या दोघांचे सर्वात मोठे सुपुत्र रिचर्ड यांचा विवाह सायरा यांच्याशी झाला. सायराची आई रोमन कॅथॉलिक आणि वडील मुस्लिम. या दोघांचे दुसरे पुत्र रॉबर्ट यांचा विवाह प्रियांका गांधी यांच्याशी झाला. फिरोझ गांधी यांच्या घराण्यातील म्हणून प्रियांका गांधी पारशी, आजीकडून हिंदू, आईकडून ख्रिश्चन. त्यांचे लग्नही ख्रिश्चन घरात झाले. 5fsr4z7jjt1rv09ks2aiixibh5vw526 0 131621 2711334 2642600 2026-09-22T21:17:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711334 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | नाव = प्रियंका गांधी-वढेरा | चित्र = Priyanka Gandhi Vadra (7).jpg | चित्र आकारमान = 300px | पद = [[संसद सदस्य|संसद सदस्य (लोकसभा)]] | कार्यकाळ_आरंभ = २८ नोव्हेंबर २०२४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | राष्ट्रपती = | मागील = [[राहुल गांधी|राहुल राजीव गांधी]] | पुढील = | मतदारसंघ = [[वायनाड लोकसभा मतदारसंघ|वायनाड]] | पद2 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|सरचिटणीस - भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = ११ सप्टेंबर २०२० | कार्यकाळ_समाप्ती2 = | राष्ट्रपती2 = | मागील2 = ''नवीन पद'' | पुढील2 = | मतदारसंघ2 = | पद3 = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|प्रभारी - उत्तर प्रदेश काँग्रेस कमिटी]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = ४ फेब्रुवारी २०१९ | कार्यकाळ_समाप्ती3 = २३ डिसेंबर २०२३ | राष्ट्रपती3 = | मागील3 = | पुढील3 = अविनाश पांडे | मतदारसंघ3 = }} '''प्रियंका राजीव गांधी''' (वाधरा) ( १२ जानेवारी, १९२२, [[दिल्ली]]) या [[भारतीय]] राजनेत्या आहेत. सध्या त्या [[उत्तर प्रदेश|उत्तर प्रदेशच्या]] प्रभारी [[अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटी|अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या]] सरचिटणीस आहेत. त्या [[राजीव गांधी|राजीव]] आणि [[सोनिया गांधी]] यांच्या कन्या, [[राहुल गांधी|राहुल गांधींची]] बहीण आणि [[फिरोज गांधी|फिरोज]] आणि [[इंदिरा गांधी]] यांच्या नात आहेत, त्या राजकीयदृष्ट्या प्रमुख [[नेहरू-गांधी परिवार|नेहरू-गांधी परिवाराच्या]] सदस्य आहेत. तसेच त्या [[राजीव गांधी फाउंडेशन|राजीव गांधी फाउंडेशनच्या]] विश्वस्तही आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://dx.doi.org/10.1145/2095050|title=Proceedings of the compilation of the co-located workshops on DSM'11, TMC'11, AGERE!'11, AOOPES'11, NEAT'11, & VMIL'11 - SPLASH '11 Workshops|date=2011|publisher=ACM Press|isbn=9781450311830|location=New York, New York, USA}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण == प्रियंका गांधी यांचे शालेय शिक्षण मॉडर्न स्कूल (नवी दिल्ली) आणि कॉन्व्हेंट ऑफ जीझस अँड मेरी, दिल्ली येथे झाले. त्यांनी जीझस अँड मेरी कॉलेज, दिल्ली विद्यापीठातून मानसशास्त्रात पदवी प्राप्त केली, आणि नंतर 2010 मध्ये बौद्ध अभ्यासात पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.elections.in/political-leaders/priyanka-gandhi.html/|title=Priyanka Gandhi Biography - About family, political life, awards won, history|website=Elections in India|access-date=2022-01-06}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20120220-up-polls-2012-robert-vadra-congress-priyanka-gandhi-family-757318-2012-02-11|title=UP polls 2012: Robert Vadra bids for a place in Gandhi family power structure|last=February 11|first=Bhavna Vij-Aurora New Delhi|last2=February 20|first2=2012 ISSUE DATE:|website=India Today|language=en|access-date=2022-01-06|last3=February 20|first3=2012UPDATED:|last4=Ist|first4=2012 13:02}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == [[चित्र:Rahul Gandhi, Priyanka Gandhi Vadra.jpg|इवलेसे|राहुल गांधी यांच्यासोबत]] गांधी आपल्या आईच्या आणि भावाच्या रायबरेली आणि अमेठीच्या मतदारसंघांना नियमित भेट देत होत्या, जिथे त्या नेहमी थेट लोकांशी संवाद साधत असायच्या.<ref>{{जर्नल स्रोत|date=2022-01-01|title=India Today|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=India_Today&oldid=1063135864|journal=Wikipedia|language=en}}</ref> 2004च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीत, त्या आई सोनियांच्या प्रचार व्यवस्थापक होत्या आणि त्यांनी भाऊ राहुल गांधी यांच्या प्रचारावर देखरेख केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.रीडिफ.कॉम/election/2004/mar/02cong.htm|title=Priyanka may be assigned 100 constituencies|website=www.रीडिफ.कॉम|access-date=2022-01-06}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 2007च्या उत्तर प्रदेश विधानसभा निवडणुकीत, राहुल गांधींनी राज्यव्यापी प्रचाराची धुरा सांभाळत असताना, त्यांनी अमेठी रायबरेली प्रदेशातील दहा जागांवर लक्ष केंद्रित केले, जागा वाटपावरून पक्षाच्या कार्यकर्त्यांमधील भांडण शमवण्यासाठी दोन आठवडे घालवले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Rana|first=Uday|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/congress-weighing-possibility-of-priyanka-gandhis-role-in-up-election-campaign/articleshow/53041154.cms?from=mdr|title=Congress weighing possibility of Priyanka Gandhi's role in UP election campaign}}</ref> == सक्रिय राजकारण आणि AICC सरचिटणीस == 23 जानेवारी 2019 रोजी, प्रियांका गांधी यांनी अधिकृतपणे राजकारणात प्रवेश केला, त्यांना उत्तर प्रदेशच्या पूर्व भागाच्या प्रभारी काँग्रेसच्या सरचिटणीसपदी नियुक्त केले गेले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Team|first=BS Web|url=https://www.business-standard.com/article/elections/rahul-appoints-priyanka-gandhi-as-aicc-general-secretary-for-east-up-119012300439_1.html|title=Priyanka Gandhi appointed Congress party general secretary for UP-east|date=2019-01-23}}</ref> 11 सप्टेंबर 2020 रोजी तिची संपूर्ण उत्तर प्रदेश प्रभारी महासचिव म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. ऑक्टोबर 2021 मध्ये, पोलीस कोठडीत मरण पावलेल्या व्यक्तीच्या कुटुंबीयांना भेटण्यासाठी आग्रा येथे जात असताना गांधींना पोलिसांनी ताब्यात घेतले, त्यांनी मेळाव्यावर बंदी घातली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/congress-priyanka-gandhi-detained-up-police-agra-police-custody-death-1867047-2021-10-20|title=Priyanka Gandhi detained on way to meet family of Agra man who died in police custody|last=LucknowOctober 20|first=Shilpi Sen Ashish Mishra|last2=October 20|first2=2021UPDATED:|website=India Today|language=en|access-date=2022-01-06|last3=Ist|first3=2021 16:32}}</ref> == 2022 उत्तर प्रदेश विधानसभेची निवडणूक == प्रियंका गांधी यांनी 23 ऑक्टोबर 2021 रोजी बाराबंकी येथून काँग्रेस पक्षाच्या उत्तर प्रदेश निवडणूक प्रचाराची सुरुवात केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/uttar-pradesh-priyanka-gandhi-vadra-kicks-off-congress-poll-campaign-with-seven-vows/articleshow/87230438.cms|title=Uttar Pradesh: Priyanka Gandhi Vadra kicks off Congress poll campaign with seven vows {{!}} Lucknow News - टाइम्स ऑफ इंडिया|last=Oct 23|first=Shailvee Sharda / TNN /|last2=2021|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-01-06|last3=Ist|first3=23:57}}</ref> काँग्रेस पक्ष 2022ची उत्तर प्रदेश विधानसभा निवडणूक गांधींच्या नेतृत्वाखाली लढणार आहे. 2022च्या उत्तर प्रदेश विधानसभेच्या निवडणुकीत त्या काँग्रेसकडून मुख्यमंत्रीपदाचा चेहरा होण्याची शक्यता आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/priyanka-gandhi-will-be-face-of-congs-election-campaign-in-up-says-pl-punia/article37036008.ece|title=Priyanka Gandhi will be face of Congress election campaign in U.P., says P.L. Punia|date=2021-10-17|others=PTI|location=New Delhi|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>आत्तापर्यंतच्या निवडणूक रॅलीचा एकमेव चेहरा गांधी हेच राहिले असण्याची शक्यता या घटकावरून वर्तवली जात आहे.[https://www.google.com/search?q=congress+2022+uttar+pradesh+cm+candidate&bih=657&biw=1366&rlz=1C1ONGR_enIN975IN976&hl=en&tbm=nws&sxsrf=AOaemvK2YP-jox7TZc4RCe__Cr0pT1oOxQ%3A1635334455277&ei=Nzl5YbywENCR9QPzg5HgCA&oq=congress+2022+uttar+pradesh+cm+candidate&gs_l=psy-ab.3..33i10i160k1l2.27027.30355.0.30501.15.15.0.0.0.0.281.1873.0j8j2.10.0....0...1c.1.64.psy-ab..5.10.1872...0i22i30k1j33i160k1j33i21k1j33i22i29i30k1.0.cgNBr4MuFxg]</ref> == खाजगी आयुष्य == त्यांचे लग्न दिल्लीतील व्यापारी रॉबर्ट वाड्रा यांच्याशी झाले. 18 फेब्रुवारी 1997 रोजी गांधींच्या घरी, [[१० जनपथ]] येथे हा विवाह पारंपारिक हिंदू समारंभात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.in/news/feb/10gandhi.htm|title=Rediff On The NeT: Traditional Hindu wedding for Priyanka Gandhi|date=2013-09-13|website=web.archive.org|access-date=2022-01-06|archive-date=2013-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20130913041240/http://www.rediff.in/news/feb/10gandhi.htm|url-status=dead}}</ref> एक मुलगा आणि मुलगी अशी त्यांना दोन मुले आहेत प्रियंका या बौद्ध तत्त्वज्ञानाचे पालन करतात आणि एस.एन. गोएंका यांच्या मार्गदर्शनाखाली विपश्यना करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/priyanka-gandhi-vadra/239775|title=Priyanka Gandhi Vadra {{!}} Outlook India Magazine|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-01-06|archive-date=2022-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106133502/https://www.outlookindia.com/magazine/story/priyanka-gandhi-vadra/239775|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.qrz.com/database?callsign=VU2PGY QRZ हॅम रेडिओ कॉल सिग्नल डेटाबेस-VU2PGY ] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी|गांधी, सोनिया]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] bv9m55rmzxlds8whhunpj0yfqfy055l 0 134497 2711500 2645219 2026-09-23T06:26:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711500 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रजनी अशोकराव पाटील''' ([[५ डिसेंबर]], [[इ.स. १९५८|१९५८]] - ) या [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाच्या राजकारणी आहेत. या राज्यसभा सदस्य असून<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/news/nation/rajni-patil-wins-rs-bypoll-from-maharashtra_820972.html|title=Rajni Patil wins RS bypoll from Maharashtra|date=5 January 2013|publisher=Zee News|access-date=15 December 2014}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/news/article/Maharashtra-Rajni-Patil-is-Congs-Pick-for-RS-ByPoll/785558|title=Maharashtra: Rajni Patil is Cong's Pick for RS By-Poll|date=1 January 2013|publisher=Outlook|access-date=15 December 2014|archive-date=2014-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20141215224607/http://www.outlookindia.com/news/article/Maharashtra-Rajni-Patil-is-Congs-Pick-for-RS-ByPoll/785558|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mumbai/congress-leader-rajani-patil-wins-rajya-sabha-bypoll/article1-984245.aspx|title=Congress leader Rajani Patil wins Rajya Sabha bypoll|date=3 January 2013|publisher=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130102215212/http://www.hindustantimes.com/India-news/Mumbai/Congress-leader-Rajani-Patil-wins-Rajya-Sabha-bypoll/Article1-984245.aspx|archive-date=2 January 2013|access-date=15 December 2014}}</ref> त्या अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीच्या [[जम्मू आणि काश्मीर]]<nowiki/>च्या प्रभारी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/rajani-patil-is-congress-in-charge-for-himachal-pradesh/story-hY5dkEsq1bbJMujsjWBCFN.html|title=Rajani Patil is Congress in-charge for Himachal Pradesh|date=2018-05-22|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-05-17}}</ref> * यापूर्वी त्या [[बीड लोकसभा मतदारसंघ|बीडमधून]] [[अकरावी लोकसभा|११व्या लोकसभेवर]] निवडून गेल्या होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/rajni-patil-may-be-elected-unopposed-to-rajya-sabha-113010205043_1.html|title=Rajni Patil may be elected unopposed to Rajya Sabha|date=2 January 2013|publisher=[[बिझनेस स्टँडर्ड]]|access-date=15 December 2014}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/sonia-gandhi-made-the-day-for-outgoing-congress-rajya-sabha-mp-rajani-patil/articleshow/63288600.cms|title=Sonia Gandhi made the day for outgoing Congress Rajya Sabha MP Rajani Patil|date=13 March 2018|website=Mohua Chatterjee|publisher=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=4 May 2019}}</ref> * २००५मध्ये त्यांची केंद्रीय समाज कल्याण मंडळाच्या अध्यक्षपदी निवड झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/girija-vyas-new-chairperson-of-ncw-rajni-patil-heads-cswb/278712|title=Girija Vyas new chairperson of NCW, Rajni Patil heads CSWB|website=Outlook (India)|access-date=2019-05-17|archive-date=2019-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190517194951/https://www.outlookindia.com/newswire/story/girija-vyas-new-chairperson-of-ncw-rajni-patil-heads-cswb/278712|url-status=dead}}</ref> * न्यू यॉर्कमधील यूएन मुख्यालयात महिलांच्या स्थितीवरील [[संयुक्त राष्ट्र]] आयोगाच्या ४९ व्या सत्रात त्यांनी भारताचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/news/nation/rajani-patil-to-represent-india-at-un-session-on-women_204725.html|title=Rajani Patil to represent India at UN session on women|date=2005-03-01|website=Zee News|language=en|access-date=2019-05-17}}</ref> * महाविद्यालयात असताना त्या [[नॅशनल स्टुडंट्स युनियन ऑफ इंडिया]] (NSUI)च्या नेत्या होत्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.gov.in/my-government/indian-parliament/rajani-patil|title=Rajani Patil {{!}} National Portal of India|website=india.gov.in|access-date=2019-05-17}}</ref> त्यांनी आपली राजकीय कारकीर्द १९९२ मध्ये जिल्हा परिषदेवर बिनविरोध निवडून येउन केली. *त्या माजी मुख्यमंत्री [[अशोकराव चव्हाण]] यांच्या भाची आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:पाटील रजनी अशोकराव}} [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:बीडचे खासदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील जन्म]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] ev9z99m7y2ohffv38kodnahlu8zkwsh 0 144987 2711548 2705188 2026-09-23T11:38:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711548 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | पद = [[संसद सदस्य|खासदार]] | नाव = विनय सहस्रबुद्धे | चित्र =Vinay Sahasrabuddhe.jpg | चित्र शीर्षक = विनय सहस्रबुद्धे | कार्यकाळ_आरंभ = ५ जुलै २०१६ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[विजय दर्डा]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक|1957|11|10}} | जन्मस्थान = [[नाशिक]] | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | इतरपक्ष = | पती = | पत्नी = नयना सहस्रबुद्धे | नाते = | अपत्ये = आशय (पुत्र) | धर्म = हिंदू | संकेतस्थळ = [http://www.vinaysahasrabuddhe.in/ http://www.vinaysahasrabuddhe.in/] }} विनय सहस्रबुद्धे हे संसद सदस्य असून राज्यसभेमध्ये ते महाराष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यांच्याकडे भारतीय जनता पक्षाचे राष्ट्रीय उपाध्यक्ष अशी जबाबदारी आहे. तसेच ते राजकीय विचारवंत व नैमित्तिक स्तंभलेखक म्हणून सुद्धा ओळखले जातात. ते रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या राजकीय व सामाजिक कार्यकर्त्यांसाठी प्रशिक्षण देणाऱ्या संस्थेचे महासंचालक आहेत. भारतीय जनता पक्षाचे वैचारिक धोरण ठरविणाऱ्या प्रमुख व्यक्तींपैकी सहस्रबुद्धे हे एक मानले जातात. सन २००९ मध्ये सहस्रबुद्धे यांना त्यांच्या ‘Political Parties as Victims Of Populism and Electoral Compulsions : A Quest for Systemic Solutions’ प्रबंधासाठी मुंबई विद्यापीठाकडून पी एच डी प्रदान करण्यात आली. ==सामाजिक जीवन== विनय सहस्रबुद्धे यांनी [[अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद]] या विद्यार्थी संघटनेच्या कामाद्वारे सामाजिक जीवनास प्रारंभ केला. १९८३ ते ८५ या कालावधीमध्ये त्यांनी विद्यार्थी परिषदेचे पूर्णवेळ काम केले. <ref>[http://lite.epaper.timesofindia.com/getpage.aspx?articles=yes&pageid=3&max=true&articleid=Ar00300&sectid=1edid=&edlabel=ETM&mydateHid=05-04-2010&pubname=Economic+Times+-+Mumbai+-+Political+Theatre&title=The+rise+and+rise+of+ABVP%E2%80%99s+stars&edname=&publabel=ET The rise and rise of ABVP’s stars.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140713204727/http://lite.epaper.timesofindia.com/getpage.aspx?articles=yes |date=2014-07-13 }}, इकोनोमिक टाइम्स</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://thinkmaharashtra.com/kartrutva/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8 |title=थिंक महाराष्ट्र या संकेतस्थळावरील सहस्रबुद्धे यांचा परिचय |access-date=2013-08-28 |archive-date=2013-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130823065500/http://thinkmaharashtra.com/kartrutva/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A4%AF-%E0%A4%B8%E0%A4%B9%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7%E0%A5%87-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%A3-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%A7%E0%A4%A8 |url-status=dead }}</ref> १९८८ साली त्यांनी रामभाऊ म्हाळगी प्रबोधिनी या संस्थेची धुरा हाती घेतली. तब्बल १८ वर्षे इतका प्रदीर्घ काळ ते मुंबई विद्यापीठाच्या कार्यकारिणीवर सदस्य म्हणून कार्यरत होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://ibnlive.in.com/electionblogs/vinay-sahasrabuddhe/2422/53287/rss-gets-a-new-captain.html |title=आय बी एन लाइव या संकेतस्थळावरील सहस्रबुद्धे यांचा परिचय |access-date=2013-08-28 |archive-date=2012-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210223335/http://ibnlive.in.com/electionblogs/vinay-sahasrabuddhe/2422/53287/rss-gets-a-new-captain.html |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120210223335/http://ibnlive.in.com/electionblogs/vinay-sahasrabuddhe/2422/53287/rss-gets-a-new-captain.html |date=2012-02-10 }}</ref> ते अहमदाबाद येथील सरदार पटेल प्रशासकीय प्रशिक्षण संस्थेच्या संचालन मंडळाचे सदस्य आहेत. २००२ साली अफगाणिस्थान तालिबान्यांच्या तावडीतून मुक्त झाल्यावर सर्वात प्रथम गेलेल्या भारतीय सामाजिक संस्थांच्या प्रतिनिधी शिष्ट मंडळाचे त्यांनी नेतृत्व केले होते. <ref>[http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-05-18/mumbai/27122734_1_afghanistan-kabul-goodwill-mission Kabul sends SOS for Indian professionals.] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130828121539/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-05-18/mumbai/27122734_1_afghanistan-kabul-goodwill-mission |date=2013-08-28 }}, टाइम्स ऑफ इंडिया १८ मे २००२</ref> मुंबईतील प्रतिष्ठित [[द एशियाटिक सोसायटी (मुंबई)|द एशियाटिक सोसायटी]] या २०८ वर्षे जुन्या ग्रंथालयाच्या कार्यकारिणीचे ते उपाध्यक्ष आहेत. <ref>[http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/mumbai/-/articleshow/22037465.cms एशियाटिक’च्या अध्यक्षपदी काळे]{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, महाराष्ट्र टाइम्स २५ ऑगस्ट २०१३</ref> चतुरंग प्रतिष्ठानच्या वर्ष २०१३ च्या २३ व्या जीवनगौरव पुरस्कार निवडसमितीचे सहस्रबुद्धे अध्यक्ष होते. <ref>[http://navshakti.co.in/mumbai/133556/ `चतुरंग’चा डॉ. विजय भटकर यांना `जीवनगौरव पुरस्कार’]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, नवशक्ती १ सप्टेंबर २०१३</ref> ==राजकीय सहभाग== सहस्रबुद्धे हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] राष्ट्रीय उपाध्यक्ष आहेत. ते भारतीय जनता पक्षाचे वैचारिक धोरण ठरविणाऱ्या व्यक्तींपैकी एक मानले जातात. <ref>[http://www.dnaindia.com/india/1342194/report-man-who-showed-rss-modern-ways-is-gadkari-s-guide-now Man who showed RSS modern ways is Gadkari's guide now.], डी एन ए २ फेब्रुवारी २०१० </ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?263781 |title=आउटलूक मासिकाच्या संकेतस्थळावरील सहस्रबुद्धे यांचा परिचय |access-date=2013-08-28 |archive-date=2013-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029130002/http://www.outlookindia.com/article.aspx?263781 |url-status=dead}}</ref> २००९ साली जेंव्हा [[नितीन गडकरी]] यांची भाजपच्या राष्ट्रीय अध्यक्षपदी निवड झाली तेंव्हा सहस्रबुद्धे यांनी गडकरीचे राजकीय सल्लागार म्हणून काम पाहिले. <ref>[http://www.indianexpress.com/news/parrikar-sahasrabuddhe-in-gadkari-team/558579/ Parrikar, Sahasrabuddhe in Gadkari team.], इंडियन एक्सप्रेस २४ डिसेंबर २००९</ref> भारतीय जनता पक्षामध्ये सुशासन ही संकल्पना रुजावी म्हणून २०१० साली त्यांनी भाजप शासित राज्यांच्या सुमारे १२५ मंत्र्यांचे प्रशिक्षण केले. <ref>[http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-11-10/news/27448221_1_bjp-ruled-states-governance-vinay-sahasrabuddhe BJP to send ministers to 'school for governance.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218154017/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-11-10/news/27448221_1_bjp-ruled-states-governance-vinay-sahasrabuddhe |date=2014-12-18 }}, इकोनोमिक टाइम्स १० नोवेंबर २००६</ref> २०१२ साली भाजपचे जेष्ठ विचारवंत स्वर्गीय [[बळवंत परशुराम आपटे]] यांच्या निवृत्तीने रिकाम्या झालेल्या राज्यसभेच्या जागेसाठी संभाव्य उमेदवार म्हणून सहस्रबुद्धे यांचे नाव चर्चेत होते, परंतु ती खासदारकीची जागा गडकरींचे निकटवर्तीय मानले जाणारे संचेती यांना देण्यात आली.<ref>[http://www.indianexpress.com/news/family-s-party-ties-his-gadkari-link-helped-sancheti-get-rs-ticket/926322/ Family’s party ties, his Gadkari link helped Sancheti get RS ticket.], इंडियन एक्सप्रेस २१ मार्च २०१२</ref> <ref>[http://72.78.249.125/esakal/20120317/4827849708083168614.htm भाजपकडून राज्यसभेवर विनय सहस्त्रबुद्धे?]{{मृत दुवा}}, सकाळ दि ११ मार्च २०१२ [http://archive.is/QK0f9 विदागारातील आवृत्ती]</ref> २०१४ सालच्या लोकसभेच्या निवडणुकीकरिता भाजपचे व्हिजन डॉक्युमेण्ट तयार करण्याची जबाबदारी असलेल्या समितीवर त्यांची सदस्य म्हणून नियुक्ती करण्यात आली होती.<ref>[http://m.outlookindia.com/story.aspx?sid=1&aid=804380 BJP Announces Team Modi for 2014 Polls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130722013835/http://m.outlookindia.com/story.aspx?sid=1&aid=804380 |date=2013-07-22 }}, आउटलूक इंडिया १९ जुलै २०१३</ref> ==साहित्य व लेखन== सहस्रबुद्धे हे विविध इंग्लिश व मराठी नियतकालिके व वृत्तपत्रांमधून नैमित्तिक स्तंभलेखन करीत असतात. <ref>[http://www.deccanchronicle.com/130109/commentary-dc-comment/article/think-feel-live-woman Think, feel, live like a woman.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130524134603/http://www.deccanchronicle.com/130109/commentary-dc-comment/article/think-feel-live-woman |date=2013-05-24 }}, विनय सहस्रबुद्धे यांचा डेक्कन हेराल्ड मधील लेख ९ जाने २०१३</ref><ref>[http://www.dnaindia.com/analysis/1441321/main-article-common-ethos-vs-small-identities Common ethos vs small identities.], विनय सहस्रबुद्धे यांचा डीएनए मधील लेख २२ सप्टे २०१०</ref> लोकशाही शासन पद्धती मध्ये कालानुरूप व्यापक सुधारणा होणे गरजेचे आहे असे त्यांचे मत<ref>[http://archive.dailypioneer.com/columnists/item/51595-at-60-parliament-must-rejuvenate.html At 60, Parliament must rejuvenate] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130828121647/http://archive.dailypioneer.com/columnists/item/51595-at-60-parliament-must-rejuvenate.html |date=2013-08-28 }} विनय सहस्रबुद्धे यांचा पयोनिअर मधील लेख ११ मे २०१०</ref>असून या विषयावर त्यांनी "आहे लोकतंत्र तरीही" हे पुस्तक लिहिले आहे.<ref>[http://72.78.249.107/esakal/20111024/5272538094079283046.htm तर लोकशाहीवर बोलू नका]{{मृत दुवा}}, सकाळ दि २४ ओक्टोबर २०११ [http://archive.is/1ulrr विदागारातील आवृत्ती]</ref> <ref>[http://navshakti.co.in/aisee-akshare/43172/ लोकशाहीचे `वस्त्रहरण’ थांबविण्यासाठी]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, दैनिक नवशक्ती</ref> जून २०१२ मध्ये याच विषयावरील त्यांचे इंग्लिश पुस्तक "बियोण्ड अ बिलियन बॅलट्स" हे पुस्तक श्री. नरेंद्र मोदी यांच्या हस्ते प्रकाशित करण्यात आले.<ref>[http://onlinenews1.lokmat.com/staticpages/editions/today/main/DetailedNews-All.php?nid=MainEdition-1-1-28-06-2013-5e575&ndate=2013-06-28&editionname=main नरेंद्र मोदींनी दिला सुराज्याचा नवा नारा]{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} लोकमत दि. २८ जून २०१३</ref> 1998 साली त्यांनी सहसंपादित केलेल्या "निवडक माणूस" या पुस्तकास महाराष्ट्र शासनाचा पुरस्कार प्राप्त झाला होता. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] sxdsvbc1bq9jd7615v5cmjilvdxm10s 0 146617 2711426 2635687 2026-09-23T02:41:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711426 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''महाड सत्याग्रह''' हा २० मार्च १९२७ रोजी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी [[रायगड जिल्हा|रायगड]] जिल्ह्यातील [[महाड]] येथील सावर्जनिक [[चवदार तळे|चवदार तळ्याचे]] पाणी [[अस्पृश्य|अस्पृश्यांना]] घेता यावे म्हणून केलेला [[सत्याग्रह]] होता. यामुळेच २० मार्च हा दिवस "[[सामाजिक सबलीकरण दिन]]" म्हणून [[भारत|भारतात]] साजरा केला जातो.<ref>{{cite press release | url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rmar2003/20032003/r200320038.html | title=March 20 observed as social empowerment day to commemorate Mahad Satyagrah by Dr. Ambedkar | publisher=Press Information Bureau | date=20 March 2003 | accessdate=29 March 2020}}</ref> ही आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली लोकांनी मोठ्या संख्येने एकत्र येऊन केलेली पहिली सामायिक कृती होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://sk.sagepub.com/books/the-public-and-the-private/n7.xml|title=The Public and the Private: Issues of Democratic Citizenship|last=Omvedt|first=Gail|date=2003|publisher=SAGE Publications India Pvt Ltd|location=New Delhi|pages=130–146}}</ref> या सत्याग्रहास '''महाडचा सत्याग्रह''', '''चवदार तळ्याचा सत्याग्रह''', '''महाडचा मुक्तिसंग्राम''' किंवा '''महाडची सामाजिक क्रांती''' म्हणूनही ओळखले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/details/5264342107789852989?BookName=Mahadcha-Muktisangram-Ani-Nanasaheb-Tipnis|title=महाडचा मुक्तिसंग्राम आणि नानासाहेब टिपणीस-Mahadcha Muktisangram Ani Nanasaheb Tipnis by Prof. Zumbarlal Kamble - Sugava Prakashan - BookGanga.com|संकेतस्थळ=www.bookganga.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-13}}</ref> == पार्श्वभूमी == [[File:Flyer published before Mahad Satyagraha in 1927.png|thumb|Flyer published before Mahad Satyagraha in 1927]] [[भारतातील जाती व्यवस्था|भारतीय जातीव्यवस्थेमुळे]] अस्पृश्यांना उच्च जातीय हिंदूंपासून वेगळे ठेवण्यात आलेले होते. अस्पृश्यांना पाण्याच्या मुख्य स्रोतामधून [[पाणी]] घेण्यास तसेच मुख्य रस्त्यावरून चालण्यास परवानगी नव्हती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&pg=PA53&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Ambedkar and Buddhism|last=Sangharakshita|first=|date=2006|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|year=|isbn=9788120830233|location=|pages=53|language=en}}</ref> ऑगस्ट १९२३ मध्ये मुंबई कायदे मंडळाने एक निर्णय पारित केला, त्यानुसार सरकारी खर्चाने बांधलेल्या आणि सुस्थितीत ठेवलेल्या सर्व मालमत्तेवर सर्वांना म्हणजेच अस्पृश्यांना ही वहिवाटीचा हक्क असेल. महाडच्या नगरपालिकेने ही जानेवारी १९२४ साली ह्या कायद्याची अंमलबजावणी करणारा निर्णय पारित केला, परंतु त्याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी झालीच नाही.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=-b89DwAAQBAJ&printsec=frontcover#v=onepage&q=mahad%20&f=false|title=Caste and nature: Dalits and Indian Environmental Policies|last=Sharma|first=Mukul|date=2017-09-25|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199091607|language=en}}</ref> == सत्याग्रह == === सभा आणि चवदार तळ्यावर पाणी पिणे === [[File:Bronze sculpture depicting Mahad water moment by B R Ambedkar.png|thumb|300px|महाड सत्याग्रहाचे नेतृत्व करतांना डॉ. आंबेडकरांचे कांस्य धातुचे शिल्पचित्रण]] [[सुरेंद्रनाथ टिपणीस]], [[गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे]] व अनंत विनायक चित्रे यांच्यासह अन्य पुरोगामी सामाजिक कार्यकर्त्यांसह [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] महाड सत्याग्रह दरम्यान [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना]] मदत करण्याचे काम ते करीत होते. [[कोकण|कोकणातील]] महाड हे शहर सत्याग्रहासाठी निवडले गेले कारण, उच्च जातीय हिंदूंनी हे धोरण प्रत्यक्षात आणण्यासाठी तयारी दाखवली होती. त्यामध्ये अनंत विनायक चित्रे, [[गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे]], [[सुरेंद्रनाथ टिपणीस]] हे महाड नगरपालिकेचे प्रमुख ही त्यांत सहभागी होते. यांच्यासह अन्य पुरोगामी सामाजिक कार्यकर्ते व [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] महाड सत्याग्रह दरम्यान डॉ. आंबेडकरांना मदत करण्याचे काम ते करीत होते.<ref name=":1">{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=vCOGDAAAQBAJ&pg=PA66&dq=tipnis+invited+ambedkar&redir_esc=y#v=onepage&q=tipnis%20invited%20ambedkar&f=false|title=The Making of Indian Secularism: Empire, Law and Christianity, 1830-1960|last=Chatterjee|first=N.|date=2011-01-26|publisher=Springer|year=|isbn=9780230298088|location=|pages=66|language=en}}</ref> १९२७ साली सुरेंद्रनाथ टिपणीसांनी नगरपालिकेचे प्रमुख म्हणून सर्व सरकारी संपत्ती/सार्वजनिक ठिकाणे अस्पृश्यांसाठी खुली केली आणि त्यानिमित्ताने आंबेडकरांना सभा घेण्यासाठी आमंत्रण दिले.<ref name=":0" /> सभेनंतर सर्वजण चवदार तळ्याकडे गेले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=yYInC70BSEgC&pg=PA10&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Religious Converts in India: Socio-political Study of Neo-Buddhists|last=De|first=Ranjit Kumar|last2=Shastree|first2=Uttara|date=1996|publisher=Mittal Publications|year=|isbn=9788170996293|location=|pages=10|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी सर्वात प्रथम त्या तळ्यांमधून पाणी पिले आणि त्या नंतर जमलेल्या सर्व लोकांनीही त्या तळ्याचे पाणी पिले.<ref name=":1" /> त्यावेळी स्त्री-पुरुष मिळून सुमारे ५००० जण ह्या सभेसाठी आणि नंतर चवदार तळ्याचे पाणी पिण्यासाठी आलेले होते. त्यातील पुरुष हे आपल्या हातात काठी घेऊन आलेले होते, हातात काठी घेतलेला पुरुष म्हणजे [[महार]] जातीच्या पुरुषांचे चिन्ह होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=p4-oDAAAQBAJ&pg=PT63&dq=women+in+mahad+satyagrah&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjq3bu1ppzcAhXMvY8KHfvdBk0Q6AEIKDAA#v=onepage&q=women%20in%20mahad%20satyagrah&f=false|title=Writing Caste/Writing Gender: Narrating Dalit Women's Testimonies|last=Rege|first=Sharmila|date=2014-04-01|publisher=Zubaan|year=|isbn=9789383074679|location=|pages=53|language=en}}</ref> === सत्याग्रहींवर झालेले अत्याचार === जरी महाड नगरपालिकेने सरकारी अखत्यारीतील सर्व पाणवठे अस्पृश्यांना खुले केले असले, तरीही त्या पाणवठ्यांवर तसा कसलाही उल्लेख केला गेलेला नव्हता. त्यामुळे एवढ्या मोठ्या संख्येने अस्पृश्य जमा होऊनही त्यांनी आसपासच्या कोणत्याही पाणवठ्यावरून पिण्यासाठी पाणी घेण्याची हिंमत केली नाही. म्हणूनच ह्या सभेसाठी म्हणून आलेल्या लोकांच्या पाण्याच्या सोयीसाठी ४० रुपये किमतीचे पाणी उच्चजातीय हिंदूंकडून विकत घेण्यात आले होते. कारण सभेच्या ठिकाणी अस्पृश्यांना आसपासच्या पाणवठ्यावरून पाणी घेण्यास मनाई होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://archive.org/details/HindSwaraj-Ambedkar-17-01|title=Ambedkar, Vol. 17-01|last=Dr. Babasheb Ambedkar|first=|date=2003|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=3|language=English}}</ref> चवदार तळ्याचे पाणी पिऊन आंबेडकर ते सभेपुरते रहात असलेल्या सरकारी बंगल्यावर परतले आणि इतर सर्व लोक सभेच्या मंडपात परत गेले. चवदार तळ्यावरून सर्वजण निघाल्यानंतर सुमारे २ तासाच्या आतच महाड गावात एक अफवा उठली की, "तळ्यातील पाणी बाटवल्या नंतर आता जमलेला जमाव वीरेश्वराच्या मंदिरात जाऊन मंदिरही बाटवणार आहे." धर्म धोक्यात आल्याचे उच्चजातीय हिंदूंनी महाड गावभर पसरवले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://archive.org/details/HindSwaraj-Ambedkar-17-01|title=Ambedkar, Vol. 17-01|last=Dr. Babasheb Ambedkar|first=|date=2003|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=6|language=English}}</ref> त्यातून उच्च जातीय हिंदूंचा एक घोळका हत्यारे, लाठ्या-काठ्या घेउन सभेच्या ठिकाणी आला आणि त्यांनी सभेनंतर गावाकडे जाण्यापूर्वी जेवण करत असणाऱ्या अस्पृश्यांना मारहाण केली. हा उच्चजातीयांचा घोळकानंतर महाड शहरभर फिरून सर्व अस्पृश्यांना धमकावत होता. शिवाय आसपासच्या सर्व गावांमध्ये ह्या सभेला आलेल्या सर्व अस्पृश्यांना धडा शिकवण्याबद्दल संदेश पोहोचवला गेला. त्यामुळे अनेक अस्पृश्यांना स्वतःच्या गावी पोहोचल्यानंतरही हिंसेला सामोरे जावे लागले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=http://archive.org/details/HindSwaraj-Ambedkar-17-01|title=Ambedkar, Vol. 17-01|last=Dr. Babasheb Ambedkar|first=|date=2003|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=6-10|language=English}}</ref> ह्या सत्याग्रहाला [[महात्मा गांधी|गांधींनी]] पाठिंबा दिला आणि, स्पृश्यांनी अस्पृश्यांवर अश्याप्रकारे हिंसा करून चुक केली आहे, असे मत त्यांच्या [[यंग इंडिया]]मध्ये प्रकाशित केले.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Gandhi|first=Mohandas|date=28 April 1927|title=Untouchability and Unreason|दुवा=https://www.gandhiheritageportal.org/journals-by-gandhiji/young-india|journal=Young India|volume=9|pages=134|via=}}</ref> विरेश्वराच्या मंदिराच्या गुरवाने अस्पृश्यांनी विरेश्वराच्या मंदिरात प्रवेश करण्याचा कट रचला आहे, अशी अफवा उठवल्यामूळे गावातील सनातनी हिंदुंनी सत्याग्रहासाठी आलेल्या लोकांवर हिंसा केली. परंतु [[अहिंसा]] हे तत्त्व मानणाऱ्या आंबेडकरांनी अस्पृश्य सत्याग्रहींना सनातनी हिंदूंविरूद्ध "हिंसा करू नका" असा आदेश दिला होता. त्यामुळे एवढी हिंसा होऊनही आणि प्रत्यक्षात स्थानिक लोकांपेक्षा जास्त संख्येने असूनही काठीधारी अस्पृश्यांनी संयम ठेवला व त्याबद्दल गांधींनी सर्व सत्याग्रहींचे कौतुकही केले होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books/about/Indian_Critiques_of_Gandhi.html?id=GGGudMuE4PIC&redir_esc=y|title=Indian Critiques of Gandhi|last=Coward|first=Harold|date=2003-10-23|publisher=SUNY Press|year=|isbn=9780791459102|location=|pages=45-46|language=en}}</ref> नंतर १९ मार्च १९४० रोजी डॉ.आंबेडकर यांनी महाडमधे १४वा महाड सत्याग्रह दिन आयोजित केेेला. महाड शहरात डॉ.आंबेडकर यांचा मोर्चा व सभा झाली. या दिवशी महाड नगरपालिका प्रेसिडेंट, ॲड. [[विष्णू नरहरी खोडके]] यांनी एक समारंभ आयोजित करून आंबेडकर यांना मानपत्र देऊन गौरविले. खोडके यांनी १९३१ पासून डॉ. आंबेडकर यांच्या चळवळींना पाठिंबा दिला होता.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=ReZatF2yzR0C&dq=%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3%E0%A5%81+%E0%A4%A8%E0%A4%B0%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80&focus=searchwithinvolume&q=%E0%A4%96%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%87|title=Dr. Babasaheb Ambedkar, Writings and Speeches: (3 pts.). Ḍô. Bābāsāheba Āmbēdakara lekhana āṇi bhāshaṇe|last=Ambedkar|first=Bhimrao Ramji|date=2010|publisher=Education Department, Government of Maharashtra|language=mr}}</ref> === दलित महिलांचा सहभाग आणि आंबेडकरांचे आवाहन === ह्या सत्याग्रहासाठी स्त्रियांचा सहभाग लक्षणीय असल्याने, आंबेडकरांनी स्त्रियांना खास आवाहन केले आणि आपली [[जात]] दाखवणारी कोणतीच लक्षणे आपल्या शरीरावर न बाळगण्याविषयी उपस्थित स्त्री-पुरुषांना आवाहन केले त्यातच पुरुषांनाही हातात कायम काठी ठेवणे सारखी चिन्हे बाळगण्याची आता गरज नाही. तत्कालिक स्त्रिया गुडघ्या पर्यंतच तोकडे लुगडे नेसत असत. आंबेडकरांनी स्त्रियांना इतर उच्च जातीय स्त्रीयांसारखे पूर्ण टाच घोळ लुगडे नेसण्याचे सुचवले. त्याची अंमलबजावणी लागलीच पुढच्या काही दिवसांतच घडून आली.<ref>{{स्रोत पुस्तक|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=XH7JAAAACAAJ&dq=we+also+made+history&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi51bWWsp_cAhWNf30KHcq8DAAQ6AEIKDAA|title=We Also Made History: Women in the Ambedkarite Movement|last=Pawar|first=Urmilā|last2=Moon|first2=Meenakshi|date=2008|publisher=Zubaan|year=|isbn=9788189013127|location=|pages=122-123|language=en}}</ref> ==हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[सुरेंद्रनाथ गोविंद टिपणीस]] * [[काळाराम मंदिर सत्याग्रह]] * [[विष्णु नरहरी खोडके]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे== {{कॉमन्स वर्ग|Chavdar Tale Mahad|चवदार तळे}} * [https://main.sci.gov.in/AMB/mahadsatyagraha महाड सत्याग्रहाशी संबंधित न्यायालयाचे मूळ डॉक्युमेंट - सर्वोच्च न्यायालयाचे संकेतस्थळ] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://m.youtube.com/watch?v=A8Np81Wln_M सत्याग्रही आंबेडकर: भाग १ - चवदार तळ्याचा सत्याग्रह] {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:महाड]] [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[वर्ग:सत्याग्रह]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:दलित इतिहास]] [[वर्ग:रायगड जिल्हा]] [[वर्ग:महाड सत्याग्रह| ]] [[वर्ग:इ.स. १९२७ मधील निर्मिती]] g5k23x9onssaoffvyakyf28yqi1vu3x 0 157452 2711286 2586273 2026-09-22T14:05:32Z अभय नातू 206 प्रस्तावना 2711286 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''फलकनुमा पॅलेस हॉटेल''' [[भारत|भारताच्या]] [[तेलंगणा]] राज्यातील [[हैदराबाद]] शहरात असलेले आलिशान हॉटेल आहे. ==फलकनुमा पॅलेस== या हॉटेलची मालकी निझामाकडे आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.business-standard.com/article/beyond-business/affairs-of-state-110120400044_1.html|प्रकाशक=बिझनेस स्टॅण्डर्ड.कॉम.|दिनांक=२०१२-१२-२०|title=बिझनेस स्टॅण्डर्ड ‘राज्यातील घडामोडी’|भाषा=इंग्लिश}}</ref> [[चारमिनार|चारमिनारपासून]] ५ कि.मी. अंतरावर ३२ एकर जागेवर हे हॉटेल बांधलेले आहे. हैदराबादचे प्रंतप्रधान नवाब विकार-उल-उमरा, पाचव्या निजामाचे काका आणि जावई - नवाब मिर महबूब अली खान बहादूर यांनी हे हॉटेल बांधलेले आहे .<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://hyderabad.clickindia.com/tourism/falaknumapalace.html|title=फलाकनुमा पॅलेस|accessdate=2014-03-18|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105004224/http://hyderabad.clickindia.com/tourism/falaknumapalace.html|url-status=dead}}</ref> उर्दू मध्ये ‘फलकनुमा’ म्हणजे ‘आकाशासारखे स्वच्छ’ किंवा ‘आकाशाचा आरसा’.{{संदर्भ हवा}} ==नक्षीकाम== एका इंग्रजी वास्तुशास्त्रज्ञाने या राजमहालाचा आराखडा तयार केला. सर विकार यांनी ३ मार्च, १८८४ रोजी बांधकामाला सुरुवात केली. हा राजमहाल पूर्ण बांधण्यास ९ वर्षाचा कालावधी लागला. डिसेंबर १९८९ मध्ये सर विकार राजमहालाच्या गोल बंगला आणि जनाना महाल येथे रहाण्यासाठी गेले आणि त्यानंतर त्यांनी तेथून मर्दाना येथे चालू असलेल्या कामावर देखरेख करण्यास सुरुवात केली. ९३,९७१ चौ. मीटर जागेवार इटालियन संगमरवराच्या सहाय्याने हे काम पूर्ण केले गेले. दोन नांगी असलेल्या विंचूच्या आकारानुसार याचे बांधकाम केलेले आहे. प्रदर्शनीय भागामध्ये मुख्य इमारत असून खादयगृह , गोल बंगला , जनाना महाल आणि इतर कक्ष दक्षिणेस बांधलेल्या आहेत. नवाब हा चोखंदळ प्रवासी असल्याचे या बांधकामावरून लक्षात येते. फलकनुमा राजमहाल बघताना इटालियन आणि ट्रुडोन वास्तूशास्त्राचा संगम झालेला दिसतो. काचेच्या खिडकयांच्या सहाय्याने येथील कक्षामध्ये रंगबिरेंगी प्रकाशाची रचना केलेली आहे. ==इतिहास == [[चित्र:Falaknuma 1900.jpg|thumb|right|फलाकनुमा पॅलेस १९००मध्ये]] सर विकार यांचे खाजगी निवासस्थान म्हणून या राजमहालाचा प्रथम वापर होत होता. १८९७-१८९८ च्या जवळपास याचे हस्तांतरण हैद्राबादच्या ६ व्या निजामाकडे करण्यात आले. या राजमहाल बांधण्यावर अतिशय खर्च झाला असून सर विकार उल यांना सुद्धा बांधकाम करतांना कर्जाने रक्कम घ्यावी लागली होती. त्यावेळी त्याची हुशार बायको, विकार उल उमरा यांनी मेहबूब अली पाशा सहावा निजाम याला हा राजमहाल बघण्यास आमंत्रित करण्याची एक युक्ती सुचवली. सहाव्या निजामाला हा राजमहाल अतिशय आवडला व त्याने या राजमहालासाठी झालेला सर्व खर्च सर विकार उल यांना देउुन त्याच्या बदल्यात या राजमहालाचा मालकी हक्क मिळविला.तेव्हापासून या राजमहालाचा ताबा सहाव्या निजामाकडे आला व या महालाचे रूपांतर अभ्यागतांच्या निवासस्थानामध्ये करण्यात आले. निजामाची सत्ता संपल्यानंतर १९५० च्या सुमाराम येथे शांतता पसरली. भारताचे राष्ट्रपती, डॉ. राजेन्द्र प्रसाद हे १९५१ मध्ये आलेले शेवटचे अभ्यागत ठरले. त्यानंतर ब-याच कालावधीसाठी हा राजमहाल बंद होता. २००० मध्ये निजामाचे सुपूत्र मुक्करम जाह बहादूर शाहीद यांनी हा राजमहाल ताज हॉटेलच्या मालकाला टाटा समूहाला भाडे करार तत्त्वावर दिला. त्यानुसार नप्फयातील ५० टक्के हिस्सा किंवा किमान रु. २५ लक्ष यापैकी जी जास्त असलेली रक्कम दरमहा निजामाला देण्याचे ठरले. या राजमहालाचे जुने वैभव परत मिळवून देण्यासाठी पुनर्रचना करण्याची जबाबदारी ७ व्या निजामाच्या पत्नीकडे, महाराणी आसरा जहॉं हिच्याकडे सोपविण्यात आली. पनर्रचना करताना फलाकनुमा राजमहालाचे वैभव पुन्हा मिळविण्यासाठी खूप प्रयत्न करावे लागले. निजामकाळातील वास्तुशास्त्र, बराक पद्धती, फ्रेंच कलाकुसर, कलात्मक सौंदर्य, आणि पॅलेसमधील इतर नक्षीकाम पुन्हा नव्याने उभारणे हे अतिशय मेहनतीचे आणि किचकट काम होते. ==राजमहाल== या राजमहालातील चौकशी कक्षाच्या छपरावर ओल्या गिलाव्यावर चित्रे काढण्याची कला केलेली असून त्याला सोन्याचा मुलामा देउुन सजवलेले आहे. या राजमहालाला कोरीव नक्षीकाम केलेले २२० कक्ष असून २२ विशाल सभागृह आहेत. निझामाच्या ताब्यातील बहुमोल संपत्तीचा खजिना या महालामध्ये आहे. जगामध्ये कुठेही न आढळणारी अशी दुर्मिळ चित्रे, पुतळे, फर्निचर , हस्तलिखिते आणि वेगवेगळी पुस्तके यांचा संग्रह या महालामध्ये आहे..<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cleartrip.com/hotels/info/taj-falaknuma-palace-319612|प्रकाशक=क्लेअर ट्रिप.कॉम .|title=ताज फलाकनुमा पॅलेसविषयी|भाषा=इंग्लिश}}</ref> याशिवाय बिलियर्ड रुम, भारतामधील दुर्मिळ कुराणांचा संग्रह असलेले संग्रहालय, भारतामधील सर्वांत मोठे इलेक्ट्रीकल स्विचबोर्ड इ.वैशिष्टये या राजमहालाची आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.thehindubusinessline.com/features/smartbuy/luxury-and-fashion/article1121289.ece|प्रकाशक=द हिंदू बिझनेस लाईन.|title=ताज फलाकनुमा पॅलेसचा आढावा|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ==ऐषआरामी हॉटेलची पुनर्रचना== २००० मध्ये ताज हॉटेलने या राजमहालाची पुनर्रचना करण्यास सुरुवात केली.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.dnaindia.com/money/report-ratan-tata-to-meet-k-rosaiah-on-november-7-1460400|प्रकाशक=डीएनएइंडिया.कॉम.|दिनांक=२०१०-१०-३१. २०१२-१२-२०|title=रतन टाटांची ७ नोंव्हेंबर ला के रोशेशी भेट- डीएनए|भाषा=इंग्लिश}}</ref> नोव्हेंबर २०१० मध्ये ते सर्वांसाठी खुले झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|first=कूक|last=शॅरेल|दुवा=http://goindia.about.com/b/2010/11/09/falaknuma-palace-hyderabad-open-as-a-luxury-taj-hotel.htm|दिनांक=९ नोव्हेंबर, २०१०|title=हैद्राबादच्या फलाकनुमा पॅलेसचे ऐषआरामी हॉटेलमध्ये रुपांतर|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2014-03-18|archive-date=2013-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131105000145/http://goindia.about.com/b/2010/11/09/falaknuma-palace-hyderabad-open-as-a-luxury-taj-hotel.htm|url-status=dead}}</ref> १०१ जणांना एकाच वेळी बसता येईल असा जगात सर्वांत मोठा डायनिंग हॉल, दरबार हॉल, उत्कृष्ट प्रतीच्या लाकडावर केलेले कोरीव काम, संगमरवरी जमीन, सुबक फर्निचर इ. वैशिष्टये या हॉटेलची आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.tribuneindia.com/2010/20101114/main6.htm|प्रकाशक= ट्रिब्युन इंडिया.कॉम.|title=द ट्रीब्युन, चंदीगढ, इंडिया – मुख्य बातमी|दिनांक=२०१२-१२-२०|भाषा=इंग्लिश}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:हैदराबाद]] [[वर्ग:हैदराबादचे निजाम]] [[वर्ग:भारतातील तारांकित हॉटेल्स]] f8q66ij3gc7nz0b9fb96ztonmgzx2e1 0 159921 2711534 2675751 2026-09-23T10:06:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711534 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''लेमन ट्री हॉटेल''' या भारतीय साखळीच्या कंपनीचे मुख्यालय [[दिल्ली]]च्या [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळाजवळ]] एरोसिटी हॉस्पिटॅलिटीमध्ये आहे. या कंपनीची [[भारत |भारतामध्ये]] उच्चस्तराची, मध्यमदर्जाची आणि इकॉनॉमी दर्जाची हॉटेल्स उपलब्ध आहेत. ''लेमन ट्री प्रिमिअर'', लेमन ट्री हॉटेल्स आणि [[रेड फॉक्स हॉटेल्स]] अशी तीन प्रकारच्या दर्जाची हॉटेल्स या समूहाने उपलब्ध करून दिलेली आहेत. == इतिहास == २००२ मध्ये या कंपनीची स्थापना [[पटू केशवानी]] या पहिल्या पिढीतील भारतीय उदयोजकाने केलेली आहे. २००४ मध्ये [[गुरगांव]] मधील उदयोगविहार येथे पहिले लेमन ट्री हॉटेल उघडले गेले. २००६ मध्ये रेड फॉक्स हॉटेल बांधण्याचे ठरविले आणि २००९ मध्ये [[जयपूर |जयपूरमध्ये]] पहिले रेड फॉक्स हॉटेल चालू करण्यात आले आणि लेमन ट्री हॉटेलबरोबर एकत्रित करण्यात आले. लेमन ट्री प्रिमिअर दर्जाचे पहिले हॉटेल २०१० मध्ये [[बंगलोर |बंगलोरमध्ये]] उघडण्यात आले. सध्या १५ शहरामध्ये या कंपनीची ३००० च्या जवळपास कामगार वर्ग व स्वतःच्या मालकीच्या ३००० खोल्या असलेली २५ हॉटेल्स आहेत. २०१७ पर्यंत १८ शहरांमधून ५००० खोल्या आणि ८००० कामगार वर्ग असलेली हॉटेल्स बांधण्याची या कंपनीची योजना आहे. अहमदाबाद, [[औरंगाबाद]], [[बंगलोर]], [[चंदीगढ]], [[चेन्नई]], देहरादून, [[दिल्ली]], [[गोवा]], गुरगांव, [[हैद्राबाद]], [[इंदूर]], [[जयपूर]], [[केरळ]], नोएडा आणि [[पुणे]] अशा महत्त्वाच्या शहरांमध्ये या कंपनीची हॉटेल्स आहेत. [[मुंबई]], पुणे, कलकत्ता, [[उदयपूर]], हैद्राबाद आणि [[सिमला]] या ठिकाणी हॉटेल्सचे काम विकसित करण्याचे काम चालू आहे. जपानच्या काही वित्तीय संस्था जसे शिनसिई बँक, भारतीय दर्जाचा रिअल इस्टेट फन्ड- कोटक रीअल्टी फन्ड, पीई फर्म – वॉरबर्ग पिंकस आणि डच पेन्शन फन्ड मॅनेजर – एपीजी यांचा या कंपनीच्या वित्तीय सहायतेमध्ये महत्त्वाचा सहभाग आहे. == यादी == {| class="wikitable" style="width:auto; margin:0.5em auto; text-align:center" |+ लेमन ट्री हॉटेल्सची ठिकाणे |- ! राज्य !! हॉटेलचे नाव !! उद्घाटन !! पत्ता !! संदर्भ |- | rowspan="3" | '''महाराष्ट्र''' | लेमन ट्री हॉटेल, [[हिंजवडी]], [[पुणे]] | २००७ | पी-३२, फेज १, राजीव गांधी आयटी पार्क, हिंजवडी, पुणे - ४११०५७ | <ref name="pune">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-hotel/pune/hinjawadi-pune.aspx |title=लेमन ट्री हॉटेल, हिंजवडी, पुणे |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | लेमन ट्री प्रीमियर, [[छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] | २०१८ | अंधेरी कुर्ला रोड, मरोळ नाका, [[अंधेरी]] पूर्व, मुंबई - ४०००५९ | <ref name="mumbai">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-premier/mumbai/hotel-near-mumbai-airport.aspx |title=लेमन ट्री प्रीमियर, मुंबई |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | लेमन ट्री हॉटेल, [[छत्रपती संभाजीनगर]] | २००४ | आर-१, विमानतळ रस्ता, मुकुंदवाडी, छत्रपती संभाजीनगर - ४३१००३ | <ref name="aurangabad">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-hotel/aurangabad/hotel-aurangabad.aspx |title=लेमन ट्री हॉटेल, औरंगाबाद |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | '''दिल्ली''' | लेमन ट्री प्रीमियर, [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|दिल्ली विमानतळ]] | २०१० | एसेट क्र. ६, एरोसिटी हॉस्पिटॅलिटी जिल्हा, [[नवी दिल्ली]] - ११००३७ | <ref name="delhi">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-premier/delhi/hotel-near-delhi-airport.aspx |title=लेमन ट्री प्रीमियर, दिल्ली एअरपोर्ट |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | '''हरियाणा''' | लेमन ट्री प्रीमियर, लेझर व्हॅली, [[गुरुग्राम]] | २०१० | २८७, सिटी सेंटर, सेक्टर २९, गुरुग्राम - १२२००१ | <ref name="gurugram">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-premier/gurugram/leisure-valley-1-gurugram.aspx |title=लेमन ट्री प्रीमियर, गुरुग्राम |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | rowspan="2" | '''गुजरात''' | लेमन ट्री हॉटेल, [[जामनगर]] | २०२३ | तिनबत्ती चौक, जामनगर - ३६१००१ | <ref name="jamnagar">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-hotel/jamnagar/hotel-jamnagar.aspx |title=लेमन ट्री हॉटेल, जामनगर |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | लेमन ट्री हॉटेल, [[अहमदाबाद]] | २००९ | बँका ऑफ बडोदा जवळ, खानपूर, अहमदाबाद - ३८०००१ | <ref name="ahmedabad">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-hotel/ahmedabad/hotel-ahmedabad.aspx |title=लेमन ट्री हॉटेल, अहमदाबाद |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | '''राजस्थान''' | लेमन ट्री रिसॉर्ट, [[कुंभलगढ]] | २०२० | महाराणा प्रताप पुतळ्याजवळ, कुंभलगढ, [[राजसमंद]] - ३१३३३३ | <ref name="kumbhalgarh">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-resort/kumbhalgarh/resort-kumbhalgarh.aspx |title=लेमन ट्री रिसॉर्ट, कुंभलगढ |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | '''उत्तर प्रदेश''' | सँडल सूट्स, [[नोएडा]] | २०१७ | सेक्टर १३५, नोएडा एक्सप्रेसवे, नोएडा - २०१३०४ | <ref name="noida">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/sandal-suites/noida/hotel-noida.aspx |title=सँडल सूट्स, नोएडा |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |- | '''तेलंगणा''' | लेमन ट्री हॉटेल, [[गचीबौली]], [[हैदराबाद]] | २०१४ | सर्व्हे क्र. ११५/१, आयएसबी रोड, नानकरामगुडा, गचीबौली, हैदराबाद - ५०००३२ | <ref name="hyderabad">{{cite web |url=https://www.lemontreehotels.com/lemon-tree-hotel/hyderabad/gachibowli-hyderabad.aspx |title=लेमन ट्री हॉटेल, हैदराबाद |publisher=लेमन ट्री हॉटेल्स |access-date=२६ मार्च २०२६}}</ref> |} {{बदल}} ==व्यवस्थापन== ===पतंजलि (पटू) केसवानी=== ===सचिव आणि मॅनेजिंग डायरेक्टर=== आय.आय.टी.दिल्लीमधून बी.टेक झालेला इलेक्ट्रिकल इंजिनियर व आय.आय.एम [[कलकत्ता |कलकत्तामधून]] झालेला एम.बी.ए पटू यांच्याकडे या कंपनीच्या सचिव आणि व्यवस्थापकपदाचा कार्यभार आहे. ते टाटा प्रशासकीय सेवेमध्ये गेली १५ वर्षे कार्यरत असून तेथील ताज हॉटेलमध्ये उपाध्यक्ष आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी म्हणून तसेच ए.टी.कअर्नि इन्क्ल्यूजिव्हमधील भारतीय शाखेमध्ये सचिव म्हणून काम करत होते. २०११ मध्ये आयआयटी दिल्लीकडून आणि २०१२ मध्ये आयआयएम कलकत्ता यांचेकडून त्यांचा गौरव करण्यात आला होता. २००२ मध्ये लेमन ट्री हॉटेल्समध्ये त्यांची पदोन्नती झाली. === रतन केसवानी === === उपव्यवस्थापकीय निर्देशक === १९८३ पासून मुंबईच्या ऑबेराय हॉटेलमध्ये ऑबेराय सेंटर फोर लर्निंग ॲण्‍ड डेव्हलपमेंटमधून रतन यांनी आपल्या कामाची सुरुवात केली. ३१ वर्षापेक्षा जास्त कालावधी त्यांनी भारतामध्ये आणि भारताबाहेर या क्षेत्रामध्ये अनुभव घेतला आहे. [[ऑबेरॉय ट्रायडेंट|ऑबेराय हॉटेल]] आणि जनरल मॅनेजर पदी तसेच मुंबई येथील ऑबेराय हॉटेलच्या कार्यकारी उपाध्यक्ष या पदाचा अनुभव त्यांचेकडे आहे. लेमन ट्री कंपनीमध्ये पदार्पण करण्यापूर्वी त्यांचेकडे ट्रिडेन्ट हॉटेलच्या अध्यक्षाचे पद असून त्यांनी भारताबाहेरील १३ हॉटेलचे व्यवस्थापन सांभाळले आहे. लेमन ट्री हॉटेलच्या व्यवस्थापनाचे महत्त्वाचे पद असलेले कार्नेशन हॉटेल्स प्रा.लि. यांचे सचिव पदही त्यांचेकडे आहे. === अध्यक्ष आणि कार्यकारी निर्देशक === राहुल पंडित यांनी नवी दिल्ली येथील पुसा येथे असलेल्या हॉटेल मॅनेजमेंट संस्थेमधून पदवी घेतलेली असून भारतीय कराटे टीममधील स्थापन सदस्य आहे. त्यांनी ब्रॅण्ड मॅनेजमेंट, एचआर मॅनेजमेंट आणि इनोवेशन केलेले आहे. आयआयएम अहमदाबाद, आयआयएम बंगलोर आणि कॉर्नेल ननयंग येथून शिक्षण पूर्ण केले असून यापूर्वी भारत, यू.एस.ए आणि [[सिंगापूर]] येथील चॉईस हॉटेल, ताज हॉटेल, स्पेक्ट्रामाइंड आणि इंटरकॉन्टिनेटील हॉटेल्समधून काम केलेले आहे. == ब्रँड == या समूहाने तीन दर्जाची हॉटेल्स अभ्यागतांना उपलब्ध करून दिलेली आहे. * लेमन ट्री प्रिमिअर (उच्चवर्गीयांसाठी) * लेमनट्री हॉटेल्स (मध्यमवर्गासाठी) * रेड फॉक्स हॉटेल्स (इकॉनॉमी दर्जाची) ==लेमन ट्रीचे हास्य== भारतामध्ये लेमन ट्री तर्फे आयोजित असलेला मोफत एक रात्र राहण्याची सोय असलेला हा लोकप्रिय बक्षीस योजनेचा कार्यक्रम आहे आणि यामध्ये यशस्वी होणा-याला ३ हॉटेलपैकी कोणत्याही दर्जाच्या हॉटेलमध्ये राहण्याची मोफत व्यवस्था केली जाते. ==सदस्य कंपनी== कार्नेशन हॉटेल्स प्रा.लि. आणि ग्रेफॉक्स प्रोजेक्ट मॅनेजमेंट प्रा.लि. या हॉटलेच्या सदस्य कंपन्या आहेत. ==सामाजिक जाणिव== कर्मचा-यांना कामाचा योग्य मोबदला, त्यांना सर्वतोपरी प्रशिक्षण देऊन त्यांच्या कार्यक्षमतेचा पुरेपूर वापर करणारी कंपनी म्हणून नावलौकिक आहे. रस्तांवरील कुत्र्यांना दत्तक घेऊन त्यांची सर्वतोपरी काळजी घेण्याचे काम करणारी ही एकमेव कंपनी आहे. पर्यावरण रक्षण करण्याच्या उद्देशाने या कंपनीच्या बऱ्याचशा योजना आहेत. ==बाह्य दुवे== # [http://economictimes.indiatimes.com/topic/The-Lemon-Tree-Hotel-Company/news/ द लेमन ट्री हॉटेल कंपनी] # [http://www.lemontreehotels.com/media.aspx लेमनट्रीहॉटेल्स.कॉम.मेडिआ.एएसपीएक्स] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140625140249/http://www.lemontreehotels.com/ |date=2014-06-25 }} # [http://www.lemontreehotels.com/ लेमन ट्री हॉटेल्स] # [http://www.moneycontrol.com/news-topic/lemon-tree-hotels/ लेमन ट्री हॉटेल्स] # [http://forbesindia.com/article/big-bet/lemon-tree-hotels-audacious-plan/33330/1?utm=slidebox लेमन ट्री हॉटेल्स ऑससिअस-प्लॅन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140522041945/http://forbesindia.com/article/big-bet/lemon-tree-hotels-audacious-plan/33330/1?utm=slidebox |date=2014-05-22 }} # [http://www.cleartrip.com/hotels/india/new-delhi/chain/lemon-tree-hotels/ लेमन ट्री हॉटेल्स] [[वर्ग:हॉटेल्स]] egchddt0p3j4blxcw2eszvg9flrzjyy 0 162864 2711336 2710086 2026-09-22T21:19:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711336 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक|नाव=प्रेम चौधरी|जन्म_दिनांक=१९४४<ref>[http://www.indiankanoon.org/doc/169233307/ Central Administrative Tribunal – Delhi]</ref>|जन्म_स्थान=[[भारत]] |राष्ट्रीयत्व=[[भारतीय]] }} '''प्रेम चौधरी''' या भारतीय [[सामाजिक शास्त्र|सामाजिक शास्त्रज्ञ]], इतिहासकार,<ref>Different Types of History Part 4 of History of science, philosophy and culture in Indian civilization. Ray, Bharati. Pearson Education India, 2009. {{ISBN|8131718182}},</ref> आणि [[भारतीय ऐतिहासिक अनुसंधान परिषद|इंडियन कौन्सिल ऑफ हिस्टोरिकल रिसर्च]], नवी दिल्ली येथे वरिष्ठ शैक्षणिक फेलो आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.sagepub.com/authorDetails.nav?contribId=645165 |title=Sage Publishing: Prem Chowdhry Affiliations |access-date=2022-03-23 |archive-date=2013-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106084047/http://www.sagepub.com/authorDetails.nav?contribId=645165 |url-status=dead }}</ref> त्या [[स्त्रीवादी]] आहेत.<ref name="prem">{{स्रोत पुस्तक|title=The Emergence of Feminism in India, 1850–1920|last=Anagol|first=Padma|publisher=Ashgate Publishing Company|year=2005|isbn=9780754634119|author-link=Padma Anagol}}</ref> लग्नाला नकार देणाऱ्या जोडप्यांवर होणाऱ्या हिंसाचाराची त्या टीका करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?266072 |title=‘Khaps Have To Reform’, Sheela Reddy, Outlook India, July 2010 |access-date=2022-03-23 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105231018/http://www.outlookindia.com/article.aspx?266072 |url-status=dead}}</ref> त्या लिंग संबंधित अभ्यास, राजकीय अर्थव्यवस्थेवरील अधिकार आणि [[भारत|भारतातील]] [[हरियाणा]] राज्याच्या सामाजिक इतिहासाच्या सुप्रसिद्ध अभ्यासक आहेत.<ref name="Geetha 2012">{{स्रोत बातमी|last=Geetha|first=V.|url=https://www.thehindu.com/books/power-violence-and-dalit-women/article3515761.ece|title=Power, violence and Dalit women|date=June 11, 2012|work=[[द हिंदू]]|quote=her study would have been richer had she placed it in the context of feminist scholarship — one thinks of Prem Chowdhry's fantastic work on changing gender relations in Haryana, for instance, and how she works with notions of caste, gender, labour and economic change.|access-date=10 July 2021}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://global.oup.com/academic/product/political-economy-of-production-and-reproduction-9780198067702;jsessionid=76B4088195F4A55D75A4C5E8FB25BE5A?cc=gb&lang=en& |title=Oxford University Press |access-date=2022-03-23 |archive-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105222813/http://global.oup.com/academic/product/political-economy-of-production-and-reproduction-9780198067702;jsessionid=76B4088195F4A55D75A4C5E8FB25BE5A?cc=gb&lang=en& |url-status=dead }}</ref> == कारकीर्द == प्रेम चौधरी या सेंटर फॉर वुमन स्टडीजच्या आजीवन सदस्या आहेत.<ref>India Court of Women on Dowry and Related Forms of Violence against Women, 2009 </ref> त्यांनी इंडियन कौन्सिल ऑफ सोशल सायन्स रिसर्च समर्थित सेंटर फॉर कंटेम्पररी स्टडीज, [[नवी दिल्ली]] येथे देखील काम केले आहे. तसेच नेहरू मेमोरियल म्युझियम आणि लायब्ररीच्या प्रगत अभ्यास युनिटमध्ये काम केले आहे.<ref>Law and Social Science Research Network, Nehru Memorial Museum & Library 2008 </ref> प्रेम चौधरी हे [[जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठ|जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठाच्या]] माजी विद्यार्थीनी आहेत. तसेच [[विद्यापीठ अनुदान आयोग|विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या]] फेलो प्राध्यापिका आहेत. * चौधरी, प्रेम (१९८४). पंजाबचे राजकारण: सर छोटू राम यांची भूमिका. विकास/मिशिगन विद्यापीठ. पृष्ठे ३६४. आयएसबीएन ९७८-०७०६९२४७३२. * चौधरी, प्रेम (१९९४). द वेल्ड वुमनः ग्रामीण हरियाणात लिंग समीकरणे बदलत आहेत. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस इंडिया. आयएसबीएन ९७८-०१९५६७०३८७. * चौधरी, प्रेम (२०००). कॉलोनियल इंडिया अँड द मेकिंग ऑफ एम्पायर सिनेमा: प्रतिमा, विचारधारा आणि ओळख. मँचेस्टर युनिव्हर्सिटी प्रेस. पृष्ठे २९४. आयएसबीएन ९७८-०७१९०५७९२२. * चौधरी, प्रेम (जुलै २००९). वादग्रस्त विवाह, पळून जाणारी जोडपी: उत्तर भारतात लिंग, जात आणि पितृसत्ता. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस. पृष्ठे ३६०. आयएसबीएन ९७८-०१९८०६३६१२. * चौधरी, प्रेम (२०१०). जमीन मालकी मध्ये लिंग भेदभाव. सेज पब्लिकेशन्स. पृष्ठे ३१४. आयएसबीएन ९७८-८१७८२९९४२६. * चौधरी, प्रेम (२०११). उत्पादन आणि पुनरुत्पादनाची राजकीय अर्थव्यवस्था. ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस. पृष्ठे ४६४. आयएसबीएन ९७८-०१९८०६७७०२. * चौधरी, प्रेम (२०११). राजकारण आणि समाज समजून घेणे - हरद्वारी लाल. मानक प्रकाशने. पृष्ठे ४२३. आयएसबीएन ९७८-८१७८३१२२७९. == वैयक्तिक जीवन == त्या हरद्वारी लाल यांची मुलगी आहेत.<ref>[http://www.tribuneindia.com/2011/20110327/spectrum/book6.htm Reformist revisited], Humra Quraishi, The Tribune India. 27 March 2011</ref> त्यांचे वडील शिक्षणतज्ञ आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] हरियाणाच्या संसद सदस्य होते.<ref>[https://dsal.uchicago.edu/books/socialscientist/text.html?objectid=HN681.S597_244-46_114.gif] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150427143215/http://dsal.uchicago.edu/books/socialscientist/text.html?objectid=HN681.S597_244-46_114.gif |date=2015-04-27 }} Social Scientist. v 21, no. 244-46 (Sept–Nov 1993) p. 112</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.epw.in/authors/prem-chowdhry प्रेम चौधरी – इकॉनॉमिक अँड पॉलिटिकल वीकली] * [http://www.ichrindia.org आयसीएचआर वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070814112516/http://www.ichrindia.org/ |date=2007-08-14 }} * [http://www.cwds.org/ महिला विकास अभ्यास केंद्र वेबसाइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171230184803/http://www.cwds.org/ |date=2017-12-30 }} [[वर्ग:२०व्या शतकातील महिला शिक्षिका]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला कलाकार]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय स्त्रीवादी लेखिका]] [[वर्ग:भारतीय महिला चित्रकार]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लेखक]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय लेखिका]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९४४ मधील जन्म]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय इतिहासकार]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय लेखक]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय इतिहासकार]] [[वर्ग:हरियाणा विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:हरियाणातील भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे राजकारणी]] [[वर्ग:हरियाणाच्या राजकारणातील महिला]] [[वर्ग:भारतीय राजकीय लेखक]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय सामाजिक शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय शैक्षणिक सिद्धांतकार]] [[वर्ग:भारतीय महिला राजकीय लेखिका]] [[वर्ग:हरियाणातील कार्यकर्ते]] [[वर्ग:हरियाणातील महिला लेखिका]] [[वर्ग:हरियाणातील महिला शास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:हरियाणातील महिला शिक्षक]] [[वर्ग:महिला इतिहासकार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 3g2e313uvhhudm5pokxm92vq0qfnldj 0 175761 2711347 2586270 2026-09-22T22:02:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711347 wikitext text/x-wiki '''फोर सीझन्स हॉटेल, मुंबई''' हे [[वरळी]] भागातील एक ऐशारामी हॉटेल आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.livemint.com/Leisure/MjIwp4CKEmi9oubOHp4NGK/The-most-comfortable-bed-in-town.html|प्रकाशक=लाइव्हमिंट.कॉम |दिनांक=२००८-०२-२२|title=शहरातील सर्वात आरामदायी बिछाना - खबरची|भाषा=इंग्लिश}}</ref> हे हॉटेल [[टोरोंटो]] येथील फोर सीझन्स लक्झरी हॉटेल्सची एक शाखा आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.thehindubusinessline.com/2003/10/26/stories/2003102601490100.htm|प्रकाशक=द हिंदू बिझनेस लाइन |दिनांक=२००३-१०-२६|title=फोर सीझन्स हॉटेलचे मुंबईत आगमन|भाषा=इंग्लिश}}</ref> या पंचतारांकित हॉटेलमध्ये २०२ सूट (एकाधिक खोल्यांची निवासस्थाने) आहेत<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.business-standard.com/article/companies/four-seasons-to-add-six-more-properties-109062300028_1.html|प्रकाशक=बिझनेस-स्टॅंडर्ड.कॉम |दिनांक=२००९-६-२३|title=फोर सीझन्स हॉटेल सहा अधिक मालमत्ता खरेदी करणार आहेत|भाषा=इंग्लिश}}</ref> तसेच भारतातील सर्वात उंच आणि मोकळी हवा असणाऱ्या या फोर सीझन हॉटेलच्या गच्चीवर बारची व्यवस्था आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.easier.com/63123-four-seasons-hotel-mumbai-opens-breathtaking-aer-bar.html|प्रकाशक=ईझिअर.कॉम |दिनांक=२००९-१२-०७|title=फोर सीझन्स हॉटेल, मुंबई मध्ये आश्चर्यचकित करणारे ''एर बार'' |भाषा=इंग्लिश}}</ref> फोर सीझन हॉटेलची भारतीय उपखंडातील ही पहिली मोठी गुंतवणूक आहे. ==इतिहास== फोर सीझन्स हॉटेल, मुंबईचे ३७ मजल्याचे बांधकाम [[इ.स. २००८]] मध्ये पूर्ण झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.emporis.com/buildings/197681/four-seasons-mumbai-mumbai-india|प्रकाशक=एम्पोरिस.कॉम|दिनांक=२०१०-०९-१५|title=फोर सीझन्स हॉटेल,मुंबई,इंडिया|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2015-04-14|archive-date=2015-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150409223726/http://www.emporis.com/buildings/197681/four-seasons-mumbai-mumbai-india|url-status=dead}}</ref> या हॉटेलचे डिझाईन लोहान असोसिएट्सच्या जॉन अर्जरो या [[हाँग काँग]] मधील डिझाईनरने, तर आतील संरचना बिलकेम लिंक्स यांनी केली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.arabianbusiness.com/four-seasons-hotel-opens-in-mumbai-47503.html|प्रकाशक=अरेबियन बिझनेस.कॉम |दिनांक=२००८-०६-२९|title=फोर सीझन्स हॉटेल,मुंबई,बांधकाम आणि उद्योग|भाषा=इंग्लिश}}</ref> फोर सीझन हॉटेलचे बांधकाम भारतीय संस्कृतीमधील बारीक सारीक गोष्टींचा अभ्यास करून व त्या विचारात घेऊन केले होते. फोर सीझन हॉटेलचे बांधकाम १.५ वर्षात पूर्ण झाले त्यात प्रत्येक ८ दिवसांनी एक स्लॅब तयार होत होता. साधारणतः फोर सीझन हॉटेलची वास्तु एक वर्षाच्या आतच पूर्ण झाली. भारतातील सर्वात वेगाने तयार झालेल्या वास्तूंपैकी ही एक आहे. [[दिल्ली]] येथे राहाणारे श्री संजीव गर्ग, जी.एम. अहलुवालिया या कंत्राटदारांनी या वास्तूच्या कायदेशीर बाबी पूर्ण केलेल्या आहेत. मुंबईच्या फोर सीझन हॉटेलमध्ये ही रेस्टॉरन्टे आहेत :- # कॅफे प्राटो अँड बार # पूल डेक<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.cleartrip.com/hotels/info/four-seasons-hotel-mumbai-707587|प्रकाशक=क्लिअरट्रिप.कॉम |दिनांक=२००९-१२-०७|title=फोर सीझन्स हॉटेल वैशिष्ट्ये |भाषा=इंग्लिश}}</ref> # स्यान की ==फिटनेस सेवा== ===व्यायामशाळा=== हॉटेलमधील व्यायामशाळेत (जिममध्ये) अत्याधुनिक व्यायामाची साधने आहेत. यात कार्डियोव्हॅस्क्युलर तसेच इतर उपकरणांचा समावेश आहे. येथे योगासने शिकविण्यासाठी गुरू आहेत. स्पा ===स्पा=== या होटेलमध्ये ब्यूटीपार्लर तसेच मालिशकेंद्र आहे. येथे आपोहा मिजरा, ओजस, तुळा, मुक्त, थाई ब्लिस, कु.नए, सोल हार्मनी, हीलिंग हॉटस्टोन यांसारखे आयुर्वेदिक तसेच पाश्चात्य [[मालिश]]चे प्रकार उपलब्ध आहेत. याशिवाय येथे रोझानो फेररटी नावाचे केश कर्तनालय आहे. ==हाऊस कीपिंग== हॉटेलच्या हाऊस कीपिंग विभागाशी संपर्क साधून व हॉटेल मधील वेळांचे नियोजन करून अतिथीने आपले सूट सदैव स्वच्छ व आल्हाददायक करवून घ्यावेत. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईतील पंचतारांकित हॉटेल्स]] cpzrv9xxt2lrcnwlgky1f9hwb38v5a1 1 183824 2711461 1358436 2026-09-23T04:40:51Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:मोरी]] वरुन [[चर्चा:मोरी (मासा)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 1358436 wikitext text/x-wiki {{रिकामे पान}} jvciopc55qprx4fqk93u0jr6gr989gv 0 188916 2711552 2708718 2026-09-23T11:53:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711552 wikitext text/x-wiki [[चित्र:RedLakeCroatia.JPG|thumb|[[क्रोएशिया]]<nowiki/>मधील लाल सरोवर]] भूपृष्ठाचा काही भाग जेव्हा काही कारणांमुळे भंग पावतो किंवा कोसळतो, तेव्हा जे छिद्र तयार होते त्याला '''विलयछिद्र''' किंवा '''भूछिद्र''' म्हणतात. अनेक विलयछिद्रे ही चुनखडीचे पाण्यामध्ये विरघळणे यासारख्या [[कार्स्ट]] (विद्रावण) प्रक्रियेमुळे घडतात.<ref><cite class="citation journal" contenteditable="false">Lard, L., Paull, C., & Hobson, B. (1995). </cite></ref> काही विलयछिद्रे भूपृष्ठाखालील खडकाळ भाग [[भूजल|भूजलाबरोबर]] वाहून गेल्यामुळे निर्माण होणाऱ्या पोकळीमुळे तयार होतात.<ref name="bgs"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.bgs.ac.uk/mendips/caveskarst/karst_3.htm "Caves and karst – dolines and sinkholes"]. </cite></ref> विलयछिद्रांचा व्यास तसेच खोली १ ते ६०० मी. पर्यंत असू शकते. त्यांचा अंतरभाग मृदेचा किंवा खडकाचा किंवा इतरही पदार्थांचा असू शकतो. विलयछिद्रे अचानक किंवा संथपणे तयार होऊ शकतात, आणि जगात सर्वत्र आढळून येतात.<ref><cite class="citation web" contenteditable="false">Kohl, Martin (2001). </cite></ref> जुलै २०१५ मध्ये शास्त्रज्ञांनी ६७पी/चुरिमोव्ह-गेरासिमेंको या [[धूमकेतू|धूमकेतूवरही]] विलयछिद्रे असल्याचे जाहीर केले.<ref name="NAT-20150702"><cite class="citation journal" contenteditable="false">Vincent, Jean-Baptiste; et al. (2 July 2015). </cite></ref><ref name="AP-20150701"><cite class="citation news" contenteditable="false">Ritter, Malcolm (1 July 2015). </cite></ref> == निर्मिती == [[चित्र:Dead_Sea_sinkhole_by_David_Shankbone.jpg|thumb|[[मृत समुद्र|मृत समुद्रा]]<nowiki/>जवळची विलयछिद्रे. समुद्रपातळी खालावल्याने गोड्या पाण्यात भूअंतर्गत क्षारे विरघळल्यामुळे त्यांची निर्मिती झाली.]] [[चित्र:Chinchón_dolina_c1991.jpg|thumb|माद्रिद, स्पेनजवळ [[जिप्सम]]<nowiki/>च्या खडकाच्या काही भागाचा अधःपात झाल्यामुळे निर्माण झालेले विलयछिद्र]] === नैसर्गिक प्रक्रिया === अनेकदा विलयछिद्रे वाहत्या किंवा निश्चल जलस्रोतांच्या पाणलोट क्षेत्रात तयार होतात. पण काही विशिष्ट परिस्थितींत उंच आणि कोरड्या ठिकाणीही ते तयार होऊ शकतात. विद्राव्य खडकांचे झिरपत्या पाण्यामुळे होणारे [[अपक्षरण]]<ref><cite class="citation book" contenteditable="false">Friend, Sandra (2002). </cite></ref>, गुहेच्या छताचे कोसळणे, [[भूजल पातळी]] खालावणे ही विलयछिद्रांच्या निर्मितीची काही नैसर्गिक कारणे आहेत. भूजल वाहताना त्यात खडकांतील ठराविक क्षारे विरघळतात आणि सैल मातीचे कण वाहून जातात. त्यामुळे पोकळी निर्माण होते आणि विलयछिद्र तयार होते. कधीकधी विलयछिद्रांमध्ये भूपृष्ठाखालील गुहांची मुखे असतात, तर कधीकधी एखाद्या मोठ्या विलयछिद्राच्या तळाशी वाहणारी भूमिगत नदीही दिसून येते. [[पापुआ न्यू गिनी]] मधील मिन्ये विलयछिद्र आणि अमिरिकेतील सिडार सिंक विलयछिद्र यांमध्ये अशा भूमिगत नद्या आढळून येतात. भूपृष्ठाखालील खडक जर चुनखडी, इतर कार्बोनेट संयुगे, मीठ अथवा जिप्सम यांसारख्या जलविद्राव्य पदार्थांचा बनलेला असेल तर त्यात विलयछिद्रे बऱ्याचदा दिसून येतात.<ref><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://geology.utah.gov/surveynotes/geosights/sinkhole.htm "Sinkholes in Washington County"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110323204811/http://www.geology.utah.gov/surveynotes/geosights/sinkhole.htm |date=2011-03-23 }}. </cite></ref> गारगोटी आणि क्वार्टझाईट खडकांच्या प्रदेशांमध्येही ते तयार होतात. खडकाचे कण जसजसे पाण्यात विरघळतात तसतशा भूपृष्ठाखाली पोकळ्या निर्माण होतात. पृष्ठभागाखाली पुरेसा आधार नसेल तर तो अचानक कोसळून विलयछिद्र तयार होते. === अनैसर्गिक प्रक्रिया === [[चित्र:Sinkhole.jpg|thumb|रस्त्याखाली पाझरणाऱ्या पाण्याने फुटलेल्या पाइपात माती वाहून नेल्यामुळे निर्माण झालेले विलयछिद्र]] मानवी क्रियांमुळेही विलयछिद्रे तयार होतात. वापरात नसलेल्या खाणी कोसळणे, नागरी भागांमधील जुने जमिनीखालचे पाण्याचे पाईप किंवा निचरा वाहून नेणाऱ्या वाहिन्या फुटणे, अतिप्रमाणात भूजल उपसणे ही काही मानवप्रणीत कारणे आहेत. नैसर्गिक जलवहन प्रवृत्तींमध्ये केलेले बदल (उदा. सिंचनासाठी वा वीजनिर्मितीसाठी नदीचे पाणी दुसरीकडे वळविणे) देखील विलयछिद्रांच्या निर्मितीसाठी कारणीभूत ठरतो. कधीकधी अौद्योगिक कारखान्यांतील निचरा साठवण्यासाठी कृत्रिम तळी बांधली जातात. यामुळे पृष्ठभागाच्या रचनेत मोठा बदल होतो आणि पृ़ष्ठभागाखालील खडक कमकुवत असल्यास ती कोसळून विलयछिद्र बनते. == उद्भाव == [[चित्र:AlapahaRiver2002.jpg|left|thumb|अमेरिकेतील अलापहा नदीचे सर्व पृष्ठजल जेनिंग्ज गावाजवळील विलयछिद्रात वाहते. पुढे ते फ्लोरिडा [[जलप्रस्तर|जलप्रस्तरात]] प्रवेश करते.]] [[कार्स्ट]] भूस्वरूपाच्या परिसरांशी विलयछिद्रांचा संबंध असतो. अशा प्रदेशांमध्ये छोट्या क्षेत्रातही शेकडो विलयछिद्रे असू शकतात, जेणेकरून वरून पाहिल्यावर पूर्ण क्षेत्र छिद्रांनी व्यापलेले दिसते. परिसरातील सर्व पाणी भूपृष्ठाखाली वाहत असल्यामुळे अशा प्रदेशात पृष्ठजल उद्भवत नाही. [[लाओस]] देशातील खांमोवान पर्वत आणि [[पापुआ न्यू गिनी]]<nowiki/>तील मामो पठार ही अशा कार्स्ट भूप्रदेशाची उदाहरणे आहेत.<ref name="wondermondo"/> तसेच [[व्हेनेझुएला]] देशातील सिमा हंबोल्ट आणि सिमा मार्टेल ही सँडस्टोन (गारगोटी) खडकात तयार झालेली जगातील सर्वात मोठी विलयछिद्रे आहेत.<ref name="wondermondo"/> काही विलयछिद्रे एकजिनसी चुनखडकाच्या जाड थरांमध्ये निर्माण होतात. पुष्कळ पावसामुळे विपुल प्रमाणात असलेले भूजल त्यांच्या निर्मितीस अनुकूल ठरते. पापुआ न्यू गिनीतील [[न्यू ब्रिटन]] बेटावरील नाकानाई पर्वतांमध्ये अशी बरीच विलयछिद्रे आहेत.<ref name="wondermondo2"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.wondermondo.com/Countries/Au/Papua/EastNewBritain/Nare.htm "Naré sinkhole"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303231946/http://www.wondermondo.com/Countries/Au/Papua/EastNewBritain/Nare.htm |date=2016-03-03 }}. </cite></ref> चुनखडकाचा त्याखालील अविद्राव्य खडकाशी संपर्क झाल्यास शक्तीशाली भूनद्या आकाराला येऊ शकतात आणि भूपृष्ठाखाली मोठ्या पोकळ्या तयार होऊ शकतात. चीनमधील 'श्याओचाय त्यांकंग' हे ६६२ मी. खोलीचे विलयछिद्र अशाच परिस्थितीत निर्माण झाले आहे. [[मेक्सिको]] देशातील [[क्वेरेटारो]] आणि [[सान लुइस पोतोसी]] राज्यांमध्येही अशीच मोठाली विलयछिद्रे आहेत.<ref name="wondermondo"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.wondermondo.com/Best/World/Sinkholes.htm "Largest and most impressive sinkholes of the world"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160314152911/http://www.wondermondo.com/Best/World/Sinkholes.htm |date=2016-03-14 }}. </cite></ref><ref name="Zhu_tiankeng"><cite class="citation journal" contenteditable="false">Zhu, Xuewen; Chen, Weihai (2006). </cite></ref> मेक्सिकोच्या [[तामौलिपास]] राज्यातील झाकाताॅन प्रणालीतील विलयछिद्रांची निर्मिती असामान्य प्रक्रियांमुळे झाली आहे. ज्वालामुखीमुळे उष्ण होणाऱ्या आम्लमय भूजलाची क्रिया येथील २०हून जास्त विलयछिद्रांच्या निर्मितीस कारणीभूत ठरली आहे.<ref name="gary"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.geo.utexas.edu/faculty/jmsharp/zacaton/default.htm "Sistema Zacatón"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181214005659/http://www.geo.utexas.edu/faculty/jmsharp/zacaton/default.htm |date=2018-12-14 }}. by Marcus Gary.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ASinkhole&rft.btitle=Sistema+Zacat%C3%B3n&rft.genre=unknown&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.geo.utexas.edu%2Ffaculty%2Fjmsharp%2Fzacaton%2Fdefault.htm&rft.pub=by+Marcus+Gary&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook" contenteditable="false">&nbsp;</span></ref><ref name="wondermondo3"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.wondermondo.com/Countries/NA/Mexico/Tamaulipas/SistemaZacaton.htm "Sistema Zacatón"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111108043452/http://www.wondermondo.com/Countries/NA/Mexico/Tamaulipas/SistemaZacaton.htm |date=2011-11-08 }}. </cite></ref> येथील झाकाताॅन हे पाण्याने भरलेले जगातील सर्वात मोठे विलयछिद्र आहे. काही विलयछिद्रांच्या वरच्या भागावर [[ट्रॅव्हर्टाईन]] खनिजाच्या गाळामुळे विलक्षण अशी 'झाकणे' तयार झाली आहेत.<ref name="wondermondo3"/> अमेरिकेतील [[फ्लोरिडा]] राज्याच्या मध्यभागात वारंवार भूपृष्ठाचा भाग कोसळल्यामुळे विलयछिद्रे तयार होतात. इटलीतील मुर्जे पठारावरही बरीच विलयछिद्रे आहेत. जलाशयात खूप पाऊस पडल्यामुळेही विलयछिद्र निर्माण होऊ शकते.<ref><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.crystalinks.com/sinkholes.html "Sinkholes, Blue Holes"]<span class="reference-accessdate">. </span></cite></ref> <sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<span title="The text near this tag needs further explanation. (June 2013)">further explanation needed</span>''&#x5D;</sup> == मानवी कार्यांसाठी उपयोग == कचऱ्याची विल्हेवाट लावण्यासाठी विलयछिद्रांचा अनेक शतकांपासून वापर करण्यात आला आहे. परंतु अशा ठिकाणी भूजलाच्या [[प्रदूषण|प्रदूषणामुळे]] आरोग्यास धोकादायक परिस्थिती निर्माण झाली आहे. [[माया संस्कृती]]<nowiki/>मध्ये [[युकातान द्वीपकल्प|युकातान]] द्वीपकल्पातील विलयछिद्रांचा वापर मौल्यवान वस्तू साठवण्यासाठी आणि माणसांचा बळी देण्यासाठी करण्यात येत असे.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''<span title="This claim needs references to reliable sources. (November 2010)">citation needed</span>''&#x5D;</sup> अतिशय खोल किंवा गुहांच्या मुखांना जोडलेली विलयछिद्रे अनुभवी साहसी पर्यटकांसाठी आव्हान म्हणून सामोरी येतात. पाण्याने भरलेली विलयछिद्रे पाणबुड्यांसाठी उपयुक्त ठरतात. मेक्सिकोतील झाकाताॅन, [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण अफ्रिकेतील]] बुशमन्स होल, व्हेनेझुएलातील सरिसरिनामा पठार, मेक्सिकोतील सोतानो डेल बारो, अाॅस्ट्रेलियातील माउंट गँबियर ही यासाठी प्रसिद्ध अशी स्थळे आहेत. प्रवाळ खडकांंमध्ये असणारी खोल विलयछिद्रे पाणबुड्यांसाठी आकर्षक स्थळे ठरतात.<ref name="Rock_DivingBelize"><cite class="citation book" contenteditable="false">Rock, Tim (2007). </cite></ref> == स्थानिक नावे == [[चित्र:Great_Blue_Hole.jpg|thumb|[[बेलिझ|बेलीझ]] देशातील ग्रेट ब्ल्यू होल नीलविवर]] जगातील काही विलयछिद्रांचे त्यांच्या भौगोलिक स्थळानुसार गट पाडून त्यांना खालीलप्रमाणे विशिष्ट नावे दिली गेली आहेत.<ref name="wondermondo4"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.wondermondo.com/Attractions/Sinkholes.htm "Sinkholes"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180610044105/http://www.wondermondo.com/Attractions/Sinkholes.htm |date=2018-06-10 }}. </cite></ref> * '''कृष्णविवरे (Black holes)''' – [[बहामास]]<nowiki/>मधील पाण्याने भरलेल्या विशिष्ट विलयछिद्रांच्या समूहाला हे नाव दिले आहे. समुद्रपाण्यामुळे कार्बोनेटच्या मातीत पृष्ठाचा काही भाग विरघळल्यामुळे ती तयार झाली आहेत. छिद्रातील पाण्यात १५ ते २० मी. खोलीवर प्रकाश शोषून घेणाऱ्या सूक्ष्मजीवांच्या थरामुळे निर्माण झालेला जांभळ्या रंगाचा पट्टा आहे. या सूक्ष्मजीवांच्या [[चयापचय]] क्रियेमुळे पाणी उष्ण होते. या एकमेव बाबतीत सूक्ष्मजीवांच्या क्रिया लक्षणीय अौष्णिक परिणाम घडवून आणतात. अँड्रोसचे कृष्णविवर हे असे एक उदाहरण आहे.<ref name="wondermondo5"><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.wondermondo.com/Countries/NA/Bahamas/SouthAndros/AndrosBlackHole.htm "Black Hole of Andros"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304052825/http://www.wondermondo.com/Countries/NA/Bahamas/SouthAndros/AndrosBlackHole.htm |date=2016-03-04 }}. </cite></ref> * '''नीलविवरे (Blue holes)''' – बहामासमधील खोल जमिनीखालील विलयछिद्रांना हे नाव मुळात देण्यात आले, पण कुठल्याही कार्बोनेट खडकातील खोल पाण्याने भरलेल्या विवरांना नीलविवर म्हणतात. अशा खोल विलयछिद्रातील स्वच्छ पाणी गडद निळ्या रंगाचे दिसते. प्रकाशाच्या दृश्य [[वर्णपट|वर्णपटातील]] केवळ गडद निळ्या रंगाचा प्रकाश विलयछिद्रातून परावर्तित होऊन बाहेर पडतो. * '''सेनोटी (Cenotes)''' – मध्य अमेरिकेतील युकातान द्वीपकल्प, बेलीझ इ. प्रदेशांमध्ये आढळून येणाऱ्या विशिष्ट पाण्याने भरलेल्या विलयछिद्रांना सेनोटी असे म्हणतात. उथळ सागरी भागात चुनखडीच्या निक्षेपणामुळे अनेक सेनोटी तयार झाले आहेत. * '''सोतानो (Sótanos)''' – मेक्सिकोच्या अनेक राज्यांमधील मोठाल्या भूविवरांना सोतानो असे म्हणतात. * '''त्यांकंग (Tiankengs)''' – चीनी भाषेत 'त्यांकंग' शब्दाचा अर्थ 'आकाशातील पोकळी' असा होतो. त्यांकंग २५० मी. पेक्षा खोल आणि रुंद असतात आणि त्यांना जवळपास लंबकोनी कडा असतात. ते भूमिगत गुहा कोसळल्यामुळे तयार होतात.<ref name="Waltham2005"><cite class="citation book" contenteditable="false">Waltham, Tony; Bell, Fred; Culshaw, Martin (2005). </cite></ref> * '''टोमो (Tomo)''' – [[न्यू झीलँड|न्यू झीलंडच्या]] कार्स्ट प्रदेशातील विलयछिद्रांना टोमो म्हणतात. == कृत्रिम कार्स्ट == मे २०१० मध्ये [[ग्वाटेमाला सिटी|ग्वातेमाला सिटी]]<nowiki/>मध्ये 'अगाथा' वादळामुळे झालेली अतिवृष्टी आणि खराब झालेल्या मलनिःसारण प्रणालीमुळे विलयछिद्र तयार झाले. एका घराला आणि एका तीन मजली इमारतीला त्याने गिळंकृत केले. विलयछिद्र २० मी. रुंदीचे आणि ३० मी. खोलीचे होते. फेब्रुवारी २००७ मध्येही जवळच असेच दुसरे विवर तयार झाले होते.<ref name="Time_guathole"><cite class="citation web" contenteditable="false">Fletcher, Dan (June 1, 2010). </cite></ref><ref name="LUN_quediablos"><cite class="citation news" contenteditable="false">Vidal, Luis; Jorge Nunez (2 June 2010). </cite></ref><ref name="NatGeo_guathole"><cite class="citation web" contenteditable="false">Than, Ker (June 1, 2010). </cite></ref> वस्तुतः कुठल्याही खडकाच्या विद्रावणामुळे निर्माण झालेले नसल्यामुळे त्याला विलयछिद्र म्हणता येणार नाही.<ref name="Waltham2008"><cite class="citation journal" contenteditable="false">Waltham, T. (2008). </cite></ref><ref name="Halliday2007"><cite class="citation journal" contenteditable="false">Halliday, W.R. (2007). </cite></ref> ग्वातेमाला सिटीच्या भूपृष्ठाखाली ज्वालामुखीची राख आणि ज्वालामुखीनिर्मित खडकांचे जाड थर आहेत. त्यांच्या विद्रावणामुळे ग्वातेमाला सिटीमधील विवरे निर्माण झाली नाहीत.<ref name="Waltham2008"><cite class="citation journal" contenteditable="false">Waltham, T. (2008). </cite></ref> उलट, या नाजूक खडकांत निर्माण झालेल्या मोठ्या पोकळ्या कोसळल्यामुळे ही विवरे तयार झाली. नाजूक असतानाही या खडकांमध्ये पोकळ्या निर्माण होऊ शकतात. पाण्याच्या पाइपांतून गळणाऱ्या पाण्याने ज्वालामुखीच्या निक्षेपातील बरीक राख वाहून नेली. त्यामुळे खडकात पोकळ्या तयार झाल्या. त्यानंतर अधिक खडबडीत पदार्थांचे अपक्षरण घडवून आले. हळूहळू या पोकळ्या कोसळण्याइतपत मोठ्या झाल्या.<ref name="Waltham2008"><cite class="citation journal" contenteditable="false">Waltham, T. (2008). </cite></ref> == उदाहरणे == [[चित्र:Sink_hole.jpg|right|thumb|[[ओमान]]<nowiki/>मधील बामा विलयछिद्र]] जगातील काही मोठ्या विलयछिद्रांची उदाहरणे खंडानुसार खाली नमूद केली आहेत.<ref name="wondermondo"/> === अफ्रिका === * [[ब्ल्यू होल]] - १३० मी. खोलीचे दहाब, इजिप्त येथील समुद्रपातळीखालील नीलविवर. ते लाल समुद्राच्या किनाऱ्यावर असून त्याच्या व समुद्राच्या कडेवर ६० मी. उंचीची नैसर्गिक कमान आहे.<ref><cite class="citation book" contenteditable="false">Halls, Monty; Krestovnikoff, Miranda (2006). </cite></ref> * [[बुशमन्स होल]] - दक्षिण अफ्रिकेतील २९० मी. खोलीचे विलयछिद्र<ref><cite class="citation journal" contenteditable="false">Beaumont, P.B.; Vogel, J.C. (May–June 2006). </cite></ref> * [[काशिबा सरोवर]] - झांबिया देशातील १०० मी. खोलीचे आणि ३.५ हेक्टर क्षेत्रफळाचे विलयछिद्र. === आशिया === * अखायात विलयछिद्र - १५० मी. व्यासाचे आणि ७० मी. खोलीचे [[तुर्कस्तान|तुर्कस्तानातील]] विलयछिद्र * बामा विलयछिद्र - [[ओमान]]<nowiki/>मधील ३० मी. खोलीचे विलयछिद्र<ref><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.wondermondo.com/Countries/As/Oman/Muscat/Bimmah.htm "Bimmah sinkhole"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160201063127/http://www.wondermondo.com/Countries/As/Oman/Muscat/Bimmah.htm |date=2016-02-01 }}. </cite></ref> * दाशिवेई त्यांकंग - चीनच्या क्वांक्शी प्रांतातील ६१३ मी. खोलीचे विलयछिद्र. त्याच्या तळाशी दुर्मिळ प्रजातींचे वन आहे. * श्याओचाय त्यांकंग - चीनच्या चोंगचिंग शहराजवळचे ६६२ मी. खोलीचे विलयछिद्र * सायबेरियामध्ये यमल द्वीपकल्पावर एका ८० मी. रुंदीच्या विलयछिद्राचा २०१४ मध्ये शोध लागला. <ref>[http://siberiantimes.com/other/others/features/large-crater-appears-at-the-end-of-the-world/ Large crater appears at the 'end of the world'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160131010157/http://siberiantimes.com/other/others/features/large-crater-appears-at-the-end-of-the-world/ |date=2016-01-31 }} The Siberian Times, July 15, 2014</ref> * तेक विलयछिद्र - ओमानमधील ९,००,००,००० <span>मी</span>^३<span> घनफळाचे विलयछिद्र. हे जगातील घनफळानुसार सर्वात मोठ्या विलयछिद्रांपैकी एक असून त्याची खोली २५० मी. आहे.</span>&nbsp; * रशियाच्या [[बेरेझनिकी]] शहराजवळ आणि शहराच्या इमारती, रस्ते आणि रेल्वे रुळांच्या खाली बरीच विलयछिद्रे आहेत. * आंध्र प्रदेशात अनंतपूर शहराजवळ नदीच्या तळाशी विलयछिद्रे आहेत. === कॅरिबियन समुद्र === * डीन्स ब्ल्यू होल - बहामास देशातील २०३ मी. खोलीचे विलयछिद्र. हे समुद्राखालील ज्ञात असलेले सर्वात खोल विलयछिद्र आहे. === मध्य अमेरिका === * [[ग्रेट ब्ल्यू होल]] - बेलीझ देशातील १२४ मी. खोलीचे विलयछिद्र. त्यात अत्यंत खोल स्तरांवर अधोमुखी लवणस्तंभ आहेत. * २००७ चे ग्वातेमाला सिटीतील विलयछिद्र * २०१० चे ग्वातेमाला सिटीतील विलयछिद्र === युरोप === * पोझो डेल मोरो - रोम, इटलीजवळचे ४०० मी. खोलीचे विलयछिद्र. त्याचे मुख एका ८० मी. खोलीच्या गर्तेत आहे. * लाल सरोवर - [[क्रोएशिया]] मधील ५३० मी. खोलीचे विलयछिद्र. त्यात २८० मी. खोलीवर सरोवर आहे. * वोलियाग्मेनी - ग्रीस देशातील ३५.२ मी. खोलीचे आणि १५० मी. रुंदीचे विलयछिद्र * पोल्डरगॅडेरी - आयरलँडमधील ८० मी. व्यासाचे आणि ३० मी. खोलीचे विलयछिद्र. === उत्तर अमेरिका === ==== मेक्सिको ==== * केव्ह आॅफ स्वाॅलोव्ह्ज - [[सान लुइस पोतोसी (राज्य)|सान लुइस पोतोसी]] राज्यातील ३७२ मी. खोलीचे विलयछिद्र * सिमा डे लास कोटोरास - [[च्यापास]] राज्यातील १६० मी. रुंदीचे आणि १४० मी. खोलीचे विलयछिद्र. त्यात प्राचीन पाषाणचित्रे आढळून येतात. * सोतानो डेला ल्युका - च्यापास राज्यातील विलयछिद्र. त्याच्या तळावर एका गुहेतून जाता येते. * सोतानो डेल बारो - [[क्वेरेतारो]] राज्यातील ४१० मी. खोलीचे विलयछिद्र * झाकातोन - [[तामौलिपास]] राज्यातील ३३९ मी. खोलीचे विलयछिद्र. हे जगातील सर्वात खोल पाण्याने भरलेले विलयछिद्र आहे. <sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">&#x5B;''<span title="The text near this tag needs further explanation. (June 2013)">further explanation needed</span>''&#x5D;</sup> ==== अमेरिकेची संयुक्त राज्ये ==== * बेयो काॅर्न - लुइसियाना राज्यातल २५ एकर क्षेत्रफळाचे आणि २३० मी. खोलीचे विलयछिद्र<ref><cite class="citation news" contenteditable="false">Wines, Michael (September 25, 2013). </cite></ref> * दि ब्ल्यू होल - न्यू मेक्सिको राज्यातील विलयछिद्र. त्याच्या मुखाचा व्यास २४ मी. तर तळाचा व्यास ४० मी. आहे. * डायसेट्टा - टेक्सास राज्यात डायसेट्टाजवळ अनेक विलयछिद्रे आहेत. सर्वात नवीन विलयछिद्र २००८ मध्ये तयार झाले. त्याचा व्यास १९० मी. असून खोली ४६ मी. आहे.<ref><cite class="citation news" contenteditable="false">Horswell, Cindy (January 5, 2009). </cite></ref><ref><cite class="citation news" contenteditable="false">Blumenthal, Ralph (May 9, 2008). </cite></ref> * डेव्हिल्स मिलहाॅपर - फ्लोरिडा राज्यातील ३७ मी. खोलीचे आणि १५० मी. रुंदीचे विलयछिद्र. त्याच्या तळाशी १२ झरे आणि एक तळे आहे.<ref><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.floridastateparks.org/devilsmillhopper "Devils Millhopper Geological State Park"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150102012348/http://www.floridastateparks.org/devilsmillhopper/ |date=2015-01-02 }}. </cite></ref> * ग्रासी कोव्ह - टेनेसी राज्यातील १३.६&nbsp;<span contenteditable="false">किमी</span><sup contenteditable="false">२</sup> क्षेत्रफळाचे आणि ४२.७ मी. खोलीचे विलयछिद्र <ref><cite class="citation web" contenteditable="false">Dunigan, Tom. </cite></ref> * जिप्सम विलयछिद्र - युटा राज्यातील कॅपिटाॅल रीफ राष्ट्रीय उद्यानातील एक विलयछिद्र. त्याचा व्यास १५ मी. आणि खोली ६० मी. आहे.<ref><cite class="citation web" contenteditable="false">[http://www.nps.gov/care/planyourvisit/cathedralvalley.htm "Cathedral Valley – Capitol Reef National Park"]. </cite></ref> * किंग्जले सरोवर - फ्लोरिडा राज्यातील ८.१ <span contenteditable="false">किमी</span><sup contenteditable="false">२</sup> क्षेत्रफळाचे आणि २७ मी. खोलीचे जवळजवळ वर्तुळाकार विलयछिद्र * पेइन्योर सरोवर - लुइसियाना राज्यातील मूळ १४२ मी. खोलीचे विलयछिद्र. डायमंड क्रिस्टल खाण कोसळल्यानंतर त्याची खोली ४३ मी. आहे. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;" contenteditable="false">&#x5B;''<span title="both depths need a source (June 2013)">citation needed</span>''&#x5D;</sup> <ref>[http://www.youtube.com/watch?v=MRMdfMfPALU YouTube-Mysterious Louisiana Sinkhole Drains Entire Lake]</ref> * [[बाल्टिमोर]] - मेरीलँड राज्यातील या शहरात ३० एप्रिल २०१४ या दिवशी अतिवृष्टीमुळे एक रस्ता कोसळून विलयछिद्र तयार झाले.<ref>[http://www.aol.com/article/2014/04/30/block-long-chunk-of-street-collapses-in-baltimore/20878423/?icid=maing-grid7%7Chtmlws-sb-bb%7Cdl4%7Csec1_lnk2%26pLid%3D470994 Block-long chunk of street collapses in Baltimore] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304091206/http://www.aol.com/article/2014/04/30/block-long-chunk-of-street-collapses-in-baltimore/20878423/?icid=maing-grid7%7Chtmlws-sb-bb%7Cdl4%7Csec1_lnk2%26pLid%3D470994 |date=2016-03-04 }} AOL.com article, April 30, 2014</ref> === ओशेनिया === * हारवुड होल - न्यू झीलंडमधील आबेल तास्मान राष्ट्रीय उद्यानातील १८३ मी. खोलीचे विलयछिद्र * मिन्ये - पापुआ न्यू गिनीतील ५१० मी. खोलीचे विलयछिद्र. त्याच्या तळाशी वाहणारा एक झरा आहे. === दक्षिण अमेरिका === * सिमा हंबोल्ट - व्हेनेझुएला देशातील सँडस्टोन खडकातील जगातील सर्वात मोठे विलयछिद्र. त्याची खोली ३१४ मी. आसून तळाशी जंगल आहे. == हे सुद्धा पहा == == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * [http://water.usgs.gov/edu/sinkholes.html US Geological Survey Water Science School page about sinkholes] (इंग्रजी मजकूर) * [http://www.telegraph.co.uk/earth/earthpicturegalleries/7818648/In-pictures-sinkholes-craters-and-collapsed-roads-around-the-world.html ''Daily Telegraph'' slide show of 31 sinkholes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140822043551/http://www.telegraph.co.uk/earth/earthpicturegalleries/7818648/In-pictures-sinkholes-craters-and-collapsed-roads-around-the-world.html |date=2014-08-22 }} (इंग्रजी मजकूर) * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7391071.stm Video of Sinkhole forming in Texas] (May 8, 2008) (इंग्रजी मजकूर) * Google [http://tnlandforms.us/google.php?trk=usholes map] of deepest "hole" for each state (Andy Martin) (इंग्रजी मजकूर) * [http://tnlandforms.us/landforms/sinks.php Tennessee sinkholes] 54,000+ sinkholes (इंग्रजी मजकूर) * <cite class="citation news" contenteditable="false">James, Vincent (February 18, 2014). [http://www.independent.co.uk/news/science/sinkholes-what-are-they-how-do-they-form-and-why-are-we-seeing-so-many-9136235.html "What are sinkholes, how do they form and why are we seeing so many?"]. The Independent.co.uk<span class="reference-accessdate">. </span></cite><cite class="citation news" contenteditable="false"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">19 February</span> 2014</span>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&rfr_id=info%3Asid%2Fen.wikipedia.org%3ASinkhole&rft.atitle=What+are+sinkholes%2C+how+do+they+form+and+why+are+we+seeing+so+many%3F&rft.aufirst=Vincent&rft.aulast=James&rft.date=2014-02-18&rft.genre=article&rft_id=http%3A%2F%2Fwww.independent.co.uk%2Fnews%2Fscience%2Fsinkholes-what-are-they-how-do-they-form-and-why-are-we-seeing-so-many-9136235.html&rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Ajournal" contenteditable="false">&nbsp;</span> [[वर्ग:भूगोल]] fuy9kwvjmmge84hu9ft7ggmr38h2nwk 0 189582 2711379 2334793 2026-09-22T23:37:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711379 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} ‘बॉरडरस अंड बाउंडरिज: विमेन इन इंडियास पार्टीशन’ हे पुस्तक १९८८ मध्ये भारतीय स्त्रीवादी लेखिका रितू मेनन व कमला भसीन द्वारे ‘काली फॉर विमेन’ या स्त्रीवादी प्रकाशन संस्थेद्वारे प्रकाशित करण्यात आले. या पुस्तकाद्वारे लेखिका स्त्रियांच्या अनुभवांना फाळणीच्या केंद्रस्थानी आणून १९४७ च्या भारताच्या [[भारताची फाळणी|फाळणीचे]] [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] इतिहासलेखन करतात. फाळणीचे लिंगभावात्मक दृष्टीने अभ्यास करणाऱ्या विविध इतर पुस्तकांमध्ये (उर्वशी बुटालीयाचे 'The Other Side of Silence') या पुस्तकाचे ही महत्त्वाचे स्थान आहे. ==महत्त्वाच्या संकल्पना== स्त्रियांच्या लैंगिकतेची भूमिका व त्यावरील नियंत्रण, स्त्रियांच्या आयुष्यात समुदाय, धर्म, कुटुंब व राष्ट्र-राज्य याची भूमिका व स्त्रियांबाबत राज्याने स्वीकारलेले ‘माई-बाप’ किंवा प्रदान-करणारा/ संरक्षक ही भूमिका या पुस्तकाचा महत्त्वाचा भाग == पुस्तकाचे सारांश == ===पद्धती व पद्ध्तीशास्त्र=== या पुस्तकात लेखिकांनी स्त्रीवादी पद्ध्तीशास्त्राचा तसेच unstructured मुलाखती व मौखिक इतिहासाचा उपयोग केलेला आहे. ===प्रकरण=== स्त्रियांच्या अनुभवातून उद्भवणाऱ्या सहा मुद्यांच्या (हिंसा, पळवणे व पुनर्प्राप्ती करणे, वैधव्य, स्त्रियांचे पुनर्वसन, पुनर्बांधणी व मालकी) आधारे लेखिका पुस्तकाची रचना करतात. पुस्तकातील पहिले प्रकरण ‘Speaking For Themselves’ हे प्रस्तावनेची भूमिका निभावते. येथे लेखिका आठवणींवर काम करण्यामधील अडचणी मांडतात. त्यांच्या मते आठवणी या चक्रीय, विस्कळीत व विसंगत असू शकतात. तसेच या प्रकरणात मेनन व भसीन ‘इतिहास सांगण्याची कृती’ व ‘आठवणींचे इतरांना असलेले फायदेही’ अधोरेखित करतात. तसेच स्त्रीवादी संशोधनाचे तत्त्व अवलंबून त्या स्वतःचे सामाजिक व राजकीय स्थान संशोधनात मांडतात तसेच संशोधनात वापरलेल्या पद्धती व कामाचे बदलते स्वरूप ही संशोधन प्रक्रियेत मांडतात. ‘Honourably Dead’ या दुसऱ्या प्रकरणात, लेखिका फाळणीचे सुरुवातीचे रक्तरंजित महिन्यातील स्त्रियांचे अनुभव व त्या काळात अनुभवास येणारी भीती, दहशत व अनिश्चितता व स्त्रियांच्या आत्महत्येचा मुद्दा अधोरेखित करतात. स्त्री व पुरुष कसे वेगवेगळ्या पद्धतीने ‘निवड करण्याचे स्वातंत्र्य’ या मुद्याचे घटक व मर्यादांची चर्चा करत किंवा फाळणी नंतर हयात असलेल्या महिलांनी कशा पद्धतीने त्या मर्यादा ओलांडल्या या बाबतीतील चर्चे द्वारे फाळणीच्या काळातील स्त्रियांच्या आत्महत्यांच्या वेगवेगळ्या आवृत्या रचल्या हे सुद्धा लेखिका स्पष्ट पणे दाखवून देतात. ‘Borders and Bodies’ व ‘A Community of Widows’ या पुढील दोन प्रकरणांमध्ये मेनन व भसीन फाळणीच्या वेळेस पळवून आणलेल्या किंवा विधवा स्त्रियां बाबत भाष्य करतात. समाज कार्यकर्ते व फाळणी नंतर हयात असलेल्या स्त्रियांसोबत घेतलेल्या मुलाखती द्वारे त्या दाखवून देतात कि कशा पद्धतीने राज्य या दोन श्रेणीतील बायकांना वेगवेगळ्या पद्धतीने बघत होते. तसेच त्यांच्या बाबत निर्णय घेताना राज्य समुदाय व कुटुंब या संस्थेशी जुळवून कसे कार्य करत होते हे सुद्धा त्या दाखवून देतात. पुढील प्रकरण ‘Picking up the pieces’ हे पुनर्वसन करण्यात अग्रेसर असलेल्या स्त्रियांच्या मुलाखतींवर आधारित आहे. ‘पुनर्वसनाची गरज असलेल्या’ स्त्रियांबाबत त्या कशा विविध प्रकारच्या भूमिका घेतात हे त्या दाखवून देतात. तसेच कर्तेपणा, सत्ता, नैतिकता व नीतीशास्त्र या धरणांना अधिक क्लिष्ट करण्यासाठी या स्त्रियांच्या कथा कशा पद्धतीने उपयोगी ठरतील हे सुद्धा ते अधोरेखित करतात. ‘Learning to Survive’या प्रकरणात दोन भिन्न स्त्रियांचे फाळणी नंतरच्या आयुष्याचे जीवनकथन आहेत. त्यातील एका महिलेनी स्वतः साठी स्वातंत्र्याचे व पूर्णत्वाचे आयुष्य घडवून या दुखद अनुभवाचे रूपांतर संधीत केले. तर दुसरी कधीच फाळणीतील घटनांनी इतकी भेदरली कि कधीचना सावरू शकण्याची भावना तिच्यात निर्माण झाली. ज्या महिला पुनर्वसनाच्या शासकीय प्रयत्नांमध्ये सहभागी होऊन व्यापक आर्थिक जगाच्या भाग झाल्या तसेच योगदान देणाऱ्या नागरिक म्हणून पुढे आल्या त्यांच्यासाठी कशा पद्धतीने फाळणी ही मुक्तीची संधी राहिली हे सुद्धा लेखिका अधोरेखित करतात. ‘Belonging’ या शेवटच्या प्रकरणात जीवनकथनांच्या आधारे, कुटुंब व जिवलग लोक गमावल्यानंतरही जिवंत राहिलेल्या स्त्रियांसंदर्भात अस्मितेचे राजकारण व नागरिकत्व याचा अभ्यास करतात. स्वतःच्या निर्णयांद्वारे किंवा घर व ‘कशाचा तरी भाग असण्याच्या’ धारणेतून कशा पद्धतीने स्वची संकल्पना निर्माण होते हे सुद्धा मेनन व भसीन या प्रकरणातून उलगडून दाखवतात. ==प्रतिक्रिया आणि योगदान== English Language Indian Press ने या पुस्तकाबद्दल सकारात्मक प्रतिक्रिया दिलेली आहे. इंडियन एक्स्प्रेस साठी लिहिताना अपर्णा बसू मांडतात, ‘पारंपारिक इतिहासतज्ञांनी दुर्लक्षिलेले व सोडून दिलेलं स्त्रियांचे आवाज व त्यांच्या जगण्याची गुणवत्ता पकडण्यात मेनन व भसीन यशस्वी झालेले आहेत.<ref>http://indiatoday.intoday.in/story/book-review-ritu-menon-and-kamla-bhasins-borders-and-boundaries/1/264073.html</ref> न्यूझ मेगजीन ‘Outlook’ ने या पुस्तकाला ‘पुनर्प्रप्तीची कृती(an act of recovery)’ म्हणून मांडलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.outlookindia.com/magazine/story/an-act-of-recovery/205132 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2016-03-12 |archive-date=2017-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170321025631/http://www.outlookindia.com/magazine/story/an-act-of-recovery/205132 |url-status=dead}}</ref> मानुषी या मासिकात पुनरावलोकनार्थी रिता मंचदा, स्त्रियांचे आवाज चित्रित करताना दाखवण्यात आलेली संवेदनशीलते साठी या पुस्तकाची प्रशंसा करतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.manushi.in/docs/119.%20Book%20Review%20-%20Borders%20%26%20Boundaries.pdf |title=संग्रहित प्रत |access-date=2016-03-12 |archive-date=2018-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180517091543/http://www.manushi.in/docs/119.%20Book%20Review%20-%20Borders%20%26%20Boundaries.pdf |url-status=dead }}</ref> उर्वशी बुटालिया व जर्मनीमध्ये आगभट्टीमध्ये जाळून ज्यू वंशीयांच्या केलेल्या हत्याकांडाच्या घटनेचे अभ्यासक यांच्या सोबतच भसीन व मेनन हे संघर्षाच्या अभ्यासात महत्त्वाचे मांडले गेलेले आहे. कारण त्यांनी अशा हिंसात्मक घटनांच्या वेळेस अनुभवास आलेल्या आठवणीचे जतन करण्याची गरज मांडलेली आहे.<ref>https://books.google.co.in/books?hl=en&lr=&id=YdQaz1ddI-wC&oi=fnd&pg=PR7&ots=ZnaQ4HDwor&sig=d4wu5aKxYmNECaOqXijZbGZSGGI#v=onepage&q=Ritu%20mENON&f=false</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:स्त्री अभ्यासातील संहिता]] [[वर्ग:स्त्री अभ्यास]] [[वर्ग:स्त्रीवाद]] [[वर्ग:स्त्रीवादी साहित्य]] [[वर्ग:भारत-पाकिस्तान फाळणी]] n32egiodyb59dpt4xnpb0cjmxvrrlh1 0 190459 2711455 2623510 2026-09-23T04:18:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711455 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Alpha, Beta and Proxima Centauri (1).jpg|300px|इवलेसे|उजवे|मित्र अ आणि मित्र ब तारे आणि वर्तुळात प्रॉक्झिमा सेंटॉरी तारा]] '''मित्र''' ही [[सूर्यमाला|सूर्यमालेपासून]] सर्वात जवळील ताऱ्यांची प्रणाली आहे. तिचे पृथ्वीपासूनचे अंतर ४.३७ [[प्रकाशवर्षे]] (१.३४ [[पार्सेक]]) इतके आहे.<ref name=wilkinson2012>{{स्रोत पुस्तक|आडनाव=विल्किन्सन|पहिलेनाव=जॉन|title=न्यू आईज् ऑन द सन|वर्ष=२०१२|पृष्ठे=२१९-२३६|issn=1614-659X|doi=10.1007/978-3-642-22839-1_10|भाषा=इंग्लिश| प्रकरण = द सन ॲन्ड स्टार्स|प्रकाशक = स्प्रिंजर (Springer)|दुवा = http://link.springer.com/book/10.1007/978-3-642-22839-1|आयएसबीएन=९७८-३-६४२-२२८३८-४}}</ref>. तिचे [[बायर नाव]] '''आल्फा सेन्टॉरी''' (Alpha Centauri; α Cen) आहे व तिला इंग्रजीमध्ये रायजेल केंट (Rigil Kent) असेही म्हणतात. पृथ्वीवरून एकच तारा दिसत असला तरी त्यामध्ये एक द्वैती ताऱ्यांची जोडी आहे. या ताऱ्यांना मित्र "अ" आणि मित्र "ब" म्हणले जाते आणि एक तिसरा तारादेखील आहे जो यांपासून काही अंतरावर असून त्याला मित्र "क" किंवा [[प्रॉक्झिमा सेन्टॉरी]] असे नाव दिले गेले आहे. त्यातील द्वैती तारे उघड्या डोळ्यांनी -०.२७ [[आभासी दृश्यप्रत|आभासी दृश्यप्रतीचा]] एकच तारा असल्यासारखे दिसतात. हा ताऱा [[नरतुरंग]] या [[तारकासमूह|तारकासमूहातील]] सर्वात तेजस्वी आणि पृथ्वीवरून दिसणाऱ्या ताऱ्यांपैकी (सूर्य वगळता) [[व्याध (तारा)|व्याध]] आणि [[अगस्ती (तारा)|अगस्ती]] ताऱ्यांपाठोपाठ तिसरा सर्वात तेजस्वी आहे. [[सूर्य]] वगळता प्रॉक्झिमा सेंटॉरी हा पृथ्वीपासून ४.२४ प्रकाशवर्षे अंतरावरील सर्वात जवळचा तारा आहे. पण तो अतिशय लहान असल्याने दुर्बिणीशिवाय दिसू शकत नाही. == गुणधर्म आणि घटक == '''मित्र अ''' (आल्फा सेन्टॉरी ए) हा द्वैती ताऱ्यांमधील मुख्य तारा आहे. मित्र अ हा जी२ व्ही श्रेणीचा सूर्यासारख्या पांढऱ्या-पिवळ्या रंगाचा मुख्य अनुक्रम तारा आहे. त्याचे [[वस्तुमान]] सूर्याच्या १.१ पट आहे आणि [[त्रिज्या]] सूर्याच्या १.२३ पट आहे. हा तारा सूर्य वगळता आकाशातील चौथा सर्वात तेजस्वी तारा आहे. त्याची आभासी दृश्यप्रत ०.०१ आहे. त्याची [[तेजस्विता]] सूर्याच्या १.५१९ पट आहे. याचे वय ४.८५ अब्ज वर्षे आहे असा अंदाज आहे जे सूर्यापेक्षा २५ कोटी वर्षे जास्त आहे.<ref name=eso-caentauri>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.eso.org/public/news/eso0307/|title = अ फॅमिली पोर्ट्रेट ऑफ द आल्फा सेंटॉरस सिस्टिम|लेखक = कार्वेला पिएर, थेवेनिन फ्रेडेरिक|प्रकाशक = [[ईएसओ]]|दिनांक = १५ मार्च, २००३|भाषा=इंग्लिश}}</ref> मित्र अ ताऱ्याचे [[राईट असेंशन]] १४^h ३९^m ३६.४९४००^s आणि [[डेक्लिनेशन]] –६०° ५०′ ०२.३७३७″ आहे.<ref name=hipparcos>{{जर्नल स्रोत|bibcode=2007A&A...474..653V|title=Validation of the new Hipparcos reduction|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=474|issue=2|pages=653|author1=Van Leeuwen|first1=F.|year=2007|doi=10.1051/0004-6361:20078357|arxiv = 0708.1752 |language=इंग्रजी}}</ref> '''मित्र ब''' (आल्फा सेन्टॉरी बी) हा द्वैती ताऱ्यांमधील दुसरा तारा आहे. हा के१ व्ही या श्रेणीचा नारंगी-पिवळ्या रंगाचा मुख्य अनुक्रम तारा आहे. त्याचे वस्तुमान सूर्यापेक्षा थोडेसे कमी म्हणजे सूर्याच्या वस्तुमानाच्या ०.९१ पट आहे, तर तेजस्विता सूर्याच्या आर्धी म्हणजे ०.५ पट आहे. त्याची त्रिज्या सूर्याच्या ०.८७ पट आहे. त्याची आभासी दृश्यप्रत १.३३ आहे. मित्र अ प्रमाणे या ताऱ्याचे वय सुद्धा ४.८५ अब्ज वर्षे आहे असा अंदाज आहे.<ref name=eso-caentauri/> मित्र ब ताऱ्याचे [[राईट असेंशन]] १४^h ३९^m ३५.०६३११^s आणि [[डेक्लिनेशन]] –६०° ५०′ १५.०९९२″ आहे.<ref name=hipparcos/> '''मित्र क''' (आल्फा सेन्टॉरी सी किंवा प्रॉक्सिमा सेन्टॉरी) एम६व्हीई श्रेणीचा एक लहान मुख्य अनुक्रम तारा आहे. त्याचे वस्तुमान सूर्याच्या फक्त ०.१२३ पट आणि व्यास सूर्याच्या ०.१४ पट आहे.<ref name=eso-caentauri/> == ग्रह == १९९० पर्यंत सूर्यमालेच्या बाहेरील ग्रह शोधण्याचे तंत्रज्ञान विकसित झाले नव्हते. पुढे तंत्रज्ञानात प्रगती होत गेली व आता पृथ्वीएवढ्या वस्तूमानाचे परग्रह शोधता येऊ शकतात. === आल्फा सेन्टॉरी बीबी === इ.स. २०१२ मध्ये मित्र ब (आल्फा सेन्टॉरी बी) ताऱ्याभोवती ग्रह (Alpha Centauri Bb) असल्याचे जाहीर झाले होते. पण २०१५ मध्ये डेटाच्या विश्लेषणामधील एका बनावट आर्टिफॅक्टमुळे असे झाले असून हा ग्रह जवळजवळ अस्तित्वात नाही असे नवीन अभ्यासात समोर आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = http://news.nationalgeographic.com/2015/10/151028-planet-disappears-alpha-centauri-astronomy-science/|title = पूफ! द प्लॅनेट क्लोजेस्ट टु अवर सोलर सिस्टिम जस्ट व्हॅनिश्ड्|प्रकाशक = नॅशनल जिओग्राफिक|दिनांक = २८/१०/२०१५|भाषा = इंग्रजी|आडनाव = पॉवेल|पहिलेनाव = डेव्हिन|ॲक्सेसदिनांक = १७ एप्रिल, २०१६|archive-date = 2015-10-30|archive-url = https://web.archive.org/web/20151030010115/http://news.nationalgeographic.com/2015/10/151028-planet-disappears-alpha-centauri-astronomy-science/|url-status = dead}}</ref><ref>{{citation | first1=Vinesh | last1=Rajpaul | first2=Suzanne | last2=Aigrain | first3=Stephen J. | last3=Roberts | title=Ghost in the time series: no planet for Alpha Cen B | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | date=October 19, 2015 | arxiv=1510.05598 | postscript=. |bibcode = 2016MNRAS.456L...6R |doi = 10.1093/mnrasl/slv164 | language = इंग्रजी}}</ref> === आल्फा सेन्टॉरी बीसी === २५ मार्च २०१५ रोजी शास्त्रज्ञांच्या एक गटाने एक शोधनिबंध प्रसिद्ध केला ज्यामध्ये मित्र ब ताऱ्याभोवती एक नवा ग्रह असण्याची शक्यता वर्तवली आहे. त्यांनी [[हबल दुर्बीण|हबल दुर्बिणीच्या]] सहाय्याने ४० तास मित्र ब ताऱ्याचे निरीक्षण केले. त्यामध्ये त्यांनी निरीक्षणाच्या काळामद्ये संक्रमणाची घटना घडल्याचे म्हणले आहे जी शक्यतो ग्रहामुळे घडले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत |last1=Demory |first1=Brice-Olivier |last2=Ehrenreich |first2=David |last3=Queloz |first3=Didier |last4=Seager |first4=Sara |last5=Gilliland |first5=Ronald |last6=Chaplin |first6=William J. |last7=Proffitt |first7=Charles |last8=Gillon |first8=Michael |last9=Guenther |first9=Maximilian N. |last10=Benneke |first10=Bjoern |last11=Dumusque |first11=Xavier |last12=Lovis |first12=Christophe |last13=Pepe |first13=Francesco |last14=Segransan |first14=Damien |last15=Triaud |first15=Amaury |last16=Udry |first16=Stephane| authorlink= |eprint=1503.07528v1 |title=Hubble Space Telescope search for the transit of the Earth-mass exoplanet Alpha Centauri Bb |class= astro-ph.EP|date=21 June 2015|language = इंग्रजी| journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|doi= 10.1093/mnras/stv673|link = http://mnras.oxfordjournals.org/content/450/2/2043.full.pdf+html}}</ref> या शोधावर शिक्कामोर्तब झाल्यास हा पृथ्वीपासूनचा आपल्या सौरमालेच्या बाहेरील सर्वात जवळचा ग्रह असेल व त्याला आल्फा सेन्टॉरी बीसी असे नाव देण्यात येईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.newscientist.com/article/dn27259-twin-earths-may-lurk-in-our-nearest-star-system.html#.VSziifmsXEI |title = Twin Earths may lurk in our nearest star system| भाषा = इंग्रजी| आडनाव = आरोन| पहिलेनाव = जॅकब | दिनांक = २७ मार्च, २०१५|प्रकाशक = New Scientist}}</ref> == शोधमोहीम == मित्र ताऱ्यांची प्रणाली मानवासहीत किंवा मानवरहीत आंतरतारकीय शोध मोहीमांसाठी पहिली प्रणाली असण्याची शक्यता आहे. एवढे प्रचंड अंतर मानवी आयुष्याच्या कालावधीत पार करण्याएवढे चांगले तंत्रज्ञान सध्या उपलब्ध नाही. पण अलीकडे प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ [[स्टीफन हॉकिंग]], रशियन अब्जाधीश उद्योगपती [[युरी मिलनर]] यांनी हे अंतर २० वर्षांच्या कालावधीत पार करण्यासाठीचे तंत्रज्ञान विकसित करून या ताऱ्यांच्या प्रणालीच्या दिशेने मानवरहीत याने पाठवण्यासाठी "[[ब्रेकथ्रू स्टारशॉट]]" नावाच्या प्रकल्पाची घोषणा केली आहे. या प्रकल्पाला [[फेसबुक]]चे संस्थापक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी [[मार्क झुकरबर्ग]] यांनीदेखील पाठिंबा दर्शवला आहे.<ref name="NYT-20160412-db">{{स्रोत बातमी |आडनाव=ओव्हरबाय |पहिलेनाव=डेनिस |authorlink=Dennis Overbye |title=अ व्हिजनरी प्रोजेक्ट एम्स फॉर आल्फा सेन्टॉरी, अ स्टार ४.३७ लाईट-यर्स अवे |दुवा=http://www.nytimes.com/2016/04/13/science/alpha-centauri-breakthrough-starshot-yuri-milner-stephen-hawking.html |दिनांक=१२ एप्रिल २०१६ |प्रकाशक=[[न्यू यॉर्क टाईम्स]] |ॲक्सेसदिनांक=१७ एप्रिल २०१६ | भाषा = इंग्रजी}}</ref><ref> {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.universetoday.com/2008/07/08/how-long-would-it-take-to-travel-to-the-nearest-star | title=हाऊ लॉंग वुड इट टेक टु ट्रॅव्हेल टु द निअरेस्ट स्टार? | दिनांक=८ जुलै २००८ |प्रकाशक=[[युनिव्हर्स टुडे]] |लेखक = ईआन ओ'नील |भाषा = इंग्रजी }}</ref> ==पहा== * [[चांदण्यांची नावे]] == संदर्भ == [[वर्ग:तारे]] 38wmxwdqxa1t848mlc80d53oa9ozw4t 0 191873 2711290 2066112 2026-09-22T14:39:05Z ~2026-51077-23 187695 Sprite Tejas Express Mumbai 2711290 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वेमार्ग | box_width = 28em | नाव = हावडा–नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग | स्थिती = चालू | प्रदेश = [[पश्चिम बंगाल]], [[झारखंड]], [[ओडिशा]], [[छत्तीसगढ]] व [[महाराष्ट्र]] | सुरुवात = [[हावडा रेल्वे स्थानक|हावडा]] | शेवट = [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | स्थानके = | routes = | ridership = | चालू = इ.स. १९०० | close = | मालक = [[भारतीय रेल्वे]] | चालक = [[दक्षिण पूर्व रेल्वे]], [[दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे]], [[मध्य रेल्वे]] | मार्ग लांबी = {{convert|१९६८|km|mi|0|abbr=on}} | ट्रॅक = १/२ | गेज = १६७६ मिमी [[भारतीय रेल्वे गेज|ब्रॉड गेज]] | विद्युतीकरण = होय | वेग = १३० किमी/तास | website = | नकाशा = [[File:(Howrah_-_Mumbai)_Express_and_Gitanjali_Express_Route_map.jpg|250px]] | map_state = }} Sprite Tejas Express Lucknow Delhi Ahmedabad to Mumbai {{हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग|collapse=y}} '''हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग''' हा [[भारत]]ामधील एक प्रमुख [[रेल्वे]]मार्ग आहे. [[कोलकाता]] व [[मुंबई]] ह्या दोन मोठ्या महानगरांना जोडणारा हा १,९६८ किमी लांबीचा मार्ग [[पश्चिम बंगाल]], [[झारखंड]], [[ओडिशा]], [[छत्तीसगढ]] व [[महाराष्ट्र]] ह्या राज्यांमधून धावतो. [[खरगपूर]], [[जमशेदपूर]], [[रुरकेला]], [[रायपूर]], [[नागपूर]], [[जळगाव]] इत्यादी भारतातील मोठी शहरे ह्याच मार्गावर आहेत. हा मार्ग महाराष्ट्राच्या [[खानदेश]] व [[विदर्भ]] भौगोलिक प्रदेशांना उर्वरित भागासोबत जोडणारा मोठा दुवा आहे. प्रशासकीय सोयीसाठी हा मार्ग खालील पट्ट्यांमध्ये विभागला गेला आहे. *हावडा-खरगपूर पट्टा *खरगपूर-टाटानगर पट्टा *टाटानगर-बिलासपूर पट्टा * [[बिलासपूर-नागपूर रेल्वे विभाग|बिलासपूर-नागपूर पट्टा]] * [[भुसावळ-नागपूर रेल्वेमार्ग|नागपूर-भुसावळ पट्टा]] * [[कल्याण-भुसावळ रेल्वेमार्ग|भुसावळ-कल्याण पट्टा]] *[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)]] हावडा व मुंबई दरम्यान धावणाऱ्या [[गीतांजली एक्सप्रेस]], हावडा-मुंबई मेल इत्यादी गाड्या ह्याच मार्गाचा वापर करतात. {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतामधील रेल्वेमार्ग]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:ओडिशामधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:झारखंडमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील रेल्वे वाहतूक]] 8pn3eps8s6ijkmqm1anf3owsje20fi5 2711291 2711290 2026-09-22T14:40:14Z ~2026-51077-23 187695 /* */ Lucknow to New Delhi Jan Shatabdi Express 2711291 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वेमार्ग | box_width = 28em | नाव = हावडा–नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग | स्थिती = चालू | प्रदेश = [[पश्चिम बंगाल]], [[झारखंड]], [[ओडिशा]], [[छत्तीसगढ]] व [[महाराष्ट्र]] | सुरुवात = [[हावडा रेल्वे स्थानक|हावडा]] | शेवट = [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | स्थानके = | routes = | ridership = | चालू = इ.स. १९०० | close = | मालक = [[भारतीय रेल्वे]] | चालक = [[दक्षिण पूर्व रेल्वे]], [[दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे]], [[मध्य रेल्वे]] | मार्ग लांबी = {{convert|१९६८|km|mi|0|abbr=on}} | ट्रॅक = १/२ | गेज = १६७६ मिमी [[भारतीय रेल्वे गेज|ब्रॉड गेज]] | विद्युतीकरण = होय | वेग = १३० किमी/तास | website = | नकाशा = [[File:(Howrah_-_Mumbai)_Express_and_Gitanjali_Express_Route_map.jpg|250px]] | map_state = }} Sprite Tejas Express Lucknow Delhi Ahmedabad to Mumbai {{हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग|collapse=y}} '''हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग''' हा [[भारत]]ामधील एक प्रमुख [[रेल्वे]]मार्ग आहे. [[कोलकाता]] व [[मुंबई]] ह्या दोन मोठ्या महानगरांना जोडणारा हा १,९६८ किमी लांबीचा मार्ग [[पश्चिम बंगाल]], [[झारखंड]], [[ओडिशा]], [[छत्तीसगढ]] व [[महाराष्ट्र]] ह्या राज्यांमधून धावतो. [[खरगपूर]], [[जमशेदपूर]], [[रुरकेला]], [[रायपूर]], [[नागपूर]], [[जळगाव]] इत्यादी भारतातील मोठी शहरे ह्याच मार्गावर आहेत. हा मार्ग महाराष्ट्राच्या [[खानदेश]] व [[विदर्भ]] भौगोलिक प्रदेशांना उर्वरित भागासोबत जोडणारा मोठा दुवा आहे. प्रशासकीय सोयीसाठी हा मार्ग खालील पट्ट्यांमध्ये विभागला गेला आहे. *हावडा-खरगपूर पट्टा *खरगपूर-टाटानगर पट्टा *टाटानगर-बिलासपूर पट्टा * [[बिलासपूर-नागपूर रेल्वे विभाग|बिलासपूर-नागपूर पट्टा]] * [[भुसावळ-नागपूर रेल्वेमार्ग|नागपूर-भुसावळ पट्टा]] * [[कल्याण-भुसावळ रेल्वेमार्ग|भुसावळ-कल्याण पट्टा]] *[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)]] हावडा व मुंबई दरम्यान धावणाऱ्या [[गीतांजली एक्सप्रेस]], हावडा-मुंबई मेल इत्यादी गाड्या ह्याच मार्गाचा वापर करतात. {{भारतीय रेल्वे}} 12003 Lucknow to New Delhi Shatabdi Express Lucknow junction se subah 6:10 per chalegi [[वर्ग:भारतामधील रेल्वेमार्ग]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:ओडिशामधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:झारखंडमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील रेल्वे वाहतूक]] ef4pap87xfvp4ov2evsxpwu2d3p6f9v 2711297 2711291 2026-09-22T15:56:07Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-51077-23|~2026-51077-23]] ([[User talk:~2026-51077-23|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:KiranBOT II|KiranBOT II]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2066112 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वेमार्ग | box_width = 28em | नाव = हावडा–नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग | स्थिती = चालू | प्रदेश = [[पश्चिम बंगाल]], [[झारखंड]], [[ओडिशा]], [[छत्तीसगढ]] व [[महाराष्ट्र]] | सुरुवात = [[हावडा रेल्वे स्थानक|हावडा]] | शेवट = [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | स्थानके = | routes = | ridership = | चालू = इ.स. १९०० | close = | मालक = [[भारतीय रेल्वे]] | चालक = [[दक्षिण पूर्व रेल्वे]], [[दक्षिण पूर्व मध्य रेल्वे]], [[मध्य रेल्वे]] | मार्ग लांबी = {{convert|१९६८|km|mi|0|abbr=on}} | ट्रॅक = १/२ | गेज = १६७६ मिमी [[भारतीय रेल्वे गेज|ब्रॉड गेज]] | विद्युतीकरण = होय | वेग = १३० किमी/तास | website = | नकाशा = [[File:(Howrah_-_Mumbai)_Express_and_Gitanjali_Express_Route_map.jpg|250px]] | map_state = }} {{हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग|collapse=y}} '''हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग''' हा [[भारत]]ामधील एक प्रमुख [[रेल्वे]]मार्ग आहे. [[कोलकाता]] व [[मुंबई]] ह्या दोन मोठ्या महानगरांना जोडणारा हा १,९६८ किमी लांबीचा मार्ग [[पश्चिम बंगाल]], [[झारखंड]], [[ओडिशा]], [[छत्तीसगढ]] व [[महाराष्ट्र]] ह्या राज्यांमधून धावतो. [[खरगपूर]], [[जमशेदपूर]], [[रुरकेला]], [[रायपूर]], [[नागपूर]], [[जळगाव]] इत्यादी भारतातील मोठी शहरे ह्याच मार्गावर आहेत. हा मार्ग महाराष्ट्राच्या [[खानदेश]] व [[विदर्भ]] भौगोलिक प्रदेशांना उर्वरित भागासोबत जोडणारा मोठा दुवा आहे. प्रशासकीय सोयीसाठी हा मार्ग खालील पट्ट्यांमध्ये विभागला गेला आहे. *हावडा-खरगपूर पट्टा *खरगपूर-टाटानगर पट्टा *टाटानगर-बिलासपूर पट्टा * [[बिलासपूर-नागपूर रेल्वे विभाग|बिलासपूर-नागपूर पट्टा]] * [[भुसावळ-नागपूर रेल्वेमार्ग|नागपूर-भुसावळ पट्टा]] * [[कल्याण-भुसावळ रेल्वेमार्ग|भुसावळ-कल्याण पट्टा]] *[[मध्य मार्ग (मुंबई उपनगरी रेल्वे)]] हावडा व मुंबई दरम्यान धावणाऱ्या [[गीतांजली एक्सप्रेस]], हावडा-मुंबई मेल इत्यादी गाड्या ह्याच मार्गाचा वापर करतात. {{भारतीय रेल्वे}} [[वर्ग:भारतामधील रेल्वेमार्ग]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:छत्तीसगढमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:ओडिशामधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:झारखंडमधील रेल्वे वाहतूक]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील रेल्वे वाहतूक]] gu2fxyru2b31ile0l5drffn4izbpx7x 0 194625 2711440 2411606 2026-09-23T03:19:09Z अभय नातू 206 माहिती 2711440 wikitext text/x-wiki '''चंद्रप्रभा ऐतवाल''' ([[२४ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१]]:[[धारचुला, पिथोरागढ जिल्हा]], [[उत्तराखंड]] - ) भारतीय गिर्यारोहक आहेत. या १९७२ पासून गिर्यारोहण करीत असून त्यांनी [[कांचनगंगा]], [[नंदादेवी]], सतोपंथ अशा अनेक कठीण मोहिमांमध्ये भाग घेतला आहे. इ.स. २०१६ साली भरलेल्या १५व्या [[गिरिमित्र संमेलन]]ाच्या त्या अध्यक्ष होत्या. भारताच्या [[युवक कल्याण आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवक कल्याण आणि क्रीडा मंत्रालयातर्फे]] त्यांना जीवनगौरव पुरस्कारासाठी २००९ चा [[तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web | title = तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार जाहीर | publisher = पत्र माहिती कार्यालय, युवक कल्याण आणि क्रीडा मंत्रालय | url = http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=64566 | date = ११ ऑगस्ट २०१० | access-date = ४ मार्च २०१४ }}</ref> त्यांनी [[नंदा देवी]], [[कांचनगंगा]], त्रिशुली आणि [[जओनली पर्वत|जओनली]] या पर्वतांची शिखरे सर केली आहेत.<ref name=tri/> == सुरुवातीचे जीवन == ऐतवाल यांचा जन्म [[उत्तराखंड]] राज्यातील [[पिथोरागढ जिल्हा|पिथोरागढ जिल्ह्यातील]] [[धारचुला]] येथे झाला.<ref name=tri>{{cite web | title = गिर्यारोहक ऐतवाल आणि त्यांच्या संघाचा आज सत्कार होणार | work = द ट्रिब्यून | url = https://www.tribuneindia.com/2009/20090831/dplus.htm#4 | date = ३१ ऑगस्ट २००९ | access-date = ४ मार्च २०१४ }}</ref> == कारकीर्द == आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी अनेक शिखरे सर केली, ज्यात [[इ.स. १९८१|१९८१]] मध्ये सर केलेल्या [[नंदा देवी]] शिखराचा समावेश आहे. त्या [[इ.स. १९८४|१९८४]] मधील 'इंडियन माउंटेनियरिंग फाउंडेशन' प्रायोजित माउंट एव्हरेस्ट मोहिमेचाही एक भाग होत्या.<ref name=tri/> ऑगस्ट २००९ मध्ये, वयाच्या ६८ व्या वर्षी, त्यांनी इंडियन माउंटेनियरिंग फाउंडेशनच्या सर्व-महिला मोहिमेचा भाग म्हणून गडवाल हिमालयातील ६,१३३ मीटर उंचीचे श्रीकंठ शिखर दुसऱ्यांदा सर केले.<ref>{{cite web | title = महिला गिर्यारोहकाची उत्तुंग कामगिरी | work = द हिंदू | url = http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/article16505.ece | date = ७ सप्टेंबर २००९ | access-date = ४ मार्च २०१४ }}</ref><ref>{{cite web | last = देसाई | first = शैल | date = २ जून २०१६ | title = चंद्रप्रभा ऐतवाल: नंदा देवीच्या पहिल्या महिला | url = https://www.livemint.com/Leisure/9Zs1NnTHmRJoxEFcYEAJkN/Chandra-Prabha-Aitwal-The-first-lady-of-Nanda-Devi.html | access-date = ६ नोव्हेंबर २०२१ | website = मिंट }}</ref> == पुरस्कार == * [[अर्जुन पुरस्कार]] * [[पद्मश्री]] - भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान (१९९०)<ref>{{cite web | title = पद्म पुरस्कार यादी (१९५४-२०१३) | publisher = [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] | url = http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | archive-date = १५ ऑक्टोबर २०१५ }}</ref> [[चित्र:Pratibha Devisingh Patil presenting the Tenzing Norgay National Adventure Award-2009 to Ms. Chandraprabha Aitwal for Life Time Achievement, in a glittering ceremony, at Rashtrapati Bhawan, in New Delhi on August 29, 2010.jpg|इवलेसे|२९ ऑगस्ट २०१० रोजी राष्ट्रपती भवनात प्रतिभा पाटील ऐतवाल यांना २००९ चा तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस जीवनगौरव पुरस्कार प्रदान करताना]] == बाह्य दुवे == * पत्र माहिती कार्यालय मुंबई अधिकृत नोंद * अपना उत्तराखंड: चंद्रप्रभा ऐतवाल चरित्र {{Webarchive | url = https://web.archive.org/web/20131003164605/http://www.apnauttarakhand.com/chandra-prabha-aitwal/ | date = ३ ऑक्टोबर २०१३ }} * द हिमालयन क्लब: नंदा देवी चढाई नोंद {{Webarchive | url = https://web.archive.org/web/20160317035443/https://himalayanclub.org/journal/men-and-womens-ascent-of-nanda-devi | date = १७ मार्च २०१६ }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [{{DEFAULTSORT:ऐतवाल, चंद्रप्रभा}} [[वर्ग:भारतीय महिला गिर्यारोहक]] [[वर्ग:उत्तराखंडमधील व्यक्ती]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] -[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 0lzlzqtbopfh19t1nnmcre3wmfv28gt 2711441 2711440 2026-09-23T03:25:42Z अभय नातू 206 removed [[Category:अर्जुन पुरस्कार विजेते]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711441 wikitext text/x-wiki '''चंद्रप्रभा ऐतवाल''' ([[२४ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१]]:[[धारचुला, पिथोरागढ जिल्हा]], [[उत्तराखंड]] - ) भारतीय गिर्यारोहक आहेत. या १९७२ पासून गिर्यारोहण करीत असून त्यांनी [[कांचनगंगा]], [[नंदादेवी]], सतोपंथ अशा अनेक कठीण मोहिमांमध्ये भाग घेतला आहे. इ.स. २०१६ साली भरलेल्या १५व्या [[गिरिमित्र संमेलन]]ाच्या त्या अध्यक्ष होत्या. भारताच्या [[युवक कल्याण आणि क्रीडा मंत्रालय (भारत)|युवक कल्याण आणि क्रीडा मंत्रालयातर्फे]] त्यांना जीवनगौरव पुरस्कारासाठी २००९ चा [[तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला.<ref>{{cite web | title = तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार जाहीर | publisher = पत्र माहिती कार्यालय, युवक कल्याण आणि क्रीडा मंत्रालय | url = http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=64566 | date = ११ ऑगस्ट २०१० | access-date = ४ मार्च २०१४ }}</ref> त्यांनी [[नंदा देवी]], [[कांचनगंगा]], त्रिशुली आणि [[जओनली पर्वत|जओनली]] या पर्वतांची शिखरे सर केली आहेत.<ref name=tri/> == सुरुवातीचे जीवन == ऐतवाल यांचा जन्म [[उत्तराखंड]] राज्यातील [[पिथोरागढ जिल्हा|पिथोरागढ जिल्ह्यातील]] [[धारचुला]] येथे झाला.<ref name=tri>{{cite web | title = गिर्यारोहक ऐतवाल आणि त्यांच्या संघाचा आज सत्कार होणार | work = द ट्रिब्यून | url = https://www.tribuneindia.com/2009/20090831/dplus.htm#4 | date = ३१ ऑगस्ट २००९ | access-date = ४ मार्च २०१४ }}</ref> == कारकीर्द == आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी अनेक शिखरे सर केली, ज्यात [[इ.स. १९८१|१९८१]] मध्ये सर केलेल्या [[नंदा देवी]] शिखराचा समावेश आहे. त्या [[इ.स. १९८४|१९८४]] मधील 'इंडियन माउंटेनियरिंग फाउंडेशन' प्रायोजित माउंट एव्हरेस्ट मोहिमेचाही एक भाग होत्या.<ref name=tri/> ऑगस्ट २००९ मध्ये, वयाच्या ६८ व्या वर्षी, त्यांनी इंडियन माउंटेनियरिंग फाउंडेशनच्या सर्व-महिला मोहिमेचा भाग म्हणून गडवाल हिमालयातील ६,१३३ मीटर उंचीचे श्रीकंठ शिखर दुसऱ्यांदा सर केले.<ref>{{cite web | title = महिला गिर्यारोहकाची उत्तुंग कामगिरी | work = द हिंदू | url = http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/article16505.ece | date = ७ सप्टेंबर २००९ | access-date = ४ मार्च २०१४ }}</ref><ref>{{cite web | last = देसाई | first = शैल | date = २ जून २०१६ | title = चंद्रप्रभा ऐतवाल: नंदा देवीच्या पहिल्या महिला | url = https://www.livemint.com/Leisure/9Zs1NnTHmRJoxEFcYEAJkN/Chandra-Prabha-Aitwal-The-first-lady-of-Nanda-Devi.html | access-date = ६ नोव्हेंबर २०२१ | website = मिंट }}</ref> == पुरस्कार == * [[अर्जुन पुरस्कार]] * [[पद्मश्री]] - भारताचा चौथा सर्वोच्च नागरी सन्मान (१९९०)<ref>{{cite web | title = पद्म पुरस्कार यादी (१९५४-२०१३) | publisher = [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालय]] | url = http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | archive-date = १५ ऑक्टोबर २०१५ }}</ref> [[चित्र:Pratibha Devisingh Patil presenting the Tenzing Norgay National Adventure Award-2009 to Ms. Chandraprabha Aitwal for Life Time Achievement, in a glittering ceremony, at Rashtrapati Bhawan, in New Delhi on August 29, 2010.jpg|इवलेसे|२९ ऑगस्ट २०१० रोजी राष्ट्रपती भवनात प्रतिभा पाटील ऐतवाल यांना २००९ चा तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस जीवनगौरव पुरस्कार प्रदान करताना]] == बाह्य दुवे == * पत्र माहिती कार्यालय मुंबई अधिकृत नोंद * अपना उत्तराखंड: चंद्रप्रभा ऐतवाल चरित्र {{Webarchive | url = https://web.archive.org/web/20131003164605/http://www.apnauttarakhand.com/chandra-prabha-aitwal/ | date = ३ ऑक्टोबर २०१३ }} * द हिमालयन क्लब: नंदा देवी चढाई नोंद {{Webarchive | url = https://web.archive.org/web/20160317035443/https://himalayanclub.org/journal/men-and-womens-ascent-of-nanda-devi | date = १७ मार्च २०१६ }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [{{DEFAULTSORT:ऐतवाल, चंद्रप्रभा}} [[वर्ग:भारतीय महिला गिर्यारोहक]] [[वर्ग:उत्तराखंडमधील व्यक्ती]] [[वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:अर्जुन पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:तेनझिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहस पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४१ मधील जन्म]] -[[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 5zltzid4sd10h7l0yvyt74el34qwv77 0 197437 2711259 2511244 2026-09-22T12:13:51Z Dharmadhyaksha 28394 2711259 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''धनादेश''' (इंग्रजीत '''चेक''') हा एका व्यक्तीने किंवा संस्थेने दुसऱ्या व्यक्तीला किंवा संस्थेला रक्कम अदा करण्यासाठी बँक किंवा इतर वित्तसंस्थेला दिलेला लेखी आदेश होय. साधारणपणे धनादेश हा बँक किंवा वित्तसंस्थेमार्फतच वटवून त्याचे पैसे करता येतात. धनादेश वटवण्यासाठी [[समाशोधन|समाशोधना]]ची चेक ट्रंकेशन पद्धत वापरली जाते. धनादेश सहसा विशिष्ट प्रकारच्या आणि विशिष्ट आकारमानाच्या बँकेने पुरवलेल्या छापील नमुना-कागदावर लिहिला जातो. ==कागद== अनेक देशांमध्ये धनादेश लिहिण्याच्या कागदाबद्दलचे संकेत आहेत. असे असताही वित्तसंस्थेने मान्य केलेल्या कोणत्याही प्रकारच्या कागदावर धनादेश लिहिला जातो. भारतातील धनादेश लिहिण्याच्या कागदाचे संकेत असे आहेत - * धनादेश हा बँकेने पुरवलेल्या छापील फाॅर्मवरच लिहावा. * कागदावर पुढच्या किंवा मागच्या बाजूला कार्बनचे मुक्त कण नसावेत. * कागद अतिनील किरणनिष्क्रिय असावा, म्हणजे तो अतिनील किरणांमध्ये धरला तर चमकत नाही. * कागद बहुधा ९५ जीएसएम (ग्रॅम्स पर स्क्वेअर मीटर) प्रकारचा बाँड पेपर असतो. अशा एक चौरस मीटर कागदाचे वजन ९५ ग्रॅम असते. याच प्रकारचा कागद, करारनामा लिहिण्यासाठीही वापरला जातो. १०० जीएसएम कागद सुद्धा प्रचलित आहे. * कागदावर लिहिलेला मजकूर खोडरबराने, ॲसिडने, अल्कलीने, ब्लीचिंग एजंटने किंवा अन्य संद्रिय-असेंद्रिय रसायनाने पुसून बदलता येत नाही. ==आकार व आकारमान== * धनादेश हा आयताकृती असतो. * [[भारतीय रिझर्व बँक|भारतीय रिझर्व बँकेने]] सूचित केल्याप्रमाणे धनादेशाची लांबी ८.० ± ०.२ इंच (सुमारे २०२ मिलिमीटर) आणि रुंदी ३.६६ ± ०.२ इंच (सुमारे ९२ मिलिमीटर) असते. कर्णाची लांबी ८.८ ± ०.२ इंच (सुमारे २२० मिमी) असते. धनादेशाच्या तळाशी असलेल्या आडव्या पांढऱ्या एमआयसीआर पट्टीची रुंदी (उंची) ०.५ ± ०.२ इंच (सुमारे १३ मिमी) असते. धनादेशाची रक्कम अंकामध्ये लिहिण्यासाठी असलेला आयत १.५५ X ०.३४ इंच (सुमारे ३९ X ८.५ मिमी) आकारमानाचा असतो. ==शाई== धनादेशावर चुंबकीय शाईने बँकेचा कोड नंबर, धनादेशाचा अनुक्रमांक, ग्राहकाचा खातेक्रमांक व इतर माहिती छापलेली असते.. [[मॅग्नॅटिक इंक कॅरॅक्टर रेकग्निशन]] द्वारे असा मजकूर यंत्राद्वारे वाचला जाऊ शकतो. ==सुरक्षितता== धनादेश हा रक्कम प्रदान करण्याचा आदेश असल्याने या कागदपत्राची सुरक्षितता खालील प्रकारे जपली जाते. १) बँकेकडे धनादेश पुस्तिकेसाठी विनंती केली असता खातेदाराची सही ताडून बघितली जाते. २) धनादेश पुस्तिकेचा साठा जबाबदार कर्मचाऱ्याकडे दिला जातो. ३) धनादेश पुस्तिका ग्राहकाच्या ताब्यात देताना अधिकृत व्यक्तीच्याच हाती दिली जाते. ४) धनादेश प्रदान करण्या पूर्वी ग्राहकाची सही, अंकात आणि अक्षरात लिहिलेली रक्कम, तारीख तसेच प्रदान थांबवा सूचना पहिल्या जातात. ५) धनादेशावर खाडाखोड असल्यास रकमेचे प्रदान थांबवले जाते. ६) अतिनील किरणाच्या प्रकाशाखाली धनादेश धरला जातो. जर रासायनिक प्रक्रियेने तपशीलात खाडाखोड केली असेल तर धनादेश प्रदान नाकारले जाते. ७) ग्राहक अंकात लिहिलेल्या रकमेवर पारदर्शक चिकटपट्टी लावून धनादेश सुरक्षित करू शकतो. ==प्रकार== १. बेरर चेक : हा धनादेश धारकाला देय असतो. जो कोणी हा चेक बँकेत सादर करतो त्याला चेकवर लिहिलेली रक्कम मिळते. धनादेशावर नाव लिहिलेलीच व्यक्ती हे पैसे घेत आहे का याच्याशी रोखपालाचा संबंध नसतो. यामुळे अशा प्रकारचा धनादेश असुरक्षित मानला जातो. २. ऑर्डर चेक : चेकवरचा ज्याचे नाव लिहिले आहे, त्यालाच ओळख दाखवून पैसे मिळतात, असा चेक धनार्थीला देण्यापूर्वी चेकवरच्या बेअरर या शब्दावर काट मारतात. ३. क्रॉस्ड थर्ड पार्टी चेक : चेकच्या वरच्या डाव्या कोपऱ्यात दोन तिरप्या समांतर रेघा मारून हा चेक धनार्थीला दिला जातो. या चेकची रक्कम त्यावर ज्याचे नाव लिहिले आहे त्याच्या खात्यात किंवा त्याचे त्या बँकेत खाते नसल्यास चेकच्या मागे ज्या तिसऱ्या व्यक्तीला पैसे द्यावेत अशी सूचना असते त्या थर्ड पार्टीच्या खात्यात जमा होते. ४. क्रॉस्ड चेक किंवा अकाऊंट-पेयी कॉस्ड चेक : चेकच्या वरच्या डाव्या कोपऱ्यातील दोन तिरप्या समांतर रेघांमधील रिकाम्या भागात चेकच्या वरच्या डाव्या कोपऱ्यात 'अकाऊंट पेयी ओन्ली' असे लिहून हा चेक धनार्थीच्या स्वाधीन केला जातो. या चेकची रक्कम चेकवर ज्याला पैसे द्यावेत असे म्हणले आहे त्याच्याच खात्यात जमा होतात. क्रॉसिंग केलेला धनादेश म्हणजे रोखपालास त्या धनादेशाचे रोख पैसे देऊ नयेत अशी केलेली सूचना. ५. बाऊन्सड चेक : चेक लिहिणाऱ्या खात्यात पैसे नसतील, चेकवरची त्याची सही बँकेत पूर्वीच दाखल केलेल्या सहीशी जुळत नसेल किंवा चेक मुदतबाह्य झाला असेल तर असा चेक ज्याने दिला आहे त्याच्याकडे परत येतो. अशा चेकला बाऊन्स्ड चेक म्हणतात. [[वर्ग:बँकिंग]] rrpjnxk8910wnzt2hbkg1ozsuhtoz6b 0 200684 2711542 2297487 2026-09-23T11:00:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711542 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शास्त्रज्ञ | चित्र = Waldemar Haffkine.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = वाल्देमार हाफकीन यांचे छायाचित्र | जन्म_दिनांक =[[मार्च १५]], [[इ.स. १८६०]] | जन्म_स्थान =[[बेर्डीन्स्क]], [[रशियन साम्राज्य]] | मृत्यू_दिनांक =[[ऑक्टोबर २६]], [[इ.स. १९३०]] | मृत्यू_स्थान =[[लुझान]], [[स्वित्झर्लंड]] | निवास_स्थान =[[रशिया]] | नागरिकत्व =[[रशिया|रशियन]] | धर्म =[[ज्यू धर्म]] | कार्यक्षेत्र =[[सूक्ष्मजंतुशास्त्र]], [[प्रोटोझोआ]]चा अभ्यास | कार्यसंस्था =[[इंपीरियर नोव्हॉरेशिया विद्यापीठ]]</br>[[जेनिवा विद्यापीठ]]</br>[[पाश्चर इन्स्टिट्यूट]] | प्रशिक्षण_संस्था =[[इंपीरियर नोव्हॉरेशिया विद्यापीठ]] | ख्याती =पटकीप्रतिबंधक लस | पुरस्कार = }} डॉ. '''वाल्देमार मॉर्डेकाई वूल्फ हाफकीन''' ([[रशिया|रशियन]]: Мордехай-Вольф Хавкин) ([[१५ मार्च]], [[इ.स. १८६०]]:[[बेर्डीन्स्क]], [[रशियन साम्राज्य]] - [[२६ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९३०]]:[[लुझान]], [[स्वित्झर्लंड]]) हे एक [[रशिया|रशियन]] सूक्ष्मजंतुशास्त्रज्ञ होते. हाफकीन हे [[यहूदी]] धर्मीय होते. [[पॅरिस]]मधील लुई पाश्चर संस्थेत काम करत असताना त्यांनी कॉलराविरोधी लस विकसित करून तिचे [[भारत]]ात यशस्वीरीत्या परीक्षण केले. ते [[पटकी]] आणि ब्युबॉनिक [[प्लेग]] (गाठीचा प्लेग) वरची लस बनवणारे आणि त्यांची तपासणी करणारे पहिले सूक्ष्मजंतुशास्त्रज्ञ म्हणून ओळखले जातात. [[मुंबई]]त परळ येथील सूक्षजीवशास्त्रात संशोधन करणाऱ्या आणि विविध लसींचे उत्पादन करणाऱ्या संस्थेला [[हाफकिन इन्स्टिट्यूट]] असे नाव दिले आहे. ==हाफकीन इन्स्टिट्यूटचा इतिहास== डॉ. वाल्देमार हाफकीन हे [[लुई पाश्चर]]चे विद्यार्थी होते. ते मार्च १८९३ मध्ये हिंदुस्थानात आले आणि कलकत्त्यातील कॉलऱ्याच्या साथीविरुद्ध त्यांनी जणू एकाकी युद्ध पुकारले. पॅरीसमध्ये असताना त्यांनी विकसित केलेली कॉलऱ्याची लस ते लोकांना टोचू लागले. या लसीचे चांगले परिणाम दिसू लागल्यावर, मुंबईच्या गव्हर्नरने त्यांना मुंबईत आणि पुण्यात पसरलेल्या प्लेगच्या साथीचा मुकाबला करण्यासाठी बोलावले. १८९६ मध्ये मुंबईत आल्यावर तेथील गव्हर्नरने हाफकीन यांना जेजे इस्पितळाच्या परिसरात एक प्रयोगशाळा उभारून दिली. हाफकीनने प्लेगच्या लसीचा शोध लावण्याचे आव्हान स्वीकारले आणि काही महिन्यात जशी हवी तशी प्राथमिक लस बनवली. या लशीचा पहिला प्रयोग हाफकीनने १० जानेवारी १८९७ रोजी स्वतःवरच केला. लशीमुळे कुठलाही अपाय न झाल्याने ही लस सुरक्षित आहे असे समजून लोकांना टोचण्यास सुरुवात केली. आणि खरोखरच पुण्या-मुंबईतल्या प्लेगची साथ आटोक्यात आली. या लसीमध्ये कालांतराने सुधारणा होत राहिल्या. पुढे १० ऑगस्ट १८९९ रोजी गव्हर्नर लॉर्ड सँडहर्स्ट यांनी मुंबईच्या गव्हर्नरांचा एकेकाळचा राहण्याचा परळ येथे असलेला महाल डॉ. वाल्डेमार मॉर्डेकाई हाफकीन यांच्या स्वाधीन केला. तेथे डॉ. हाफकीनने ’प्लेग रिसर्च लॅबॉरेटरी’ स्थापन केली व स्वतः हाफकीन त्या संस्थेचे प्रमुख संचालक झाले. त्यांनी १९०४ मध्ये हिंदुस्थान सोडल्यानंतर, १९०६ मध्ये त्या संस्थेचे नाव बाँबे बॅक्टेरिऑलॉजी लॅबॉरेटरी झाले आणि १९२५ मध्ये [[हाफकिन इन्स्टिट्यूट]] झाले. == बाह्य दुवे == * Hanhart, Joel (2016). ''Waldemar Mordekhaï Haffkine (1860-1930). Biographie intellectuelle'' (in French). Paris: Éditions Honoré Champion.  * [http://haffkineinstitute.org/ Haffkine Research Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118180829/http://www.haffkineinstitute.org/ |date=2012-01-18 }} * [http://www.vaccinehaffkine.com/ Haffkine Bio Pharma Corp] * [http://www.asm.org/ccLibraryFiles/FILENAME/0000000248/530787p366.pdf Waldemar Haffkine: Pioneer of Cholera vaccine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120222023115/http://www.asm.org/ccLibraryFiles/FILENAME/0000000248/530787p366.pdf |date=2012-02-22 }} at [[American Society for Microbiology]] * [http://www.fda.gov/cber/minutes/plague101304t.pdf Plague Vaccine Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221102406/http://www.fda.gov/cber/minutes/plague101304t.pdf |date=2006-02-21 }} at [[Food and Drug Administration]] (FDA) * [http://www.jewishgen.org/Ukraine/Photo_Album/Stamps/haffkine.htm Biography] at Jewishgen * [http://www.windsofchange.net/archives/007300.html The Holy Scientist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120224005453/http://www.windsofchange.net/archives/007300.html |date=2012-02-24 }} at windsofchange.net * [http://www.cjnews.com/index.php?option=com_content&task=view&id=9711&Itemid=86 Great scientist, great Jew], Rabbi M. Friedman at cjnews.com {{DEFAULTSORT:हाफकीन, वाल्देमार}} [[वर्ग:रशियन सूक्ष्मजंतुशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १८६० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९३० मधील मृत्यू]] 1gnb7css6pzapwlqrnizvo7l5spoctf 0 211525 2711331 2206255 2026-09-22T21:13:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711331 wikitext text/x-wiki {{Infobox disease | Name = प्रवृत्त गर्भपात | Image =Abortion Laws.svg | Width = 350 | Caption =Abortion laws globally<ref name="UN2013info">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.un.org/en/development/desa/population/publications/pdf/policy/WorldAbortionPolicies2013/WorldAbortionPolicies2013_WallChart.pdf|title=World Abortion Policies 2013|publisher=United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division|accessdate=31 July 2013}}</ref> {{leftlegend|#3465a4|Legal on request}} {{leftlegend|#73d216|Legal with justification}} {{leftlegend|#edd400|Illegal except for maternal life, health, rape, or fetal defects}} {{leftlegend|#c17d11|Illegal except for maternal life, health, or rape}} {{leftlegend|#f57900|Illegal except for maternal life or health}} {{leftlegend|#cc0000|Illegal, no exceptions}} {{leftlegend|#2e3436|Varies}} {{leftlegend|#b9b9b9|No information}} | ICD10 = {{ICD10|O|04||o|00}} | ICD9 = {{ICD9|779.6}} | DiseasesDB = 4153 | ICDO = | OMIM = | MedlinePlus = 002912 | eMedicineSubj = article | eMedicineTopic = 252560 | MeshID = }} <!-- Terminology --> {{बदल}} '''गर्भपात'''म्हणजे [[गर्भाशय|कोशातील ]][[भ्रूण]] किंवा [[गर्भ]] ते स्वतःहून टिकून राहणे किंवा जिवंत राहणे शक्य होण्यापूर्वी काढून टाकण्याद्वारे किंवा बाहेर खेचण्याद्वारे काढणे होय . गर्भपात आपोआप होऊ शकतो. तो हेतूपुरस्सर देखील केला जाऊ शकतो, अशा वेळी त्याला प्रवृत्त गर्भपात म्हणतात. ''गर्भपात'' ही संज्ञा सामान्यपणे मानवी गर्भावस्थेच्या प्रवृत्त गर्भपाताच्या संदर्भात वापरली जाते. गर्भ स्वतःहून जिवंत राहू शकल्यास त्यानंतरच्या समान कार्यपद्धतीस वैद्यकीय भाषेत “गर्भावस्था उशीरा संपुष्टात आणणे” असे म्हणतात.<ref>{{जर्नल स्रोत|last1=Grimes|first1=DA |last2=Stuart |first2=G |title=Abortion jabberwocky: the need for better terminology |journal=Contraception |year=2010 |volume=81 |issue=2 |pages=93–6 |pmid=20103443 |doi=10.1016/j.contraception.2009.09.005}}</ref> <!-- Methods and safety --> आधुनिक औषधोपचारांमध्ये प्रवृत्त गर्भपातासाठी औषधे किंवा शल्यक्रिया पद्धती वापरल्या जातात. मायफेप्रिस्टोन आणि प्रोस्टॅग्लॅंडिन ही दोन औषधे प्रथम त्रैमासिक कालावधीत शल्यक्रिया पद्धती इतकीच परिणामकारक आहेत.<ref>{{जर्नल स्रोत|last1=Kulier|first1=R|last2=Kapp|first2=N|last3=Gülmezoglu|first3=AM|last4=Hofmeyr|first4=GJ|last5=Cheng|first5=L|last6=Campana|first6=A|title=Medical methods for first trimester abortion.|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=Nov 9, 2011|issue=11|pages=CD002855|pmid=22071804|doi=10.1002/14651858.CD002855.pub4}}</ref><ref name=Kapp2013/> दुसऱ्या त्रैमासिक कालावधीत,<ref>{{जर्नल स्रोत|last1=Wildschut|first1=H|last2=Both|first2=MI|last3=Medema|first3=S|last4=Thomee|first4=E|last5=Wildhagen|first5=MF|last6=Kapp|first6=N|title=Medical methods for mid-trimester termination of pregnancy.|journal=The Cochrane database of systematic reviews|date=Jan 19, 2011|issue=1|pages=CD005216|pmid=21249669|doi=10.1002/14651858.CD005216.pub2}}</ref> औषधांचा वापर परिणामकारक असला तरीही, शल्यक्रिया पद्धतींमध्ये आनुषंगिक परिणामांची जोखीम कमी असल्याचे दिसते.<ref name=Kapp2013/> [[संतती नियमन]], एकत्रित मौखिक गर्भनिरोधक गोळी यांसहित गर्भाशयांतर्गत साधने गर्भपातानंतर त्वरित सुरू करता येऊ शकतात.<ref name=Kapp2013>{{जर्नल स्रोत|last1=Kapp|first1=N|last2=Whyte|first2=P|last3=Tang|first3=J|last4=Jackson|first4=E|last5=Brahmi|first5=D|title=A review of evidence for safe abortion care.|journal=Contraception|date=Sep 2013|volume=88|issue=3|pages=350–63|pmid=23261233|doi=10.1016/j.contraception.2012.10.027}}</ref> जगाच्या विकसित भागात सुरक्षित गर्भपातासाठी औषधोपचारांमधील सर्वात सुरक्षित कार्यपद्धतींचा दीर्घ इतिहास आहे जेव्हा त्याला गर्भपात कायद्याने आणि स्थानिक कायद्याने परवानगी असते.<ref name="lancet-grimes">{{जर्नल स्रोत |last1=Grimes |first1=D. A. |last2=Benson |first2=J. |last3=Singh |first3=S. |last4=Romero |first4=M. |last5=Ganatra |first5=B. |last6=Okonofua |first6=F. E. |last7=Shah |first7=I. H. |doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6 |title=Unsafe abortion: The preventable pandemic |journal=The Lancet |volume=368 |issue=9550 |pages=1908–1919 |year=2006 |pmid=17126724 |दुवा=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_4.pdf |format=PDF}}</ref><ref name=Ray2014>{{जर्नल स्रोत|last1=Raymond|first1=EG|last2=Grossman|first2=D|last3=Weaver|first3=MA|last4=Toti|first4=S|last5=Winikoff|first5=B|title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States.|journal=Contraception|date=Nov 2014|volume=90|issue=5|pages=476–479|pmid=25152259|doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012}}</ref> कोणत्याही गुंतागुंती शिवाय केलेले गर्भपात कोणत्याही दीर्घकालीन मानसिक आरोग्याच्या किंवा शारीरिक समस्यांना कारणीभूत ठरत नाहीत. <ref name=BMJ2014/> [[जागतिक आरोग्य संघटना|जागतिक आरोग्य संघटनेने]] जगभरातील सर्व स्त्रियांना याच समान पातळीवरील सुरक्षित आणि कायदेशीर गर्भपात उपलब्ध असण्याची शिफारस केली आहे.<ref name=WHOPolicy2012>{{स्रोत पुस्तक|last1=Organization|first1=World Health|title=Safe abortion: technical and policy guidance for health systems|date=2012|publisher=World Health Organization|location=Geneva|isbn=9789241548434|page=8|edition=2nd ed.|दुवा=http://apps.who.int/iris/bitstream/10665/70914/1/9789241548434_eng.pdf?ua=1}}</ref> असुरक्षित गर्भपातांच्या कारणास्तव, जगभरात दरवर्षी सुमारे 47,000 माता मृत्यू<ref name=BMJ2014>{{जर्नल स्रोत | last1 = Lohr | first1 = P. A. | last2 = Fjerstad | first2 = M. | last3 = Desilva | first3 = U. | last4 = Lyus | first4 = R. | title = Abortion | journal = BMJ | volume = 348 | page = f7553 | year = 2014 | doi = 10.1136/bmj.f7553}}</ref> आणि रुग्णालयामध्ये 5 दशलक्ष भरत्या होतात.<ref name=OBGY09>{{जर्नल स्रोत |last1=Shah |first1=I. |last2=Ahman |first2=E. |title=Unsafe abortion: global and regional incidence, trends, consequences, and challenges |journal=Journal of Obstetrics and Gynaecology Canada |volume=31 |issue=12 |pages=1149–58 |date=December 2009 |pmid=20085681 |दुवा=http://www.sogc.org/jogc/abstracts/full/200912_WomensHealth_1.pdf |format=PDF}}</ref> <!-- Epidemiology --> जगभरात दरवर्षी अंदाजे 44 दशलक्ष गर्भपात केले जातात, त्यामधील निम्म्याहून किंचित कमी गर्भपात असुरक्षितपणे केले जातात. <ref name="Sedgh 2012">{{जर्नल स्रोत |last1=Sedgh |first1=G. |last2=Singh |first2=S. |last3=Shah |first3=I. H. |last4=Åhman |first4=E. |last5=Henshaw |first5=S. K. |last6=Bankole |first6=A. |doi=10.1016/S0140-6736(11)61786-8 |title=Induced abortion: Incidence and trends worldwide from 1995 to 2008 |journal=The Lancet |volume=379 |issue=9816 |pages=625–632 |year=2012 |pmid=22264435 |दुवा=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf |format=PDF}}</ref> आधीची अनेक दशके घालवल्यानंतर, 2003 आणि 2008च्या दरम्यान,<ref name="Sedgh 2012" /> कुटुंब नियोजन आणि [[संतती नियमन]] यासंबंधी शिक्षणापर्यंतचा प्रवेश सुधारल्यामुळे गर्भपातांची टक्केवारी घसरून थोडीशी बदलली आहे.<ref name="worldtrends2007">{{जर्नल स्रोत |author=Sedgh G, Henshaw SK, Singh S, Bankole A, Drescher J |title=Legal abortion worldwide: incidence and recent trends |journal=Int Fam Plan Perspect |volume=33 |issue=3 |pages=106–116 |date=September 2007 |pmid=17938093 |doi=10.1363/ifpp.33.106.07 |दुवा=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html}}</ref> {{as of|2008}}, जगातील चाळीस टक्के स्त्रियांना कायदेशीररित्या प्रवृत्त असलेला गर्भपात करण्यास “रोखण्याचे कोणतेही कारण न देता” प्रवेश आहे.<ref name=IJGO10/> परंतु, त्यासाठी गर्भवती असण्याच्या किती काळापर्यंत ते करता येऊ शकते याला मर्यादा आहेत. <ref name=IJGO10>{{जर्नल स्रोत|author=Culwell KR, Vekemans M, de Silva U, Hurwitz M|title=Critical gaps in universal access to reproductive health: Contraception and prevention of unsafe abortion |journal=[[International Journal of Gynecology & Obstetrics]] |volume=110 |pages=S13–16 |date=July 2010 |pmid=20451196 |doi=10.1016/j.ijgo.2010.04.003}}</ref> <!-- History, society and culture --> प्रवृत्त गर्भपातास मोठा इतिहास आहे. ते विविध पद्धतींनी केले जातात. हर्बल औषधे, टोकदार उपकरणांचा वापर, शारीरिक आघात आणि अन्य पारंपारिक औषध यांचा समावेश आहे.<ref name="Management of Abortion, Chp 1">{{स्रोत पुस्तक|chapter=1. Abortion and medicine: A sociopolitical history|isbn=978-1-4443-1293-5|publisher=[[John Wiley & Sons, Ltd.]]|year=2009|location=[[Oxford, United Kingdom]]|title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy|edition=1st|editors=MPaul, ES Lichtenberg, L Borgatta, DA Grimes, PG Stubblefield, MD Creinin|first=Carole|last=Joffe|दुवा=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208210046/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf|archivedate=2015-12-08|deadurl=no|accessdate=2017-05-25|url-status=dead}}</ref> गर्भपाताशी निगडीत कायदे, ते किती वारंवार केले जातात आणि त्यांची सांस्कृतिक आणि धार्मिक स्थिती यामध्ये जगभरात मोठ्या प्रमाणात बदल दिसतो. काही संदर्भांमध्ये, विशिष्ट स्थितींमध्ये गर्भपात हा कायद्यावर आधारित असतो, जसे की कौटुंबिक व्याभिचार, बलात्कार, गर्भाच्या समस्या, सामाजिक-आर्थिक घटक किंवा आईच्या आरोग्याची जोखीम.<ref name="Dev98-07">{{जर्नल स्रोत|last1=Boland |first1=R. |last2=Katzive |first2=L. |doi=10.1363/ifpp.34.110.08 |title=Developments in Laws on Induced Abortion: 1998–2007 |journal=International Family Planning Perspectives |volume=34 |issue=3 |pages=110–120 |year=2008 |pmid=18957353 |दुवा=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html}}</ref> जगातील अनेक भागांमध्ये, गर्भपाताचे बोधात्मक, नैतिक पैलू आणि गर्भपाताचे कायदेशीर मुद्दे यांवर प्रामुख्याने गर्भपातासंबंधी वादविवाद होतात. गर्भपाताविरोधी चळवळींशी संबंधित लोक गर्भपाताच्या विरुद्ध सर्वसाधारणपणे असे बोलतात की गर्भ किंवा भ्रूण हा एक मानव असतो ज्याला जगण्याचा हक्क असतो आणि ते गर्भपाताची खुनाशी तुलना करू शकतात.<ref>{{स्रोत बातमी |author=Pastor Mark Driscoll |title=What do 55 million people have in common? |publisher=Fox News |date=18 October 2013 |accessdate=2 July 2014 |दुवा=http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |archive-date=2014-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831022138/http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|author=Dale Hansen |title=Abortion: Murder, or Medical Procedure? |publisher=Huffington Post |date=18 March 2014 |accessdate=2 July 2014 |दुवा=http://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html}}</ref> गर्भपाताच्या हक्कांच्या चळवळींचे समर्थन करणारे लोक गर्भपात हक्क हे स्त्रियांचे हक्क आहेत जिला तिच्या शरीराशी संबंधित मुद्द्यांविषयी ठरविण्याचा हक्क आहे यावर भर देतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|last1=Sifris|first1=Ronli Noa|title=Reproductive Freedom, Torture and International Human Rights Challenging the Masculinisation of Torture.|date=2013|publisher=Taylor and Francis|location=Hoboken|isbn=9781135115227|page=3|दुवा=http://books.google.ca/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3}}</ref>तसेच सर्वसाधारण मानवी हक्कांवर भर देतात.<ref name=WHOPolicy2012/> ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:मानवी शरीर]] [[वर्ग:गर्भावस्था]] 7iutihflm4bja41kc1vlq1qcb0xg4w6 0 213828 2711533 2344940 2026-09-23T10:02:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711533 wikitext text/x-wiki '''लेबुआ हॉटेल आणि रिसॉर्ट्स''' ही [[थायलंड]]ची राजधानी [[बँगकॉक]] स्थित एक आलिशान हॉटेल्स आणि रेस्टॉरंट कंपनी आहे. या हॉटेलच्या शाखा थायलंड, न्यू झीलँड आणि भारतात आहेत. या हॉटेलची स्थापना २००३ मध्ये एका रेस्टॉरंट सोबत केली गेली होती. हळू हळू त्यांची प्रसिद्धी वाढत गेली आणि आता त्यांनी मुख्य कार्यकारी अधिकारी दीपक ओहरिंच्या नेतृत्वाखाली जर्मन फाईन डायनिंग रेस्टॉरंटच्या क्षेत्रात पाउल टाकले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.theworldfolio.com/news/deepak-ohri-ceo-of-lebua-hotel-and-resorts-thailand/3331/ |title=Lebua’s ‘wow’ factor combines the exceptional and the exclusive |प्रकाशक=theworldfolio.com |दिनांक=22 December 2014 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> लेबुआ हॉटेल आणि रिसॉर्ट्स हा एक वेगाने वाढणारा आंतरराष्ट्रीय लक्जरी ब्रांड आहे ज्यांतर्गत विशिष्ट हॉटेल्स, रेस्टॉरंट आणि बारची साखळी चालविली जाते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.cleartrip.com/hotels/info/lebua-resort-354102 |title=About Lebua Resort |प्रकाशक= cleartrip.com |दिनांक=25 July 2017 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> ==हॉटेल== लेबुआ हॉटेल आणि रिसॉर्ट्सचे भारतात अनेक हॉटेल्स आहेत जे आपल्या भव्यतेसाठी प्रसिद्ध आहेत. यातील बहुतांश हॉटेल्स राजस्थानमध्ये आहेत जे आपल्या सांस्कृतिक वारशासाठी प्रसिद्ध आहे. यामध्ये अनेक अशी विशेष हॉटेल्स आहेत जे फाईन डायनिंगसाठी प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/hotels/valentines-day-lebua-resort-jaipur/ |title=Valentine's Day: lebua Resort Jaipur |प्रकाशक=outlookindia.com |दिनांक=12 February 2017 |प्राप्त दिनांक= |accessdate=2017-07-25 |archive-date=2017-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313235029/http://www.outlookindia.com/outlooktraveller/hotels/valentines-day-lebua-resort-jaipur/ |url-status=dead}}</ref> ===भारत=== * जयपूर * लेबुआ रिसॉर्ट * आमेर मधील लेबुआ लॉज * उदयपुर ===न्युझीलंड=== * रोटोरुआ * लेक ओकारेका लॉज ==रेस्टॉरंटस== ===जर्मनी=== * फ्रँकफर्ट * ब्रीझ ===भारत=== * अझरक * तोरण रेस्टॉरंट * चक्र बार * वज्र रेस्टॉरंट ===थायलंड=== * द डोम * अल्फ्रेस्को ६४, चीवाज बार<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=https://scotchwhisky.com/magazine/latest-news/13388/world-s-highest-outdoor-whisky-bar-opens/ |title= World’s highest outdoor whisky bar opens |प्रकाशक=scotchwhisky.com |दिनांक=6 April 2017 | प्राप्त दिनांक=}}</ref> * ब्रीझ * कॅफे मोझू * डीस्टील बार * मेझालुना * ओशन ५२ * सिरोको * स्काय बार == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:थायलंड]] 1mbg7uij91b7ydw1m8gwlkk27qsmwg4 0 216087 2711412 2710843 2026-09-23T01:45:07Z अभय नातू 206 संदर्भ 2711412 wikitext text/x-wiki '''फेर्दिनांद द सोस्यूर''' ([[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[इ.स. १९१३|१९१३]]) हा स्विस भाषाशास्त्रज्ञ होता.<ref>{{cite web | title = फेर्दिनांद द सोस्यूर चरित्र | url = https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-de-Saussure | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> त्याचा ‘कोर्स इन जनरल लिंग्विस्टिक्स’ (सामान्य भाषाविज्ञान) हा ग्रंथ १९१६ मध्ये त्याच्या मृत्यूनंतर त्याच्या विद्यार्थ्यांनी प्रसिद्ध केला.<ref>{{cite web | title = सामान्य भाषाविज्ञान अभ्यास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28954/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> या ग्रंथातील त्याचे विचार म्हणजे मुळात त्याची विविध व्याख्याने होत. त्या व्याख्यानातील सोस्यूरचे संशोधन अत्यंत मूलभूत व मौलिक आहे. त्यामुळे हा आधुनिक भाषाविज्ञानातील मूलभूत ग्रंथ मानला जातो आणि सोस्यूरला ''आधुनिक भाषाविज्ञानाचा जनक'' म्हटले जाते.<ref>{{cite book | title = भाषाविज्ञान: वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = कल्याण काळे, हे. वि. इनामदार | publisher = कॉन्टिनेंटल प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> == सोस्यूरचे योगदान == सोस्यूरच्या आधी भाषेचा अभ्यास ऐतिहासिक म्हणजे कालक्रमिक पद्धतीनेच होत असे.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> त्याने, प्रथम ऐतिहासिक आणि वर्णनात्मक म्हणजे एककालिक भाषाभ्यास पद्धतीतील फरक स्पष्ट केला. तसेच त्याच्या आधीच्या ग्रीम या अभ्यासकाच्या ऐतिहासिक पद्धतीवर आक्षेप घेऊन वर्णनात्मक पद्धतीचा पुरस्कार केला आणि आपले म्हणणे मांडले. १. ऐतिहासिक भाषा अभ्यासपद्धती भाषेच्या विकासाचे निश्चित नियम ठरवते, प्रत्यक्ष भाषेचा अभ्यास करत नाही. म्हणून दोन कालखंडातील भाषेचा वर्णनात्मक अभ्यास केल्यास भाषिक परिवर्तनाचे नियम निश्चित करता येतात, भाषेच्या स्वरूपाचा नाही हे त्याने सिद्ध केले; आणि दोन कालखंडातील प्रत्यक्ष बोलली जाणारी भाषा अभ्यासासाठी महत्त्वाची मानली.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> २. संवाद हाच भाषेचा प्रधान हेतू असतो. त्यामुळे समाजव्यवहारामधील प्रत्यक्ष वापरली जाणारी भाषाच भाषाविज्ञान अभ्यासासाठी महत्त्वाची आहे, ग्रंथातील लिखित भाषा नाही. पूर्वीचे भाषावैज्ञानिक भाषेला साधन म्हणून पाहायचे, आज भाषेला माध्यम म्हणून पाहतात. भाषेला साध्यात्मक व वस्तुनिष्ठ मानतात. हा दृष्टिकोन सोस्यूरनेच दिला आहे.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> ३. पारंपरिक अभ्यासपद्धती ऐतिहासिक होती. या अभ्यासासाठी ग्रंथातील व अभिजनांचीच भाषा वापरली जायची. अभिजनच लिहित असल्यामुळे तीच ग्रंथातील भाषा अभ्यासली जायची. त्यामुळे भाषेत शुद्ध-अशुद्ध, श्रेष्ठ-कनिष्ठ असे भेद मानले जायचे. सोस्यूरच्या नव्या मांडणीमुळे भाषेचे लिखित प्रमाणरूप नाकारून प्रचलित मौखिक रूपाचा वर्णनात्मक आणि संरचनात्मक अभ्यास सुरू झाला.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> == सोस्यूरचा भाषा विचार == १. सोस्यूरने भाषाविषयक एक भूमिका मांडली. त्याच्या मते, भाषा ही एक चिन्ह व्यवस्था आहे. तो चिन्ह व्यवस्थेनुसार भाषेचे विश्लेषण करतो.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> २. तो म्हणतो, “भाषेत प्रत्यक्ष ध्वनी (ध्वनिरूप चिन्हक) असतो आणि त्या ध्वनीला प्राप्त होणारा अर्थ (अर्थरूप चिन्हित) असतो. त्यामुळे, ''भाषा म्हणजे ध्वनी आणि त्याचा अर्थ यांची सांगड घालणारी चिन्ह व्यवस्था होय.''”<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> ३. भाषा यांत्रिक नसून ती गुंतागुंतीची आणि व्यामिश्र आहे. मर्यादित ध्वनींतून अमर्यादित अर्थपूर्ण संदेशवाहक रूपे (भाषिक रूपे) भाषेत तयार केली जातात. या रूपातूनच विविध वाक्यरचना तयार केल्या जातात.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> ४. या वाक्यात कर्ता, कर्म, क्रियापद असे अनेक भाषिक घटक असतात. या घटकांतील विशिष्ट व आवश्यक ती रूपे निवडून तो तो भाषिक आपला व्यवहार (अन्वय - संबंध) साध्य करीत असतो.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> == भाषिक घटकांचे वर्गीकरण == सोस्यूर भाषेतील घटकांचे दोन गटांत वर्गीकरण करतो:<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> १. अन्वयनिष्ठ (रचनाक्रमनिष्ठ) २. गणनिष्ठ (घटकनिवडनिष्ठ) उदा. ''१. आई गावाला गेली. २. बाबा बाहेरून आले. ३. नीता हुशार आहे.'' या तिन्ही वाक्यांत कर्ता (आई, बाबा, नीता), कर्म (गावाला, बाहेरून, हुशार) आणि क्रियापद (गेली, आले, आहे) आहेत. त्यांचे अनुक्रमे कर्त्याचा एक, कर्माचा दोन आणि क्रियापदाचा तीन असे तीन गट आपण करू शकतो. या गटांनाच सोस्यूर गणनिष्ठ गट म्हणतो.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> या वाक्यांत आईचा अन्वय गावी जाण्याशी व गावी जाण्याचा अन्वय म्हणजे संबंध आईशी आहे. याप्रमाणेच, बाबांचा बाहेरून येण्याशी आणि नीताचा हुशार असण्याशी व याउलट सुद्धा परस्परांशी अन्वय (संबंध) आहे. म्हणजे असा अन्वय साधूनच भाषेत अर्थव्यवहार होतो.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> प्रत्येक भाषेनुसार हा अन्वय बदलतो, म्हणजे पृष्ठस्तरीय रचना बदलत असते. यालाच सोस्यूर अन्वयनिष्ठ घटक म्हणतो.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> == भाषा : ध्वनी व अर्थाची चिन्हव्यवस्था == सोस्यूरच्या मते, भाषेचे ध्वनी (चिन्हक) आणि तिचे अर्थरूप (चिन्हित) यांच्यातील संबंध यादृच्छिक असून ते सामाजिक परंपरेत योगायोगाने प्राप्त झालेले असतात.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> म्हणून या संकेतात निश्चित अर्थ नसतात, त्यामुळे तो अर्थ विचाराकडे दुर्लक्ष करतो. अशा ध्वनी आणि अर्थ यांच्यात संबंध प्राप्त करून देणाऱ्या चिन्ह व्यवस्थेला तो भाषा म्हणतो.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> भाषा ही समकालीन जीवनाचा भाग आहे, ती ऐतिहासिक किंवा कालक्रमिक विकासाची प्रक्रिया नव्हे.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> भाषेचा अभ्यास म्हणजे प्रत्यक्ष बोलण्याच्या भाषेचा अभ्यास, लिखित भाषेचा नव्हे.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> सोस्यूरने भाषा (संरचनात्मक व्यवस्था) आणि भाषण (प्रत्यक्ष उच्चारित भाषा) असा भेद केला आणि भाषेचा अभ्यास म्हणजे सामाजिक रचनेचा अभ्यास होय असे प्रतिपादन केले.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> भाषेचा अभ्यास म्हणजे केवळ व्याकरणाचा किंवा सुट्या स्वनिमिक गुणधर्माचा अभ्यास नसून तो अंतर्गत संरचनेचा अभ्यास असावा असे त्याचे म्हणणे होते.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> == सोस्यूरचे टीकाकार == सोस्यूरच्या भाषेकडे पाहण्याच्या या दृष्टिकोनमुळे भाषेकडे पाहण्याची पारंपरिक दृष्टी बदलली. त्यातून पुढे भाषाविज्ञानाच्या अनेक शाखा उदयास आल्या.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> सोस्यूरच्या या सिद्धांतानुसार पुढे वर्तनवाद्यांनी भाषाविज्ञानाची नवी मांडणी केली. त्याचा पाया घालणारा वॅटसन याने मात्र सोस्यूरची ध्वनी आणि अर्थ यातील संबंधांची प्रक्रिया नाकारली आहे.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> मात्र त्यामुळे भाषाविज्ञानातील सोस्यूरच्या भाषाविचाराचे महत्त्व जरादेखील कमी होत नाही. उलट भाषेच्या वस्तुनिष्ठ आणि शास्त्रीय अभ्यासाला त्याच्या विचारामुळेच सुरुवात झाली हे त्याचे मोठे योगदान होय.<ref>{{cite book | title = भाषाविज्ञान: वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = कल्याण काळे, हे. वि. इनामदार | publisher = कॉन्टिनेंटल प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:सोस्यूर, फेर्दिनांद द}} [[वर्ग:स्विस भाषाशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १८५७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९१३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] d434augq5v1dqb6z7gmvz4o8y8agk88 2711413 2711412 2026-09-23T01:45:49Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[फेर्दिना द सोस्यूर]] वरुन [[फेर्दिनांद द सोस्यूर]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2711412 wikitext text/x-wiki '''फेर्दिनांद द सोस्यूर''' ([[इ.स. १८५७|१८५७]] - [[इ.स. १९१३|१९१३]]) हा स्विस भाषाशास्त्रज्ञ होता.<ref>{{cite web | title = फेर्दिनांद द सोस्यूर चरित्र | url = https://www.britannica.com/biography/Ferdinand-de-Saussure | publisher = एन्सायक्लोपीडिया ब्रिटानिका}}</ref> त्याचा ‘कोर्स इन जनरल लिंग्विस्टिक्स’ (सामान्य भाषाविज्ञान) हा ग्रंथ १९१६ मध्ये त्याच्या मृत्यूनंतर त्याच्या विद्यार्थ्यांनी प्रसिद्ध केला.<ref>{{cite web | title = सामान्य भाषाविज्ञान अभ्यास | url = https://vishwakosh.marathi.gov.in/28954/ | publisher = मराठी विश्वकोश}}</ref> या ग्रंथातील त्याचे विचार म्हणजे मुळात त्याची विविध व्याख्याने होत. त्या व्याख्यानातील सोस्यूरचे संशोधन अत्यंत मूलभूत व मौलिक आहे. त्यामुळे हा आधुनिक भाषाविज्ञानातील मूलभूत ग्रंथ मानला जातो आणि सोस्यूरला ''आधुनिक भाषाविज्ञानाचा जनक'' म्हटले जाते.<ref>{{cite book | title = भाषाविज्ञान: वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = कल्याण काळे, हे. वि. इनामदार | publisher = कॉन्टिनेंटल प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> == सोस्यूरचे योगदान == सोस्यूरच्या आधी भाषेचा अभ्यास ऐतिहासिक म्हणजे कालक्रमिक पद्धतीनेच होत असे.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> त्याने, प्रथम ऐतिहासिक आणि वर्णनात्मक म्हणजे एककालिक भाषाभ्यास पद्धतीतील फरक स्पष्ट केला. तसेच त्याच्या आधीच्या ग्रीम या अभ्यासकाच्या ऐतिहासिक पद्धतीवर आक्षेप घेऊन वर्णनात्मक पद्धतीचा पुरस्कार केला आणि आपले म्हणणे मांडले. १. ऐतिहासिक भाषा अभ्यासपद्धती भाषेच्या विकासाचे निश्चित नियम ठरवते, प्रत्यक्ष भाषेचा अभ्यास करत नाही. म्हणून दोन कालखंडातील भाषेचा वर्णनात्मक अभ्यास केल्यास भाषिक परिवर्तनाचे नियम निश्चित करता येतात, भाषेच्या स्वरूपाचा नाही हे त्याने सिद्ध केले; आणि दोन कालखंडातील प्रत्यक्ष बोलली जाणारी भाषा अभ्यासासाठी महत्त्वाची मानली.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> २. संवाद हाच भाषेचा प्रधान हेतू असतो. त्यामुळे समाजव्यवहारामधील प्रत्यक्ष वापरली जाणारी भाषाच भाषाविज्ञान अभ्यासासाठी महत्त्वाची आहे, ग्रंथातील लिखित भाषा नाही. पूर्वीचे भाषावैज्ञानिक भाषेला साधन म्हणून पाहायचे, आज भाषेला माध्यम म्हणून पाहतात. भाषेला साध्यात्मक व वस्तुनिष्ठ मानतात. हा दृष्टिकोन सोस्यूरनेच दिला आहे.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> ३. पारंपरिक अभ्यासपद्धती ऐतिहासिक होती. या अभ्यासासाठी ग्रंथातील व अभिजनांचीच भाषा वापरली जायची. अभिजनच लिहित असल्यामुळे तीच ग्रंथातील भाषा अभ्यासली जायची. त्यामुळे भाषेत शुद्ध-अशुद्ध, श्रेष्ठ-कनिष्ठ असे भेद मानले जायचे. सोस्यूरच्या नव्या मांडणीमुळे भाषेचे लिखित प्रमाणरूप नाकारून प्रचलित मौखिक रूपाचा वर्णनात्मक आणि संरचनात्मक अभ्यास सुरू झाला.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> == सोस्यूरचा भाषा विचार == १. सोस्यूरने भाषाविषयक एक भूमिका मांडली. त्याच्या मते, भाषा ही एक चिन्ह व्यवस्था आहे. तो चिन्ह व्यवस्थेनुसार भाषेचे विश्लेषण करतो.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> २. तो म्हणतो, “भाषेत प्रत्यक्ष ध्वनी (ध्वनिरूप चिन्हक) असतो आणि त्या ध्वनीला प्राप्त होणारा अर्थ (अर्थरूप चिन्हित) असतो. त्यामुळे, ''भाषा म्हणजे ध्वनी आणि त्याचा अर्थ यांची सांगड घालणारी चिन्ह व्यवस्था होय.''”<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> ३. भाषा यांत्रिक नसून ती गुंतागुंतीची आणि व्यामिश्र आहे. मर्यादित ध्वनींतून अमर्यादित अर्थपूर्ण संदेशवाहक रूपे (भाषिक रूपे) भाषेत तयार केली जातात. या रूपातूनच विविध वाक्यरचना तयार केल्या जातात.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> ४. या वाक्यात कर्ता, कर्म, क्रियापद असे अनेक भाषिक घटक असतात. या घटकांतील विशिष्ट व आवश्यक ती रूपे निवडून तो तो भाषिक आपला व्यवहार (अन्वय - संबंध) साध्य करीत असतो.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> == भाषिक घटकांचे वर्गीकरण == सोस्यूर भाषेतील घटकांचे दोन गटांत वर्गीकरण करतो:<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> १. अन्वयनिष्ठ (रचनाक्रमनिष्ठ) २. गणनिष्ठ (घटकनिवडनिष्ठ) उदा. ''१. आई गावाला गेली. २. बाबा बाहेरून आले. ३. नीता हुशार आहे.'' या तिन्ही वाक्यांत कर्ता (आई, बाबा, नीता), कर्म (गावाला, बाहेरून, हुशार) आणि क्रियापद (गेली, आले, आहे) आहेत. त्यांचे अनुक्रमे कर्त्याचा एक, कर्माचा दोन आणि क्रियापदाचा तीन असे तीन गट आपण करू शकतो. या गटांनाच सोस्यूर गणनिष्ठ गट म्हणतो.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> या वाक्यांत आईचा अन्वय गावी जाण्याशी व गावी जाण्याचा अन्वय म्हणजे संबंध आईशी आहे. याप्रमाणेच, बाबांचा बाहेरून येण्याशी आणि नीताचा हुशार असण्याशी व याउलट सुद्धा परस्परांशी अन्वय (संबंध) आहे. म्हणजे असा अन्वय साधूनच भाषेत अर्थव्यवहार होतो.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> प्रत्येक भाषेनुसार हा अन्वय बदलतो, म्हणजे पृष्ठस्तरीय रचना बदलत असते. यालाच सोस्यूर अन्वयनिष्ठ घटक म्हणतो.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> == भाषा : ध्वनी व अर्थाची चिन्हव्यवस्था == सोस्यूरच्या मते, भाषेचे ध्वनी (चिन्हक) आणि तिचे अर्थरूप (चिन्हित) यांच्यातील संबंध यादृच्छिक असून ते सामाजिक परंपरेत योगायोगाने प्राप्त झालेले असतात.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> म्हणून या संकेतात निश्चित अर्थ नसतात, त्यामुळे तो अर्थ विचाराकडे दुर्लक्ष करतो. अशा ध्वनी आणि अर्थ यांच्यात संबंध प्राप्त करून देणाऱ्या चिन्ह व्यवस्थेला तो भाषा म्हणतो.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> भाषा ही समकालीन जीवनाचा भाग आहे, ती ऐतिहासिक किंवा कालक्रमिक विकासाची प्रक्रिया नव्हे.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> भाषेचा अभ्यास म्हणजे प्रत्यक्ष बोलण्याच्या भाषेचा अभ्यास, लिखित भाषेचा नव्हे.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> सोस्यूरने भाषा (संरचनात्मक व्यवस्था) आणि भाषण (प्रत्यक्ष उच्चारित भाषा) असा भेद केला आणि भाषेचा अभ्यास म्हणजे सामाजिक रचनेचा अभ्यास होय असे प्रतिपादन केले.<ref>{{cite book | title = मराठीचे वर्णनात्मक भाषाविज्ञान | author = महेंद्र कदम | publisher = स्नेहवर्धन प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> भाषेचा अभ्यास म्हणजे केवळ व्याकरणाचा किंवा सुट्या स्वनिमिक गुणधर्माचा अभ्यास नसून तो अंतर्गत संरचनेचा अभ्यास असावा असे त्याचे म्हणणे होते.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> == सोस्यूरचे टीकाकार == सोस्यूरच्या भाषेकडे पाहण्याच्या या दृष्टिकोनमुळे भाषेकडे पाहण्याची पारंपरिक दृष्टी बदलली. त्यातून पुढे भाषाविज्ञानाच्या अनेक शाखा उदयास आल्या.<ref>{{cite book | title = भाषाशास्त्र आणि भाषाविज्ञान | author = ग. ना. जोगाळेकर | publisher = प्रतिमा प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> सोस्यूरच्या या सिद्धांतानुसार पुढे वर्तनवाद्यांनी भाषाविज्ञानाची नवी मांडणी केली. त्याचा पाया घालणारा वॅटसन याने मात्र सोस्यूरची ध्वनी आणि अर्थ यातील संबंधांची प्रक्रिया नाकारली आहे.<ref>{{cite book | title = आधुनिक भाषाविज्ञान : वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = मिलिंद स. मालशे | publisher = लोकवाङ्मय प्रकाशन | location = मुंबई}}</ref> मात्र त्यामुळे भाषाविज्ञानातील सोस्यूरच्या भाषाविचाराचे महत्त्व जरादेखील कमी होत नाही. उलट भाषेच्या वस्तुनिष्ठ आणि शास्त्रीय अभ्यासाला त्याच्या विचारामुळेच सुरुवात झाली हे त्याचे मोठे योगदान होय.<ref>{{cite book | title = भाषाविज्ञान: वर्णनात्मक आणि ऐतिहासिक | author = कल्याण काळे, हे. वि. इनामदार | publisher = कॉन्टिनेंटल प्रकाशन | location = पुणे}}</ref> == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:सोस्यूर, फेर्दिनांद द}} [[वर्ग:स्विस भाषाशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:इ.स. १८५७ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९१३ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] d434augq5v1dqb6z7gmvz4o8y8agk88 0 217474 2711292 2710285 2026-09-22T14:43:13Z ~2026-51077-23 187695 Tejas Express purani Delhi 2711292 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''तेजस एक्स्प्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]तर्फे चालविल्या जाणा-या विविध प्रकारच्या गाड्यांपैकी एक प्रकारची गाडी आहे.<ref>[http://www.ibtimes.co.in/luxury-train-tejas-express-running-without-safety-clearance-736179 Luxury train Tejas Express running without safety clearance], ''ibtimes.com'', 27 July 2017</ref> २४ मे २०१७ रोजी या गाडीची सुरुवात झाली.<ref name = "dna1">{{cite web|title=Mumbai-Goa route gets Railways' premium train Tejas|url=http://www.dnaindia.com/india/report-mumbai-goa-route-gets-railways-premium-train-tejas-2260090|website=dna|access-date=15 October 2016|date=30 September 2016}}</ref>Mumbai Goa Tejas Express purani Delhi Pani 1:00 baje nikalegi raat mein == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:Inner view of the TEJAS Train, being inspected by the Union Minister for Railways, Shri Suresh Prabhakar Prabhu, at Safdarjung Railway Station, in New Delhi on May 19, 2017.jpg|इवलेसे|ट्रेनचा आतील भाग]] तेजस एक्स्प्रेस ही अतिशय वेगवान म्हणून ओळखली जाते. ही ट्रेन जास्तीत जास्त २०० किमी/तास (१२० मैल प्रति तास) वेगाने धावण्यासाठी डिझाइन केलेली आहे परंतु ट्रॅक आणि सुरक्षिततेच्या अडचणींमुळे जास्तीत जास्त ऑपरेटिंग वेग १३० किमी/तास (८१ मैल प्रति तास) आहे.<ref>[http://www.asianage.com/metros/mumbai/230517/indias-1st-high-speed-train-tejas-makes-debut.html India’s first high-speed train Tejas makes debut], ''asianage.com'', 23 May 2017</ref> सध्या, ट्रेन सरासरी ६५ किमी/तास (४० मैल प्रति तास) वेगाने धावते.<ref>[https://indiarailinfo.com/trains/tejas], indianrailinfo.com</ref> या ट्रेनमध्ये नॉन-एक्झिक्युटिव्ह चेअर कार आहेत ज्या ३+२ योजनेमध्ये प्रत्येकी ७२ प्रवाशांना बसवू शकतात. यामध्ये २+२ योजनेमध्ये एक्झिक्युटिव्ह चेअर कार देखील आहेत. एक्झिक्युटिव्ह चेअर कारमध्ये ५६ प्रवाशांची बसण्याची क्षमता आहे ज्यामध्ये ॲडजस्टेबल हेड-रेस्ट, आर्म सपोर्ट आणि लेग सपोर्ट आहे. नॉन-एक्झिक्युटिव्ह चेअर कारमध्ये लेग सपोर्ट उपलब्ध नाही. नियमित एसी चेअर कार सीट्सच्या तुलनेत, तेजस एक्सप्रेसमधील सीट्स उंचीच्या बाबतीत देखील खूप आरामदायी आहेत. डब्यांमध्ये ऊर्जा-कार्यक्षम एलईडी लाईट्स आणि डिजिटल डेस्टिनेशन डिस्प्ले बोर्ड आहेत.<ref>{{citation |title=Tejas trains to give passengers feel of world-class travel with personal video screens, Wi-Fi, coffee vending machines |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/tejas-trains-to-give-passengers-feel-of-world-class-travel-with-personal-video-screens-wi-fi-coffee-vending-machines/articleshow/53139221.cms |work=[[The Economic Times]] |date=10 July 2016 }}</ref> == गाड्या == {| class="wikitable sortable" ! # !! गाडी क्र. !! मूळ स्थानक !! समाप्ती स्थानक !! थांबे !! वारंवारता !! अंतर !! वेळ !! वेग !! सुरुवात !! ऑपरेटर |- | १ || [[मुंबई छशिमट−मडगांव तेजस एक्सप्रेस|२२११९ / २२१२०]] || [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, मुंबई]] || [[मडगांव जंक्शन रेल्वे स्थानक|मडगांव जंक्शन]] || ७ || आठवड्यातून ५ दिवस || ५८० किमी || ९ ता. १० मी. || ६३ किमी/ता || २४ मे २०१७ || [[भारतीय रेल्वे]] |- | २ || [[चेन्नई इग्मोर−मदुराई तेजस एक्सप्रेस|२२६७१ / २२६७२]] || [[चेन्नई इग्मोर रेल्वे स्थानक|चेन्नई इग्मोर]] || [[मदुराई जंक्शन रेल्वे स्थानक|मदुराई जंक्शन]] || ३ || गुरुवार वगळता || ४९३ किमी || ६ ता. १५ मी. || ७९ किमी/ता || १ मार्च २०१९<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/new-trains-2019-tejas-express-chennai-egmore-madurai-train-no-22672-22671-schedule/1502482/|title=Madurai-Chennai Tejas Express flagged off! After Vande Bharat, it's the swankiest Indian Railways train|date=1 March 2019|website=The Financial Express|access-date=3 March 2019}}</ref> || भारतीय रेल्वे |- | ३ || [[लखनौ जंक्शन−दिल्ली तेजस एक्सप्रेस|१२५८५ / १२५८६]] || [[लखनौ जंक्शन रेल्वे स्थानक|लखनौ जंक्शन]] || [[आनंद विहार टर्मिनल रेल्वे स्थानक|आनंद विहार टर्मिनल, दिल्ली]] || २ || मंगळवार वगळता || ५१२ किमी || ६ ता. १५ मी. || ८२ किमी/ता. || ४ ऑक्टोबर २०१९<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/tejas-express-from-lucknow-is-also-running-three-years/articleshow/67587417.cms| title=Tejas Express from Lucknow to Delhi flagged by CM Yogi Aditya Nath|website=The Times of India| date=18 January 2019|access-date=3 March 2019}}</ref> || [[इंडियन रेल्वे कॅटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन|आय.आर.सी.टी.सी.]]<ref>{{cite web|title=Delhi-Lucknow Tejas Express set to be first train to be run by private operators |url=https://www.livemint.com/news/india/delhi-lucknow-tejas-express-set-to-be-first-train-to-be-run-by-private-operators-1562591525201.html|work=Livemint |date=21 August 2019}}</ref> |- | ४ || [[मुंबई सेंट्रल−अहमदाबाद जंक्शन तेजस एक्सप्रेस|८२९०१ / ८२९०२]] || [[मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानक|मुंबई सेंट्रल]] || [[अहमदाबाद जंक्शन रेल्वे स्थानक|अहमदाबाद जंक्शन]] || ६ || गुरुवार वगळता || ४९२ किमी || ६ ता. २५ मी. || ७७ किमी/ता. || १७ जानेवारी २०२० || आय.आर.सी.टी.सी.<ref>{{cite web|title=Ahmedabad-Mumbai Tejas Express to be Flagged off Today |url=https://www.railpost.in/ahmedabad-mumbai-tejas-express-to-be-flagged-off-today/|work=Railpost.in |date=17 January 2020}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]] 77700rt3ggcdzmn3j605s8pqlzt18w4 2711296 2711292 2026-09-22T15:55:57Z संतोष गोरे 135680 [[Special:Contributions/~2026-51077-23|~2026-51077-23]] ([[User talk:~2026-51077-23|चर्चा]]) यांनी केलेले बदल [[User:संतोष गोरे|संतोष गोरे]] यांच्या आवृत्तीकडे पूर्वपदास नेले. 2608292 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''तेजस एक्स्प्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]तर्फे चालविल्या जाणा-या विविध प्रकारच्या गाड्यांपैकी एक प्रकारची गाडी आहे.<ref>[http://www.ibtimes.co.in/luxury-train-tejas-express-running-without-safety-clearance-736179 Luxury train Tejas Express running without safety clearance], ''ibtimes.com'', 27 July 2017</ref> २४ मे २०१७ रोजी या गाडीची सुरुवात झाली.<ref name = "dna1">{{cite web|title=Mumbai-Goa route gets Railways' premium train Tejas|url=http://www.dnaindia.com/india/report-mumbai-goa-route-gets-railways-premium-train-tejas-2260090|website=dna|access-date=15 October 2016|date=30 September 2016}}</ref> == वैशिष्ट्ये == [[चित्र:Inner view of the TEJAS Train, being inspected by the Union Minister for Railways, Shri Suresh Prabhakar Prabhu, at Safdarjung Railway Station, in New Delhi on May 19, 2017.jpg|इवलेसे|ट्रेनचा आतील भाग]] तेजस एक्स्प्रेस ही अतिशय वेगवान म्हणून ओळखली जाते. ही ट्रेन जास्तीत जास्त २०० किमी/तास (१२० मैल प्रति तास) वेगाने धावण्यासाठी डिझाइन केलेली आहे परंतु ट्रॅक आणि सुरक्षिततेच्या अडचणींमुळे जास्तीत जास्त ऑपरेटिंग वेग १३० किमी/तास (८१ मैल प्रति तास) आहे.<ref>[http://www.asianage.com/metros/mumbai/230517/indias-1st-high-speed-train-tejas-makes-debut.html India’s first high-speed train Tejas makes debut], ''asianage.com'', 23 May 2017</ref> सध्या, ट्रेन सरासरी ६५ किमी/तास (४० मैल प्रति तास) वेगाने धावते.<ref>[https://indiarailinfo.com/trains/tejas], indianrailinfo.com</ref> या ट्रेनमध्ये नॉन-एक्झिक्युटिव्ह चेअर कार आहेत ज्या ३+२ योजनेमध्ये प्रत्येकी ७२ प्रवाशांना बसवू शकतात. यामध्ये २+२ योजनेमध्ये एक्झिक्युटिव्ह चेअर कार देखील आहेत. एक्झिक्युटिव्ह चेअर कारमध्ये ५६ प्रवाशांची बसण्याची क्षमता आहे ज्यामध्ये ॲडजस्टेबल हेड-रेस्ट, आर्म सपोर्ट आणि लेग सपोर्ट आहे. नॉन-एक्झिक्युटिव्ह चेअर कारमध्ये लेग सपोर्ट उपलब्ध नाही. नियमित एसी चेअर कार सीट्सच्या तुलनेत, तेजस एक्सप्रेसमधील सीट्स उंचीच्या बाबतीत देखील खूप आरामदायी आहेत. डब्यांमध्ये ऊर्जा-कार्यक्षम एलईडी लाईट्स आणि डिजिटल डेस्टिनेशन डिस्प्ले बोर्ड आहेत.<ref>{{citation |title=Tejas trains to give passengers feel of world-class travel with personal video screens, Wi-Fi, coffee vending machines |url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/transportation/railways/tejas-trains-to-give-passengers-feel-of-world-class-travel-with-personal-video-screens-wi-fi-coffee-vending-machines/articleshow/53139221.cms |work=[[The Economic Times]] |date=10 July 2016 }}</ref> == गाड्या == {| class="wikitable sortable" ! # !! गाडी क्र. !! मूळ स्थानक !! समाप्ती स्थानक !! थांबे !! वारंवारता !! अंतर !! वेळ !! वेग !! सुरुवात !! ऑपरेटर |- | १ || [[मुंबई छशिमट−मडगांव तेजस एक्सप्रेस|२२११९ / २२१२०]] || [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस|छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, मुंबई]] || [[मडगांव जंक्शन रेल्वे स्थानक|मडगांव जंक्शन]] || ७ || आठवड्यातून ५ दिवस || ५८० किमी || ९ ता. १० मी. || ६३ किमी/ता || २४ मे २०१७ || [[भारतीय रेल्वे]] |- | २ || [[चेन्नई इग्मोर−मदुराई तेजस एक्सप्रेस|२२६७१ / २२६७२]] || [[चेन्नई इग्मोर रेल्वे स्थानक|चेन्नई इग्मोर]] || [[मदुराई जंक्शन रेल्वे स्थानक|मदुराई जंक्शन]] || ३ || गुरुवार वगळता || ४९३ किमी || ६ ता. १५ मी. || ७९ किमी/ता || १ मार्च २०१९<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/infrastructure/railways/new-trains-2019-tejas-express-chennai-egmore-madurai-train-no-22672-22671-schedule/1502482/|title=Madurai-Chennai Tejas Express flagged off! After Vande Bharat, it's the swankiest Indian Railways train|date=1 March 2019|website=The Financial Express|access-date=3 March 2019}}</ref> || भारतीय रेल्वे |- | ३ || [[लखनौ जंक्शन−दिल्ली तेजस एक्सप्रेस|१२५८५ / १२५८६]] || [[लखनौ जंक्शन रेल्वे स्थानक|लखनौ जंक्शन]] || [[आनंद विहार टर्मिनल रेल्वे स्थानक|आनंद विहार टर्मिनल, दिल्ली]] || २ || मंगळवार वगळता || ५१२ किमी || ६ ता. १५ मी. || ८२ किमी/ता. || ४ ऑक्टोबर २०१९<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/tejas-express-from-lucknow-is-also-running-three-years/articleshow/67587417.cms| title=Tejas Express from Lucknow to Delhi flagged by CM Yogi Aditya Nath|website=The Times of India| date=18 January 2019|access-date=3 March 2019}}</ref> || [[इंडियन रेल्वे कॅटरिंग अँड टुरिझम कॉर्पोरेशन|आय.आर.सी.टी.सी.]]<ref>{{cite web|title=Delhi-Lucknow Tejas Express set to be first train to be run by private operators |url=https://www.livemint.com/news/india/delhi-lucknow-tejas-express-set-to-be-first-train-to-be-run-by-private-operators-1562591525201.html|work=Livemint |date=21 August 2019}}</ref> |- | ४ || [[मुंबई सेंट्रल−अहमदाबाद जंक्शन तेजस एक्सप्रेस|८२९०१ / ८२९०२]] || [[मुंबई सेंट्रल रेल्वे स्थानक|मुंबई सेंट्रल]] || [[अहमदाबाद जंक्शन रेल्वे स्थानक|अहमदाबाद जंक्शन]] || ६ || गुरुवार वगळता || ४९२ किमी || ६ ता. २५ मी. || ७७ किमी/ता. || १७ जानेवारी २०२० || आय.आर.सी.टी.सी.<ref>{{cite web|title=Ahmedabad-Mumbai Tejas Express to be Flagged off Today |url=https://www.railpost.in/ahmedabad-mumbai-tejas-express-to-be-flagged-off-today/|work=Railpost.in |date=17 January 2020}}</ref> |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]] m4b9rjh0o2kvzi1oclhkmjtgn6mtmci 0 219741 2711450 2398875 2026-09-23T04:10:31Z अभय नातू 206 /* आमदार */ 2711450 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gujarat locator map.svg|200px|इवलेसे|उजवे]] '''एलिसब्रिज विधानसभा मतदारसंघ''' हा [[गुजरात विधानसभा]] निवडणुकीतील एक मतदारसंघ आहे. ==समाविष्ट== == आमदार == == आमदार == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! आमदार !! पक्ष |- ! [[इ.स. १९६२]] | इंदुमतीबेन शेठ || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- ! [[इ.स. १९६७]] | आर. के. पटेल || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- ! [[इ.स. १९७२]] | कोकीलाबेन व्यासा || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- ! [[इ.स. १९७५]] | बाबुलभाई शहा || [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ|संस्था काँग्रेस]] |- ! [[इ.स. १९८०]] | बाबुलभाई शहा || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- ! [[इ.स. १९८५]] | बाबुलभाई शहा || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- ! [[इ.स. १९९०]] | हरेन पंड्या || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- ! [[इ.स. १९९५]] | हरेन पंड्या || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- ! [[इ.स. १९९८]] | हरेन पंड्या || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- ! [[इ.स. २००२]] | भाविनभाई शेठ || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- ! [[इ.स. २००७]] | राकेश शहा || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- ! [[इ.स. २०१२]] | राकेश शहा || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- ! [[इ.स. २०१७]] | राकेश शहा || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- ! [[इ.स. २०२२]] | [[अमित शाह]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |} * [[गुजरात विधानसभा निवडणूक २०१२ मधील विजयी उमेदवार]]- ==संदर्भ== [[वर्ग:गुजरात]] [[वर्ग:गुजरातमधील विधानसभा मतदारसंघ]] essa1mmyotyici8zfhfnocajlmjb9q2 2711451 2711450 2026-09-23T04:14:10Z अभय नातू 206 माहिती 2711451 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gujarat locator map.svg|200px|इवलेसे|उजवे]] '''एलिसब्रिज विधानसभा मतदारसंघ''' हा [[गुजरात विधानसभा]] निवडणुकीतील एक मतदारसंघ आहे. == आमदार == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! आमदार !! पक्ष |- | [[१९६२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९६२]] || [[इंदुमतीबेन शेठ]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६७ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९६७]] || [[आर. के. पटेल]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९७२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९७२]] || [[कोकीलाबेन व्यासा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९७५ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९७५]] || [[बाबुलभाई शहा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)|संस्था काँग्रेस]] |- | [[१९८० गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९८०]] || [[बाबुलभाई शहा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] |- | [[१९८५ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९८५]] || [[बाबुलभाई शहा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९० गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९९०]] || [[हरेन पंड्या]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९५ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९९५]] || [[हरेन पंड्या]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९८ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९९८]] || [[हरेन पंड्या]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२००२]] || [[भाविनभाई शेठ]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००७ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२००७]] || [[राकेश शहा]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२०१२]] || [[राकेश शहा]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१७ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२०१७]] || [[राकेश शहा]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०२२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२०२०]] || [[अमित शहा (आमदार)|अमित शहा]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |} * [[गुजरात विधानसभा निवडणूक २०१२ मधील विजयी उमेदवार]]- == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गुजरात]] [[वर्ग:गुजरातमधील विधानसभा मतदारसंघ]] hg5b7q1u31z328dy0f6zc4cehdmt9r2 2711453 2711451 2026-09-23T04:16:10Z अभय नातू 206 /* आमदार */ 2711453 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Gujarat locator map.svg|200px|इवलेसे|उजवे]] '''एलिसब्रिज विधानसभा मतदारसंघ''' हा [[गुजरात विधानसभा]] निवडणुकीतील एक मतदारसंघ आहे. == आमदार == {| class="wikitable sortable" |- ! वर्ष !! आमदार !! पक्ष |- | [[१९६२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९६२]] || [[इंदुमतीबेन शेठ]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९६७ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९६७]] || [[आर. के. पटेल]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९७२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९७२]] || [[कोकीलाबेन व्यासा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९७५ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९७५]] || [[बाबुलभाई शाह]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)|संस्था काँग्रेस]] |- | [[१९८० गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९८०]] || [[बाबुलभाई शाह]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (आय)]] |- | [[१९८५ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९८५]] || [[बाबुलभाई शाह]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९० गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९९०]] || [[हरेन पंड्या]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९५ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९९५]] || [[हरेन पंड्या]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९८ गुजरात विधानसभा निवडणूक|१९९८]] || [[हरेन पंड्या]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२००२]] || [[भाविनभाई शेठ]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००७ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२००७]] || [[राकेश शाह]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२०१२]] || [[राकेश शाह]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१७ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२०१७]] || [[राकेश शाह]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०२२ गुजरात विधानसभा निवडणूक|२०२०]] || [[अमित शाह (आमदार)|अमित शाह]] || [[भारतीय जनता पक्ष]] |} * [[गुजरात विधानसभा निवडणूक २०१२ मधील विजयी उमेदवार]]- == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:गुजरात]] [[वर्ग:गुजरातमधील विधानसभा मतदारसंघ]] hm6onu027wqwthwqolbjlg22nm2qj8s 0 226817 2711510 2639800 2026-09-23T08:00:53Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711510 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = रामचंद्र गुहा | चित्र = Ramachandra guha.jpg | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = २०१७ मधील गुहा | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = {{Birth date and age|df=y |1958|04|29}} | जन्म_स्थान = [[देहरादून]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = [[बंगळूर]], [[कर्नाटक]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | शिक्षण = [[दिल्ली विद्यापीठ]], [[आयआयएम कलकत्ता]] | प्रशिक्षणसंस्था = | पेशा = इतिहासकार, लेखक, पत्रकार | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = इंडिया आफ्टर गांधी | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = सुजाता केशवन | अपत्ये = | वडील = रामदास गुहा | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = Ramchandra Guha Signature.jpg | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = http://ramachandraguha.in/ | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''रामचंद्र गुहा''' ( २९ एप्रिल, १९५८) हे एक भारतीय इतिहासकार व लेखक आहेत. त्यांनी पर्यावरणावर, सामाजिक, राजकीय व समकालीन विषयांवर आणि क्रिकेटच्या इतिहासावर लेखन केले आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thenewsminute.com/article/indias-survival-miracle-we-proved-western-analysts-wrong-ramachandra-guha-56308|title=India's survival a miracle, we proved Western analysts wrong: Ramachandra Guha|date=2017-01-26|work=The News Minute|access-date=2018-03-23}}</ref> [[द टेलिग्राफ]] आणि [[हिंदुस्तान टाइम्स]]साठीही ते एक स्तंभलेखक आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/columns/why-there-s-no-need-to-be-nostalgic-for-an-undivided-india/story-6WU6Es7KGGKIUoI66SRgCK.html|title=Why there's no need to be nostalgic for an undivided India|last=|first=|date=2015-08-15|work=https://www.hindustantimes.com/|access-date=2018-03-23|archive-url=|archive-date=|dead-url=|language=इंग्रजी}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/columns/not-the-emergency-by-any-stretch-of-the-imagination/story-ZebMVAS6XmIgrc3TTiP6AN.html|title=Not the Emergency by any stretch of the imagination|date=2016-02-27|work=https://www.hindustantimes.com/|access-date=2018-03-23|language=en}}</ref><ref name="indiatogether">{{स्रोत बातमी|url=http://www.indiatogether.org/2006/may/rgh-obits.htm|title=India Together: A managed media: Ramachandra Guha - 20 May 2006|access-date=2018-03-23}}{{मृत दुवा|date=December 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> विविध शैक्षणिक जर्नल्समध्ये त्यांनी नियमित योगदान दिले आहे, द चरावेन आणि आऊटलुक मासिकांकरिताही लिहिले आहे. सन २०११-१२ साली त्यांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स अँड पॉलिटिकल सायन्स]] (एलएसई), फिलिप रिपोर्टर चेअर इन हिस्ट्री अँड इंटरनॅशनल अफेअर्स येथे भेट दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.lse.ac.uk/ideas/podcasts/philippe-roman?from_serp=1|title=Philippe Roman Chair|last=Science|first=London School of Economics and Political|work=London School of Economics and Political Science|access-date=2018-03-23|language=en-gb}}</ref> त्यांचे सर्वात आधीचे पुस्तक 'गांधी बिफोर इंडिया' (२०१३), [[मोहनदास गांधी]]ंच्या एका नियोजित दोन खंडांच्या जीवनचरित्राचा पहिला भाग आहे. त्यांच्या कामाच्या मोठ्या क्षेत्रामुळे त्यांना एक विस्तृत शृंखलेला झाकण्याची संधी मिळाली. आणि त्यांच्या अनेक बुद्धिमत्तापूर्ण अंतर्दृष्टीमुळे त्यांनी त्यांच्या रूपात भारतीय ऐतिहासिक अभ्यासाचे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व निर्माण केले आहे, आणि म्हणूनच रामचंद्र गुहांची विसाव्या शतकातील प्रमुख इतिहासकारांपैकी एक म्हणून गणना केली रामचंद्र गुहा फेमस इतिहासकार आहेत ==सुरुवातीचे जीवन आणि शिक्षण== रामचंद्र गुहा यांचा जन्म २९ एप्रिल १९५८ रोजी [[उत्तरप्रदेश]]च्या [[देहरादून]] (सध्या [[उत्तराखंड]]) येथे झाला. त्यांचे वडील रामदास गुहा वन संशोधन संस्थेत संचालक होते आणि त्यांची आई उच्च माध्यमिक शाळेत शिक्षिका होती.<ref>Ramachandra Guha, [http://www.outlookindia.com/article/Who-Milks-This-Cow/282904 "Who Milks This Cow?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160121043625/http://www.outlookindia.com/article/who-milks-this-cow/282904 |date=2016-01-21 }}, ''Outlook'', 19 November 2012.</ref> रामचंद्र गुहांना त्यांना डेहराडूनच्या शाळेत घातले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/dehradun/74223-doon-school-product-seth-to-turn-60-today.html|title=The Pioneer|website=www.dailypioneer.com|access-date=2018-03-23|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923230442/http://www.dailypioneer.com/state-editions/dehradun/74223-doon-school-product-seth-to-turn-60-today.html|url-status=dead}}</ref> तेथे 'द डून स्कूल वीकली'मध्ये ते लिहीत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.doonschool.com/82nd-founders-day-at-the-doon-school/|title=82nd Founder’s Day at The Doon School {{!}} The Doon School|website=www.doonschool.com|language=en-US|access-date=2018-03-23}}</ref> १९७७ मध्ये त्यांनी दिल्लीच्या सेंट स्टीफन्स कॉलेजमधून बॅचलर इन इकॉनॉमिक्स ही पदवी प्राप्त केली आणि दिल्ली स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून मास्टर ऑफ इकॉनॉमिक्स पदवी घेतली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/st-stephens-murder-in-the-cathedral/234958|title=St Stephen's: Murder In The Cathedral?|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-03-23|archive-date=2018-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180628224312/https://www.outlookindia.com/magazine/story/st-stephens-murder-in-the-cathedral/234958|url-status=dead}}</ref> त्यानंतर त्यांनी इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट कलकत्ता येथे नोंदणी केली. तेथे त्यांनी उत्तराखंडमधील फंक्शनल सामाजिक इतिहास, [[चिपको आंदोलन]]ावर लक्ष केंद्रित करून पीएचडीशी समतुल्य असा फेलोशिप कार्यक्रम केला. त्यावेळी लिहिलेला प्रबंध नंतर ''अनक्विट वूड्स'' म्हणून प्रकाशित झाला. ==कारकीर्द== इ.स. १९८५ आणि २००० दरम्यान रामचंद्र गुहा यांनी भारतातील, युरोपातील आणि उत्तर अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, बर्कले, येल विद्यापीठ, स्टॅनफोर्ड विद्यापीठ आदी अनेक विद्यापीठांत शिकवले. आॅस्लो विद्यापीठात २००८ साली अर्ने नास अध्यासनात आणि नंतर इंडियन इंस्टिट्यूट आॅफ सायन्समध्ये शिकवले. या कालावधीत, ते जर्मनीतील विसेन्सचाफ्सकोल्लेग झु बर्लिनचे (१९९४-९५) एक सहकारी सुद्धा होते. गुहा नंतर बंगळूरमध्ये गेले आणि त्यांनी पूर्णवेळ लेखन सुरू केले. २००३ मध्ये, बंगळूरमधील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स येथे त्यांनी मानवजातीमध्ये (Humanities) सुंदरराज व्हिजिटिंग प्राध्यापक म्हणून काम केले. त्यानंतर त्यांनी न्यू इंडिया फाऊंडेशनच्या ट्रस्टीचे व्यवस्थापन करणे सुरू केले आहे. ही संस्थाना नफाना तोटा या तत्त्वावर चालते आणि आधुनिक भारतीय इतिहासावर संशोधन करते. इ.स. २०११-१२ मध्ये, गुहांना लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समध्ये इंटरनॅशनल अफेअर्स अँड हिस्ट्रीच्या फिलिप रोमन अध्यासनावर नेमले. त्यांच्या आधी त्या पदावर नील फर्ग्युसन (Niall Ferguson) होते. ==पुस्तके== गुहा यांनी ''व्हीएचपी नीड्स टू हायर द कंडमनेशन ऑफ द हिंदू मिडल ग्राऊंड'' हे पुस्तक गुजरातीमध्ये लिहिले आहे. एका दुःखाची निर्मिती, ज्याला सिद्धार्थ वरदराजन यांनी संपादित केले आहे आणि पेंगुइन ने प्रकाशित केले आहे. हे पुस्तक २००२ च्या गुजरात दंगलींबाबत आहे. गुहा यांनी 'इंडिया आफ्टर गांधी' पुस्तकाचे लेखन केले, २००७ मध्ये मॅकमिलन अँड एक्को यांनी प्रकाशित केले. हे पुस्तक दोन खंडांत हिंदीत भाषांतरित केले गेले आहे, जसे की "भारत: गांधी के बाद" आणि "भारत: नेहरू के बाद" आणि पेंग्विन द्वारा प्रकाशित केले. हे पुस्तक तमिळ भाषेमध्येही भाषांतरित केले गेले आहे. गुहा यांनी नोव्हेंबर २०१२ मध्ये 'पेट्रीएट्स एंड पार्टिसन्स' नावाच्या निबंधांचा संग्रह सुद्धा प्रकाशित केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.penguinbooksindia.com/en/content/patriots-and-partisans?rate=QUTd88yoR2BacRBQhjG6iwUUMu-YT_1cSTOjaoZMQpQ.html|title=Penguin India|website=Penguin India|language=en-US|access-date=2018-03-23}}</ref> ऑक्टोबर २०१३ मध्ये, त्यांनी 'गांधी बिफोर इंडिया' (गांधी आधीचा भारत) पुस्तक प्रकाशित केले, या [[महात्मा गांधी]] यांच्या चरित्राच्या नियोजित दोन-खंडातील पहिला भागात, जे की त्यांच्या बालपणापासून ते दक्षिण आफ्रिकेतील दोन दशकांपर्यंतच्या जीवनाचे वर्णन करते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.penguinbooksindia.com/en/content/gandhi-india-0|title=Penguin India|website=Penguin India|language=en-US|access-date=2018-03-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://india.blogs.nytimes.com/2013/10/21/a-conversation-with-historian-ramachandra-guha/|title=A Conversation With: Historian Ramachandra Guha|last=Peer|first=Basharat|date=2013-10-21|website=India Ink|language=en-US|access-date=2018-03-23}}</ref> ''डेमोक्रॅट्स अँड डिसीन्टर्स'' या शीर्षकाखाली त्यांनी आणखी एक निबंध संग्रह सप्टेंबर २०१६ मध्ये प्रसिद्ध केला. गुहा यांनी क्रिकेट, पर्यावरण, राजकारण, इतिहास इत्यादी विषयांवर विविध पुस्तके लिहिली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.goodreads.com/author/show/67629.Ramachandra_Guha|title=Ramachandra Guha|website=www.goodreads.com|access-date=2018-03-23}}</ref> ===पुस्तकांची यादी=== * Wickets in the East (1992) * ''Spin and Other Turns'' 2000 * ''An Indian Cricket Omnibus'' 1994 * ''The Picador Book of Cricket'' 2001 * ''A Corner of a Foreign Field: An Indian history of a British sport'' 2004 * ''The States of Indian Cricket: Anecdotal Histories'' 2005 * ''An Indian cricket century'' 2002 * The Unquiet Woods: Ecological Change and Peasant Resistance in the Himalaya 1989 * This Fissured Land 1993 * ''Ecology and Equity: The Use and Abuse of Nature in Contemporary India'' 1995 * ''Varieties of Environmentalism: Essays North and South'' 1997 * ''Social Ecology'' 1998 * ''Nature, Culture, Imperialism: Essays on the Environmental History of South Asia'' 1998 * ''Savaging the Civilized: Verrier Elwin, his tribals and India'' 1999 * ''Nature's Spokesman: M. Krishnan and Indian Wildlife'' 2001 * ''How Much Should a Person Consume?: Thinking Through the Environment'' 2006 * ''Environmentalism: A Global History'' 2014 * ''Makers of Modern India 2012 * ''India after Gandhi: The history of the world's largest democracy'' 2007 * ''Patriots & Partisans '' publisher 2012 * ''Gandhi Before India '' 2013 * ''An Anthropologist Among the Marxists, and other essays'' 2000 * ''The Last Liberal and Other Essays'' 2004 * ''Institutions and Inequalities: Essays in Honour of [[Andre Beteille]]'' 2011 ==क्रिकेट== गुहा यांनी पत्रकार आणि इतिहासकार या नात्याने दोन्हींत क्रिकेटवर व्यापक स्वरूपात लेखन केले आहे. भारतीय क्रिकेटच्या सामाजिक इतिहासात त्यांचे संशोधन 'ए कॉर्नर ऑफ अ परदेशी फील्ड: द इंडियन हिस्ट्री ऑफ अ ब्रिटिश स्पोर्ट' हे २००२ मध्ये त्यांनी केलेले काम आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books/about/A_Corner_of_a_Foreign_Field.html?id=PxCie1XxHPEC&hl=en&redir_esc=y|title=A Corner of a Foreign Field: The Indian History of a British Sport|last=Guha|first=Ramachandra|date=2003|publisher=Picador|isbn=9780330491174|language=en}}</ref> ब्रिटिश राजवटीच्या काळात भारताच्या क्रिकेटपासून ते देशाच्या आवडीचे मनोरंजन म्हणून समकालीन भारतातील स्थितीत भारताच्या क्रिकेट विकासाचे कार्य चार्ट. स्वतः कबूल केलेले 'क्रिकेट थ्रॅजिक' (क्रिकेटची शोकांतिक), गुहा हे भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट संघाचे एक सुस्पष्ट टिपण्णीकार आहेत, जे सध्याचे कर्णधार [[विराट कोहली]]विषयी मतप्रदर्शन करीत आहेत. जुलै २०१७ मध्ये, वैयक्तिक कारणाचा उल्लेख करून गुहा यांनी [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय) पद सोडले. ==वैयक्तिक जीवन== गुहा यांनी ग्राफिक डिझायनर सुजाता केशवन यांच्याशी विवाह केला आहे आणि त्यांना दोन मुले आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/opinion/lunch-with-bs-ramachandra-guha-107050801041_1.html|title=LUNCH WITH BS: Ramachandra Guha|last=Bhandari|first=Bhupesh|date=2007-05-08|work=Business Standard India|access-date=2018-03-23}}</ref> ==पुरस्कार आणि सन्मान== * त्यांचा निबंध, "प्रिहिस्ट्री ऑफ कम्युनिटी फॉरेस्ट्री इन इंडिया", २००१ साठी '[[:en:American Society for Environmental History|अमेरिकन सोसायटी फॉर एनवायरनमेंटल हिस्ट्री]] हिच्या लियोपोल्ड-हिडी पुरस्काराने सन्मानित केला गेला. * द डेली टेलिग्राफ क्रिकेट सोसायटी बुक ऑफ द ईयर पुरस्कार २००२ साठी "अ कॉर्नर ऑफ द फॉरेन फील्ड" याला प्रदान करण्यात आला. * २००३ मध्ये, 'चेन्नई बुक फेअर'मध्ये त्यांनी [[आर.के. नारायण]] पुरस्कार जिंकला. * मे २००८, अमेरिकन मॅगझिन 'फॉरेन पॉलिसी'ने जगातील १०० बुद्धिमान लोकांची नावे घोषित केली,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4293|title=Page not found – Foreign Policy|language=en|access-date=2018-03-23|archive-date=2010-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20100125121040/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4293|url-status=dead}}</ref> त्यांत गुहा हे ४४ व्या स्थानी होते. * २००९ मध्ये [[पद्मभूषण]] पुरस्कार.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/padma-bhushan-for-shekhar-gupta-abhinav-bindra/415108|title=Padma awards for Kakodkar, Bindra, Shekhar Gupta - Indian Express|website=archive.indianexpress.com|language=en-gb|access-date=2018-03-23}}</ref> * 'इंडिया आफ्टर गांधी'साठी २०११चा [[साहित्य अकादमी पुरस्कार]].<ref>{{Cite press release|title=POETS DOMINATE SAHITYA AKADEMI AWARDS 2011|publisher=[[Sahitya Akademi]]|date=21 December 2011|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/pdf/award-2011.pdf|accessdate=21 December 2011|archive-date=2012-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120508031321/http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/pdf/award-2011.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/errorpage/|title=Page not found News|work=द हिंदू|access-date=2018-03-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * २०१४ मध्ये, गुहा यांना [[येल विद्यापीठ]]ाद्वारे 'डॉक्टर ऑफ ह्युमॅनिटीज' या मानद पदवीने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.yale.edu/2014/05/19/yale-awards-12-honorary-degrees-2014-graduation|title=Yale awards 12 honorary degrees at 2014 graduation|date=2014-05-19|work=YaleNews|access-date=2018-03-23|language=en}}</ref> * फुकुओका एशियन कल्चर पुरस्कार, २०१५<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/india-news/historian-ramachandra-guha-selected-for-japans-fukuoka-prize-773544|title=Historian Ramachandra Guha Selected for Japan's Fukuoka Prize|work=NDTV.com|access-date=2018-03-23}}</ref> ==बाह्य दुवे== {{Refbegin|30em}} ;भाषणे * {{cite speech |title=The First Vijay Tendulkar Memorial Lecture by Dr. Ramchandra Guha |first=Ramachandra |last=Guha |date=2016 |url=https://www.youtube.com/watch?v=fwF0qez0ZQU|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Use the past to illuminate the present |first=Ramachandra |last=Guha |date=2015 |url=https://www.youtube.com/watch?v=wk4nwrNquHg|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Eight Threats to Freedom of Expression&nbsp;— Ramachandra Guha |first=Ramachandra |last=Guha |date=2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=wet-mv0RynI|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=An Interaction with Dr. Ramachandra Guha |first=Ramachandra |last=Guha |date=2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=Km8Q7-UTzcY|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Waiting for the Mahatma&nbsp;— Gandhi & India in 1915 |first=Ramachandra |last=Guha |date=2015 |url=https://www.youtube.com/watch?v=JF2hn44zcKY|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Gandhi's enduring legacy: Ramachandra Guha at TEDxMAIS |first=Ramachandra |last=Guha |event=TEDxMAIS |date=2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=1mwrmwds9wM|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Why India is Most Interesting country in the world? |first=Ramachandra |last=Guha |date=2014 |url=https://www.youtube.com/watch?v=cwwDr9ikkfo|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Ten reasons why India will not and must not become a superpower |first=Ramachandra |last=Guha |date=2013 |url=https://www.youtube.com/watch?v=l32sjPF2Ly4|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Ramachandra Guha: Indian Democracy's Mid-Life Crises |first=Ramachandra |last=Guha |date=2013 |url=https://www.youtube.com/watch?v=cbF0ZwhDIBg|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Ramachandra Guha: Indian Democracy's Mid-Life Crises |first=Ramachandra |last=Guha |date=2013|url=https://www.youtube.com/watch?v=cbF0ZwhDIBg|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite speech |title=Asian Varieties of Socialism: China, India, Vietnam |first=Ramachandra |last=Guha |date=2011|url=https://www.youtube.com/watch?v=CNmOC94p594|accessdate=May 5, 2016 }} ;मुलाखती * {{cite interview |title=Ramachandra Guha in conversation with Rudrangshu Mukherjee|first=Ramachandra |last=Guha |date=2016|url=https://www.youtube.com/watch?v=dNLDKtlPYTI|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite interview |title=The Relevance of History for Indian Foreign Policy, a Conversation with Dr. Ramachandra Guha|first=Ramachandra |last=Guha |date=2015|url=https://www.youtube.com/watch?v=ZPkXdI3lSnI|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite interview |title=Outlook Interviews Series: Ramachandra Guha Talks to Vinod Mehta|first=Ramachandra |last=Guha |date=2013|url=https://www.youtube.com/watch?v=iC7H4J7Rzc0|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite interview |title=Deep Talk with Ramachandra Guha&nbsp;— Telangana and its implications|first=Ramachandra |last=Guha |date=2013|url=https://www.youtube.com/watch?v=CDcCONRs8_c|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite interview |title=Ramachandra Guha on India's leadership crisis, Deep Talk from India Together|first=Ramachandra |last=Guha |date=2013|url=https://www.youtube.com/watch?v=izVRJclPEv8|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite interview |title=Can You Take It Ramachandra Guha?|first=Ramachandra |last=Guha |date=2012|url=https://www.youtube.com/watch?v=zVQ_HbuO-_E|accessdate=May 5, 2016 }} * {{cite interview |title=Hardtalk India Ramachandra Guha|first=Ramachandra |last=Guha |date=2004|url=https://www.youtube.com/watch?v=j35FHp8WIpQ|accessdate=May 5, 2016 }} {{Refend}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{official|http://ramachandraguha.in/}} {{DEFAULTSORT:गुहा, रामचंद्र}} [[वर्ग:इ.स. १९५८ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:तमिळ व्यक्ती]] [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] nlz6lvx39mh0bmkl704imvclzcg6dfc 0 230626 2711512 2592089 2026-09-23T08:30:21Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711512 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''राही अनिल बर्वे''' (जन्म: ४ जून १९७९) उपाख्य राही बर्वे एक भारतीय लेखक, दिग्दर्शक, व पटकथालेखक व विशेष दृश्यपरिणाम (व्हीएफएक्स) कलाकार आहेत <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/touching-indifference/|title=Touching Indifference|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2018-10-18|language=en-US}}</ref> राहीच्या उल्लेखनीय कामांमध्ये मांझा हा लघुपट<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.imdb.com/news/ni0703759|title=Indian Short Film Manjha in Slumdog Blue-ray Disc|संकेतस्थळ=IMDb|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-18}}</ref> , व [[तुंबाड (चित्रपट)|तुंबाड]] हा चित्रपट आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.dnaindia.com/bollywood/report-sohum-shah-s-tumbbad-gets-a-release-date-here-s-all-you-need-to-know-2633358|title=Sohum Shah's Tumbbad gets a release date, Here's all you need to know|date=2018-07-04|work=dna|access-date=2018-10-18|language=en-US}}</ref> == दिग्दर्शन == २००८ साली राहीने 'मांझा' या पहिल्या लघुपटावर काम सुरू केले. झोपडपट्टीतला एक मुलगा, त्याची अज्ञान बहीण व एक विकृत पोलीस शिपाई यांच्यात गुंफलेली ही सूडकथा आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=9pp1NzGpPUsC&pg=PT236&lpg=PT236&dq=manjha+danny+boyle&source=bl&ots=zkWVr_Yb5W&sig=nRI6cMRjGNd1Eiri1ezU3wut7XU&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjoi5KSoYrcAhVIWisKHZ4MDGMQ6AEITDAH#v=onepage&q=manjha%20danny%20boyle&f=false|title=Danny Boyle: Authorised Edition|last=Raphael|first=Amy|date=2013-04-02|publisher=Faber & Faber|isbn=9780571301874|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.theguardian.com/film/2009/may/23/slumdog-millionaire-dvd-blu-ray-review-danny-boyle|title=DVD review: Slumdog Millionaire|last=O'Neill|पहिले नाव=Phelim|दिनांक=2009-05-22|संकेतस्थळ=the Guardian|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2018-10-18}}</ref> त्यानंतर २००९ साली, राहीने 'तुंबाड' या मुख्यप्रवाहातील त्यांच्या पहिल्या भयपटाची निर्मिती सुरू केली. २०१५ पर्यंत चित्रीकरण संपूनही तुंबाड एकूण नऊ वर्षं बासनात अडकून बसला होता. जुलै २०१८ मध्ये तुंबाडची पहिली झलक प्रसृत करून ऑक्टोबर २०१८मध्ये हा चित्रपट प्रदर्शित झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/rajkumar-hirani-sohum-shah-tumbad-5186293/|title=Rajkumar Hirani on Sohum Shah’s Tumbad : Haven’t seen a more visually stunning film in a long time|date=2018-05-22|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2018-10-18|language=en-US}}</ref> == वैयक्तिक आयुष्य == राही हे मराठी लेखक व कथाकार [[अनिल बर्वे]] व बँक अधिकारी प्रेरणा बर्वे या दांपत्याचे कनिष्ठ चिरंजीव आहेत. राहींचे वडील [[अनिल बर्वे]] हे [[हमिदाबाईची कोठी]] या नाटकाचे लेखक होत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=1lTnv6o-d_oC&pg=PA242&lpg=PA242&dq=hamidabaichi+kothi+anil+barve&source=bl&ots=ue5K3kEVBE&sig=DvN_smpNIYWUg6bVlDRka8jlTkw&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjZ8cnB4JHcAhUFqY8KHQDYCS44ChDoAQhDMAU#v=onepage&q=hamidabaichi%20kothi%20anil%20barve&f=false|title=Handbook of Twentieth-century Literatures of India|last=Natarajan|first=Nalini|last2=Nelson|first2=Emmanuel Sampath|date=1996|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=9780313287787|language=en}}</ref> राहीचे आजोबा [[शाहीर अमर शेख]] संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीत सहभागी होते. राहीच्या मावशी<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.hindustantimes.com/books/review-i-want-to-destroy-myself-a-memoir-by-malika-amar-shaikh/story-P8va6ubvoVtkfQA22oKAZO.html|title=Review: I Want to Destroy Myself: A Memoir by Malika Amar Shaikh|date=2018-02-02|work=https://www.hindustantimes.com/|access-date=2018-10-18|language=en}}</ref> व लेखिका [[मल्लिका अमर शेख]] यांचा विवाह कवी व दलित कार्यकर्ते [[नामदेव ढसाळ]], यांच्याशी झाला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.outlookindia.com/magazine/story/loves-backyard-a-scorched-soul/298086|title=Love’s Backyard, A Scorched Soul|work=https://www.outlookindia.com/|access-date=2018-10-18|archive-date=2019-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191105035927/https://www.outlookindia.com/magazine/story/loves-backyard-a-scorched-soul/298086|url-status=dead}}</ref> मराठी सिनेसृष्टीतील नृत्यदिग्दर्शिका [[फुलवा खामकर]], राहीच्या ज्येष्ठ भगिनी आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.loksatta.com/shreyas-ani-preyas-news/amazing-success-story-of-writer-malika-amar-sheikh-1622249/|title=काय ‘ब्र’ लिहावं?|date=2018-01-26|work=Loksatta|access-date=2018-10-18|language=mr-IN}}</ref> == संदर्भ == <!-- Inline citations added to your article will automatically display here. See https://en.wikipedia.org/wiki/WP:REFB for instructions on how to add citations. --> {{संदर्भयादी}}11. https://www.goodreads.com/book/show/18212167-thank-you-mr-glad<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.goodreads.com/book/show/18212167-thank-you-mr-glad|title=Thank You Mr. Glad|website=Goodreads|language=en|access-date=2024-09-07}}</ref> [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट पटकथालेखक]] bse917dukbvfz98mowuahd3rkcjlpgs 0 234566 2711387 2328408 2026-09-23T00:40:15Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711387 wikitext text/x-wiki {{मट्रा अनुवादीत}} [[चित्र:Anjali_gopalan.jpg|इवलेसे|मदुराईमधील गोपी शंकर मदुराई आणि अंजली गोपालन यांच्यासमवेत एशियाचा पहिला जेण्डर क्वीअर प्राईड परेड<br /><ref name="One Who Fights For an Other">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newindianexpress.com/education/edex/One-Who-Fights-For-an-Other/2015/04/13/article2756559.ece|title=One Who Fights For an Other|work=The New Indian Express}}</ref>]] ६ सप्टेंबर २०१६ रोजी भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने एक औपनिवेशिक युगाचा कायदा इजा केला ज्यामुळे समलिंगी संभोग दंडनीय होते. हा दिवस समलिंगी हक्कांसाठी एक महत्त्वपूर्ण विजय ठरला. एका न्यायाधीशाने सांगितले की "हा निकाल एका चांगल्या भविष्यासाठी मार्ग तयार करेल."<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=India's Supreme Court strikes down law that punished gay sex|url=https://abcnews.go.com/International/wireStory/indias-top-court-decriminalizes-homosexual-acts-57639411|website=ABC News|accessdate=6 September 2018}}</ref> टाइम आउट (दिल्ली) मध्ये प्रत्येक आठवड्यात दिल्लीतील एल जी बी टी कार्यक्रमांचा समावेश असलेले एक समर्पित स्तंभ आहे. एलजीबीटी लोकांसाठी आरोग्य सेवा आणि सामाजिक कार्यक्रमांची उप्लबद्धता वाढेल. <ref name="BBC Article">{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4304081.stm|title=Fear and loathing in gay India|publisher=BBC News|accessdate=17 April 2008|date=17 May 2005}}</ref> == कार्यक्रम == [[चित्र:Bangalore_Gay_Pride_Parade_(15).jpg|उजवे|इवलेसे|प्राईड मार्च बेंगळुरू (२०१३)]] भारतात समलैंगिकता वर चर्चा होत असताना, भारताच्या विविध प्रमुख शहरात खालील प्राइड परेड स्थापित केले गेले आहेत: * मुंबई क्वियर आजादी मार्च (२००८) * चेन्नई प्राइड (२००९) * भुवनेश्वर प्राइड (२००९) * हैदराबाद प्राइड (२०१३) * चंदीगड प्राइड (२०१३) * दिल्ली क्वियर प्राइड परेड (२००८) * बेंगळुरू प्राइड (२००८) * कोलकाता रेनबो प्राइड  वॉक (१९९९) - दक्षिण एशियामध्ये आयोजित करण्यात येणारा हा पहिला प्राइड मार्च आहे, जो सपोर्ट ग्रुप काउन्सिल क्लबच्या सदस्यांनी आयोजित केला होता आणि पार्क सर्कस मैदानपासून कोलकाताच्या रस्त्यांवर सहभागी चालले होते. * पुणे प्राइड (२०११, महाराष्ट्रातला दुसरा प्राइड मार्च) * अमदाबाद प्राइड परेड (२००९) * केरळ क्वियर प्राइड कोळीकोड (२०१०) * आशियाचा पहिला जेन्डर क्वियर प्राइड परेड आणि ॲलन ट्यूरिंग रेनबो महोत्सव, मदुराई (२०१२) * भवानीपतना प्राइड (२०१२)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pride Walk in Bhawanipatna, Odisha: July 13, 2012|url=http://orinam.net/pride-walk-in-bhawanipatna-july-13-2012/|website=Orinam.net}}</ref> * गुवाहाटी क्वियर प्राइड परेड (२०१४) * कोची क्वियर प्राइड (२०१४) * क्वियर गुलाबी प्राइड जयपूर  (२०१५) * देहरादून प्राइड (२०१७) <ref> {{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/dehradun/more-than-200-participants-at-doons-first-pride-parade/articleshow/59917025.cms|title=More than 200 participants at Doon’s first pride parade}}</ref> * सुरतमध्ये पहिले गुजरात राज्य एलजीबीटी प्राइड परेड (२०१३)<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10360598/First-gay-parade-held-in-Indias-Gujarat-state.html|location=London|work=The Daily Telegraph|title=First gay parade held in India's Gujarat state|date=7 October 2013|accessdate=2018-10-04|archive-date=2016-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316035041/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/10360598/First-gay-parade-held-in-Indias-Gujarat-state.html|url-status=dead}}</ref> * बरोडा प्राईड (२०१५) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ibtimes.co.in/barodas-first-lgbt-pride-festival-we-pay-taxes-we-do-our-duties-why-dont-we-have-equal-614881|title=Baroda's First LGBT Pride Festival: "We Pay Taxes, We do our Duties; Why Don't we have Equal Rights?"|website=Ibtimes.co.in|last1=Dilip|first1=Mangala|accessdate=6 December 2014}}</ref> * केरळ क्वियर प्राइड तिरुवनंतपूरम (२०१५)<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/kerala-news/lgbt-community-organises-queer-pride-march-in-keralas-thiruvananthapuram-780467|title=LGBT Community Organises 'Queer Pride March' in Kerala's Thiruvananthapuram|last=|first=|date=|work=|access-date=|via=}}</ref> * [[ऑरेंज सिटी एलजीबीटी प्राईड मार्च]], नागपूर  (२०१६) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/cities/mumbai/lgbt-community-supporters-take-out-pride-parade-in-nagpur/|title=LGBT community, supporters take out ‘pride parade’ in Nagpur|access-date=6 March 2016}}</ref> * लखनउ (२०१७) -अवध प्राइड  <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.indiatoday.in/story/awadh-pride-parade-lucknow/1/926189.html|title=Lucknow just held its first Pride Parade and it was truly magnificent|access-date=8 June 2017}}</ref> * भोपाळ प्राइड (२०१७) * जमशेदपूर  प्राईड (२०१८) <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://m.timesofindia.com/city/ranchi/75-transgenders-take-part-in-1st-steel-city-lgbt-parade/amp_articleshow/63666833.cms|title=75 transgenders take part in 1st Steel City LGBT parade}}</ref> भारतात प्राइड मार्च मध्ये स्वतःची ओळख लपविण्या साठी रंगी-बेरिंगी मुखवटे घालण्याची पद्धत आहे. लोकं हे स्वतःला ओळखीच्यां पासून भेदभाव आणि स्वतःचा छळ होण्यापासून वाचवायसाठी करतात.  हि स्थिती आता बदलण्याची अपेक्षा आहे. डिसेंबर 2011 मध्ये पुण्यातील प्राइड परेडच्या सहभाग्यांना सामान्य पोशाख घालायचा आणि मुखवटा किंवा रंगीबेरंगी मेकअप टाळण्याचा अर्ज केला होता. परेडमधील सहभागी विविध स्वदेशी लिंग आणि लैंगिक अल्पसंख्यक गटांमधून येतात आणि स्थानिक आणि राष्ट्रीय सांस्कृतिक छपरांसह प्रामुख्याने पाश्चात्य-व्युत्पन्न सौंदर्याचा गौरव करतात. भारतातील प्राइड उत्सवांमध्ये पश्चिम आणि आंतरराष्ट्रीय पर्यटक देखील सहभागी होतात. केरळमधील कोची (एर्नाकुलम) "द फ्री हग्स " मोहीम आयोजित करण्यात आला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/life-style/people/Kochi-youth-hugging-their-way-to-happiness/articleshow/36350999.cms|last=Karthikeyan|पहिले नाव=Shruti}}</ref>  == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} [[वर्ग:संदर्भांना शीर्षक नसलेली पाने]] [[वर्ग:संदर्भांना फक्त संकेतस्थळांचे दुवे असलेली पाने]] [[वर्ग:एल जी बी टी]] 5q73mk7y0cd3lhhs8mr14hf5zyuhkkk 0 243097 2711499 2502297 2026-09-23T06:17:04Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711499 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी|नाव =योगेश चंदर देवेश्वर|image=|caption=|जन्मदिनांक={{birth date|1947|2|4|df=y}}|मृत्युदिनांक ={{death date and age|df=yes|2019|5|11|1947|2|4}}|जन्मस्थान =लाहोर, ब्रिटिश भारत|निवास =[[कोलकाता]], भारत|राष्ट्रीयत्व =भारतीय|पद =आयटीसी लिमिटेड चे कार्यकारी अध्यक्ष व सीईओ|कार्यकाळ_आरंभ=१ जानेवारी १९९६ |कार्यकाळ_समाप्ती= ४ फेब्रुवारी २०१७|successor=संजीव पुरी|office1=एअर इंडिया चे अध्यक्ष व एमडी|term1=१९९१ - १९९४|व्यवसाय =उद्योजक|शाळा_महाविद्यालय=आय आय टी दिल्ली}} '''योगेश चंदर देवेश्वर''' (४ फेब्रुवारी १९४७ - ११ मे २०१९) हा एक भारतीय उद्योजक होता. ते आयटीसी लिमिटेडचे अध्यक्ष होते. त्यांचा सीईओ पदाचा कार्यकाळ (२३ वर्षे) हा भारतातील ईतर कोणत्याही कंपनीच्या तुलनेत सर्वात लांब कार्यकाळ होता. याच बरोबर ते रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडियाच्या केंद्रीय संचालक, राष्ट्रीय फाउंडेशन फॉर कॉर्पोरेट गव्हर्नन्सचे सदस्य आणि नॅशनल कौन्सिल ऑफ अप्लाइड इकॉनॉमिक रिसर्चचे संचालक होते. == प्रारंभिक जीवन == योगेश चंदर देवेश्वर यांचा जन्म ४ फेब्रुवारी १९४७ रोजी लाहोर येथे झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://businesstoday.intoday.in/story/best-ceos-itc-chairman-yc-deveshwar-interview/1/21586.html|title=Y.C. Deveshwar thinks ITC could be a model for running India's PSUs - Business Today|work=intoday.in|accessdate=14 June 2015}}</ref> १९६८ मध्ये त्यांनी इंडियन इंस्टीट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी, दिल्ली या संस्थेतून मेकॅनिकल इंजिनिअरिंगमध्ये पदवी प्राप्त केली <ref name="outlookindia.com">{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/yogesh-chander-deveshwar-itc/298657|title=Yogesh Chander Deveshwar, ITC|first=Lola|last=Nayar|date=24 March 2017|work=Outlook|accessdate=3 March 2019}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . त्यानंतर त्यांनी हार्वर्ड बिझिनेस स्कूलमध्ये सहा आठवड्यांच्या प्रगत व्यवस्थापनाचा अभ्यासक्रम पूर्ण केला.<ref name="outlookindia.com"/> ==कारकीर्द== १९६८ मध्ये देवेश्वर आयटीसी लिमिटेडमध्ये सामील झाले. १९८४ मध्ये ते मुख्य संचालक म्हणून नियुक्त झाले आणि जानेवारी १९९६ मध्ये मुख्य कार्यकारी अधिकारी व अध्यक्ष झाले.<ref name="Gupta">Gupta, Indrajit & Surendar, T (2010) "[https://www.forbes.com/2010/06/30/forbes-india-yogesh-chander-deveshwar-itc-tobacco.html Remaking Indian Tobacco Co.]", Forbes.com, 30 June 2010, retrieved 31 July 2011</ref>. २०१० मध्ये देवेश्वर आयटीसीचे प्रमुख हे पद सोडणार होते.<ref>Ghosal, Sutanuka (2011) "[http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-06-16/news/29665509_1_itc-cigarettes-fmcg-business Inhouse talent preferred for ITC heir: Yogi Deveshwar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305001034/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-06-16/news/29665509_1_itc-cigarettes-fmcg-business |date=2016-03-05 }}", ''[[द इकोनॉमिक टाइम्स]]'', 16 June 2011, retrieved 31 July 2011</ref> ==संदर्भ== <references /> [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय उद्योगपती]] jbhgongaza0e6pp9zh7vi5v3yr2aawa 0 246481 2711457 2642921 2026-09-23T04:32:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711457 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मीनाक्षी लेखी''' (जन्म ३० एप्रिल १९६७) ह्या एक भारतीय राजकारणी . त्या [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाकडून]] [[सोळावी लोकसभा|१६व्या]] आणि [[सतरावी लोकसभा|१७व्या]] [[लोकसभा|लोकसभेत]] [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघातून]] खासदार आहेत. <ref name=":0">/Loksabha/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4717</ref> ती [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयात]] वकीलही आहे आणि जुलै २०२१ पासून भारताच्या [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र व्यवहार]] आणि [[संस्कृती मंत्रालय (भारत)|संस्कृती]] राज्यमंत्री आहे. २०१४ च्या निवडणुकीत भाजप उमेदवार म्हणून त्यांनी महत्वाची [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ]] जिंकला आणि २०१९ मध्ये पुन्हा निवडून आल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eciresults.ap.nic.in/ConstituencywiseU054.htm?ac=4|title=Election Commission of India|publisher=|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150604083656/http://eciresults.ap.nic.in/ConstituencywiseU054.htm?ac=4|archive-date=4 June 2015|access-date=13 January 2015}}</ref> जुलै २०१६ मध्ये, त्यांची संसदेत [[लोकसभा|लोकसभेच्या]] विशेषाधिकार समितीच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/bjp-leader-meenakshi-lekhi-appointed-chairperson-of-lok-sabha-privileges-committee-2929953/|title=BJP leader Meenakshi Lekhi appointed chairperson of Lok Sabha privileges committee|date=22 July 2016|work=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-US|access-date=12 July 2018}}</ref> जुलै २०१९ रोजी, लोकसभेचे अध्यक्ष [[ओम बिर्ला]] यांनी लेखी यांची सार्वजनिक उपक्रमांवरील संसदीय समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती केली आणि तेव्हापासून त्या पदावर कार्यरत आहेत.<ref name="Jansatta">{{स्रोत बातमी|url=https://www.jansatta.com/national/lok-sabha-speaker-om-birla-appoints-meenakashi-lekhi-chairman-committee-public-undertakings-congress-mp-adhir-ranjan-chowdhury-chairperson-public-accounts-committee-aka-pac/1098329/|title=दो कमेटियों का गठनः कांग्रेसी चौधरी एक के तो दूसरे की लेखी अध्यक्ष|date=26 July 2019|work=Jansatta|language=hi|access-date=4 August 2019}}</ref> सामाजिक-राजकीय समस्यांवर जर्नल्स, नियतकालिके आणि वर्तमानपत्रांमध्ये लेख लिहिण्याबरोबरच, त्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय महत्त्वाच्या विषयांवर विविध दूरदर्शन कार्यक्रमांमध्ये भाग घेतात. लेखी, ''द वीक'' मासिकात 'फोर्थराइट' हा पाक्षिक स्तंभ लिहितात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/columns/Meenakshi-Lekhi.html|title=Meenakshi Lekhi}}</ref> इंग्रजी आणि हिंदीवर त्यांचे समान प्रभुत्व असल्याने, त्या संसदेत चांगल्या वादविवादक म्हणून ओळखल्या जातात व अनेक राष्ट्रीय महत्त्वाच्या मुद्द्यांवर वादविवादांमध्ये त्यांनी भाग घेतला आहे, जसे की भारतातील असहिष्णुता <ref>[https://www.firstpost.com/politics/intolerance-debate-cong-banned-books-to-protect-image-of-dynasty-says-meenakshi-lekhi-2527350.html "Intolerance debate: Cong banned books to protect image of dynasty, says Meenakshi Lekhi"] on ''Firstpost'', 30 November 2015.</ref> आणि [[तलाक|तिहेरी तलाक]] विधेयक.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatvnews.com/news/india-triple-talaq-debate-muslim-women-should-not-worry-when-they-have-a-brother-like-pm-modi-says-bjp-419318|title=Triple Talaq Debate: Muslim women should not worry when they have a brother like PM Modi, says BJP|date=28 December 2017|website=www.indiatvnews.com}}</ref> २०१७ मध्ये [[लोकमत|लोकमतने]] "सर्वोत्कृष्ट नवोदित महिला संसदपटू" या पुरस्काराने त्यांना सन्मानित केले आहे.<ref>[https://www.dailypioneer.com/nation/lokmat-award--for-best-rs-ls-lawmakers.html "lokmat award for best RS, lS lawmakers"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180908151413/https://www.dailypioneer.com/nation/lokmat-award--for-best-rs-ls-lawmakers.html |date=2018-09-08 }} on ''the pioneer'', 20 July 2017.</ref> == शिक्षण == मीनाक्षी लेखी यांनी हिंदू कॉलेज, दिल्ली येथून बी.एसी. केले व पुढे १९८७ ते १९९० त्यांनी लॉ फॅकल्टी, [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठातील कायदा विद्याशाखेतून]] पदवी घेतली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/The-argumentative-Indians/articleshow/28701888.cms|title=The argumentative Indians - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=22 December 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://clc.du.ac.in/|title=Campus Law Centre DU|date=8 July 2021|publisher=DU|access-date=8 July 2021}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कायद्याची पदवी पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी १९९० मध्ये दिल्ली बार कौन्सिलमध्ये नावनोंदणी केली आणि [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय]], [[दिल्ली उच्च न्यायालय]] आणि देशाच्या विविध भागांमधील इतर अनेक न्यायालये, न्यायाधीकरण आणि मंचांमध्ये काम सुरू केले. == कायदेशीर कारकीर्द == लेखी यांनी न्यायालयांमध्ये महिलांशी संबंधित अनेक समस्या हाताळल्या आहेत, जसे की घरगुती हिंसाचार, कौटुंबिक कायद्यातील वाद आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे सशस्त्र दलातील महिला अधिकाऱ्यांच्या कायमस्वरूपी कमिशनचा मुद्दा. याशिवाय, त्या सामाजिक कार्यकर्त्या होत्या आणि [[राष्ट्रीय महिला आयोग]], साक्षी, आणि देशातील महिला आणि मुलांच्या हक्कांचे रक्षक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अनेक संस्थांसह त्या संबंधित आहेत. <ref name="Elections.in_Biography">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.elections.in/political-leaders/meenakshi-lekhi.html|title=Meenakshi Lekhi Biography|website=Elections.in|access-date=17 March 2021}}</ref> लेखी "महिला आरक्षण विधेयक" आणि "कामाच्या ठिकाणी महिलांचा लैंगिक छळ (प्रतिबंध आणि निवारण) विधेयक" यांसारख्या विधेयकांच्या मसुदा समित्यांचा भाग होत्या.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Reporter|first=B. S.|url=https://www.business-standard.com/article/politics/meenakshi-lekhi-114052600466_1.html|title=Meenakshi Lekhi|date=25 May 2014|work=Business Standard India|access-date=25 May 2019}}</ref> लेखी ह्या शांती मुकुंद रुग्णालयातील बलात्कार प्रकरणातील पीडितेचा वकीलही होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/politics/meenakshi-lekhi-114052600466_1.html|title=Meenakshi Lekhi|date=25 May 2014|work=Business Standard India|access-date=17 March 2021}}</ref> [[२०१२ दिल्ली सामूहिक बलात्कार|दिल्ली सामूहिक बलात्कार (निर्भया केस)]] खटल्याच्या कार्यवाहीच्या मीडिया कव्हरेजवरील बंदी मागे घेण्यासाठी लेखी यांनी न्यायालयात मीडियाचे प्रतिनिधित्व केले व त्यांना यश आले.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Gottipati|first=Sruthi|url=http://india.blogs.nytimes.com/2013/03/22/court-opens-delhi-gang-rape-trial-to-press/?_php=true&_type=blogs&_r=0|title=Court Opens Delhi Gang Rape Trial to Press|date=22 March 2013|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=17 March 2021}}</ref> भारतीय सशस्त्र दलात महिलांच्या कायमस्वरूपी कमिशनबाबत त्यांनी सर्वोच्च न्यायालयात धाव घेतली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=IANS|url=https://stratpost.com/supreme-court-takes-up-women-ex-army-officers-plea/|title=Supreme Court takes up women ex-army officers' plea|date=12 August 2011|work=StratPost|access-date=17 March 2021}}</ref> == सामाजिक कार्य == लेखी या राष्ट्रीय महिला आयोगाच्या विशेष समितीच्या सदस्या, महिला सक्षमीकरणावरील विशेष कार्य दलाच्या अध्यक्षा, जे.पी.एम. अंध विद्यालय (नवी दिल्ली) च्या उपाध्यक्षा आणि ब्लाइंड रिलीफ असोसिएशन, दिल्लीच्या सहसचिव होत्या. <ref name=":0">/Loksabha/Members/MemberBioprofile.aspx?mpsno=4717</ref> त्या अनेक स्वयंसेवी संस्थांशी निगडीत असल्याने, त्यांनी [[स्वदेशी जागरण मंच]] या संघ परिवाराशी निगडीत संघटनेसोबतही काम केले आणि तिथून त्यांना भाजपचे माजी अध्यक्ष [[नितीन गडकरी]] यांनी भाजपच्या महिला मोर्चात (महिला शाखा) उपाध्यक्ष म्हणून सामील होण्यासाठी आमंत्रित केले आणि तिथून त्यांची राजकीय कारकीर्द सुरू झाली. <ref name="Elections.in_Biography"/> == राजकीय कारकीर्द == [[चित्र:Smt._Meenakashi_Lekhi_taking_charge_as_the_Minister_of_State_for_External_Affairs,_in_New_Delhi_on_July_08,_2021_(2).jpg|इवलेसे| मीनाक्षी लेखी यांनी ८ जुलै २०२१ रोजी नवी दिल्ली येथे [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|परराष्ट्र राज्यमंत्री]] म्हणून पदभार स्वीकारला.]] लेखी यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश केल्यानंतर राजकीय कारकिर्दीला सुरुवात केली. २०१० मध्ये तत्कालीन पक्षाध्यक्ष [[नितीन गडकरी]] यांनी भाजप महिला मोर्चाच्या उपाध्यक्षांपैकी एक म्हणून त्यांना नियुक्त केले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Vij-Aurora|first=Bhavna|url=https://www.indiatoday.in/magazine/radar/story/20100823-the-ladies-man-743791-2010-08-13|title=The Ladies Man|date=13 August 2010|work=India Today|access-date=10 February 2021}}</ref> लेखी यांची नंतर २०१३ मध्ये पक्षाचे राष्ट्रीय प्रवक्ते म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Patel|first=Aakar|url=https://www.livemint.com/Leisure/PAlgruIjY5U75kojQhu00K/The-BJPs-ace-debate-team.html|title=The BJP's ace debate team|date=24 April 2014|work=mint|access-date=10 February 2021}}</ref> लेखी ह्या [[गुजरातचे मुख्यमंत्री|गुजरातचे तत्कालीन मुख्यमंत्री]] [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या पक्षातील खंबीर समर्थक मानल्या जात होत्या. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Phadnis|first=Aditi|url=https://www.business-standard.com/article/beyond-business/modi-s-friends-in-delhi-113091301105_1.html|title=Modi's friends in Delhi|date=13 September 2013|work=Business Standard India|access-date=10 February 2021}}</ref> लेखी यांनी [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ च्या संसदीय सार्वत्रिक निवडणुकीत]] [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली मतदारसंघासाठी]] निवडणूक लढवली आणि विद्यमान अजय माकन यांचा २,७०,००० मतांच्या फरकाने पराभव केला. <ref>[http://www.thehindu.com/news/national/meenakshi-lekhi-takes-oath-as-ndmc-member/article6133731.ece "Meenakshi Lekhi takes oath as NDMC member"] in ''द हिंदू'', 20 June 2014.</ref> लोकसभा अध्यक्षांनी प्रेस कौन्सिल ऑफ इंडियाचे सदस्य म्हणून त्यांचे नामांकन केले आहे. <ref>[http://www.outlookindia.com/news/article/Rudy-Lekhi-Hari-Nominated-to-Press-Council/858292 "Rudy, Lekhi, Hari Nominated to Press Council"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150113145539/http://www.outlookindia.com/news/article/Rudy-Lekhi-Hari-Nominated-to-Press-Council/858292 |date=2015-01-13 }} in ''Outlook'', 3 September 2014.</ref> जुलै २०१६ मध्ये त्यांची लोकसभेच्या विशेषाधिकार समितीच्या अध्यक्षपदी नियुक्ती करण्यात आली होती आणि त्या सध्या शहरी विकासावरील स्थायी समिती, कार्मिक समिती, कायदा आणि न्याय, वाणिज्य सल्लागार समिती आणि गृहनिर्माण समितीच्या सक्रिय सदस्य आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.134/committee/Committee_Home_Page.aspx|title=Archived copy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311032452/http://164.100.47.134/committee/Committee_Home_Page.aspx|archive-date=11 March 2016|access-date=25 February 2016}}</ref> ऑगस्ट २०१५ मध्ये [[गृहनिर्माण आणि शहरी व्यवहार मंत्रालय (भारत)|शहरी विकास मंत्रालयाने]] नवी दिल्लीच्या [[औरंगजेब]] रोडचे [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम|डॉ. एपीजे अब्दुल कलाम]] रोड असे नामकरण करण्यास मान्यता दिली. नवी दिल्ली मतदारसंघाचे खासदार म्हणून लेखी यांनी या निर्णयात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. <ref>[http://indianexpress.com/article/cities/delhi/new-delhi-mp-meenakshi-lekhi-named-ndmc-chairperson/ "New Delhi MP Meenakshi Lekhi named NDMC chairperson"] in ''द इंडियन एक्सप्रेस'', 20 June 2014.</ref> <ref>[https://www.youtube.com/watch?v=G6ipsZWVeQo "Lok Sabha Speech: Renaming of Delhi's Aurangzeb Road"] on ''Youtube.com''.</ref> सचिवालय बिल्डिंग, नवी दिल्ली जवळील डलहौसी रोडचे नाव पण दारा शिकोह रोड असे बदलले गेले. <ref>[https://www.thehindu.com/news/cities/Delhi/Dalhousie-Road-becomes-Dara-Shikoh-Road/article17201267.ece "Dalhousie Road becomes Dara Shikoh Road"] in ''द हिंदू'', 6 February 2017.</ref> यापूर्वी, त्यांनी रेसकोर्स रोडचे नाव बदलण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली होती. भारतीय पंतप्रधानांच्या निवासस्थानाला लागून असलेला रस्ता आता लोककल्याण मार्ग अशा प्रकारे ओळखला जातो. <ref>[https://www.firstpost.com/india/7-rcr-to-7-lkm-ndmc-renames-race-course-road-to-lok-kalyan-marg-3014498.html "7 RCR to 7 LKM: NDMC renames Race Course Road to Lok Kalyan Marg"] on ''Firstpost'', 21 September 2016.</ref> लेखी यांनी त्यांच्या नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघात येणारे पिलांजी हे गाव पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांनी त्यांच्या स्वातंत्र्यदिनाच्या भाषणात घोषित केलेल्या [[सांसद आदर्श ग्राम योजना|संसद आदर्श ग्राम योजनेअंतर्गत]] मॉडेल गाव म्हणून विकसित करण्यासाठी दत्तक घेतले आहे. <ref>[https://www.business-standard.com/article/news-ians/meenakshi-lekhi-adopts-a-village-114090401222_1.html "Meenakshi Lekhi adopts a village"] in the ''Business Standard'', 4 September 2014.</ref> तथापि, पिलांजी ही आता ग्रामसभा किंवा ग्रामपंचायत नसलेली शहरी वस्ती असल्याने, योजनेअंतर्गत आवश्यकतेनुसार, तिने दिल्लीच्या बाहेरील कुतुबगढ हे गाव देखील दत्तक घेतले आहे जे तिच्या मतदारसंघाबाहेर येते. <ref>[https://www.outlookindia.com/newswire/story/no-takers-for-delhi-villages-under-mp-model-village-scheme/900671 "'No Takers for Delhi Villages Under MP Model Village Scheme'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180713103629/https://www.outlookindia.com/newswire/story/no-takers-for-delhi-villages-under-mp-model-village-scheme/900671 |date=2018-07-13 }} [sic!] in ''Outlook'', 5 June 2015.</ref> [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत]] [[नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघ|नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघातून]] काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार अजय माकन यांच्या विरोधात लेखी पुन्हा निवडून आल्या. लेखी यांना जवळपास ५४% मते मिळाली व त्यांच्या जवळचे उमेदवार अजय माकन यांना केवळ २६% मते मिळाली होती. <ref>{{Cite magazine|date=May 24, 2019|title=New Delhi Lok Sabha results 2019: Victory for BJP's Meenakshi Lekhi, Ajay Makan trails behind|url=https://www.indiatoday.in/elections/lok-sabha-2019/story/new-delhi-lok-sabha-election-meenakshi-lekhi-wins-1533375-2019-05-24|magazine=India Today|language=en|access-date=24 May 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/elections/new-delhi-lok-sabha-election-results-2019-live-winner-runner-up/|title=New Delhi Lok Sabha Election Results 2019 LIVE: BJP's Meenakshi Lekhi wins|date=24 May 2019|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en-IN|access-date=24 May 2019}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय हिंदू]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला वकील]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय वकील]] [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९६७ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] 7g2cf11ukiwpw67skl08dls4jclt9lc 0 248022 2711521 2683447 2026-09-23T08:45:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711521 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''रुपाली रामदास रेपाळे''' (जन्म ३ फेब्रुवारी १९८२, मुंबई), ही एक [[भारत|भारतीय]] खुल्या पाण्यातील लांब पल्ल्याची पोहणारी खेळाडू आणि ट्रायथलीट आहे. तिने १५ ऑगस्ट १९९४ रोजी वैयक्तिक पोहण्याच्या श्रेणीत इंग्लिश खाडी पार केली <ref>{{Cite web|url=http://www.channelswimmingassociation.com/swim/2942/rupali-ramdas-repale/|title = Rupali Ramdas Repale 1994 {{!}} Channel Swimming Association}}</ref><ref>{{Cite web | title=English Channel swim by Rupali Ramdas Repale on 15 August 1994 {{!}} Dover.UK.com | url=https://www.dover.uk.com/channel-swimming/swims/1994-08-15/rupali-ramdas-repale | access-date=2025-02-20 | website=www.dover.uk.com }}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> १६ तास ७ मिनिटांच्या कालावधीत, ज्यामुळे ती १९९४ सालासाठी इंग्लिश खाडी ओलांडणारी सर्वात तरुण यशस्वी पोहणारी खेळाडू (१२ वर्षे वय) ठरली.<ref name="auto">{{Cite web|url=http://www.channelswimmingassociation.com/awards/?award=43&year=1994|title = CSA Awards {{!}} Channel Swimming Association}}</ref> तिने तिच्या पोहण्याच्या कारकिर्दीत एकूण सात सामुद्रधुनी पार केल्या, ज्यामध्ये [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी]], [[पाल्क सामुद्रधुनी|पाल्कची सामुद्रधुनी]], बास सामुद्रधुनी, कुक सामुद्रधुनी,<ref>{{cite web |url=http://www.cookstraitswim.org.nz/history-and-facts.php |title=Cook Strait Swim - History |accessdate=2015-11-30 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208125301/http://www.cookstraitswim.org.nz/history-and-facts.php |archivedate=8 December 2015 |df=dmy-all }}</ref> रॉबेन आयलंड खाडी आणि मुंबई-धरमतर खाडी यांचा समावेश आहे.<ref>{{Cite web|url = http://www.outlookindia.com/magazine/story/water-nymph/205437|title = Water Nymph {{!}} Outlook India Magazine|date = 6 February 2022|access-date = 2019-10-10|archive-date = 2019-10-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20191010044758/https://www.outlookindia.com/magazine/story/water-nymph/205437|url-status = dead}}</ref> ==प्रारंभिक जीवन आणि पार्श्वभूमी== रुपाली रेपाळे हिचा जन्म [[मुंबई]] येथे झाला, ती रामदास रेपाळे आणि रेखा रेपाळे यांची मुलगी आहे, जे मध्यम आर्थिक पार्श्वभूमी असलेले लघु उद्योजक होते. ग्रामीण [[पुणे]] येथे जन्मलेले तिचे दोन्ही पालक लग्नापूर्वी १९७० च्या दशकात मुंबईत स्थायिक झाले आणि मुंबईचे उपनगर असलेल्या [[भांडुप]] येथे राहू लागले. रुपालीने आपले शालेय शिक्षण ब्राइट हायस्कूल आणि ज्युनियर कॉलेज, भांडुप-(पश्चिम) येथून पूर्ण केले आणि [[मुंबई विद्यापीठ|मुंबई विद्यापीठातून]] समाजशास्त्र विषयात पदवी मिळवली.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1050504/asp/careergraph/story_4694804.asp |title=The Telegraph - Calcutta : Careergraph |access-date=19 February 2016 |archive-date=3 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150703135918/http://www.telegraphindia.com/1050504/asp/careergraph/story_4694804.asp |url-status=dead }}</ref><br /> रुपालीने लहान वयातच पोहायला सुरुवात केली आणि लवकरच तिला त्याची ओढ लागली. अगदी लहान वयातही तिने विलक्षण सहनशक्ती दाखवली आणि ती सलग अनेक तास पोहू शकत असे. तिच्या प्रशिक्षकांच्या लक्षात आल्यावर आणि नंतर वडिलांच्या पाठिंब्याने, तिने लवकरच लांब पल्ल्याच्या स्पर्धांसाठी आणि नंतर खुल्या पाण्यात पोहण्याचे प्रशिक्षण सुरू केले. पोहण्याव्यतिरिक्त ती ट्रायथलॉन स्पर्धांमध्येही भाग घेते आणि त्यातही तिने अनेक गौरव प्राप्त केले आहेत.<ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/I-win-them-all/articleshow/332795370.cms|title = 'I win them all' |website = The Times of India | date=8 April 2000 }}</ref> ==पोहण्याची कारकिर्द== * १९९४: [[इंग्लिश खाडी]], [[इंग्लंड]] ते [[फ्रान्स]], ३४ किलोमीटर १६ तास ७ मिनिटांत. १९९४ सालातील सर्वात तरुण पोहणारी खेळाडू.<ref name="auto"/> * १९९४: [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी]], [[स्पेन]] ते [[मोरोक्को]], २८ किलोमीटर ५ तास ५ मिनिटांत.<ref>{{cite web |url=http://www.acneg.com/acneg%20ingles/One%20way.html |title=Cruce a Nado Ida Reglamentario |accessdate=2013-10-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131015073652/http://www.acneg.com/acneg%20ingles/One%20way.html |archivedate=15 October 2013 |df=dmy-all }}</ref> * १९९५: [[मुंबई]] ते [[धरमतर]] दुहेरी [[गेटवे ऑफ इंडिया]] पोहणे, ७२ किलोमीटर २१ तास ३० मिनिटांत.<ref>{{Cite web | url=https://books.google.com/books?id=iegDAAAAMBAJ&q=rupali+repale+dharamtar&pg=PA449 | title=Competition Science Vision| last1=Darpan| first1=Pratiyogita| date=June 2000}}</ref> * १९९५: [[श्रीलंका]] ते [[भारत]], ४० किलोमीटर ११ तास ५ मिनिटांत. * १९९६: बास सामुद्रधुनी, [[फिलिप बे]] ते [[मेलबर्न]], ६५ किलोमीटर १७ तासांत, सामुद्रधुनीतील शार्कच्या धोक्यामुळे पिंजऱ्याच्या मर्यादेत राहून पोहणे आवश्यक होते. * १९९८: कुक सामुद्रधुनी, [[पेगानो हेड]] ते [[वायपिरो बे]] ([[न्यू झीलंड]]), ८० किलोमीटर १९ तास ४४ मिनिटांत, पहिल्याच प्रयत्नात यशस्वी झालेल्या सर्वात लांब पोहण्याचा विक्रम.<ref>{{Cite web|url=http://www.stuff.co.nz/sport/364994/Cook-Strait-swimming-record-smashed|title = Cook Strait swimming record smashed|date = 31 January 2009}}</ref> * २०००: थ्री अँकर बे ते रॉबेन आयलंड (दक्षिण आफ्रिका) दुहेरी. ३० किलोमीटर ७ तासांत.<ref>{{Cite web| url=http://www.capeswim.com/#records | title=ape Long Distance | access-date=19 February 2016 | archive-date=6 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160306122036/http://capeswim.com/#records | url-status=dead}}</ref> ==पुरस्कार आणि सन्मान== * '''राष्ट्रीय युवा पुरस्कार''' - भारताचे तत्कालीन राष्ट्रपती दिवंगत [[शंकर दयाळ शर्मा]] यांच्या हस्ते प्रदान, भोपाळ १९९५. * '''तेनसिंग नोर्गे राष्ट्रीय साहसी पुरस्कार''' - तत्कालीन [[युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री (भारत)|युवा व्यवहार आणि क्रीडा मंत्री]] मा. [[उमा भारती]] यांच्या हस्ते प्रदान, नवी दिल्ली १९९९.<ref name="t1996">{{cite press release |title=National Adventure Awards, Indira Gandhi NSS Awards to be presented |date=4 June 1999 |publisher=Press Information Bureau, India |url=http://pibarchive.nic.in/archive/releases98/lyr99/l0699/r040699.html#7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201130144606/https://archive.pib.gov.in/archive/releases98/lyr99/l0699/r040699.html#7 |archive-date=30 November 2020 |accessdate=18 September 2020}}</ref> * '''हिमा (HIMA) फाउंडेशन पुरस्कार''' - महाराष्ट्राचे तत्कालीन राज्यपाल दिवंगत डॉ. [[पी.सी. अलेक्झांडर]] यांच्या हस्ते प्रदान, मुंबई १९९५. * '''सागर कन्या''' - महाराष्ट्र शासनाकडून बहाल करण्यात आलेली पदवी.<ref name="owp" >{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.openwaterpedia.com/wiki/Rupali_Repale |title=Rupali Repale |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ= |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०४-१२ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref> * '''डॉल्फिन क्वीन''' - न्यू झीलंड सरकारकडून बहाल करण्यात आलेली पदवी. ==सध्याचे उपक्रम== रुपाली 'रुपाली इंडस्ट्रीज'ची संस्थापक आणि संचालिका आहे,<ref name="auto2">{{cite web |url=http://www.rupaliaqua.com/ |title=Home |website=rupaliaqua.com}}</ref> जी जलशुद्धीकरण आधारित घरगुती उपकरणांची कंपनी आहे. ==रुपालीवरील पुस्तके== * सुमेध वडावाला लिखित आणि राजहंस प्रकाशनाद्वारे प्रकाशित '''जल आक्रमिले''' हे चरित्रपर पुस्तक ([[मराठी]]).<ref>{{Cite web |url=http://marathiboli.com/jal-akramile |title=Jal Akramile-जल आक्रमिले |access-date=19 February 2016 |archive-date=10 October 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010044746/http://marathiboli.com/jal-akramile |url-status=dead }}</ref> * तरुणांना खेळांमध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रोत्साहित करण्यासाठी रुपालीच्या पुस्तकातील एक उतारा महाराष्ट्र राज्याच्या शालेय अभ्यासक्रमात समाविष्ट करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web | url=http://cart.ebalbharati.in/BalBooks/pdfs/701010001.pdf | title=Marathi Balbharti| archive-url=https://web.archive.org/web/20160407070914/http://cart.ebalbharati.in/BalBooks/pdfs/701010001.pdf | archive-date=7 April 2016 }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: रेपाळे, रुपाली}} [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महिला खेळाडू]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला]] [[वर्ग:मराठी लोक]] ilqyhn281biap4gghcj4o0oxqy8bxjl 0 249337 2711337 2677762 2026-09-22T21:21:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711337 wikitext text/x-wiki '''फकीर मोहम्मद इब्राहिम कलीफुल्ला''' (२३ जुलै १९५१) हे [[भारतीय सर्वोच्च न्यायालय|भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाचे]] माजी न्यायाधीश आहे. त्यांचा जन्म भारताच्या तामिळनाडूच्या शिवगंगा जिल्ह्यात कारैकुडी येथे झाला.<ref name=bio>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://main.sci.gov.in/chief-justice-judges |title=Hon'ble Mr. Justice F.M. Ibrahim Kalifulla |publisher=Supremecourtofindia.nic.in |date= |accessdate=४ डिसेंबर २०१९ |archive-date=2021-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210222203708/https://main.sci.gov.in/chief-justice-judges |url-status=dead}}</ref> == कारकीर्द == २० ऑगस्ट १९७५ रोजी कालिफुल्ला यांना वकिलाची सनद मिळाली आणि त्यानंतर त्यांनी टीएस गोपालन औन्ड कंपनीच्या लॉ फर्ममध्ये कामगार कायद्यात काम करण्यास सुरुवात केली. त्यांनी विविध सार्वजनिक आणि खाजगी क्षेत्रातील उपक्रम, राष्ट्रीयकृत आणि अनुसूचित बँकांचे प्रतिनिधित्व केले. ते तामिळनाडू विद्युत मंडळाचे स्थायी वकील होते. २ मार्च २००० रोजी त्यांची मद्रास उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश म्हणून नियुक्ती झाली. २००७ मध्ये, त्यांनी महत्त्वपूर्ण निर्णय दिला ज्यामध्ये चेन्नई कॉर्पोरेशनच्या नागरी निवडणुकांसाठी १५५ पैकी ९९ वॉर्डांत पुन्हा निवडणुका घेण्याचे आदेश देण्यात आले. राज्य निवडणूक आयुक्त यांना "अत्यंत बेजबाबदार" असे संबोधले आणि ते "त्यांच्या कामकाजातील कामात गंभीरपणे अपयशी ठरले" असे त्यांनी नमूद केले. १३ ऑक्टोबर २००६ रोजी निवडणुका घेण्यात आल्या जिथे राज्य निवडणूक आयोग निवडणुकीत होणारी घोटाळा आणि बूथ पकडण्यात रोखण्यात अपयशी ठरले. राज्य निवडणूक आयोगाने [[द्रविड मुन्नेट्र कळगम]] पार्टीसोबत हात मिळवणी केल्याचे आरोप होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.boloji.com/articles/436/a-moment-of-infamy-for-tamilnadu-govt |title=A Moment of Infamy for Tamilnadu Govt |publisher=www.boloji.co |date= |accessdate=४ डिसेंबर २०१९}}</ref> भारतीय विद्यापीठांमध्ये वैदिक ज्योतिष शास्त्रीय अभ्यासाचा अभ्यासक्रम म्हणून समाविष्ट केल्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णयही त्यांनी दिला आहे. न्यायमूर्ती ठाकूर यांच्यासमवेत त्यांनी [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] (बीसीसीआय) प्रशासनाच्या प्रकरणातही महत्त्वपूर्ण भूमिका निभावली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/india/fakkir-mohamed-ibrahim-kalifulla-the-former-supreme-court-judge-who-will-head-ayodhya-mediation-panel-2060253.html |title=Fakkir Mohamed Ibrahim Kalifulla, the ex-SC Judge Who Will Head Ayodhya Mediation Panel |publisher=news18 |date=८ मार्च २०१९ |accessdate=४ डिसेंबर २०१९}}</ref> फेब्रुवारी २०११ मध्ये ते जम्मू-काश्मीरच्या उच्च न्यायालयाचे सदस्य झाले आणि दोन महिन्यांनंतर त्यांना कार्यवाहक सरन्यायाधीश म्हणून नियुक्त केले गेले. सप्टेंबर २०११ मध्ये त्याला जम्मू-काश्मीरच्या उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश म्हणून नेमण्यात आले. जम्मू-काश्मीरच्या उच्च न्यायालयाचे मुख्य न्यायाधीश म्हणून सर्व सामान्य माणसाला न्याया मिळावा या उद्देशाने त्यांनी राज्यभर दौरे केले. त्यांनी राज्यभर, अगदी लहान दुर्गम गावांमध्ये, अनेक कायदेशीर मदत शिबीरांची स्थापना केली. २ एप्रिल २०१२ रोजी त्यांना सर्वोच्च न्यायालयातील न्यायाधीशपदाचा मान देण्यात आला. मुख्य न्यायाधीश [[सरोश होमी कापडिया]] यांनी त्यांना शपथ दिली. २२ जुलै २०१४ रोजी न्यायमूर्ती कलीफुल्ला भारतीय सर्वोच्च न्यायालयातून निवृत्त झाले. ८ मार्च २०१९ रोजी अयोध्येत रामजन्मभूमी-बाबरी वादविवादासाठी तीन सदस्यांचे पॅनेल नेमण्यात आले होते; ज्यामध्ये कालिफुल्ला, आध्यात्मिक गुरू [[श्री श्री रविशंकर]] आणि लवाद तज्ज्ञ अ‍ॅड. श्रीराम पंचू यांचा समावेश झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | url=https://hindi.news18.com/news/nation/know-who-is-justice-kalifulla-the-mediator-in-ayodhya-dispute-1738885.html | title=जानिए कौन हैं जस्टिस इब्राहिम कलीफुल्ला, जो सुलझाएंगे राम मंदिर विवाद का मुद्दा? | publisher=न्युज १८ | date=८ मार्च २०१९ | accessdate=११ मार्च २०१९ | archive-date=2023-10-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20231021060058/https://hindi.news18.com/news/nation/know-who-is-justice-kalifulla-the-mediator-in-ayodhya-dispute-1738885.html | url-status=dead }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश]] [[वर्ग:इ.स. १९५१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:जम्मू आणि काश्मीरच्या उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश]] 6ww2lb1wjamsrbk696t08m3p7xqrci5 0 249565 2711390 2706089 2026-09-23T00:49:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711390 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत कसोटी सामन्यांची आहे. भारताने २५ जून १९३२ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला कसोटी सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या कसोटी सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |कसोटी क्र. | संपूर्ण सदस्यांचे कसोटी क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध कसोटी खेळली त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || कसोटी विश्वचषकात सामना खेळवला गेला |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम कसोटीची तारीख== ===ब्रिटिश भारत=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम कसोटी |- |align=left|{{cr|ENG}} || २५-२८ जून १९३२ |} ===स्वतंत्र भारत=== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम कसोटी |- |align=left|{{cr|AUS}} || २८ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९४७ |- |align=left|{{cr|WIN}} || १०-२४ नोव्हेंबर १९४८ |- |align=left|{{cr|ENG}} || २-७ नोव्हेंबर १९५१ |- |align=left|{{cr|PAK}} || १६-१८ ऑक्टोबर १९५२ |- |align=left|{{cr|NZ}} || १९-२४ नोव्हेंबर १९५५ |- |align=left|{{cr|SL}} || १७-२२ सप्टेंबर १९८२ |- |align=left|{{cr|ZIM}} || १८-२२ ऑक्टोबर १९९२ |- |align=left|{{cr|SA}} || १३-१७ नोव्हेंबर १९९२ |- |align=left|{{cr|BAN}} || १०-१३ नोव्हेंबर २००० |- |align=left|{{cr|AFG|२०१३}} || १४-१५ जून २०१८ |- |align=left|{{cr|IRE}} || TBD |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" |- !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[कसोटी सामना|कसोटी]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align:"|{{cr|Afghanistan|२०१३}} | २ || २ || ० || ० || ० || १००.०० || २०१८ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|Australia}} | ११२ || ३३ || ४८ || १ || ३० || २९.४६ || १९४७ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|Bangladesh}} | १५ || १३ || ० || ० || २ || ८६.६६ || २००० || २०२४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|England}} | १४१ || ३७ || ५३ || ० || ५१ || २६.२४ || १९३२ || २०२५ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|New Zealand}} | ६५ || २२ || १६ || ० || २७ || ३३.८४ || १९५५ || २०२४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|Pakistan}} | ५९ || ९ || १२ || ० || ३८ || १५.२५ || १९५२ || २००७ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|South Africa}} | ४६ || १६ || २० || ० || १० || ३४.७८ || १९९२ || २०२५ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; left; background:#cfc;"|{{cr|Sri Lanka}} | ४८ || २३ || ७ || ० || १८ || ४७.९१ || १९८२ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|West Indies}} | १०२ || २५ || ३० || ० || ४७ || २४.५० || १९४८ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|Zimbabwe}} | ११ || ७ || २ || ० || २ || ६३.६३ || १९९२ || २००५ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' |'''६०१'''||'''१८७'''||'''१८८'''||'''१'''||'''२२५'''||'''३१.११'''||'''१९३२'''||'''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी २३ — २७ ऑगस्ट २०२६ रोजी [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] येथे झालेल्या {{cr-rt|IND}} वि. {{cr|SL}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small><ref>{{Cite web|title=Records {{!}} Test matches {{!}} Team records {{!}} Results summary {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283877.html|access-date=6 December 2021|website=Cricinfo}}</ref><ref>{{Cite web|title=India Cricket Team Records & Stats {{!}} ESPNcricinfo.com|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=1;id=6;type=team|access-date=6 December 2021|website=Cricinfo}}</ref>{{navbar|India Test cricket records by opponent|mini=1|nodiv=1}} |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62605.html २१९] || २५-२८ जून १९३२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=538 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62616.html २३०] || १५-१८ डिसेंबर १९३३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|भारत|ब्रिटिश}} [[बॉम्बे जिमखाना]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62617.html २३१] || ५-८ जानेवारी १९३४ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|भारत|ब्रिटिश}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62618.html २३२] || १०-१३ फेब्रुवारी १९३४ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|भारत|ब्रिटिश}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62638.html २५२] || २७-३० जून १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62639.html २५३] || २५-२८ जुलै १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62640.html २५४] || १५-१८ ऑगस्ट १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62662.html २७६] || २२-२५ जून १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62663.html २७७] || २०-२३ जुलै १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62664.html २७८] || १७-२० ऑगस्ट १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62676.html २९०] || २८ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९४७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62677.html २९१] || १२-१८ डिसेंबर १९४७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62678.html २९२] || १-५ जानेवारी १९४८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62679.html २९४] || २३-२८ जानेवारी १९४८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62680.html २९५] || ६-१० फेब्रुवारी १९४८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62690.html ३०४] || १०-२४ नोव्हेंबर १९४८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62691.html ३०५] || ९-१३ डिसेंबर १९४८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62692.html ३०८] || ३१ डिसेंबर १९४८ - ४ जानेवारी १९४९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62693.html ३१०] || २७-३१ जानेवारी १९४९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|WIN}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62694.html ३११] || ४-८ फेब्रुवारी १९४९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62725.html ३३९] || २-७ नोव्हेंबर १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62726.html ३४२] || १४-१९ डिसेंबर १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62727.html ३४४] || ३० डिसेंबर १९५१ - ४ जानेवारी १९५२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62728.html ३४६] || १२-१४ जानेवारी १९५२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62729.html ३४८] || ६-१० फेब्रुवारी १९५२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62737.html ३५१] || ५-९ जून १९५२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62738.html ३५२] || १९-२४ जून १९५२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62739.html ३५३] || १७-१९ जुलै १९५२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62740.html ३५४] || १४-१९ ऑगस्ट १९५२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62741.html ३५५] || १६-१८ ऑक्टोबर १९५२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62742.html ३५६] || २३-२६ ऑक्टोबर १९५२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विद्यापीठ मैदान, लखनौ]] || {{cr|PAK}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62743.html ३५७] || १३-१६ नोव्हेंबर १९५२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62744.html ३५८] || २८ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९५२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62745.html ३६०] || १२-१५ डिसेंबर १९५२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62751.html ३६३] || २१-२८ जानेवारी १९५३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62752.html ३६६] || ७-१२ फेब्रुवारी १९५३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62753.html ३६७] || १९-२५ फेब्रुवारी १९५३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62754.html ३६९] || ११-१७ मार्च १९५३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || अनिर्णित |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62755.html ३७१] || २८ मार्च - ४ एप्रिल १९५३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]], [[जमैका]] || अनिर्णित |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62782.html ३९४] || १-४ जानेवारी १९५५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62783.html ३९५] || १५-१८ जानेवारी १९५५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[बहावलपूर|बहावलपूर स्टेडियम]], [[बहावलपूर]] || अनिर्णित |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62784.html ३९७] || २९ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९५५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[बाग-ए-जीना, लाहोर|बाग-ए-जीना]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62785.html ३९८] || १३-१६ फेब्रुवारी १९५५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[पेशावर|पेशावर क्लब मैदान]], [[पेशावर]] || अनिर्णित |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62786.html ४००] || २६ फेब्रुवारी - १ मार्च १९५५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62802.html ४१६] || १९-२४ नोव्हेंबर १९५५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || अनिर्णित |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62803.html ४१७] || २-७ डिसेंबर १९५५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62804.html ४१८] || १६-२१ डिसेंबर १९५५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62805.html ४१९] || २८ डिसेंबर १९५५ - २ जानेवारी १९५६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62806.html ४२०] || ६-११ जानेवारी १९५६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || {{cr|IND}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62817.html ४३१] || १९-२३ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | ५़१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62818.html ४३२] || २६-३१ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62819.html ४३३] || २-६ नोव्हेंबर १९५६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62845.html ४५९] || २८ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर १९५८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62846.html ४६१] || १२-१७ डिसेंबर १९५८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|WIN}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62847.html ४६३] || ३१ डिसेंबर १९५८ - ४ जानेवारी १९५९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|WIN}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62848.html ४६५] || २१-२६ जानेवारी १९५९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|WIN}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62849.html ४६७] || ६-११ फेब्रुवारी १९५९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62860.html ४७४] || ४-८ जून १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62861.html ४७५] || १८-२० जून १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62862.html ४७६] || २-४ जुलै १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62863.html ४७७] || २३-२८ जुलै १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62864.html ४७८] || २०-२४ ऑगस्ट १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62868.html ४८२] || १२-१६ डिसेंबर १९५९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|AUS}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62869.html ४८३] || १९-२४ डिसेंबर १९५९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62870.html ४८४] || १-६ जानेवारी १९६० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62871.html ४८६] || १३-१७ जानेवारी १९६० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62872.html ४८७] || २३-२८ जानेवारी १९६० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62883.html ४९७] || २-७ डिसेंबर १९६० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62884.html ४९९] || १६-२१ डिसेंबर १९६० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62885.html ५०१] || ३० डिसेंबर १९६० - ४ जानेवारी १९६१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62886.html ५०३] || १३-१८ जानेवारी १९६१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62887.html ५०५] || ८-१३ फेब्रुवारी १९६१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62901.html ५१३] || ११-१६ नोव्हेंबर १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62902.html ५१४] || १-६ डिसेंबर १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62903.html ५१६] || १३-१८ डिसेंबर १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62904.html ५१८] || ३० डिसेंबर १९६१ - ४ जानेवारी १९६२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62905.html ५२०] || १०-१५ जानेवारी १९६२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62911.html ५२५] || १६-२० फेब्रुवारी १९६२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62912.html ५२६] || ७-१२ मार्च १९६२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62913.html ५२७] || २३-२८ मार्च १९६२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62914.html ५२८] || ४-९ एप्रिल १९६२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62915.html ५२९] || १३-१८ एप्रिल १९६२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62939.html ५५१] || १०-१५ जानेवारी १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62940.html ५५२] || २१-२६ जानेवारी १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62941.html ५५४] || २९ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62942.html ५५६] || ८-१३ फेब्रुवारी १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62943.html ५५७] || १५-२० फेब्रुवारी १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62952.html ५६६] || २-७ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62953.html ५६७] || १०-१५ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|IND}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62954.html ५६८] || १७-२२ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62965.html ५७९] || २७ फेब्रुवारी - २ मार्च १९६५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62966.html ५८१] || ५-८ मार्च १९६५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62967.html ५८२] || १२-१५ मार्च १९६५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62968.html ५८३] || १९-२२ मार्च १९६५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62996.html ६१०] || १३-१८ डिसेंबर १९६६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|WIN}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62997.html ६१२] || ३१ डिसेंबर १९६६ - ५ जानेवारी १९६७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|WIN}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62998.html ६१४] || १३-१८ जानेवारी १९६७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63004.html ६१८] || ८-१३ जून १९६७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63005.html ६१९] || २२-२६ जून १९६७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63006.html ६२०] || १३-१५ जुलै १९६७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63010.html ६२४] || २३-२८ डिसेंबर १९६७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63011.html ६२५] || ३० डिसेंबर १९६७ - ३ जानेवारी १९६८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63012.html ६२६] || १९-२४ जानेवारी १९६८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63013.html ६२८] || २६-३१ जानेवारी १९६८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63019.html ६३०] || १५-२० फेब्रुवारी १९६८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिक्सब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63020.html ६३१] || २२-२७ फेब्रुवारी १९६८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लँसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63021.html ६३२] || २९ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९६८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63022.html ६३४] || ७-१२ मार्च १९६८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63045.html ६५९] || २५-३० सप्टेंबर १९६९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63046.html ६६०] || ३-८ ऑक्टोबर १९६९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|NZ}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63047.html ६६१] || १५-२० ऑक्टोबर १९६९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || अनिर्णित |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63051.html ६६४] || ४-९ नोव्हेंबर १९६९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|AUS}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63052.html ६६६] || १५-२० नोव्हेंबर १९६९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63053.html ६६७] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९६९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63054.html ६६८] || १२-१६ डिसेंबर १९६९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63055.html ६६९] || २४-२८ डिसेंबर १९६९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|AUS}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63066.html ६८०] || १८-२३ फेब्रुवारी १९७१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]], [[जमैका]] || अनिर्णित |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63067.html ६८३] || ६-१० मार्च १९७१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63068.html ६८४] || १९-२४ मार्च १९७१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || अनिर्णित |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63069.html ६८५] || १-६ एप्रिल १९७१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63070.html ६८६] || १३-१९ एप्रिल १९७१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63076.html ६९०] || २२-२७ जुलै १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63077.html ६९१] || ५-१० ऑगस्ट १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63078.html ६९२] || १९-२४ ऑगस्ट १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63089.html ७०३] || २०-२५ डिसेंबर १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63090.html ७०६] || ३० डिसेंबर १९७२ - ४ जानेवारी १९७३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63091.html ७०८] || १२-१७ जानेवारी १९७३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63092.html ७०९] || २५-३० जानेवारी १९७३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63093.html ७११] || ६-११ फेब्रुवारी १९७३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63125.html ७३९] || ६-११ जून १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63126.html ७४०] || २०-२४ जून १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63127.html ७४१] || ४-८ जुलै १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63131.html ७४५] || २२-२७ नोव्हेंबर १९७४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || {{cr|WIN}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63132.html ७४७] || ११-१५ डिसेंबर १९७४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|WIN}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63133.html ७५०] || २७ डिसेंबर १९७४ - १ जानेवारी १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63134.html ७५२] || ११-१५ जानेवारी १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63135.html ७५३] || २३-२९ जानेवारी १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63156.html ७६९] || २४-२८ जानेवारी १९७६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63157.html ७७१] || ५-१० फेब्रुवारी १९७६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लँसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63158.html ७७२] || १३-१७ फेब्रुवारी १९७६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63159.html ७७३] || १०-१३ मार्च १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63160.html ७७४] || २४-२९ मार्च १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63161.html ७७५] || ७-१२ एप्रिल १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63162.html ७७६] || २१-२५ एप्रिल १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63171.html ७८५] || १०-१५ नोव्हेंबर १९७६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63172.html ७८६] || १८-२३ नोव्हेंबर १९७६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63173.html ७८७] || २६ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९७६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63174.html ७८८] || १७-२२ डिसेंबर १९७६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63175.html ७९१] || १-६ जानेवारी १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63176.html ७९३] || १४-१९ जानेवारी १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|ENG}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63177.html ७९४] || २८ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63178.html ७९५] || ११-१६ फेब्रुवारी १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63195.html ८०९] || २-६ डिसेंबर १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63196.html ८११] || १६-२१ डिसेंबर १९७७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63197.html ८१२] || ३० डिसेंबर १९७७ - ४ जानेवारी १९७८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63198.html ८१४] || ७-१२ जानेवारी १९७८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63199.html ८१६] || २८ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९७८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63217.html ८३१] || १६-२१ ऑक्टोबर १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63218.html ८३२] || २७ ऑक्टोबर - १ नोव्हेंबर १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63219.html ८३३] || १४-१९ नोव्हेंबर १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची]] || {{cr|PAK}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63226.html ८३५] || १-६ डिसेंबर १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63227.html ८३७] || १५-२० डिसेंबर १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || अनिर्णित |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63228.html ८३९] || २९ डिसेंबर १९७८ - ३ जानेवारी १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63229.html ८४१] || १२-१६ जानेवारी १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63230.html ८४२] || २४-२९ जानेवारी १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63231.html ८४५] || २-८ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63237.html ८५१] || १२-१६ जुलै १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63238.html ८५२] || २-७ ऑगस्ट १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63239.html ८५३] || १६-२१ ऑगस्ट १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स]] || अनिर्णित |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63240.html ८५४] || ३० ऑगस्ट - ४ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63241.html ८५५] || ११-१६ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63242.html ८५६] || १९-२४ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || अनिर्णित |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63243.html ८५७] || २-७ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63244.html ८५८] || १३-१८ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63245.html ८५९] || २६-३१ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63246.html ८६०] || ३-७ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63247.html ८६१] || २१-२६ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || अनिर्णित |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63248.html ८६३] || ४-९ डिसेंबर १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63249.html ८६५] || १६-२० डिसेंबर १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63250.html ८६६] || २५-३० डिसेंबर १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63251.html ८६९] || १५-२० जानेवारी १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63252.html ८७१] || २९ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63262.html ८७४] || १५-१९ फेब्रुवारी १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ८९३] || २-४ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63280.html ८९४] || २३-२७ जानेवारी १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63281.html ८९५] || ७-११ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63286.html ८९७] || २१-२५ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63287.html ८९८] || ६-११ मार्च १९८१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लँसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63288.html ८९९] || १३-१८ मार्च १९८१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || अनिर्णित |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63298.html ९११] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63299.html ९१२] || ९-१४ डिसेंबर १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || अनिर्णित |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63300.html ९१४] || २३-२८ डिसेंबर १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63301.html ९१६] || १-६ जानेवारी १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63302.html ९१८] || १३-१८ जानेवारी १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63303.html ९२०] || ३० जानेवारी - ४ फेब्रुवारी १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63314.html ९२८] || १०-१५ जून १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63315.html ९२९] || २४-२८ जून १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63316.html ९३०] || ८-१३ जून १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63320.html ९३४] || १७-२२ सप्टेंबर १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63329.html ९४१] || १०-१५ डिसेंबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63330.html ९४२] || २३-२७ डिसेंबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63331.html ९४५] || ३-८ जानेवारी १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|PAK}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63332.html ९४६] || १४-१९ जानेवारी १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नियाझ स्टेडियम]], [[हैदराबाद, पाकिस्तान]] || {{cr|PAK}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63333.html ९४७] || २३-२८ जानेवारी १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63334.html ९४८] || ३० जानेवारी - ४ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63335.html ९४९] || २३-२८ फेब्रुवारी १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63336.html ९५२] || ११-१६ मार्च १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63337.html ९५३] || ३१ मार्च - ५ एप्रिल १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || अनिर्णित |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63338.html ९५४] || १५-२० एप्रिल १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63339.html ९५६] || २८ एप्रिल - ३ मे १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] || अनिर्णित |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63347.html ९६१] || १४-१९ सप्टेंबर १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63348.html ९६२] || २४-२९ सप्टेंबर १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || अनिर्णित |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63349.html ९६३] || ५-१० ऑक्टोबर १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || अनिर्णित |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63350.html ९६४] || २१-२५ ऑक्टोबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|WIN}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63351.html ९६५] || २९ ऑक्टोबर - ३ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63352.html ९६७] || १२-१६ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|WIN}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63353.html ९६८] || २४-२९ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63354.html ९७१] || १०-१४ डिसेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|WIN}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63355.html ९७२] || २४-२९ डिसेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63381.html ९९५] || १७-२२ ऑक्टोबर १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63382.html ९९६] || २४-२९ ऑक्टोबर १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63391.html १००१] || २८ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर १९८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63392.html १००४] || १२-१७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63393.html १००७] || ३१ डिसेंबर १९८४ - ५ जानेवारी १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63394.html १००८] || १३-१८ जानेवारी १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|ENG}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63395.html १०११] || ३१ जानेवारी - ५ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63409.html १०२३] || ३० ऑगस्ट - ४ सप्टेंबर १९८५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63410.html १०२४] || ६-११ सप्टेंबर १९८५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63411.html १०२५] || १४-१९ सप्टेंबर १९८५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || अनिर्णित |- | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63418.html १०३२] || १३-१७ डिसेंबर १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63419.html १०३३] || २६-३० डिसेंबर १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63420.html १०३४] || २-६ जानेवारी १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63432.html १०४६] || ५-१० जून १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63433.html १०४७] || १९-२३ जून १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63434.html १०४८] || ३-८ जुलै १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63438.html १०५२] || १८-२२ सप्टेंबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || बरोबरीत |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63439.html १०५३] || २६-३० सप्टेंबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63440.html १०५४] || १५-१९ ऑक्टोबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63449.html १०६१] || १७-२२ डिसेंबर १९८६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63450.html १०६३] || २७-३१ डिसेंबर १९८६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63451.html १०६४] || ४-७ जानेवारी १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती मैदान]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63452.html १०६६] || ३-८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63453.html १०६७] || ११-१६ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63454.html १०६९] || २१-२६ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || अनिर्णित |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63455.html १०७१] || ४-९ मार्च १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63456.html १०७३] || १३-१७ मार्च १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|PAK}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63466.html १०८०] || २५-२९ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|WIN}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63467.html १०८५] || ११-१६ डिसेंबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63468.html १०८८] || २६-३१ डिसेंबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63469.html १०८९] || ११-१५ जानेवारी १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63493.html ११०७] || १२-१७ नोव्हेंबर १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63494.html ११०९] || २४-२९ नोव्हेंबर १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|NZ}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63495.html ११११] || २-६ डिसेंबर १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63503.html १११७] || २५-३० मार्च १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || अनिर्णित |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63504.html १११८] || ७-१२ एप्रिल १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63505.html १११९] || १५-२० एप्रिल १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63506.html ११२०] || २८ एप्रिल - ३ मे १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63513.html ११२७] || १५-२० नोव्हेंबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63514.html ११२८] || २३-२८ नोव्हेंबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63515.html ११३०] || १-६ डिसेंबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63516.html ११३२] || ९-१४ डिसेंबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || अनिर्णित |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63523.html ११३६] || २-५ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लँसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63524.html ११३८] || ९-१३ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || अनिर्णित |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63525.html ११३९] || २२-२६ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || अनिर्णित |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63534.html ११४८] || २६-३१ जून १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63535.html ११४९] || ९-१४ ऑगस्ट १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63536.html ११५०] || २३-२८ ऑगस्ट १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63548.html ११५६] || २३-२७ नोव्हेंबर १९९० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63563.html ११७७] || २९ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63564.html ११८०] || २६-२९ डिसेंबर १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63565.html ११८१] || २-६ जानेवारी १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63566.html ११८४] || २५-२९ जानेवारी १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63567.html ११८६] || १-५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63583.html ११९७] || १८-२२ ऑक्टोबर १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || अनिर्णित |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63586.html १२००] || १३-१७ नोव्हेंबर १९९२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || अनिर्णित |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63587.html १२०१] || २६-३० नोव्हेंबर १९९२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63588.html १२०६] || २६-२९ डिसेंबर १९९२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63589.html १२०९] || २-६ जानेवारी १९९३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स]], [[केप टाउन]] || अनिर्णित |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63598.html १२११] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63599.html १२१३] || ११-१५ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63600.html १२१४] || १९-२३ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63604.html १२१८] || १३-१७ मार्च १९९३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63615.html १२२६] || १७-२२ जुलै १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || अनिर्णित |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63616.html १२२८] || २७ जुलै - १ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63617.html १२२९] || ४-९ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63631.html १२४४] || १८-२२ जानेवारी १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[के.डी. सिंग बाबू स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63632.html १२४५] || २६-३० जानेवारी १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63633.html १२४७] || ८-१२ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63645.html १२५५] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226135323/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63645.html |date=2018-12-26 }} || १९-२३ मार्च १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || अनिर्णित |- | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63660.html १२७४] || १८-२२ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63661.html १२७७] || १-५ डिसेंबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || अनिर्णित |- | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63662.html १२७८] || १०-१४ डिसेंबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|WIN}} |- | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63694.html १३०८] || १८-२० ऑक्टोबर १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63695.html १३०९] || २५-२९ ऑक्टोबर १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63696.html १३१०] || ८-१२ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || अनिर्णित |- | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63713.html १३२७] || ६-९ जून १९९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63714.html १३२८] || २०-२४ जून १९९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63715.html १३२९] || ४-९ जुलै १९९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63721.html १३३५] || १०-१३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63724.html १३३८] || २०-२३ नोव्हेंबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता |- | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63725.html १३४१] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|RSA}} |- | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63726.html १३४४] || ८-१२ डिसेंबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63736.html १३४७] || २६-२८ डिसेंबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63737.html १३४९] || २-६ जानेवारी १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63738.html १३५०] || १६-२० जानेवारी १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63745.html १३५७] || ६-१० मार्च १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || अनिर्णित |- | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63746.html १३६१] || १४-१८ मार्च १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63747.html १३६३] || २७-३१ मार्च १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63748.html १३६४] || ४-८ एप्रिल १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] || अनिर्णित |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63749.html १३६५] || १७-२१ एप्रिल १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || अनिर्णित |- | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63762.html १३७४] || २-६ ऑगस्ट १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63763.html १३७६] || ९-१३ ऑगस्ट १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63775.html १३८५] || १९-२३ नोव्हेंबर १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || अनिर्णित |- | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63776.html १३८७] || २६-३० नोव्हेंबर १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || अनिर्णित |- | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63777.html १३९०] || ३-७ डिसेंबर १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63794.html १४०५] || ६-१० मार्च १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63795.html १४०९] || १८-२१ मार्च १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63796.html १४१३] || २५-२८ मार्च १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63813.html १४२५] || ७-१० ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63826.html १४३५] || २६-३० डिसेंबर १९९८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63827.html १४३८] || २-६ जानेवारी १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || अनिर्णित |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63828.html १४४२] || २८-३१ जानेवारी १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|PAK}} |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63829.html १४४३] || ४-७ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63830.html १४४४] || १६-२० फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|PAK}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63831.html १४४५] || २४-२८ फेब्रुवारी १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63848.html १४६२] || १०-१४ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || अनिर्णित |- | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63849.html १४६४] || २२-२५ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63850.html १४६५] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63865.html १४७६] || १०-१४ डिसेंबर १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63866.html १४७९] || २६-३० डिसेंबर १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63867.html १४८१] || २-४ जानेवारी २००० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63870.html १४८४] || २४-२६ फेब्रुवारी २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|SA}} |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63871.html १४८६] || २-६ मार्च २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|SA}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63898.html १५१२] || १०-१३ नोव्हेंबर २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63905.html १५१५] || १८-२२ नोव्हेंबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63906.html १५१७] || २५-२९ नोव्हेंबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || अनिर्णित |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63919.html १५३१] || २७ फेब्रुवारी - १ मार्च २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|AUS}} |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63920.html १५३५] || ११-१५ मार्च २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63921.html १५३९] || १८-२२ मार्च २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63934.html १५४८] || ७-१० जून २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63935.html १५४९] || १५-१८ जून २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63943.html १५५५] || १४-१७ ऑगस्ट २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|SL}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63944.html १५५७] || २२-२५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63945.html १५५९] || २९ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63951.html १५६४] || ३-६ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|SA}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63952.html १५६९] || १६-२० नोव्हेंबर २००१ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || अनिर्णित |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63961.html १५७४] || ३-६ डिसेंबर २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63962.html १५७५] || ११-१५ डिसेंबर २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63963.html १५७८] || १९-२३ डिसेंबर २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63976.html १५८९] || २१-२५ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63977.html १५९१] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63984.html १५९८] || ११-१५ एप्रिल २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || अनिर्णित |- | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63985.html १५९९] || १९-२३ एप्रिल २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63986.html १६०१] || २-५ मे २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63987.html १६०२] || १०-१४ मे २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] || अनिर्णित |- | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63988.html १६०४] || १८-२२ मे २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63997.html १६१०] || २५-२९ जुलै २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63998.html १६१२] || ८-१२ ऑगस्ट २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63999.html १६१३] || २२-२६ ऑगस्ट २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64000.html १६१४] || ५-९ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64004.html १६१६] || ९-१२ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64005.html १६१८] || १७-२० ऑक्टोबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64006.html १६२२] || ३० ऑक्टोबर - ३ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64020.html १६३१] || १२-१४ डिसेंबर २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64021.html १६३३] || १९-२२ डिसेंबर २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64046.html १६६०] || ८-१२ ऑक्टोबर २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64047.html १६६२] || १६-२० ऑक्टोबर २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || अनिर्णित |- | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64059.html १६७१] || ४-८ डिसेंबर २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64060.html १६७३] || १२-१६ डिसेंबर २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64061.html १६७८] || २६-३० डिसेंबर २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64062.html १६८०] || २-६ जानेवारी २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64081.html १६९३] || २८ मार्च - १ एप्रिल २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[मुलतान क्रिकेट मैदान]], [[मुलतान]] || {{cr|IND}} |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64082.html १६९५] || ५-८ एप्रिल २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64083.html १६९७] || १३-१६ एप्रिल २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|IND}} |- | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64099.html १७१३] || ६-१० ऑक्टोबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64100.html १७१४] || १४-१८ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64101.html १७१८] || २६-२९ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|AUS}} |- | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64102.html १७२०] || ३-५ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64109.html १७२२] || २०-२४ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64110.html १७२४] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर २००४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64111.html १७२५] || १०-१३ डिसेंबर २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64112.html १७२७] || १७-२० डिसेंबर २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम|चितगाव]] || {{cr|IND}} |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64125.html १७३८] || ८-१२ मार्च २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || अनिर्णित |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64126.html १७४१] || १६-२० मार्च २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64127.html १७४३] || २४-२८ मार्च २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|PAK}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/219062.html १७६५] || १३-१६ सप्टेंबर २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/219613.html १७६७] || २०-२२ सप्टेंबर २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226361.html १७७५] || २-६ डिसेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226362.html १७७६] || १०-१४ डिसेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226363.html १७७८] || १८-२२ डिसेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/232615.html १७८१] || १३-१७ जानेवारी २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/233797.html १७८२] || २१-२५ जानेवारी २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/234783.html १७८३] || २९ जानेवारी - १ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239025.html १७८५] || १-५ मार्च २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || अनिर्णित |- | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238186.html १७८८] || ९-१३ मार्च २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238187.html १७९१] || १८-२२ मार्च २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239920.html १८०५] || २-६ जून २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] || अनिर्णित |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239921.html १८०६] || १०-१४ जून २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || अनिर्णित |- | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239922.html १८०७] || २२-२६ जून २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || अनिर्णित |- | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239923.html १८०८] || ३० जून - २ जुलै २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता |- | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249215.html १८२३] || १५-१८ डिसेंबर २००६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|जोहान्सबर्ग]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249216.html १८२५] || २६-३० डिसेंबर २००६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|SA}} |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249217.html १८२७] || २-६ जानेवारी २००७ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलॅन्ड्स|न्यूलॅन्ड्स पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282691.html १८३२] || १८-२२ मे २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282692.html १८३३] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226135913/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282692.html |date=2018-12-26 }} || २५-२७ मे २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258468.html १८४०] || १९-२३ जुलै २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258469.html १८४१] || २७-३१ जुलै २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258470.html १८४२] || ९-१३ ऑगस्ट २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297806.html १८४९] || २२-२६ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297807.html १८५०] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297808.html १८५२] || ८-१२ डिसेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291351.html १८५५] || २६-२९ डिसेंबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291352.html १८५७] || २-६ जानेवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291353.html १८६२] || १६-१९ जानेवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291354.html १८६३] || २४-२८ जानेवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/332911.html १८७०] || २६-३० मार्च २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/332912.html १८७१] || ३-५ एप्रिल २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|SA}} |- | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/332913.html १८७३] || ११-१३ एप्रिल २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/343729.html १८८२] || २३-२६ जुलै २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/343730.html १८८४] || ३१ जुलै - ३ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|IND}} |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/343731.html १८८६] || ८-११ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345669.html १८८७] || ९-१३ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345670.html १८८९] || १७-२१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345671.html १८९१] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345672.html १८९२] || ६-१० नोव्हेंबर २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361050.html १८९८] || ११-१५ डिसेंबर २००८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361051.html १९०१] || १९-२३ डिसेंबर २००८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || अनिर्णित |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366628.html १९१५] || १८-२१ मार्च २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|IND}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386496.html १९१७] || २६-३० मार्च २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || अनिर्णित |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366629.html १९१८] || ३-७ एप्रिल २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430881.html १९३३] || १६-२० नोव्हेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430882.html १९३५] || २४-२७ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430883.html १९३७] || २-६ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434256.html १९४९] || १७-२१ जानेवारी २०१० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|IND}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434257.html १९५०] || २४-२७ जानेवारी २०१० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441825.html १९५१] || ६-९ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SA}} |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441826.html १९५२] || १४-१८ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/456669.html १९६४] || १८-२२ जुलै २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|SL}} |- | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/456670.html १९६६] || २६-३० जुलै २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/456671.html १९६८] || ३-७ ऑगस्ट २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464526.html १९७२] || १-५ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464527.html १९७३] || ९-१३ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464531.html १९७४] || ४-८ नोव्हेंबर २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464532.html १९७५] || १२-१६ नोव्हेंबर २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || अनिर्णित |- | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464533.html १९७८] || २०-२३ नोव्हेंबर २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463146.html १९८५] || १६-२० डिसेंबर २०१० || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|SA}} |- | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463147.html १९८७] || २६-३० डिसेंबर २०१० || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463148.html १९८८] || २-६ जानेवारी २०११ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलॅन्ड्स|न्यूलॅन्ड्स पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || अनिर्णित |- | ४४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489226.html १९९७] || २०-२३ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|IND}} |- | ४५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489227.html १९९८] || २८ जून - २ जुलै २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | ४५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489228.html १९९९] || ६-१० जुलै २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || अनिर्णित |- | ४५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474472.html २०००] || २१-२५ जुलै २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474473.html २००१] || २९ जुलै - १ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474474.html २००३] || १०-१३ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474475.html २००४] || १८-२२ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/535997.html २०१५] || ६-९ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/535998.html २०१७] || १४-१७ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ४५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/535999.html २०१९] || २२-२६ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || अनिर्णित |- | ४५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518950.html २०२५] || २६-३० डिसेंबर २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518951.html २०२७] || ३-६ जानेवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518952.html २०२९] || १३-१५ जानेवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518953.html २०३१] || २४-२८ जानेवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ४६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565817.html २०५४] || २३-२६ ऑगस्ट २०१२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565818.html २०५५] || ३१ ऑगस्ट - ३ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ४६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565806.html २०५८] || १५-१९ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565807.html २०६२] || २३-२६ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ४६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565808.html २०६५] || ५-९ डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- | ४६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565809.html २०६६] || १३-१७ डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || अनिर्णित |- | ४६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598812.html २०७४] || २२-२६ फेब्रुवारी २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ४७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598813.html २०७६] || २-५ मार्च २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598814.html २०८१] || १४-१८ मार्च २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ४७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598815.html २०८५] || २२-२४ मार्च २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/676525.html २१०१] || ६-८ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ४७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/676527.html २१०२] || १४-१६ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ४७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648665.html २१०८] || १८-२२ डिसेंबर २०१३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ४७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648667.html २१११] || २६-३० डिसेंबर २०१३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|SA}} |- | ४७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667651.html २११८] || ६-९ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ४७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667653.html २१२०] || १४-१८ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ४७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667711.html २१२८] || ९-१३ जुलै २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667713.html २१३०] || १७-२१ जुलै २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ४८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667715.html २१३२] || २७-३१ जुलै २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ४८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667717.html २१३४] || ७-९ ऑगस्ट २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ४८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667719.html २१३७] || १५-१७ ऑगस्ट २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754737.html २१४८] || ९-१३ डिसेंबर २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ४८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754739.html २१४९] || १७-२० डिसेंबर २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754741.html २१५२] || २६-३० डिसेंबर २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754743.html २१५६] || ६-१० जानेवारी २०१५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870729.html २१६५] || १०-१४ जून २०१५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|खानसाहेब ओस्मान अली स्टेडियम]], [[बांगलादेश|नारायणगंज]] || अनिर्णित |- | ४८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895773.html २१७६] || १२-१५ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|SL}} |- | ४९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895775.html २१७७] || २०-२४ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ४९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895777.html २१७९] || २८ ऑगस्ट - १ सप्टेंबर २०१५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ४९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903603.html २१८६] || ५-७ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ४९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903605.html २१८८] || १४-१८ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ४९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903607.html २१८९] || २५-२७ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ४९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903609.html २१९१] || ३-७ डिसेंबर २०१५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ४९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022593.html २२०७] || २१-२४ जुलै २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स मैदान]], [[अँटिग्वा|नॉर्थ स्टँड, अँटिग्वा]] || {{cr|IND}} |- | ४९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022595.html २२११] || ३० जुलै - ३ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || अनिर्णित |- | ४९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022597.html २२१५] || ९-१३ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|IND}} |- | ४९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022599.html २२१८] || १८-२२ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ५०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030213.html २२२१] || २२-२६ सप्टेंबर २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता |- | ५०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030215.html २२२२] || ३० सप्टेंबर - ३ ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ५०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030217.html २२२३] || ८-११ ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ५०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034809.html २२३२] || ९-१३ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || अनिर्णित |- | ५०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034811.html २२३५] || १७-२१ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | ५०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034813.html २२३८] || २६-२९ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ५०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034815.html २२३९] || ८-१२ डिसेंबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ५०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034817.html २२४१] || १६-२० डिसेंबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ५०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041761.html २२४९] || ९-१३ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ५०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062573.html २२५०] || २३-२५ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|AUS}} |- | ५१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062574.html २२५१] || ४-७ मार्च २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ५११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062575.html २२५६] || १६-२० मार्च २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || अनिर्णित |- | ५१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062576.html २२५८] || २५-२८ मार्च २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[धर्मशाळा, हिमाचल प्रदेश|धर्मशाळा]] || {{cr|IND}} |- | ५१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109602.html २२६५] || २६-२९ जुलै २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गॉल]] || {{cr|IND}} |- | ५१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109603.html २२६७] || ३-६ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ५१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109604.html २२६९] || १२-१४ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ५१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122723.html २२८१] || १६-२० नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ५१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122724.html २२८३] || २४-२७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ५१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122725.html २२८६] || २-६ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ५१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122276.html २२९२] || ५-८ जानेवारी २०१८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सहारा पार्क न्यूलॅन्ड्स|न्यूलॅन्ड्स पार्क आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- | ५२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122277.html २२९३] || १३-१७ जानेवारी २०१८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|SA}} |- | ५२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122278.html २२९४] || २४-२७ जानेवारी २०१८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ५२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133983.html २३०७] || १४-१५ जून २०१८ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ५२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119549.html २३१४] || १-४ ऑगस्ट २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119550.html २३१५] || ९-१२ ऑगस्ट २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119551.html २३१६] || १८-२२ ऑगस्ट २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | ५२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119552.html २३१७] || ३० ऑगस्ट - २ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ५२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119553.html २३१८] || ७-११ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157752.html २३१९] || ४-६ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | ५२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157753.html २३२१] || १२-१४ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ५३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144993.html २३३३] || ६-१० डिसेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ५३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144994.html २३३४] || १४-१८ डिसेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144995.html २३३७] || २६-३० डिसेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ५३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144996.html २३३९] || ३-७ जानेवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188628.html २३५८] || २२-२५ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr|IND}} || rowspan=18 | [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१९-२१ कसोटी विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188629.html २३५९] || ३० ऑगस्ट - २ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187007.html २३६३] || २-६ ऑक्टोबर २०१९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187008.html २३६४] || १०-१३ ऑक्टोबर २०१९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187009.html २३६५] || २-६ ऑक्टोबर २०१९ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187016.html २३६६] || १४-१६ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187017.html २३६९] || २२-२४ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187685.html २३८५] || २१-२४ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187686.html २३८७] || २९ फेब्रुवारी - २ मार्च २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223869.html २३९६] || १७-२१ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223870.html २३९८] || २६-३० डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223871.html २४०२] || ७-११ जानेवारी || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]|| अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223872.html २४०४] || १५-१९ जानेवारी २०२१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243384.html २४०९] || ५-९ फेब्रुवारी २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243385.html २४११] || १३-१७ फेब्रुवारी २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५४९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243386.html २४१२] || २४-२८ फेब्रुवारी २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243387.html २४१४] || ४-८ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1249875.html २४२५] || १८-२२ जून २०२१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] <small>(२०१९-२१ कसोटी विश्वचषक फायनल)</small> || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239543.html २४२८] || ४-८ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित || rowspan=19 | [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२१-२३ कसोटी विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239544.html २४२९] || १२-१६ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239545.html २४३२] || २५-२९ ऑगस्ट २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1239546.html २४३३] || २-६ सप्टेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278674.htm २४३५] || २५-२९ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278675.html २४३८] || ३-७ डिसेंबर २०२१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277079.html २४४३] || २६-३० डिसेंबर २०२१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277080.html २४४५] || ३-७ जानेवारी २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ५६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277081.html २४४८] || ११-१५ जानेवारी २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ५६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278682.html २४५२] || ४-८ मार्च २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278683.html २४५६] || १२-१६ मार्च २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1320741.html २४७०] || १-५ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340848.html २४८१] || १४-१८ डिसेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340849.html २४८४] || २२-२६ डिसेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348652.html २४९०] || ९-१३ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348653.html २४९३] || १७-२१ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348654.html २४९६] || १-५ मार्च २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348655.html २४९९] || ९-१३ मार्च २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1358412.html २५०५] || ७-११ जून २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]]<small>(२०२१-२३ कसोटी विश्वचषक फायनल)</small> || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381212.html २५१०] || १२-१६ जुलै २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[विंडसर पार्क (डॉमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[डॉमिनिका]] || {{cr|IND}} || rowspan=19 | [[२०२३-२०२५ आयसीसी जागतिक कसोटी विजेतेपद|२०२३-२५ कसोटी विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381213.html २५१३] || २०-२४ जुलै २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387603.html २५२०] || २६-३० डिसेंबर २०२३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंच्युरियन पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ५७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387604.html २५२२] || ३-७ जानेवारी २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389399.html २५२५] || २५-२९ जानेवारी २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, हैदराबाद]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389400.html २५२६] || २-६ फेब्रुवारी २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389401.html २५३०] || १५-१९ फेब्रुवारी २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389402.html २५३१] || २३-२७ फेब्रुवारी २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389403.html २५३४] || ७-११ मार्च २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439891.html २५५०] || १९-२३ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439892.html २५५२] || २७ सप्टेंबर - १ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439896.html २५५५] || १६-२० ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439897.html २५५७] || २४-२८ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439898.html २५६०] || १-५ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426555.html २५६१] || २२-२६ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426556.html २५६८] || ६-१० डिसेंबर २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426557.html २५७०] || १४-१८ डिसेंबर २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426558.html २५७१] || २६-३० डिसेंबर २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426559.html २५७५] || ३-७ जानेवारी २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448349.html २५८७] || २०-२४ जून २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} || rowspan=9 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ कसोटी विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448350.html २५९१] || २-६ जुलै २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448351.html २५९४] || १०-१४ जुलै २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448352.html २५९६] || २३-२७ जुलै २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448353.html २५९८] || ३१ जुलै - ४ ऑगस्ट २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479569.html २६००] || २-६ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479570.html २६०१] || १०-१४ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479571.html २६०६] || १४-१८ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ५९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479572.html २६०९] || २२-२६ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|RSA}} |- | ५९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html २६२१] || ६-१० जून २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{cr|IND}} || |- style="background:#cfc;" | ६०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544001.html २६३०] || १५-१९ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गॉल]] || {{cr|IND}} || [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ कसोटी विश्वचषक]] |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता |- style="background:#cfc;" | ६०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544002.html २६३३] || २३-२७ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित || rowspan=9 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ कसोटी विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539442.html] || १९-२३ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ६०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539443.html] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ६०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html] || २१-२५ जानेवारी २०२७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ६०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html] || २९ जानेवारी- २ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ६०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html] || ११-१५ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ६०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html] || १९-२३ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ६०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html] || २७ फेब्रुवारी - ३ मार्च २०२७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ६०९ ||[ ] || जून २०२७ || TBD || TBD<small>(२०२५-२७ कसोटी विश्वचषक फायनल, पात्र ठरल्यास)</small> || TBD |} ==हे ही पहा== * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार कसोटी सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] rb3pjus7gv4h0rj8ib353pzv7upghxs 0 253703 2711389 2695612 2026-09-23T00:49:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711389 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. भारताने १३ जुलै १९७४ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. भारताने [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक|१९८३]] आणि [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक|२०११]] हे दोन विश्वचषक जिंकले तर [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक|२००३]] आणि [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक|२०२३]]च्या विश्वचषकात भारताला उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. १९९८ सालामध्ये सुरू झालेली चॅम्पियन्स ट्रॉफी भारताने [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२००२]], [[२०१३ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१३]] आणि [[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०२५]] साली जिंकली तर [[२०१७ आय.सी.सी चॅम्पियन्स ट्रॉफी|२०१७]]च्या स्पर्धेत भारत उपविजेता ठरला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना |- |align=left|{{cr|ENG}} || १३ जुलै १९७४ |- |align=left|[[पुर्व आफ्रिका क्रिकेट|पुर्व आफ्रिका]] || ११ जून १९७५ |- |align=left|{{cr|NZ}} || १४ जून १९७५ |- |align=left|{{cr|PAK}} || १ ऑक्टोबर १९७८ |- |align=left|{{cr|WIN}} || ९ जून १९७९ |- |align=left|{{cr|SL}} || १६ जून १९७९ |- |align=left|{{cr|AUS}} || ६ डिसेंबर १९८० |- |align=left|{{cr|ZIM}} || ११ जून १९८३ |- |align=left|{{cr|BAN}} || २७ ऑक्टोबर १९८८ |- |align=left|{{cr|RSA|1928}}<br>ब्रिटिश आधिपत्याखालील दक्षिण आफ्रिका || १० नोव्हेंबर १९९१ |- |align=left|{{cr|UAE}} || १३ एप्रिल १९९४ |- |align=left|{{cr|RSA}}<br>प्रजासत्ताक दक्षिण आफ्रिका || १८ फेब्रुवारी १९९५ |- |align=left|{{cr|KEN}} || १८ फेब्रुवारी १९९६ |- |align=left|{{cr|NED}} || १२ फेब्रुवारी २००३ |- |align=left|{{cr|NAM}} || २३ फेब्रुवारी २००३ |- |align=left|{{cr|BER}} || १९ मार्च २००७ |- |align=left|{{cr|IRE}} || २३ जून २००७ |- |align=left|{{cr|SCO}} || १६ ऑगस्ट २००७ |- |align=left|{{cr|HK}} || २५ जून २००८ |- |align=left|{{cr|AFG|२०१३}} || ५ जून २०१४ |- |align=left|{{cr|NEP}} || ४ सप्टेंबर २०२३ |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[एकदिवसीय क्रिकेट|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="9" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AFG|२०१३}} | ७ || ६ || ० || १ || ० || ८५.७१ || २०१४ || २०२६ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AUS}} | १५५ || ५९ || ८६ || ० || १० || ३८.०६ || १९८० || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|BAN}} | ४२ || ३३ || ८ || ० || १ || ७८.५७ || १९८८ || २०२५ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{cr|ENG}} | ११३ || ६२ || ४६ || २ || ३ || ५४.८६ || १९७४ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|IRE}} | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || २००७ || २०१५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NZL}} | १२३ || ६३ || ५२ || १ || ७ || ५१.२१ || १९७५ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|PAK}} | १३६ || ५८ || ७३ || ० || ५ || ४२.६४ || १९७८ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|RSA}} | ९७ || ४२ || ५२ || ० || ३ || ४३.२९ || १९९१ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SL}} | १७१ || ९९ || ५९ || २ || ११ || ५७.८९ || १९७९ || २०२४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|WIN}} | १४२ || ७२ || ६४ || २ || ४ || ५०.७० || १९७९ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|ZIM}} | ६६ || ५४ || १० || २ || ० || ८१.८१ || १९८३ || २०२२ |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|Bermuda}} | १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० || २००७ || २००७ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|पूर्व आफ्रिका}} | १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० || १९७५ || १९७५ |- !scope="row" style="text-align: left;" |{{cr|HKG}} | २ || २ || ० || ० || ० || १००.०० || २००८ || २०१८ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|KEN}} | १३ || ११ || २ || ० || ० || ८४.६२ || १९९६ || २००४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NAM}} | १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० || २००३ || २००३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NEP}} | १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० || २०२३ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NED}} | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || २००३ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SCO}} | १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० || २००७ || २००७ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|UAE}} | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९४ || २०१५ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' |'''१०८१'''||'''५७५'''||'''४५२'''||'''१०'''||'''४४'''||'''५३.१९'''||'''१९७४'''||'''२०२६''' |- |colspan=10|<small>''सदर आकडेवारी १९ जुलै २०२६ रोजी [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] येथे झालेल्या {{cr-rt|IND}} वि. {{cr|ENG}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small><ref>{{cite web|title=Records / India / One-Day Internationals / Result summary|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=2;id=6;type=team|publisher=ESPNcricinfo|access-date=1 August 2023}}</ref><ref>{{cite web|title= Records / One-Day Internationals / Team records / Results summary|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283878.html|publisher=ESPNcricinfo|access-date=1 August 2023}}</ref> {{navbar|India ODI cricket records by opponent|mini=1|nodiv=1}} |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64951.html १२] || १३ जुलै १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} || rowspan=2 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64952.html १३] || १५-१६ जुलै १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65035.html १९] || ७ जून १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७५ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65040.html २४] || ११ जून १९७५ || {{cr|पूर्व आफ्रिका}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65044.html २८] || १४ जून १९७५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|NZ}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64156.html ३५] || २१ फेब्रुवारी १९७६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64157.html ३६] || २२ फेब्रुवारी १९७६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64165.html ५४] || १ ऑक्टोबर १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अयुब नॅशनल स्टेडियम]], [[क्वेट्टा]] || {{cr|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64166.html ५५] || १३ ऑक्टोबर १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]], [[सियालकोट]] || {{cr|PAK}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64167.html ५६] || ३ नोव्हेंबर १९७८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[झफर अली स्टेडियम]], [[पंजाब, पाकिस्तान|सरगोधा]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65050.html ६१] || ९ जून १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=3 | [[१९७९ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65054.html ६५] || १३ जून १९७९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65057.html ६८] || १६-१८ जून १९७९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65302.html ९७] || ६ डिसेंबर १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} || rowspan=10 | [[१९८०-८१ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65304.html ९९] || ९ डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65305.html १००] || १८ डिसेंबर १९८० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65306.html १०२] || २१ डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65307.html १०३] || २३ डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65308.html १०४] || ८ जानेवारी १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65309.html १०५] || १० जानेवारी १९८१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65310.html १०६] || ११ जानेवारी १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65312.html १०८] || १५ जानेवारी १९८१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65313.html १०९] || १८ जानेवारी १९८१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZ}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64177.html ११६] || १४ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} || rowspan=17 | |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64178.html ११७] || १५ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64180.html १२५] || २५ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64181.html १३१] || २० डिसेंबर १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|IND}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64182.html १४३] || २७ जानेवारी १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64972.html १५२] || २ जून १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64973.html १५३] || ४ जून १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64191.html १५६] || १२ सप्टेंबर १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी क्रीडा संकुल मैदान]], [[अमृतसर]] || {{cr|IND}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64192.html १५७] || १५ सप्टेंबर १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64193.html १५९] || २६ सप्टेंबर १९८२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64197.html १६२] || ३ डिसेंबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|PAK}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64198.html १६३] || १७ डिसेंबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इब्न-ए-कासीम बाग स्टेडियम]], [[मुलतान]] || {{cr|PAK}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64199.html १६४] || ३१ डिसेंबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|IND}} |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64200.html १७२] || २१ जानेवारी १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64205.html १८७] || ९ मार्च १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64209.html १९१] || २९ मार्च १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[अल्बियन स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64210.html १९२] || ७ एप्रिल १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[वेस्ट इंडीज|ग्रेनाडा]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65067.html २००] || ९-१० जून १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} || rowspan=8 | [[१९८३ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65071.html २०४] || ११ जून १९८३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65074.html २०७] || १३ जून १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65077.html २१०] || १५ जून १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65083.html २१६] || १८ जून १९८३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[नेविल मैदान]], [[केंट|टर्नब्रिज वेल्स]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65086.html २१९] || २० जून १९८३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, चेम्सफोर्ड|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|चेम्सफोर्ड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65088.html २२१] || २२ जून १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65090.html २२३] || २५ जून १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64215.html २२४] || १० सप्टेंबर १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64216.html २२५] || २ ऑक्टोबर १९८३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64217.html २२६] || १३ ऑक्टोबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[शेर-ए-काश्मीर मैदान]], [[श्रीनगर]] || {{cr|WIN}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64218.html २२७] || ९ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[मोती बाग मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|WIN}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64219.html २२८] || १ डिसेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|WIN}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64220.html २२९] || ७ डिसेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|WIN}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64221.html २३०] || १७ डिसेंबर १९८३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65669.html २६०] || ८ एप्रिल १९८४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[१९८४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65670.html २६१] || १३ एप्रिल १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64234.html २६७] || २८ सप्टेंबर १९८४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम|नेहरू स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|AUS}} || rowspan=12 | |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64235.html २६८] || १ ऑक्टोबर १९८४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विद्यापीठ मैदान, तिरुवनंतपुरम|विद्यापीठ मैदान]], [[तिरुवनंतपुरम]] || अनिर्णित |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64236.html २६९] || ३ ऑक्टोबर १९८४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || अनिर्णित |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64237.html २७०] || ५ ऑक्टोबर १९८४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|AUS}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64238.html २७१] || ६ ऑक्टोबर १९८४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64239.html २७२] || १२ ऑक्टोबर १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अयुब नॅशनल स्टेडियम]], [[क्वेट्टा]] || {{cr|PAK}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64240.html २७३] || ३० ऑक्टोबर १९८४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, सियालकोट|जिन्ना स्टेडियम]] || अनिर्णित |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64246.html २७९] || ५ डिसेंबर १९८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64248.html २८१] || २७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64251.html २९३] || २० जानेवारी १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64252.html २९५] || २३ जानेवारी १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64253.html २९८] || २७ जानेवारी १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65721.html ३०९] || २० फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९८५ विश्व क्रिकेट अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65724.html ३१२] || २६ फेब्रुवारी १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65727.html ३१५] || ३ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65728.html ३१६] || ५ मार्च १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65731.html ३१९] || १० मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65732.html ३२१] || २२ मार्च १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[१९८५ चारदेशीय चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65735.html ३२५] || २९ मार्च १९८५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64261.html ३३२] || २५ ऑगस्ट १९८५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64262.html ३३३] || २१ सप्टेंबर १९८५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64263.html ३३४] || २२ सप्टेंबर १९८५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65737.html ३४०] || १७ नोव्हेंबर १९८५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[१९८५ शारजा चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65738.html ३४१] || २२ नोव्हेंबर १९८५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65392.html ३४८] || ११ जानेवारी १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} || rowspan=12 | [[१९८६ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65393.html ३४९] || १२ जानेवारी १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65395.html ३५१] || १६ जानेवारी १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65396.html ३५२] || १८ जानेवारी १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65398.html ३५४] || २१ जानेवारी १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65399.html ३५५] || २३ जानेवारी १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65400.html ३५६] || २५ जानेवारी १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65401.html ३५७] || २६ जानेवारी १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65404.html ३६०] || ३१ जानेवारी १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65405.html ३६१] || २ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[उत्तर टास्मानिया क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[टास्मानिया]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65406.html ३६२] || ५ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65407.html ३६३] || ९ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65812.html ३८१] || १० एप्रिल १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६ ऑस्ट्रेलेशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65814.html ३८३] || १३ एप्रिल १९८६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65816.html ३८५] || १८ एप्रिल १९८६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64982.html ३८६] || २४ मे १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64983.html ३८७] || २६ मे १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64285.html ३९०] || ७ सप्टेंबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64286.html ३९१] || ९ सप्टेंबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[शेर-ए-काश्मीर मैदान]], [[श्रीनगर]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64287.html ३९२] || २४ सप्टेंबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || अनिर्णित || rowspan=4 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64288.html ३९३] || २ ऑक्टोबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64289.html ३९४] || ५ ऑक्टोबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64290.html ३९५] || ७ ऑक्टोबर १९८६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65835.html ४०१] || २७ नोव्हेंबर १९८६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८६ शारजा चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65837.html ४०३] || ३० नोव्हेंबर १९८६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65840.html ४०६] || ५ डिसेंबर १९८६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64296.html ४०७] || २४ डिसेंबर १९८६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|SL}} || rowspan=11 | |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64297.html ४१५] || ११ जानेवारी १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64298.html ४१६] || १३ जानेवारी १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64299.html ४१७] || १५ जानेवारी १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[मोती बाग मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|IND}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64300.html ४१९] || १७ जानेवारी १९८७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64301.html ४२६] || २७ जानेवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|PAK}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64302.html ४३४] || १८ फेब्रुवारी १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|PAK}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64304.html ४३६] || २० मार्च १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64306.html ४३८] || २२ मार्च १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|PAK}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64307.html ४३९] || २४ मार्च १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|PAK}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64308.html ४४०] || २६ मार्च १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65739.html ४४२] || २ एप्रिल १९८७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८७ शारजा चषक]] |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65741.html ४४४] || ५ एप्रिल १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65744.html ४४७] || १० एप्रिल १९८७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65093.html ४५३] || ९ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|AUS}} || rowspan=7 | [[१९८७ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65098.html ४५८] || १४ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc; | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65101.html ४६१] || १७ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc; | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65105.html ४६५] || २२ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc; | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65109.html ४६९] || २६ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc; | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65114.html ४७४] || ३१ ऑक्टोबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc; | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65116.html ४७६] || ५ नोव्हेंबर १९८७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64313.html ४८१] || ८ डिसेंबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|WIN}} || rowspan=8 | |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64314.html ४८२] || २३ डिसेंबर १९८७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64315.html ४८३] || २ जानेवारी १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64316.html ४८७] || ५ जानेवारी १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|WIN}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64317.html ४८९] || ७ जानेवारी १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|WIN}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64318.html ४९७] || १९ जानेवारी १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|WIN}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64319.html ५००] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170711175120/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64319.html |date=2017-07-11 }} || २२ जानेवारी १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|WIN}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64320.html ५०२] || २५ जानेवारी १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[विद्यापीठ मैदान, तिरुवनंतपुरम|विद्यापीठ मैदान]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65745.html ५१२] || २५ मार्च १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८८ शारजा चषक]] |- style="background:#cfc;" | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65746.html ५१३] || २७ मार्च १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65749.html ५१७] || १ एप्रिल १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65841.html ५२३] || १६ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९८८ शारजा चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65843.html ५२५] || १९ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65844.html ५२६] || २१ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65675.html ५२९] || २७ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम|चितगाव]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[१९८८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65676.html ५३०] || २९ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65678.html ५३२] || ३१ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65680.html ५३४] || ४ नोव्हेंबर १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64332.html ५३६] || १० डिसेंबर १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64333.html ५३८] || १२ डिसेंबर १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64334.html ५४१] || १५ डिसेंबर १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64335.html ५४३] || १७ डिसेंबर १९८८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मोती बाग मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|IND}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64338.html ५५६] || ७ मार्च १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64340.html ५५८] || ९ मार्च १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64342.html ५६०] || ११ मार्च १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64344.html ५६२] || १८ मार्च १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64345.html ५६३] || २१ मार्च १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[बाउर्डा]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65846.html ५६९] || १३ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} || rowspan=4 | [[१९८९ शारजा चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65848.html ५७२] || १५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65849.html ५७३] || १६ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65851.html ५७७] || २० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65920.html ५८०] || २२ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[नेहरू चषक, १९८९]] |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65922.html ५८२] || २३ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65923.html ५८३] || २५ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65927.html ५८७] || २७ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65929.html ५८९] || २८ ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65931.html ५९१] || ३० ऑक्टोबर १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64346.html ५९३] || १८ डिसेंबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[जिन्ना स्टेडियम, गुजराणवाला|जिन्ना स्टेडियम]], [[गुजराणवाला]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64347.html ५९४] || २० डिसेंबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64348.html ५९५] || २२ डिसेंबर १९८९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65933.html ६१२] || १ मार्च १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} || rowspan=4 | [[१९९० न्यू झीलंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65934.html ६१३] || ३ मार्च १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65936.html ६१६] || ६ मार्च १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65937.html ६१८] || ८ मार्च १९९० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65817.html ६२३] || २५ एप्रिल १९९० || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} || rowspan=2 | [[१९९० ऑस्ट्रेलेशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65819.html ६२५] || २७ एप्रिल १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64998.html ६३४] || १८ जुलै १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64999.html ६३५] || २० जुलै १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64361.html ६४४] || १ डिसेंबर १९९० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64362.html ६४६] || ५ डिसेंबर १९९० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|IND}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64363.html ६४८] || ८ डिसेंबर १९९० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|नेहरू स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65681.html ६५७] || २५ डिसेंबर १९९० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९९०-९१ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65682.html ६५८] || २८ डिसेंबर १९९० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65684.html ६६१] || ४ जानेवारी १९९१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65941.html ६८०] || १८ ऑक्टोबर १९९१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९९१ विल्स चषक]] |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65942.html ६८१] || १९ ऑक्टोबर १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65944.html ६८३] || २२ ऑक्टोबर १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65945.html ६८४] || २३ ऑक्टोबर १९९१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65946.html ६८५] || २५ ऑक्टोबर १९९१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64375.html ६८६] || १० नोव्हेंबर १९९१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64376.html ६८७] || १२ नोव्हेंबर १९९१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64377.html ६८८] || १४ नोव्हेंबर १९९१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|RSA|1928}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65479.html ६९२] || ६ डिसेंबर १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || बरोबरीत || rowspan=10 | [[१९९१-९२ ऑस्ट्रेलिया तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65480.html ६९३] || ८ डिसेंबर १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65481.html ६९४] || १० डिसेंबर १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65483.html ६९६] || १४ डिसेंबर १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65484.html ६९७] || १५ डिसेंबर १९९१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65487.html ७०२] || ११ जानेवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65489.html ७०५] || १४ जानेवारी १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65490.html ७०७] || १६ जानेवारी १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65491.html ७०९] || १८ जानेवारी १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65492.html ७११] || २० जानेवारी १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65119.html ७१५] || २२ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} || rowspan=8 | [[१९९२ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65126.html ७२२] || २८ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल]], [[मॅके]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65129.html ७२५] || १ मार्च १९९२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65133.html ७२९] || ४ मार्च १९९२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65136.html ७३२] || ७ मार्च १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65141.html ७३७] || १० मार्च १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65144.html ७४०] || १२ मार्च १९९२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65149.html ७४५] || १५ मार्च १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64395.html ७६४] || २५ ऑक्टोबर १९९२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} || rowspan=20 | |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64399.html ७७०] || ७ डिसेंबर १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा पार्क न्यूलॅंड्स|न्यूलॅंड्स क्रिकेट मैदान]], [[केप टाउन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64400.html ७७२] || ९ डिसेंबर १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64401.html ७७४] || ११ डिसेंबर १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64404.html ७७९] || १३ डिसेंबर १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64405.html ७८१] || १५ डिसेंबर १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफॉंटेन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64406.html ७८३] || १७ डिसेंबर १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64407.html ७८४] || १९ डिसेंबर १९९२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|IND}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64411.html ७९४] || १८ जानेवारी १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64412.html ७९५] || २१ जानेवारी १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64413.html ८०९] || २६ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|ENG}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64414.html ८११] || १ मार्च १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64416.html ८१३] || ४ मार्च १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64417.html ८१४] || ५ मार्च १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64420.html ८१७] || १९ मार्च १९९३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64423.html ८२०] || २२ मार्च १९९३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64426.html ८२३] || २५ मार्च १९९३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|IND}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64433.html ८३३] || २५ जुलै १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64434.html ८३४] || १२ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64435.html ८३५] || १४ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[मोराटुवा]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65961.html ८४६] || ७ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[हिरो चषक, १९९३-९४]] |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65966.html ८५१] || १६ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65967.html ८५२] || १८ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65970.html ८५५] || २२ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65971.html ८५६] || २४ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65973.html ८५८] || २७ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64445.html ८७९] || १५ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64447.html ८८१] || १८ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64449.html ८८३] || २० फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी मैदान]], [[जालंदर]] || {{cr|SL}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64462.html ८९६] || २५ मार्च १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZ}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64463.html ८९७] || २७ मार्च १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64464.html ८९८] || ३० मार्च १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|IND}} |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64465.html ८९९] || २ एप्रिल १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65826.html ९०४] || १३ एप्रिल १९९४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[१९९४ ऑस्ट्रेलेशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65828.html ९०६] || १५ एप्रिल १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65832.html ९१०] || १९ एप्रिल १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65834.html ९१२] || २२ एप्रिल १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65974.html ९२१] || ४ सप्टेंबर १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित || rowspan=4 | [[१९९४ सिंगर विश्व मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65975.html ९२२] || ५ सप्टेंबर १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65977.html ९२४] || ९ सप्टेंबर १९९४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65980.html ९२७] || १७ सप्टेंबर १९९४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64475.html ९३१] || १७ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|WIN}} || rowspan=2 | |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64476.html ९३३] || २० ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65997.html ९३६] || २३ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[विल्स विश्व मालिका, १९९४-९५]] |- style="background:#cfc;" | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65999.html ९३९] || २८ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66000.html ९४१] || ३० ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66002.html ९४४] || ३ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66003.html ९४७] || ५ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64480.html ९४९] || ७ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64481.html ९५०] || ९ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64482.html ९५१] || ११ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66019.html ९७६] || १६ फेब्रुवारी १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZ}} || rowspan=3 | [[१९९५ बँक ऑफ न्यू झीलंड दशकपुर्ती मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66020.html ९७७] || १८ फेब्रुवारी १९९५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66022.html ९७९] || २२ फेब्रुवारी १९९५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65685.html ९९३] || ५ एप्रिल १९९५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[१९९५ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65687.html ९९५] || ७ एप्रिल १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65689.html ९९७] || ९ एप्रिल १९९५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65691.html ९९९] || १४ एप्रिल १९९५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64502.html १०१५] || १५ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64503.html १०१६] || १८ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[गांधी क्रीडा संकुल मैदान]], [[अमृतसर]] || {{cr|IND}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64504.html १०१७] || २४ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|IND}} |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64505.html १०१८] || २६ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|NZ}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64506.html १०१९] || २९ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65165.html १०५६] || २१ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65174.html १०६५] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[ऑस्ट्रेलिया]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65179.html १०७०] || २ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65184.html १०७५] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65187.html १०७८] || ९ मार्च १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65190.html १०८१] || १३ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66027.html १०८९] || ३ एप्रिल १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सिंगापूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[१९९५-९६ सिंगर चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66028.html १०९१] || ५ एप्रिल १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SIN}} [[सिंगापूर क्रिकेट क्लब मैदान]], [[सिंगापूर]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65754.html १०९४] || १२ एप्रिल १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=5 | [[१९९६ शारजाह चषक]] |- style="background:#cfc;" | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65756.html १०९७] || १४ एप्रिल १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65757.html १०९८] || १५ एप्रिल १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65759.html ११००] || १७ एप्रिल १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65760.html ११०१] || १९ एप्रिल १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|RSA}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65017.html ११०२] || २३-२४ मे १९९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=3 | |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65018.html ११०३] || २५ मे १९९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65019.html ११०४] || २६-२७ मे १९९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65982.html ११०६] || २८ ऑगस्ट १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६ सिंगर विश्वमालिका]] |- style="background:#cfc;" | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65984.html १११०] || १ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65986.html १११३] || ६ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66030.html १११५] || १६ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९९६ भारत-पाकिस्तान मैत्री चषक]] |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66031.html १११६] || १७ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66032.html १११७] || १८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66033.html १११८] || २१ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66034.html १११९] || २३ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66059.html ११२७] || १७ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|RSA}} || rowspan=4 | [[टायटन चषक, १९९६-९७]] |- style="background:#cfc;" | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66061.html ११२९] || २१ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66062.html ११३०] || २३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66064.html ११३२] || २९ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|RSA}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66066.html ११३७] || ३ नोव्हेंबर १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[टायटन चषक, १९९६-९७]] |- style="background:#cfc;" | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66067.html ११३८] || ६ नोव्हेंबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64533.html ११५१] || १४ डिसेंबर १९९६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=1 | |- style="background:#cfc;" | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66068.html ११६७] || २३ जानेवारी १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=8 | [[१९९६-९७ स्टँडर्ड बँक आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66070.html ११६९] || २७ जानेवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलंड बँक पार्क]], [[पार्ल]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66073.html ११७२] || २ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66074.html ११७३] || ४ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66075.html ११७४] || ७ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66076.html ११७५] || ९ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|RSA}} [[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी, ग्वाटेंग|बेनोनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66077.html ११७६] || १२ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66078.html ११७७] || १३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64537.html ११७८] || १५ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=5 | |- | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64552.html १२००] || २६ एप्रिल १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64553.html १२०१] || २७ एप्रिल १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64554.html १२०२] || ३० एप्रिल १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[अर्नोस वेल मैदान]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64555.html १२०३] || ३ मे १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66110.html १२०६] || १४ मे १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[पेप्सी इंडिपेंडन्स चषक, १९९७]] |- style="background:#cfc;" | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66111.html १२०७] || १७ मे १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66113.html १२०९] || २१ मे १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65694.html १२१८] || १८ जुलै १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} || rowspan=4 | [[१९९७ आषिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65695.html १२१९] || २० जुलै १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65697.html १२२१] || २४ जुलै १९९७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65698.html १२२२] || २६ जुलै १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64557.html १२२३] || १७ ऑगस्ट १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} || rowspan=4 | |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64558.html १२२४] || २० ऑगस्ट १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64559.html १२२५] || २३ ऑगस्ट १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64560.html १२२६] || २४ ऑगस्ट १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66035.html १२२७] || १३ सप्टेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९७ भारत-पाकिस्तान मैत्री चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66036.html १२२८] || १४ सप्टेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66037.html १२२९] || १७ सप्टेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66038.html १२३०] || १८ सप्टेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66039.html १२३१] || २० सप्टेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66040.html १२३२] || २१ सप्टेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64561.html १२३३] || २८ सप्टेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नियाझ स्टेडियम]], [[हैदराबाद, पाकिस्तान]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64562.html १२३४] || ३० सप्टेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64564.html १२३६] || २ ऑक्टोबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65873.html १२५९] || ११ डिसेंबर १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | [[१९९७-९८ सिंगर अकाई चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65876.html १२६२] || १४ डिसेंबर १९९७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65878.html १२६४] || १६ डिसेंबर १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|WIN}} |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64567.html १२६७] || २२ डिसेंबर १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64568.html १२६८] || २५ डिसेंबर १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || अनिर्णित |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64569.html १२६९] || २८ डिसेंबर १९९७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66131.html १२७१] || १० जानेवारी १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९९७-९८ बांगलादेश स्वतंत्रता रौप्यमहोत्सव चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66132.html १२७३] || ११ जानेवारी १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66134.html १२७६] || १४ जानेवारी १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66135.html १२७७] || १६ जानेवारी १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66136.html १२७९] || १८ जानेवारी १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66137.html १३००] || १ एप्रिल १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[पेप्सी त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८]] |- style="background:#cfc;" | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66139.html १३०५] || ५ एप्रिल १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66140.html १३०८] || ७ एप्रिल १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66141.html १३११] || ९ एप्रिल १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66143.html १३१६] || १४ एप्रिल १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65768.html १३१९] || १७ एप्रिल १९९८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९९७-९८ कोका-कोला चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65770.html १३२२] || १७ एप्रिल १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65771.html १३२३] || १७ एप्रिल १९९८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65773.html १३२५] || १७ एप्रिल १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65774.html १३२७] || १७ एप्रिल १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66144.html १३२८] || १४ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[कोका-कोला त्रिकोणी मालिका, १९९७-९८]] |- style="background:#cfc;" | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66146.html १३३०] || २० मे १९९८ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66148.html १३३५] || २५ मे १९९८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66149.html १३३६] || २८ मे १९९८ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66150.html १३३७] || ३१ मे १९९८ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66151.html १३३८] || १९ जून १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९९८ निदाहास चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66153.html १३४०] || २३ जून १९९८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66154.html १३४१] || १ जुलै १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66155.html १३४२] || १ जुलै १९९८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66157.html १३४४] || १ जुलै १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66041.html १३४९] || १२ सप्टेंबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९९८ भारत-पाकिस्तान मैत्री चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66042.html १३५०] || १३ सप्टेंबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66043.html १३५१] || १६ सप्टेंबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66044.html १३५२] || १९ सप्टेंबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66045.html १३५३] || २० सप्टेंबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|PAK}} |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64589.html १३५४] || २६ सप्टेंबर १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64590.html १३५४] || २७ सप्टेंबर १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} |- | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64591.html १३५४] || ३० सप्टेंबर १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66165.html १३६०] || २८ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[१९९८ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66168.html १३६३] || ३१ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65880.html १३६६] || ६ नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९९७-९८ कोका-कोला चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65882.html १३६९] || ८ नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65883.html १३७०] || ९ नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65885.html १३७३] || ११ नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65886.html १३७४] || १३ नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64598.html १३७८] || ९ जानेवारी १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ओवेन डेलानी पार्क]], [[टाउपू]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64599.html १३८१] || १२ जानेवारी १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|IND}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64600.html १३८३] || १४ जानेवारी १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64601.html १३८५] || १६ जानेवारी १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64602.html १३८७] || १९ जानेवारी १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66212.html १४१५] || २२ मार्च १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[पेप्सी चषक, १९९८-९९]] |- style="background:#cfc;" | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66213.html १४१७] || २४ मार्च १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66215.html १४२६] || ३० मार्च १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66216.html १४२७] || १ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/662127.html १४२८] || ४ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65776.html १४३०] || ८ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} || rowspan=5 | [[१९९८-९९ कोका-कोला चषक]] |- style="background:#cfc;" | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65777.html १४३१] || ९ एप्रिल १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65778.html १४३२] || ११ एप्रिल १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65780.html १४३५] || १३ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/657781.html १४३७] || १६ एप्रिल १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65194.html १४४४] || १५ मे १९९९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[होव]] || {{cr|RSA}} || rowspan=3 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65200.html १४५०] || १९ मे १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65207.html १४५७] || २३ मे १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65213.html १४६३] || २६ मे १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[१९९९ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65217.html १४६७] || २९-३० मे १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65223.html १४७३] || ४ जून १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65226.html १४७६] || ८ जून १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65230.html १४८०] || १२ जून १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66226.html १४८६] || २३ ऑगस्ट १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[१९९९ ऐवा चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66227.html १४८७] || २५ ऑगस्ट १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66229.html १४८९] || २८ ऑगस्ट १९९९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66230.html १४९०] || २९ ऑगस्ट १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66233.html १४९३] || ४ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SIN}} [[कलांग मैदान]], [[सिंगापूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[१९९९ सिंगापूर चॅलेंज]] |- style="background:#cfc;" | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66234.html १४९४] || ५ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SIN}} [[कलांग मैदान]], [[सिंगापूर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66235.html १४९५] || ७ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SIN}} [[कलांग मैदान]], [[सिंगापूर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66236.html १४९६] || ८ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SIN}} [[कलांग मैदान]], [[सिंगापूर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66046.html १४९७] || ११ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[१९९९ डीएमसी चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66047.html १४९८] || १२ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66048.html १४९९] || १४ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|CAN}} [[टोराँटो क्रिकेट, स्केटिंग आणि कर्लिंग मैदान]], [[टोराँटो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66242.html १५०४] || २६ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[१९९९ केन्या एलजी चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66244.html १५०६] || २९ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66246.html १५०८] || १ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66247.html १५०९] || ३ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|RSA}} |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64630.html १५२२] || ५ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64631.html १५२३] || ८ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64632.html १५२४] || ११ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64633.html १५२५] || १४ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|NZ}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64634.html १५२६] || १७ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65588.html १५३७] || १० जानेवारी २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|PAK}} || rowspan=8 | [[कार्लटन आणि युनायटेड मालिका, १९९९-२०००]] |- style="background:#cfc;" | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65589.html १५३९] || १२ जानेवारी २००० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65590.html १५४०] || १४ जानेवारी २००० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65593.html १५४३] || २१ जानेवारी २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65595.html १५४७] || २५ जानेवारी २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४३़१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65596.html १५४८] || २६ जानेवारी २००० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65597.html १५५०] || २८ जानेवारी २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65598.html १५५२] || ३० जानेवारी २००० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64657.html १५७२] || ९ मार्च २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64658.html १५७३] || १२ मार्च २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|IND}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64659.html १५७४] || १५ मार्च २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|RSA}} |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64660.html १५७५] || १७ मार्च २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|IND}} |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64661.html १५७६] || १९ मार्च २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65782.html १५७७] || २२ मार्च २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|RSA}} || rowspan=4 | [[२००० कोका-कोला चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65783.html १५७८] || २३ मार्च २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65785.html १५८०] || २६ मार्च २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65786.html १५८१] || २७ मार्च २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65700.html १५९७] || ३०-३१ मे २००० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२००० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65701.html १५९८] || १ जून २००० || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65703.html १६००] || ३ जून २००० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66170.html १६३०] || ३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|KEN}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[२००० आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66173.html १६३३] || ७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66178.html १६३८] || १३ ऑक्टोबर २००० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66179.html १६३९] || १५ ऑक्टोबर २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65894.html १६४०] || २० ऑक्टोबर २००० || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} || rowspan=5 | [[२००० शारजाह चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ४५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65896.html १६४४] || २२ ऑक्टोबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65898.html १६४८] || २६ ऑक्टोबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65899.html १६५०] || २७ ऑक्टोबर २००० || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ४५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65900.html १६५२] || २९ ऑक्टोबर २००० || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|SL}} |- | ४५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64680.html १६५६] || २ डिसेंबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=10 | |- | ४५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64681.html १६५७] || ५ डिसेंबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64682.html १६५८] || ८ डिसेंबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[बरखातुल्लाह खान स्टेडियम]], [[जोधपूर]] || {{cr|ZIM}} |- | ४५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64683.html १६५९] || ११ डिसेंबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ४५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64684.html १६६०] || १४ डिसेंबर २००० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | ४६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64706.html १६९६] || २५ मार्च २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ४६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64708.html १६९८] || २८ मार्च २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|AUS}} |- | ४६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64709.html १६९९] || ३१ मार्च २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ४६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64710.html १७००] || ३ एप्रिल २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- | ४६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64711.html १७०१] || ६ एप्रिल २००१ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66313.html १७२९] || २४ जून २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२००१ झिम्बाब्वे कोका-कोला चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66314.html १७३०] || २७ जून २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66315.html १७३१] || ३० जून २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66317.html १७३३] || ४ जुलै २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66318.html १७३४] || ७ जुलै २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ४७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66320.html १७३६] || २० जुलै २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|NZ}} || rowspan=7 | [[२००१ श्रीलंका कोका-कोला चषक]] |- style="background:#cfc;" | ४७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66321.html १७३७] || २२ जुलै २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ४७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66323.html १७३९] || २६ जुलै २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66324.html १७४०] || २८ जुलै २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66326.html १७४२] || १ ऑगस्ट २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66327.html १७४३] || २ ऑगस्ट २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66328.html १७४४] || ५ ऑगस्ट २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ४७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66098.html १७५२] || ५ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} || rowspan=7 | [[२००१ स्टँडर्ड बँक तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ४७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66100.html १७५७] || १० ऑक्टोबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66101.html १७५८] || १२ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66103.html १७६१] || १७ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ४८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66104.html १७६२] || १९ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ४८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66106.html १७६४] || २४ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलंड बँक पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66107.html १७६६] || २६ ऑक्टोबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|सहारा स्टेडियम किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | ४८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64736.html १७८८] || १९ जानेवारी २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} || rowspan=14 | |- | ४८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64738.html १७९२] || २२ जानेवारी २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|ENG}} |- | ४८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64741.html १७९५] || २५ जानेवारी २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ४८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64742.html १७९८] || २८ जानेवारी २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ४८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64743.html १८००] || ३१ जानेवारी २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|ENG}} |- | ४८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64744.html १८०३] || ३ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ४९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64753.html १८१४] || ७ मार्च २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|ZIM}} |- | ४९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64754.html १८१५] || १० मार्च २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ४९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64755.html १८१६] || १३ मार्च २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|ZIM}} |- | ४९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64756.html १८१७] || १६ मार्च २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64757.html १८१८] || १९ मार्च २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | ४९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64768.html १८३६] || २९ मार्च २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- | ४९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64769.html १८३७] || १ जून २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ४९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64770.html १८३८] || २ जून २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66284.html १८४८] || २९ जून २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२]] |- style="background:#cfc;" | ४९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66285.html १८४९] || ३० जून २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66287.html १८५१] || ४ जुलै २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ५०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66288.html १८५२] || ६ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[एज्बास्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[नॅटवेस्ट मालिका, २००२]] |- style="background:#cfc;" | ५०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66290.html १८५४] || ९ जुलै २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66291.html १८५५] || ११ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66292.html १८५६] || १३ जुलै २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66182.html १८७६] || १४ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२००२ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ५०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66190.html १८८४] || २२ सप्टेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66192.html १८८६] || २५ सप्टेंबर २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66194.html १८८८] || २९ सप्टेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66195.html १८८९] || ३० सप्टेंबर २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ५१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64785.html १८९३] || ६ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|WIN}} || rowspan=14 | |- | ५११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64786.html १८९४] || ९ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|WIN}} |- | ५१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64787.html १८९५] || १२ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | ५१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64788.html १८९६] || १५ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ५१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64789.html १८९७] || १८ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|WIN}} |- | ५१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64790.html १८९८] || २१ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बरखातुल्लाह खान स्टेडियम]], [[जोधपूर]] || {{cr|IND}} |- | ५१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64792.html १९००] || २४ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा गांधी स्टेडियम]], [[विजयवाडा]] || {{cr|WIN}} |- | ५१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64813.html १९२६] || २६ डिसेंबर २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ५१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64814.html १९२७] || २९ डिसेंबर २००२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZ}} |- | ५१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64815.html १९२८] || १ जानेवारी २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ५२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64816.html १९२९] || ४ जानेवारी २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर]], [[क्वीन्सटाउन]] || {{cr|NZ}} |- | ५२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64817.html १९३०] || ८ जानेवारी २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|IND}} |- | ५२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64818.html १९३३] || ११ जानेवारी २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | ५२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64819.html १९३५] || १४ जानेवारी २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65241.html १९४८] || १२ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|RSA}} [[बोलंड बँक पार्क]], [[पार्ल]] || {{cr|IND}} || rowspan=11 | [[२००३ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65244.html १९५१] || १५ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65250.html १९५७] || १९ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65257.html १९६४] || २३ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|RSA}} [[सिटी ओव्हल]], [[पीटरमारित्झबर्ग]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65262.html १९६९] || २६ फेब्रुवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65268.html १९७५] || १ मार्च २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65276.html १९८३] || ७ मार्च २००३ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केप टाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65278.html १९८५] || १० मार्च २००३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65281.html १९८८] || १४ मार्च २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65285.html १९९२] || २० मार्च २००३ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65286.html १९९३] || २३ मार्च २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66350.html २००१] || ११ एप्रिल २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२००३ टीव्हीएस चषक (बांगलादेश)]] |- style="background:#cfc;" | ५३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66350.html २००२] || १३ एप्रिल २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66350.html २००४] || १६ एप्रिल २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66350.html २००६] || १८ एप्रिल २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66350.html २००७] || २१ एप्रिल २००३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ५४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66364.html २०५१] || २३ ऑक्टोबर २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[टीव्हीएस चषक (भारत) २००३-०४]] |- style="background:#cfc;" | ५४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66365.html २०५२] || २६ ऑक्टोबर २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66367.html २०५४] || १ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66369.html २०५६] || ६ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66371.html २०६१] || १२ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66372.html २०६२] || १५ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66373.html २०६४] || १८ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65643.html २०७७] || ९ जानेवारी २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=10 | [[२००३-०४ व्हीबी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ५४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65645.html २०८०] || १४ जानेवारी २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65647.html २०८४] || १८ जानेवारी २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65648.html २०८५] || २० जानेवारी २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65649.html २०८६] || २२ जानेवारी २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65650.html २०८७] || २४ जानेवारी २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65653.html २०९३] || १ फेब्रुवारी २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65654.html २०९५] || ३ फेब्रुवारी २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65655.html २०९७] || ६ फेब्रुवारी २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65656.html २०९८] || ८ फेब्रुवारी २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64880.html २११२] || १३ मार्च २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | ५५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64882.html २११४] || १६ मार्च २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ५५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64883.html २११५] || १९ मार्च २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|PAK}} |- | ५६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64884.html २११६] || २१ मार्च २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|IND}} |- | ५६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64885.html २११७] || २४ मार्च २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65707.html २१४४] || १६ जुलै २००४ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२००४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65711.html २१४८] || १८ जुलै २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ५६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65712.html २१४९] || २१ जुलै २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65715.html २१५२] || २५ जुलै २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65716.html २१५३] || २७ जुलै २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65718.html २१५५] || १ ऑगस्ट २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ५६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66374.html २१५७] || २१ ऑगस्ट २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टलवीन]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००४ व्हिडियोकॉन चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66375.html २१५९] || २३ ऑगस्ट २००४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|NED}} [[व्ही.आर.ए. क्रिकेट मैदान]], [[ॲमस्टलवीन]] || अनिर्णित |- | ५७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65032.html २१६४] || १ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=3 | |- | ५७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65033.html २१६५] || ३ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65034.html २१६७] || ५ सप्टेंबर २००४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66198.html २१७०] || ११ सप्टेंबर २००४ || {{cr|KEN}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | [[२००४ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ५७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66207.html २१७९] || १९ सप्टेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ५७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66384.html २१९२] || १३ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|PAK}} || [[पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २००४-०५#२००४-०५ बीसीसीआय प्लॅटिनम महोत्सवी सामना|२००४ बीसीसीआय प्लॅटिनम महोत्सवी सामना]] |- | ५७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64914.html २१९९] || २३ डिसेंबर २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम|चितगाव]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | |- | ५७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64916.html २२०१] || २६ डिसेंबर २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ५७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64917.html २२०२] || २७ डिसेंबर २००४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ५७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64938.html २२३५] || २ एप्रिल २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ५८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64939.html २२३६] || ५ एप्रिल २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | ५८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64940.html २२३७] || ९ एप्रिल २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|PAK}} |- | ५८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64941.html २२३८] || १२ एप्रिल २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|PAK}} |- | ५८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64942.html २२३९] || १५ एप्रिल २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|PAK}} |- | ५८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64943.html २२४०] || १७ एप्रिल २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ५८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/214634.html २२६२] || ३० जुलै २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} || rowspan=5 | [[२००५ इंडियन ऑईल चषक]] |- style="background:#cfc;" | ५८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/214742.html २२६३] || ३१ जुलै २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/214921.html २२६५] || ३ ऑगस्ट २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ५८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215286.html २२६७] || ७ ऑगस्ट २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215449.html २२६८] || ९ ऑगस्ट २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ५९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217116.html २२७३] || २६ ऑगस्ट २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | [[२००५ व्हिडियोकॉन तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ५९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217481.html २२७४] || २९ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217811.html २२७८] || २ सप्टेंबर २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/217979.html २२८०] || ४ सप्टेंबर २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/218250.html २२८१] || ६ सप्टेंबर २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|NZ}} |- | ५९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/223018.html २२८६] || २५ ऑक्टोबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | |- | ५९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/223334.html २२८७] || २८ ऑक्टोबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ५९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/223634.html २२९०] || ३१ ऑक्टोबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} |- | ५९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/223902.html २२९१] || ३ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|IND}} |- | ५९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224231.html २२९४] || ६ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|SL}} |- | ६०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/224556.html २२९५] || ९ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ६०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225437.html २२९६] || १२ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|IND}} || rowspan=16 | |- | ६०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225959.html २२९७] || १६ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|RSA}} |- | ६०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226315.html २२९८] || १९ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ६०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226358.html २२९९] || २५ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|RSA}} |- | ६०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226359.html २३००] || २८ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ६०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/235831.html २३२४] || ६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|PAK}} |- | ६०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/236520.html २३२७] || ९ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|IND}} |- | ६०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/236809.html २३२९] || १३ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी मैदान]], [[लाहोर]] || {{cr|IND}} |- | ६०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/237222.html २३३१] || १६ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[मुलतान क्रिकेट मैदान]], [[मुलतान]] || {{cr|IND}} |- | ६१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/237571.html २३३३] || १९ फेब्रुवारी २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- | ६११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238188.html २३५७] || २८ मार्च २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ६१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238189.html २३५८] || ३१ मार्च २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ६१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238190.html २३५९] || ३ एप्रिल २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|IND}} |- | ६१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238191.html २३६०] || ६ एप्रिल २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ६१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238193.html २३६१] || १२ एप्रिल २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ६१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238194.html २३६२] || १५ एप्रिल २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/244510.html २३६३] || १८ एप्रिल २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००५-०६ डीएलएफ चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/244511.html २३६४] || १९ एप्रिल २००६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबु धाबी]] || {{cr|IND}} |- | ६१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239915.html २३७७] || १८ मे २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | ६२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239916.html २३७९] || २० मे २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ६२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239917.html २३८०] || २३ मे २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|WIN}} |- | ६२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239918.html २३८१] || २६ मे २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ६२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239919.html २३८२] || २८ मे २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ६२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/256665.html २४०५] || १८-१९ ऑगस्ट २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित || [[२००६ युनिटेक चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/256607.html २४१४] || १४ सप्टेंबर २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|WIN}} || rowspan=4 | [[२००६-०७ डीएलएफ चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/256608.html २४१६] || १६ सप्टेंबर २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ६२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/256612.html २४१९] || २० सप्टेंबर २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/256614.html २४२१] || २२ सप्टेंबर २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|MAS}} [[किन्रर अकॅडेमी ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249745.html २४२९] || १५ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२००६ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ६३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249753.html २४३७] || २६ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ६३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249756.html २४४०] || २९ ऑक्टोबर २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} |- | ६३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249211.html २४४७] || २२ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|RSA}} || rowspan=12 | |- | ६३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249212.html २४४९] || २६ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ६३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249213.html २४५२] || २९ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ६३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249214.html २४५८] || ३ डिसेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | ६३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267706.html २४८०] || २१ जानेवारी २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ६३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267707.html २४८५] || २४ जानेवारी २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ६३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267708.html २४८७] || २७ जानेवारी २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|WIN}} |- | ६३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267709.html २४९३] || ३१ जानेवारी २००७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|IND}} |- | ६४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267710.html २५१४] || ८ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ६४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267712.html २५२०] || ११ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|SL}} |- | ६४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267715.html २५२२] || १४ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, मडगाव|फाटोर्डा स्टेडियम]], [[मडगाव]] || {{cr|IND}} |- | ६४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/267713.html २५२५] || १७ फेब्रुवारी २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247464.html २५३८] || १७ मार्च २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|BAN}} || rowspan=3 | [[२००७ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ६४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247468.html २५४२] || १९ मार्च २००७ || {{cr|BER}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/247476.html २५५०] || २३ मार्च २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|SL}} |- | ६४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282688.html २५८२] || १० मे २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=2 | |- | ६४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282689.html २५८३] || १२ मे २००७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293071.html २५९०] || २३ जून २००७ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[२००७ फ्युचर चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293076.html २५९२] || २६ जून २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ६५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293077.html २५९३] || २९ जून २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293078.html २५९५] || १ जुलै २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[सिव्हिल सर्व्हिस क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IND}} |- | ६५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/275789.html २६०८] || १६ ऑगस्ट २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|SCO}} [[टिटवूड]], [[ग्लासगो]] || {{cr|IND}} || rowspan=20 | |- | ६५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258471.html २६११] || २१ ऑगस्ट २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ६५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258472.html २६१३] || २४ ऑगस्ट २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- | ६५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258473.html २६१६] || २७ ऑगस्ट २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258474.html २६१७] || ३० ऑगस्ट २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ६५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258475.html २६१८] || २ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- | ६५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258476.html २६१९] || ५ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | ६६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/258477.html २६२०] || ८ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297793.html २६२१] || २९ सप्टेंबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ६६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297794.html २६२३] || २ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|AUS}} |- | ६६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297795.html २६२५] || ५ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|AUS}} |- | ६६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297796.html २६२७] || ८ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सेक्टर १६ स्टेडियम]], [[चंदिगढ]] || {{cr|IND}} |- | ६६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297797.html २६२९] || ११ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|AUS}} |- | ६६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297798.html २६३१] || १४ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297799.html २६३२] || १७ ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ६६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297801.html २६४३] || ५ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | ६६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297802.html २६४४] || ८ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|PAK}} |- | ६७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297803.html २६४५] || ११ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ६७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297804.html २६४६] || १५ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | ६७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297805.html २६४७] || १८ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291359.html २६७०] || ३ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित || rowspan=10 | [[२००७-०८ कॉमनवेल्थ बँक मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ६७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291360.html २६७२] || ५ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ६७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291362.html २६७५] || १० फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291363.html २६७६] || १२ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ६७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291365.html २६८०] || १७ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291366.html २६८१] || १९ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291368.html २६८५] || २४ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ६८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291369.html २६८६] || २६ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291371.html २६८८] || २ मार्च २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291372.html २६८९] || ४ मार्च २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345469.html २७०५] || १० जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[बांगलादेश त्रिकोणी मालिका, २००८]] |- style="background:#cfc;" | ६८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345470.html २७०६] || १२ जून २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345471.html २७०७] || १४ जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335349.html २७१६] || २५ जून २००८ || {{cr|HK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२००८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335351.html २७१७] || २६ जून २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335352.html २७२१] || २८ जून २००८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335355.html २७३०] || २ जुलै २००८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ६९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335356.html २७३२] || ३ जुलै २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/335358.html २७३५] || ६ जुलै २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|SL}} |- | ६९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/343732.html २७४२] || १८ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} || rowspan=9 | |- | ६९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/343733.html २७४५] || २० ऑगस्ट २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} |- | ६९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/343734.html २७५०] || २४ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ६९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366341.html २७५५] || २७ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ६९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/343736.html २७५६] || २९ ऑगस्ट २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361043.html २७७४] || १४ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | ६९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361044.html २७७७] || १७ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ६९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361045.html २७७८] || २० नोव्हेंबर २००८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ७०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361046.html २७८१] || २३ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ७०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361047.html २७८३] || २६ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=15 | |- | ७०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386530.html २८०६] || २८ जानेवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} |- | ७०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386531.html २८१०] || ३१ जानेवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ७०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386532.html २८१३] || ३ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ७०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386533.html २८१५] || ५ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ७०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386534.html २८१८] || ८ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ७०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366623.html २८२१] || ३ मार्च २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|IND}} |- | ७०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366626.html २८२२] || ६ मार्च २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ७०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366627.html २८२३] || ८ मार्च २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|IND}} |- | ७१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366624.html २८२४] || ११ मार्च २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|IND}} |- | ७११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366625.html २८२५] || १४ मार्च २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ७१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/377313.html २८५२] || २६ जून २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|IND}} |- | ७१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/377314.html २८५३] || २८ जून २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ७१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/377315.html २८५४] || ३ जुलै २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|IND}} |- | ७१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/377316.html २८५५] || ५ जुलै २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ७१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/403382.html २८८६] || ११ सप्टेंबर २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[श्रीलंका त्रिकोणी मालिका, २००९]] |- style="background:#cfc;" | ७१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/403381.html २८८७] || १२ सप्टेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/403383.html २८८९] || १४ सप्टेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415278.html २८९८] || २६ सप्टेंबर २००९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|PAK}} || rowspan=3 | [[२००९ आयसीसी चँपियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ७२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415281.html २९०१] || २८ सप्टेंबर २००९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ७२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/415284.html २९०४] || ३० सप्टेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ७२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/416236.html २९१३] || २५ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|AUS}} || rowspan=11 | |- | ७२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/416237.html २९१५] || २८ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ७२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/416238.html २९१८] || २१ ऑक्टोबर २००९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ७२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/416239.html २९१९] || २ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} |- | ७२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/416240.html २९२३] || ५ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|AUS}} |- | ७२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/416241.html २९२५] || ८ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | ७२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430886.html २९३२] || १५ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | ७२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430887.html २९३३] || १८ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|SL}} |- | ७३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430888.html २९३४] || २१ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ७३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430889.html २९३५] || २४ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ७३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430890.html २९३६] || २७ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ७३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434259.html २९३८] || ५ जानेवारी २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} || rowspan=5 | [[बांगलादेश त्रिकोणी मालिका, २०१०]] |- style="background:#cfc;" | ७३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434260.html २९३९] || ७ जानेवारी २०१० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434262.html २९४१] || १० जानेवारी २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434263.html २९४२] || ११ जानेवारी २०१० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434264.html २९४३] || १३ जानेवारी २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ७३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441827.html २९६१] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | ७३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441828.html २९६२] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[कॅप्टन रूप सिंग स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | ७४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/441829.html २९६३] || २७ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ७४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452146.html २९८१] || २८ मे २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=4 | [[झिम्बाब्वे त्रिकोणी मालिका, २०१०]] |- style="background:#cfc;" | ७४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452147.html २९८३] || ३० मे २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452149.html २९८६] || ३ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ७४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452150.html २९८८] || ५ जून २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/455232.html २९९३] || १६ जून २०१० || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[२०१० आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ७४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/455234.html २९९६] || १९ जून २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/455236.html २९९९] || २२ जून २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/455237.html ३००१] || २४ जून २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/456662.html ३०३०] || १० ऑगस्ट २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | [[श्रीलंका त्रिकोणी मालिका, २०१०]] |- style="background:#cfc;" | ७५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/456663.html ३०३२] || १६ ऑगस्ट २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/456666.html ३०३८] || २२ ऑगस्ट २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/456665.html ३०३९] || २५ ऑगस्ट २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/456668.html ३०४०] || २८ ऑगस्ट २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|SL}} |- | ७५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464529.html ३०६०] || २० ऑक्टोबर २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} || rowspan=11 | |- | ७५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/467883.html ३०७०] || २८ नोव्हेंबर २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | ७५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/467884.html ३०७२] || १ डिसेंबर २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} |- | ७५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/467885.html ३०७४] || ४ डिसेंबर २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान]], [[बडोदा]] || {{cr|IND}} |- | ७५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/467886.html ३०७६] || ७ डिसेंबर २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ७५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/467887.html ३०७७] || १० डिसेंबर २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ७६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463150.html ३०७९] || १२ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | ७६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463151.html ३०८०] || १५ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ७६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463152.html ३०८२] || १८ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- | ७६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463153.html ३०८४] || २१ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ७६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463154.html ३०८७] || २३ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ७६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433558.html ३१००] || १९ फेब्रुवारी २०११ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | [[२०११ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ७६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433568.html ३११०] || २७ फेब्रुवारी २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ७६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433578.html ३१२१] || ६ मार्च २०११ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433582.html ३१२४] || ९ मार्च २०११ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433586.html ३१२८] || १२ मार्च २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ७७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433599.html ३१४१] || २० मार्च २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433601.html ३१४३] || २४ मार्च २०११ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433605.html ३१४७] || ३० मार्च २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/433606.html ३१४८] || २ एप्रिल २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ७७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489221.html ३१५९] || ६ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} || rowspan=20 | |- | ७७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489222.html ३१६०] || ८ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ७७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489223.html ३१६१] || ११ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr|IND}} |- | ७७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489224.html ३१६२] || १३ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} |- | ७७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489225.html ३१६३] || १६ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ७७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474477.html ३१८६] || ३ सप्टेंबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाईड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- | ७८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474478.html ३१८७] || ६ सप्टेंबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | ७८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474479.html ३१८९] || ९ सप्टेंबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474480.html ३१९१] || ११ सप्टेंबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || बरोबरीत |- | ७८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474481.html ३१९५] || १६ सप्टेंबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | ७८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521218.html ३१९९] || १४ ऑक्टोबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ७८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521219.html ३२०१] || १७ ऑक्टोबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ७८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521220.html ३२०५] || २० ऑक्टोबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ७८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521221.html ३२०७] || २३ ऑक्टोबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ७८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521222.html ३२१०] || २५ ऑक्टोबर २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ७८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536929.html ३२१७] || २९ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ७९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536930.html ३२१९] || २ डिसेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | ७९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536931.html ३२२१] || ५ डिसेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|WIN}} |- | ७९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536932.html ३२२३] || ८ डिसेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ७९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536933.html ३२२४] || ११ डिसेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518956.html ३२३१] || ५ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=7 | [[२०१२ कॉमनवेल्थ बँक त्रिकोणी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518957.html ३२३३] || ८ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518959.html ३२३७] || १२ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518960.html ३२३९] || १४ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ७९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518962.html ३२४४] || १९ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ७९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518963.html ३२४६] || २१ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ८०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518965.html ३२५०] || २६ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ८०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518966.html ३२५१] || २८ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|IND}} || rowspan=1 | [[२०१२ कॉमनवेल्थ बँक त्रिकोणी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/535795.html ३२५९] || १३ मार्च २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२०१२ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/535797.html ३२६१] || १६ मार्च २०१२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ८०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/535798.html ३२६३] || १८ मार्च २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- | ८०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564781.html ३२९१] || २१ जुलै २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[हंबन्टोटा]] || {{cr|IND}} || rowspan=13 | |- | ८०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564782.html ३२९२] || २४ जुलै २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[हंबन्टोटा]] || {{cr|SL}} |- | ८०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564783.html ३२९३] || २८ जुलै २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ८०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564784.html ३२९४] || ३१ जुलै २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ८०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564785.html ३२९५] || ४ ऑगस्ट २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ८१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589308.html ३३१४] || ३० डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|PAK}} |- | ८११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589309.html ३३१५] || ३ जानेवारी २०१३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|PAK}} |- | ८१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589310.html ३३१६] || ६ जानेवारी २०१३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ८१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565812.html ३३१८] || ११ जानेवारी २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|ENG}} |- | ८१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565813.html ३३२०] || १५ जानेवारी २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ८१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565814.html ३३२२] || १९ जानेवारी २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ८१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565815.html ३३२७] || २३ जानेवारी २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ८१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565816.html ३३२९] || २७ जानेवारी २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/578614.html ३३६३] || ६ जून २०१३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०१३ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ८१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/578619.html ३३६८] || ११ जून २०१३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/578623.html ३३७२] || १५ जून २०१३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566947.html ३३७६] || २० जून २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566948.html ३३७७] || २३ जून २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/597924.html ३३८०] || ३० जून २०१३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} || rowspan=5 | [[वेस्ट इंडीज त्रिकोणी मालिका, २०१३|२०१३ सेलकॉन मोबाईल ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ८२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/597925.html ३३८२] || २ जुलै २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ८२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/597926.html ३३८३] || ५ जुलै २०१३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/597928.html ३३८७] || ९ जुलै २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/597929.html ३३८८] || ११ जुलै २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ८२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/643665.html ३३९५] || २४ जुलै २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} || rowspan=22 | |- | ८२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/643667.html ३३९७] || २६ जुलै २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ८३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/643669.html ३३९९] || २८ जुलै २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ८३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/643675.html ३४०२] || १ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} |- | ८३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/643677.html ३४०३] || ३ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|IND}} |- | ८३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647249.html ३४१९] || १३ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|AUS}} |- | ८३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647251.html ३४२०] || १६ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} |- | ८३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647253.html ३४२१] || १९ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} |- | ८३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647255.html ३४२२] || २३ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || अनिर्णित |- | ८३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647259.html ३४२४] || ३० ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ८३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647261.html ३४२८] || २ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ८३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/676529.html ३४३६] || २१ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|IND}} |- | ८४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/676531.html ३४३७] || २४ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|WIN}} |- | ८४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/676533.html ३४३९] || २७ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ८४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648651.html ३४४२] || ५ डिसेंबर २०१३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ८४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648653.html ३४४३] || ८ डिसेंबर २०१३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | ८४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648655.html ३४४४] || ११ डिसेंबर २०१३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || अनिर्णित |- | ८४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667641.html ३४५६] || १९ जानेवारी २०१४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|NZ}} |- | ८४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667643.html ३४५८] || २२ जानेवारी २०१४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ८४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667645.html ३४६२] || २५ जानेवारी २०१४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || बरोबरीत |- | ८४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667647.html ३४६५] || २८ जानेवारी २०१४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ८४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667649.html ३४६७] || ३१ जानेवारी २०१४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/710293.html ३४७४] || २६ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[खान साहेब ओस्मानी मैदान|लक्ष्मी नारायण ठाकूर मैदान]], [[फतुल्ला]] || {{cr|IND}} || rowspan=4 | [[२०१४ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ८५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/710297.html ३४७६] || २८ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[खान साहेब ओस्मानी मैदान|लक्ष्मी नारायण ठाकूर मैदान]], [[फतुल्ला]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ८५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/710301.html ३४७९] || २ मार्च २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ८५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/710307.html ३४८३] || ५ मार्च २०१४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ८५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/744679.html ३४९७] || १५ जून २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=15 | |- | ८५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/744681.html ३४९८] || १७ जून २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ८५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/744683.html ३४९९] || १९ जून २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ८५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667723.html ३५१७] || २७ ऑगस्ट २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|IND}} |- | ८५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667725.html ३५२०] || ३० ऑगस्ट २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | ८५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667727.html ३५२३] || २ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | ८६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667729.html ३५२५] || ५ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ८६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/770121.html ३५३१] || ८ ऑक्टोबर २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, कोची|नेहरू स्टेडियम]], [[कोची]] || {{cr|WIN}} |- | ८६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/770123.html ३५३३] || ११ ऑक्टोबर २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ८६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/770127.html ३५३५] || १७ ऑक्टोबर २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|IND}} |- | ८६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792289.html ३५३९] || २ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ८६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792291.html ३५४०] || ६ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ८६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792293.html ३५४३] || ९ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ८६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792295.html ३५४४] || १३ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ८६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792297.html ३५४७] || १६ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754749.html ३५८२] || १८ जानेवारी २०१५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} || rowspan=4 | [[कार्लटन मिड त्रिकोणी मालिका, २०१५]] |- style="background:#cfc;" | ८७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754753.html ३५८६] || २० जानेवारी २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754757.html ३५९२] || २६ जानेवारी २०१५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754759.html ३५९५] || ३० जानेवारी २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656405.html ३६०२] || १५ फेब्रुवारी २०१५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} || rowspan=8 | [[२०१५ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ८७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656423.html ३६१०] || २२ फेब्रुवारी २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656439.html ३६१८] || २८ फेब्रुवारी २०१५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656453.html ३६२५] || ६ मार्च २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656465.html ३६३१] || १० मार्च २०१५ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656475.html ३६३६] || १४ मार्च २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656485.html ३६४१] || १९ मार्च २०१५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656493.html ३६४५] || २६ मार्च २०१५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870731.html ३६५८] || १८ जून २०१५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=20 | |- | ८८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870733.html ३६६०] || २१ जून २०१५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ८८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870735.html ३६६१] || २४ जून २०१५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ८८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885959.html ३६६२] || १० जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ८८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885965.html ३६६५] || १२ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ८८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885967.html ३६६७] || १४ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ८८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903593.html ३६८९] || ११ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|RSA}} |- | ८८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903595.html ३६९२] || १४ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ८८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903597.html ३६९५] || १८ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|RSA}} |- | ८९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903599.html ३६९८] || २२ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ८९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903601.html ३७००] || २५ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|RSA}} |- | ८९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895807.html ३७२३] || १२ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ८९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895809.html ३७२४] || १५ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ८९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895811.html ३७२५] || १७ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ८९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895813.html ३७२६] || २० जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|AUS}} |- | ८९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895815.html ३७२७] || २३ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | ८९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007649.html ३७४२] || ११ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ८९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007651.html ३७४४] || १३ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ८९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007653.html ३७४६] || १५ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ९०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030219.html ३७९६] || १६ ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ९०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030221.html ३७९७] || २० ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|NZ}} || rowspan=7 | |- | ९०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030223.html ३७९८] || २३ ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ९०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030225.html ३७९९] || २६ ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|NZ}} |- | ९०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1030227.html ३८००] || २९ ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | ९०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034819.html ३८१९] || १५ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | ९०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034821.html ३८२१] || १९ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ९०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034823.html ३८२४] || २२ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022353.html ३८७८] || ४ जून २०१७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०१७ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | ९०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022361.html ३८८२] || ८ जून २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ९१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022367.html ३८८६] || ११ जून २०१७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022373.html ३८९१] || १५ जून २०१७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1022375.html ३८९४] || १८ जून २०१७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|PAK}} |- | ९१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098206.html ३८९५] || २३ जून २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित || rowspan=30 | |- | ९१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098207.html ३८९६] || २५ जून २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ९१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098208.html ३८९८] || ३० जून २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr|IND}} |- | ९१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098209.html ३९००] || २ जुलै २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{cr|WIN}} |- | ९१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098210.html ३९०२] || ६ जुलै २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|IND}} |- | ९१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109605.html ३९०५] || २० ऑगस्ट २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{cr|IND}} |- | ९१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109606.html ३९०६] || २४ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ९२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109607.html ३९०७] || २७ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ९२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109608.html ३९०८] || ३१ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ९२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109609.html ३९०९] || ३ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ९२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119496.html ३९१०] || १७ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ९२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119497.html ३९१२] || २१ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ९२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119498.html ३९१४] || २४ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ९२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119499.html ३९१७] || २८ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ९२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119500.html ३९१९] || १ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ९२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120090.html ३९२८] || २२ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|NZ}} |- | ९२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120091.html ३९३१] || २५ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | ९३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120092.html ३९३२] || २९ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ९३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122726.html ३९३९] || १० डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|SL}} |- | ९३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122727.html ३९४१] || १३ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ९३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122728.html ३९४२] || १७ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | ९३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122279.html ३९६९] || १ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | ९३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122280.html ३९७०] || ४ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- | ९३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122281.html ३९७१] || ७ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- | ९३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122282.html ३९७३] || १० फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ९३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122283.html ३९७६] || १३ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|IND}} |- | ९३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122284.html ३९७८] || १६ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- | ९४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119546.html ४०१४] || १२ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | ९४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119547.html ४०१६] || १४ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ९४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119548.html ४०१८] || १७ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153246.html ४०३९] || १८ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०१८ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ९४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153247.html ४०४०] || १९ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153249.html ४०४२] || २१ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153251.html ४०४४] || २३ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153253.html ४०४६] || २५ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ९४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153255.html ४०४८] || २८ सप्टेंबर २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | ९४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157754.html ४०५६] || २१ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} || rowspan=18 | |- | ९५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157755.html ४०५९] || २४ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || बरोबरीत |- | ९५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157756.html ४०६२] || २७ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|WIN}} |- | ९५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157757.html ४०६३] || २९ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ९५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157758.html ४०६४] || १ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- | ९५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144997.html ४०७७] || १२ जानेवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144998.html ४०७८] || १५ जानेवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ९५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144999.html ४०७९] || १८ जानेवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ९५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153691.html ४०८२] || २३ जानेवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{cr|IND}} |- | ९५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153692.html ४०८५] || २६ जानेवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} |- | ९५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153693.html ४०८८] || २८ जानेवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} |- | ९६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153694.html ४०९१] || ३१ जानेवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ९६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153695.html ४०९२] || ३ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|IND}} |- | ९६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168242.html ४१०२] || २ मार्च २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ९६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168243.html ४१०६] || ५ मार्च २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ९६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168244.html ४१०९] || ८ मार्च २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|AUS}} |- | ९६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168245.html ४१११] || १० मार्च २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} |- | ९६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168246.html ४११३] || १३ मार्च २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ९६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144490.html ४१५०] || ५ जून २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | [[२०१९ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ९६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144496.html ४१५५] || ९ जून २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144504.html ४१६१] || १६ जून २०१९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144510.html ४१६९] || २२ जून २०१९ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144516.html ४१७५] || २७ जून २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144520.html ४१७९] || ३० जून २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ९७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144522.html ४१८२] || २ जुलै २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144526.html ४१८७] || ६ जुलै २०१९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले मैदान]], [[लीड्स]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144528.html ४१९०] || ९-१० जुलै २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|NZ}} |- | ९७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188624.html ४१९६] || ८ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || अनिर्णित || rowspan=25 | |- | ९७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188625.html ४१९७] || ११ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ९७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188626.html ४१९९] || १४ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ९७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187021.html ४२२१] || १५ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|WIN}} |- | ९८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187022.html ४२२२] || १८ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | ९८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187023.html ४२२३] || २२ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ९८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187027.html ४२३१] || १४ जानेवारी २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|AUS}} |- | ९८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187028.html ४२३२] || १७ जानेवारी २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | ९८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187029.html ४२३३] || १९ जानेवारी २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ९८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187682.html ४२३५] || ५ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ९८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187683.html ४२३९] || ८ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ९८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187684.html ४२४३] || ११ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|NZ}} |- | ९८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223955.html ४२६५] || २७ नोव्हेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223956.html ४२६६] || २९ नोव्हेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223957.html ४२६७] || २ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|IND}} |- | ९९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243393.html ४२८१] || २३ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | ९९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243394.html ४२८३] || २६ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|ENG}} |- | ९९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243395.html ४२८४] || २८ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | ९९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262755.html ४३०७] || १८ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ९९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262756.html ४३०९] || २० जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ९९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262757.html ४३१२] || २३ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ९९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277082.html ४३४४] || १९ जानेवारी २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बोलंड बँक पार्क]], [[दक्षिण आफ्रिका|पार्ल]] || {{cr|SA}} |- | ९९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277083.html ४३४६] || २१ जानेवारी २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बोलंड बँक पार्क]], [[दक्षिण आफ्रिका|पार्ल]] || {{cr|SA}} |- | ९९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277084.html ४३४९] || २३ जानेवारी २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[न्यूलँड क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|SA}} |- | १००० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278676.html ४३५३] || ६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १००१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278677.html ४३५५] || ९ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} || rowspan=32 | |- | १००२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278678.html ४३५६] || ११ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १००३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276907.html ४४२४] || १२ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|IND}} |- | १००४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276908.html ४४२८] || १४ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १००५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276909.html ४४३३] || १७ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | १००६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317900.html ४४३६] || २२ जुलै २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | १००७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317901.html ४४३८] || २४ जुलै २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | १००८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317902.html ४४३९] || २७ जुलै २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | १००९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1325549.html ४४५१] || १८ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | १०१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1325550.html ४४५४] || २० ऑगस्ट २०२२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | १०११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1325551.html ४४५७] || २२ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | १०१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327509.html ४४७०] || ६ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, लखनौ|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|SA}} |- | १०१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327510.html ४४७१] || ९ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | १०१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327511.html ४४७२] || ११ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | १०१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322278.html ४४८३] || २५ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | १०१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322279.html ४४८७] || २७ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || अनिर्णित |- | १०१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322280.html ४४८९] || ३० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | १०१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340845.html ४४९३] || ४ डिसेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | १०१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340846.html ४४९६] || ७ डिसेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | १०२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340847.html ४४९९] || १० डिसेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | १०२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348643.html ४५०१] || १० जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | १०२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348644.html ४५०३] || १२ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १०२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348645.html ४५०५] || १५ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- | १०२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348646.html ४५०७] || १८ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, हैदराबाद|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १०२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348647.html ४५०९] || २१ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | १०२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348648.html ४५११] || २४ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | १०२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348656.html ४५३८] || १७ मार्च २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १०२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348657.html ४५४१] || १९ मार्च २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- | १०२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348658.html ४५४५] || २२ मार्च २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|AUS}} |- | १०३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381214.html ४६२२] || २७ जुलै २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]] || {{cr|IND}} |- | १०३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381215.html ४६२३] || २९ जुलै २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाऊन]] || {{cr|WIN}} |- | १०३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381216.html ४६२४] || १ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388394.html ४६३०] || २ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[पलेकेले]] || अनिर्णित || rowspan=6 | [[२०२३ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १०३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388398.html ४६३२] || ४ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|NEP}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[पलेकेले]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388406.html ४६३९] || १०-११ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388407.html ४६४१] || १२ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388410.html ४६४५] || १५ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १०३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388414.html ४६४९] || १७ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १०३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389388.html ४६५१] || २२ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम|इंदरजितसिंग बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | १०४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389389.html ४६५४] || २४ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | १०४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389390.html ४६५७] || २७ सप्टेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १०४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384396.html ४६६२] || ८ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} || rowspan=11 | [[२०२३ क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १०४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384399.html ४६६६] || ११ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384404.html ४६६९] || १४ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384408.html ४६७४] || १९ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384412.html ४६७८] || २२ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384420.html ४६८६] || २९ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384424.html ४६९०] || २ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०४९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384428.html ४६९४] || ५ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384436.html ४७०२] || १२ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384437.html ४७०३] || १५ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384439.html ४७०५] || १९ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|AUS}} |- | १०५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387600.html ४७१३] || १७ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | |- | १०५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387601.html ४७१४] || १९ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|SA}} |- | १०५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387602.html ४७१६] || २१ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बोलँड पार्क]], [[दक्षिण आफ्रिका|पार्ल]] || {{cr|IND}} |- | १०५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442990.html ४७५२] || २ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || टाय |- | १०५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442991.html ४७५३] || ४ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १०५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442992.html ४७५४] || ७ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १०५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439904.html ४८२५] || ६ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १०६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439905.html ४८२८] || ९ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | १०६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439906.html ४८३३] || १२ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1466415.html ४८४४] || २० फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०२५ आयसीसी चॅम्पियन्स चषक|२०२५ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] |- style="background:#cfc;" | १०६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1466418.html ४८४७] || २३ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1466425.html ४८५१] || २ मार्च २०२५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1466426.html ४८५२] || ४ मार्च २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1466428.html ४८५७] || ९ मार्च २०२५ || {{cr|NZ}}|| {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १०६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478904.html ४९११] || १९ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} || rowspan=29 | |- | १०६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478905.html ४९१३] || २३ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १०६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478906.html ४९१५] || २५ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १०७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479573.html ४९३४] || ३० नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय संकुल स्टेडियम]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | १०७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479574.html ४९३५] || ३ डिसेंबर २०२५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|SA}} |- | १०७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479575.html ४९३६] || ६ डिसेंबर २०२५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | १०७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490231.html ४९३७] || ११ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[बडोदा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[वडोदरा]] || {{cr|IND}} |- | १०७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490232.html ४९३८] || १४ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|NZ}} |- | १०७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490233.html ४९३९] || १८ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|NZ}} |- | १०७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html ४९७७] || १४ जून २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १०७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html ४९८०] || १७ जून २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १०७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html ४९८१] || २० जून २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १०७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html ४९८७] || १४ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | १०८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html ४९८८] || १६ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १०८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ४९९०] || १९ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १०८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529227.html] || २७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || TBD |- | १०८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529228.html] || ३० सप्टेंबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || TBD |- | १०८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529229.html] || ३ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || TBD |- | १०८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539437.html] || ४ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || TBD |- | १०८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539438.html] || ७ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || TBD |- | १०८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539439.html] || १० नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || TBD |- | १०८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539440.html] || १३ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || TBD |- | १०८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539441.html] || १५ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माउंट माउंगानुई]] || TBD |- | १०९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529235.html] || १३ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || TBD |- | १०९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529236.html] || १६ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || TBD |- | १०९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529237.html] || १९ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || TBD |- | १०९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529241.html] || ३ जानेवारी २०२७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || TBD |- | १०९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529242.html] || ६ जानेवारी २०२७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || TBD |- | १०९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529243.html] || ९ जानेवारी २०२७ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || TBD |} ==हे ही पहा== * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] th9kfaroxzeuf3xgebd3l2bjj3czcpx 0 253755 2711400 2202059 2026-09-23T01:33:37Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[हँड सॅनिटायजर]] वरुन [[हँड सॅनिटायझर]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2202059 wikitext text/x-wiki [[File:Hand Sanitizer.JPG|thumb|हँड सॅनिटायझर]] हँड सॅनिटायझर हा एक द्रव किंवा जेल आहे जो सामान्यत: हातावर संसर्गजन्य [[सूक्ष्मजीव]] कमी करण्यासाठी वापरला जातो. आरोग्य सेवेच्या बहुतांश घटनांमध्ये साबण आणि पाण्याने [[हात]] धुणे आहे .पण सॅनिटायझर मध्ये [[अल्कोहोल]]-आधारित प्रकारांचे फॉर्म्युलेशन आहे आहे. हे सामान्यत: सूक्ष्मजीव नष्ट करण्यात अधिक प्रभावी असते आणि साबण आणि पाण्यापेक्षा चांगले असते. जर शौचालयाच्या वापरास दूषितपणा दिसला किंवा त्याचे अनुसरण केले गेले तर हात धुणे अजूनही आवश्यक आहे. सेवांच्या बाहेर, हात धुण्यास सामान्यतः पसंत केले जाते. सूक्ष्मजीव नॉरोव्हायरस आणि क्लोस्ट्रिडियम डिसफिलेससाठी देखील ते कमी प्रभावी आहेत. ते [[द्रव]], जेल आणि फोम म्हणून उपलब्ध आहेत. <p>या अल्कोहोल मध्ये सामान्यत: आयसोप्रोपिल अल्कोहोल, [[इथेनॉल]] (इथिल अल्कोहोल) किंवा एन-प्रोपेनॉल यांचे ६०% ते ९५% मिश्रण असते. ज्वलनशील आहेत म्हणून काळजी घ्यावी.अल्कोहोल-आधारित हँड सॅनिटायझर विविध प्रकारच्या सूक्ष्मजीवांविरुद्ध कार्य करते परंतु बीजकोश्यांपासून नव्हे. यामध्ये त्वचेची कोरडेपणा रोखण्यासाठी ग्लिसरॉल सारख्या संयुगे असतात.अल्कोहोल नसलेल्या आवृत्त्यांमध्ये बेंझाल्कोनियम क्लोराईड किंवा ट्रायक्लोझन असू शकतात. </p> ==वापर== [[File:Types of hand sanitizer manorm.jpg|thumb|Types of hand sanitizer manorm]] यूएस सेंटर फॉर डिसीज कंट्रोल द्वारे स्वच्छ हात मोहीम लोकांना हात धुण्यासाठी सूचना देते. केवळ साबण आणि पाणी उपलब्ध नसल्यास अल्कोहोल-आधारित हात सॅनिटायझरची शिफारस केली जाते. <p>अल्कोहोल-आधारित हात सॅनिटायझर वापरताना:</p> *एका हाताच्या तळहातावर टाका . *एकत्र हात चोळा. *हात कोरडे होईपर्यंत हातांना व बोटांच्या सर्व पृष्ठभागावर घासून घ्या. <p>आरोग्य सेवेच्या बहुतांश घटनांमध्ये साबण आणि पाण्याने हात धुण्यापेक्षा अल्कोहोल-आधारित हात सॅनिटायझर अधिक सोयीस्कर आहे. हे सामान्यत: सूक्ष्मजीव नष्ट करण्यात अधिक प्रभावी असते आणि साबण आणि पाण्यापेक्षा चांगले असते. जर शौचालयाच्या वापरास दूषितपणा दिसला किंवा त्याचे अनुसरण केले गेले तर हात धुणे अजूनही आवश्यक आहे. </p> <p>कमीतकमी ६०% अल्कोहोल असलेले किंवा "पर्सिस्टंट अँटिसेप्टिक" असलेले हँड सॅनिटायझर वापरावे. अल्कोहोल हे बॅक्टेरिया आणि टीबी या सारख्या जंतूंना नष्ट करतात . ९०% अल्कोहोल चोळणे अत्यंत ज्वलनशील असतात, परंतु फ्लू विषाणू, सामान्य सर्दी विषाणू, कोरोनाव्हायरस आणि एचआयव्ही सारख्या विषाणूंसह अनेक प्रकारचे व्हायरस नष्ट करतात. </p> <p> इसोप्रॉपिल अल्कोहोल प्रयोगशाळेत आणि मानवी त्वचेवर 30 सेकंदांपेक्षा कमी कालावधीत ९९. ९९% किंवा त्याहून अधिक नॉन-स्पॉर बनविणारे जीवाणू नष्ट करते हातातील सॅनिटायझर्समध्ये असलेल्या अल्कोहोलमध्ये प्रथिने आणि लीझ पेशी कमी प्रमाणात (०.० मिली) किंवा एकाग्रता (%०% पेक्षा कमी) दर्शविण्यासाठी १०-१– सेकंदाचा संपर्क वेळ नसू शकतो. उच्च लिपिड किंवा प्रथिने कचरा (जसे की फूड प्रोसेसिंग) असलेल्या वातावरणात, हाताने योग्य स्वच्छतेची खात्री करण्यासाठी एकट्या अल्कोहोल हँड रब्सचा वापर पुरेसा असू शकत नाही.</p> ==तोटा== बऱ्याच वेळा पाणी आणि साबणाने हात स्वच्छ धुण्यावर प्राधान्य दिले जाते, त्यामध्ये हे समाविष्ट आहे: क्लोस्ट्रिडिओइड्स डिस्फिइलचे बॅक्टेरियातील बीजाणू काढून टाकणे, क्रिप्टोस्पोरिडियम सारख्या परजीवी आणि सॅनिटायझरमध्ये अल्कोहोलच्या एकाग्रतेनुसार नॉरोव्हायरससारखे काही विषाणू (९५%) बहुतेक व्हायरस दूर करण्यात अल्कोहोल सर्वात प्रभावी असल्याचे दिसून आले होते.याव्यतिरिक्त, हात द्रव किंवा इतर दृश्यमान दूषित असल्यास हात शौचालयाचा वापर केल्यानंतर तसेच धुण्यास प्राधान्य दिले जाते आणि जर अल्कोहोल सॅनिटायझर वापराच्या अवशेषांमधून अस्वस्थता वाढते. ==सुरक्षता== ===आग=== अल्कोहोल जेल अर्धपारदर्शक निळा ज्योत तयार करून आग पकडू शकतो.हे जेलमधील ज्वलनशील अल्कोहोलमुळे आहे. पाण्याची जास्त प्रमाणात किंवा मॉइस्चरायझिंग एजंट्समुळे काही हँड सॅनिटायझर जेल हा परिणाम तयार करू शकत नाहीत. अशी काही उदाहरणे आढळली आहेत की जेव्हा ऑपरेटिंग रूममध्ये अल्कोहोलला आग लागण्यास भाग पाडले गेले होते, ज्यात एन्टिसेप्टिक म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या अल्कोहोलद्वारे ऑपरेटिंग रूममध्ये शस्त्रक्रिया केल्या जातात आणि कॉटरी इन्स्ट्रुमेंटचा वापर केला असता आग लागल्याची घटना घडली आहे. ===त्वचा=== अल्कोहोल हँड सॅनिटायझर्स त्वचेवर नैसर्गिकरित्या उपस्थित फायदेशीर सूक्ष्मजीव काढून टाकून कोणताही धोका दर्शवित नाहीत. शरीर हातांनी फायदेशीर सूक्ष्मजंतू द्रुतपणे पुन्हा भरून काढते आणि बहुतेक वेळेस त्या बाहेरून हलवते जिथे कमी हानिकारक सूक्ष्मजीव असतात. अल्कोहोल तेलाच्या बाह्य थराची त्वचा काढून टाकू शकतो, ज्याचा त्वचेच्या अडथळ्याच्या कार्यावर नकारात्मक प्रभाव पडतो. ==उत्पादन== २०१० मध्ये वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशनने हँड सॅनिटायझर तयार करण्यासाठी एक मार्गदर्शक तयार केले, ज्याला सन २०२० -२० च्या कोरोनाव्हायरस (साथीच्या रोगाचा) साथीच्या आजारानंतर हाताने स्वच्छ ठेवण्याच्या कमतरतेमुळे नूतनीकरण केले. मद्य आणि परफ्यूम उत्पादकांनी त्यांच्या सामान्य उत्पादनांमधून त्यांच्या उत्पादनाची सुविधा सॅन्डिटायझरकडे हस्तांतरित केली. मागणीची पूर्तता करण्यासाठी, स्थानिक डिस्टिलरींनी स्वतःच्या हाताने स्वच्छता करणारे बनवण्यासाठी स्वतःचे अल्कोहोल वापरण्यास सुरुवात केली आहे.अल्कोहोल आणि तंबाखू कर आणि व्यापार ब्यूरोने असे जाहीर केले की डिस्टिलरी अधिकृत परवानगीशिवाय स्वतःच्या हाताने सॅनिटायझर तयार करु शकतात. == संदर्भ <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-03-25|title=Hand sanitizer|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hand_sanitizer&oldid=947382999|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-03-26|title=World Health Organization|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=World_Health_Organization&oldid=947458502|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lexico.com/definition/hand_sanitizer|title=Hand Sanitizer {{!}} Meaning of Hand Sanitizer by Lexico|संकेतस्थळ=Lexico Dictionaries {{!}} English|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-26|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918190157/https://en.oxforddictionaries.com/definition/hand_sanitizer|url-status=dead}}</ref>== mjj51yick33kvtw2zdcqyy3738uujox 2711403 2711400 2026-09-23T01:35:21Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711403 wikitext text/x-wiki [[File:Hand Sanitizer.JPG|thumb|हँड सॅनिटायझर]] हँड सॅनिटायझर हा एक द्रव किंवा जेल आहे जो सामान्यत: हातावर संसर्गजन्य [[सूक्ष्मजीव]] कमी करण्यासाठी वापरला जातो. आरोग्य सेवेच्या बहुतांश घटनांमध्ये साबण आणि पाण्याने [[हात]] धुणे आहे .पण सॅनिटायझर मध्ये [[अल्कोहोल]]-आधारित प्रकारांचे फॉर्म्युलेशन आहे आहे. हे सामान्यत: सूक्ष्मजीव नष्ट करण्यात अधिक प्रभावी असते आणि साबण आणि पाण्यापेक्षा चांगले असते. जर शौचालयाच्या वापरास दूषितपणा दिसला किंवा त्याचे अनुसरण केले गेले तर हात धुणे अजूनही आवश्यक आहे. सेवांच्या बाहेर, हात धुण्यास सामान्यतः पसंत केले जाते. सूक्ष्मजीव नॉरोव्हायरस आणि क्लोस्ट्रिडियम डिसफिलेससाठी देखील ते कमी प्रभावी आहेत. ते [[द्रव]], जेल आणि फोम म्हणून उपलब्ध आहेत. <p>या अल्कोहोल मध्ये सामान्यत: आयसोप्रोपिल अल्कोहोल, [[इथेनॉल]] (इथिल अल्कोहोल) किंवा एन-प्रोपेनॉल यांचे ६०% ते ९५% मिश्रण असते. ज्वलनशील आहेत म्हणून काळजी घ्यावी.अल्कोहोल-आधारित हँड सॅनिटायझर विविध प्रकारच्या सूक्ष्मजीवांविरुद्ध कार्य करते परंतु बीजकोश्यांपासून नव्हे. यामध्ये त्वचेची कोरडेपणा रोखण्यासाठी ग्लिसरॉल सारख्या संयुगे असतात.अल्कोहोल नसलेल्या आवृत्त्यांमध्ये बेंझाल्कोनियम क्लोराईड किंवा ट्रायक्लोझन असू शकतात. </p> ==वापर== [[File:Types of hand sanitizer manorm.jpg|thumb|Types of hand sanitizer manorm]] यूएस सेंटर फॉर डिसीज कंट्रोल द्वारे स्वच्छ हात मोहीम लोकांना हात धुण्यासाठी सूचना देते. केवळ साबण आणि पाणी उपलब्ध नसल्यास अल्कोहोल-आधारित हात सॅनिटायझरची शिफारस केली जाते. <p>अल्कोहोल-आधारित हात सॅनिटायझर वापरताना:</p> *एका हाताच्या तळहातावर टाका . *एकत्र हात चोळा. *हात कोरडे होईपर्यंत हातांना व बोटांच्या सर्व पृष्ठभागावर घासून घ्या. <p>आरोग्य सेवेच्या बहुतांश घटनांमध्ये साबण आणि पाण्याने हात धुण्यापेक्षा अल्कोहोल-आधारित हात सॅनिटायझर अधिक सोयीस्कर आहे. हे सामान्यत: सूक्ष्मजीव नष्ट करण्यात अधिक प्रभावी असते आणि साबण आणि पाण्यापेक्षा चांगले असते. जर शौचालयाच्या वापरास दूषितपणा दिसला किंवा त्याचे अनुसरण केले गेले तर हात धुणे अजूनही आवश्यक आहे. </p> <p>कमीतकमी ६०% अल्कोहोल असलेले किंवा "पर्सिस्टंट अँटिसेप्टिक" असलेले हँड सॅनिटायझर वापरावे. अल्कोहोल हे बॅक्टेरिया आणि टीबी या सारख्या जंतूंना नष्ट करतात . ९०% अल्कोहोल चोळणे अत्यंत ज्वलनशील असतात, परंतु फ्लू विषाणू, सामान्य सर्दी विषाणू, कोरोनाव्हायरस आणि एचआयव्ही सारख्या विषाणूंसह अनेक प्रकारचे व्हायरस नष्ट करतात. </p> <p> इसोप्रॉपिल अल्कोहोल प्रयोगशाळेत आणि मानवी त्वचेवर 30 सेकंदांपेक्षा कमी कालावधीत ९९. ९९% किंवा त्याहून अधिक नॉन-स्पॉर बनविणारे जीवाणू नष्ट करते हातातील सॅनिटायझर्समध्ये असलेल्या अल्कोहोलमध्ये प्रथिने आणि लीझ पेशी कमी प्रमाणात (०.० मिली) किंवा एकाग्रता (%०% पेक्षा कमी) दर्शविण्यासाठी १०-१– सेकंदाचा संपर्क वेळ नसू शकतो. उच्च लिपिड किंवा प्रथिने कचरा (जसे की फूड प्रोसेसिंग) असलेल्या वातावरणात, हाताने योग्य स्वच्छतेची खात्री करण्यासाठी एकट्या अल्कोहोल हँड रब्सचा वापर पुरेसा असू शकत नाही.</p> ==तोटा== बऱ्याच वेळा पाणी आणि साबणाने हात स्वच्छ धुण्यावर प्राधान्य दिले जाते, त्यामध्ये हे समाविष्ट आहे: क्लोस्ट्रिडिओइड्स डिस्फिइलचे बॅक्टेरियातील बीजाणू काढून टाकणे, क्रिप्टोस्पोरिडियम सारख्या परजीवी आणि सॅनिटायझरमध्ये अल्कोहोलच्या एकाग्रतेनुसार नॉरोव्हायरससारखे काही विषाणू (९५%) बहुतेक व्हायरस दूर करण्यात अल्कोहोल सर्वात प्रभावी असल्याचे दिसून आले होते.याव्यतिरिक्त, हात द्रव किंवा इतर दृश्यमान दूषित असल्यास हात शौचालयाचा वापर केल्यानंतर तसेच धुण्यास प्राधान्य दिले जाते आणि जर अल्कोहोल सॅनिटायझर वापराच्या अवशेषांमधून अस्वस्थता वाढते. ==सुरक्षता== ===आग=== अल्कोहोल जेल अर्धपारदर्शक निळा ज्योत तयार करून आग पकडू शकतो.हे जेलमधील ज्वलनशील अल्कोहोलमुळे आहे. पाण्याची जास्त प्रमाणात किंवा मॉइस्चरायझिंग एजंट्समुळे काही हँड सॅनिटायझर जेल हा परिणाम तयार करू शकत नाहीत. अशी काही उदाहरणे आढळली आहेत की जेव्हा ऑपरेटिंग रूममध्ये अल्कोहोलला आग लागण्यास भाग पाडले गेले होते, ज्यात एन्टिसेप्टिक म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या अल्कोहोलद्वारे ऑपरेटिंग रूममध्ये शस्त्रक्रिया केल्या जातात आणि कॉटरी इन्स्ट्रुमेंटचा वापर केला असता आग लागल्याची घटना घडली आहे. ===त्वचा=== अल्कोहोल हँड सॅनिटायझर्स त्वचेवर नैसर्गिकरित्या उपस्थित फायदेशीर सूक्ष्मजीव काढून टाकून कोणताही धोका दर्शवित नाहीत. शरीर हातांनी फायदेशीर सूक्ष्मजंतू द्रुतपणे पुन्हा भरून काढते आणि बहुतेक वेळेस त्या बाहेरून हलवते जिथे कमी हानिकारक सूक्ष्मजीव असतात. अल्कोहोल तेलाच्या बाह्य थराची त्वचा काढून टाकू शकतो, ज्याचा त्वचेच्या अडथळ्याच्या कार्यावर नकारात्मक प्रभाव पडतो. ==उत्पादन== २०१० मध्ये वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशनने हँड सॅनिटायझर तयार करण्यासाठी एक मार्गदर्शक तयार केले, ज्याला सन २०२० -२० च्या कोरोनाव्हायरस (साथीच्या रोगाचा) साथीच्या आजारानंतर हाताने स्वच्छ ठेवण्याच्या कमतरतेमुळे नूतनीकरण केले. मद्य आणि परफ्यूम उत्पादकांनी त्यांच्या सामान्य उत्पादनांमधून त्यांच्या उत्पादनाची सुविधा सॅन्डिटायझरकडे हस्तांतरित केली. मागणीची पूर्तता करण्यासाठी, स्थानिक डिस्टिलरींनी स्वतःच्या हाताने स्वच्छता करणारे बनवण्यासाठी स्वतःचे अल्कोहोल वापरण्यास सुरुवात केली आहे.अल्कोहोल आणि तंबाखू कर आणि व्यापार ब्यूरोने असे जाहीर केले की डिस्टिलरी अधिकृत परवानगीशिवाय स्वतःच्या हाताने सॅनिटायझर तयार करु शकतात. == संदर्भ <ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-03-25|title=Hand sanitizer|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Hand_sanitizer&oldid=947382999|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|date=2020-03-26|title=World Health Organization|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=World_Health_Organization&oldid=947458502|journal=Wikipedia|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lexico.com/definition/hand_sanitizer|title=Hand Sanitizer {{!}} Meaning of Hand Sanitizer by Lexico|संकेतस्थळ=Lexico Dictionaries {{!}} English|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-03-26|archive-date=2017-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918190157/https://en.oxforddictionaries.com/definition/hand_sanitizer|url-status=dead}}</ref>== [[वर्ग:आरोग्य]] g54n7o6eloldhsatnpxfgrg0jmgrq43 0 254041 2711431 2705200 2026-09-23T03:00:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711431 wikitext text/x-wiki {{उदयोन्मुख लेख टीप | वर्ष =२०२० | दिनांक =५ एप्रिल }} {{माहितीचौकट साथीचाउद्रेक | width = | map1 = India Maharashtra COVID-19 map.svg | legend1 = कोव्हिड-१९ च्या संसर्गाचे निदान झालेल्या रुग्ण संख्येचा जिल्हावार नकाशा | map2 = India Maharashtra COVID-19 deaths.svg | legend2 = कोव्हिड-१९मुळे मृत संख्येचा जिल्हावार नकाशा | map3 = | legend3 = | map4 = | legend4 = | map5 = | legend5 = | disease = कोव्हिड-१९ | virus_strain = सार्स-कोव्ह-२ | location = [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | first_case = [[पुणे]] | arrival_date = ९ मार्च २०२० | origin = [[वुहान]], [[चीन]] | confirmed_cases = {{wdib|ps=1|P1603|qual=P585|df=dmy|list=p-1}} | active_cases = {{formatnum: {{#expr: {{formatnum: {{wdib|ps=1|P1603|list=p-1|df=dmy}} |R}} - {{formatnum: {{wdib|ps=1|P8010|list=p-1|df=dmy}} |R}} - {{formatnum: {{wdib|ps=1|P1120|list=p-1|df=dmy}} |R}} }} }} | recovery_cases = {{wdib|ps=1|P8010|qual=P585|list=p-1|df=dmy}} | deaths = {{wdib|ps=1|P1120|qual=P585|list=p-1|df=dmy}} | fatality_rate = {{percentage |{{formatnum: {{wdib|ps=1|P1120|list=p-1}} |R}} |{{formatnum: {{wdib|ps=1|P1603|list=p-1}} |R}} |2 }} | territories = सर्व [[#सांख्यिकी|३६ जिल्हे]] | total_ili = | website = [https://arogya.maharashtra.gov.in/1175/Novel--Corona-Virus arogya.maharashtra.gov.in]<br />[https://phdmah.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/2cc0055832264c5296890745e9ea415c COVID-19 Monitoring Dashboard, Government of Maharashtra] | youtube = }} '''२०२० मधील महाराष्ट्रातील कोरोना विषाणू उद्रेक''' ९ मार्च २०२० रोजी सुरू झाला. या दिवशी भारताच्या [[महाराष्ट्र]] राज्यात [[कोरोनाव्हायरस रोग २०१९|कोरोना विषाणूच्या]] प्रादुर्भावामुळे होणाऱ्या साथीच्या आजाराची पहिली नोंद झाली. १७ मार्च २०२० रोजी महाराष्ट्रात पहिल्या कोरोनाबाधित व्यक्तीच्या मृत्यूची नोंद झाली. महाराष्ट्र हे देशातील कोरोनाचा सर्वाधिक प्रभाव झालेले राज्य आहे.<ref name="देशातील 'या' सहा राज्यांत कोरोनाचे ६५ टक्के रुग्ण; दक्षिण आणि पश्चिम भारतात सर्वाधिक प्रभाव">{{स्रोत बातमी|title=देशातील 'या' सहा राज्यांत कोरोनाचे ६५ टक्के रूग्ण; दक्षिण आणि पश्चिम भारतात सर्वाधिक प्रभाव|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/india/coronavirus-india-update-65-percent-corona-patients-in-these-six-states-of-the-country-south-and-west-india-most-affected-759464|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> राज्यात ३ मे २०२० पर्यंत {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic in Maharashtra|confirmed|ref=no}} जणांना याची लागण झाली असून त्यापैकी {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic in Maharashtra|deaths|ref=no}} जणांचा मृत्यू झाला आहे आणि {{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic in Maharashtra|recovered|ref=no}} जण पूर्ण बरे झालेले आहेत. एकूण संसर्ग झालेल्या रोग्यांपैकी ४% लोकांचा मृत्यू झाला आहे.{{Cases in 2019–20 coronavirus pandemic|ref=yes}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://phdmah.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/2cc0055832264c5296890745e9ea415c|title=ArcGIS Dashboards|संकेतस्थळ=phdmah.maps.arcgis.com|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> राज्यातील दोन तृतीयांशपेक्षा जास्त रुग्ण [[मुंबई]] महानगर भागातून (एमएमआर) आढळून आलेले आहेत. एमएमआर - [[मुंबई]], [[पुणे]], [[ठाणे]] जिल्ह्याचा पट्टा हा देशातील कोरोनाव्हायरस प्रादुर्भावासाठीच्या १० 'हॉटस्पॉट' पैकी एक बनला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/coronavirus-outbreak/story/10-coronavirus-hotspots-in-india-1662073-2020-04-01|title=10 coronavirus hotspots in India|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=८ एप्रिल २०२०}}</ref> १४ एप्रिल पर्यंतच्या आकडेवारीनुसार भारतातील एकूण रुग्णांपैकी एकट्या महाराष्ट्रात २३% रुग्ण असून एकूण मृत्यूंपैकी ४६% मृत्यू राज्यात झाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Data {{!}} Why has Mumbai seen the most coronavirus cases in Maharashtra?|दुवा=https://www.thehindu.com/data/data-why-mumbai-has-seen-the-most-coronavirus-cases-in-maharashtra/article31334926.ece|ॲक्सेसदिनांक=१६ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=द हिंदू}}</ref> या उद्रेकावरील उपाययोजनेचा भाग म्हणून काही अभूतपूर्व निर्णय घेण्यात आले. ११ मार्च २०२० पासून राज्यातील प्रवासी वाहतूक करणाऱ्या सर्व बससेवा अनिश्चित काळासाठी बंद करण्यात आल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=MSRTC takes Rs 3-crore hit due to cancellation of services|दुवा=https://www.outlookindia.com/newsscroll/msrtc-takes-rs-3crore-hit-due-to-cancellation-of-services/1771090|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=Outlook|archive-date=2020-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200317190516/https://www.outlookindia.com/newsscroll/msrtc-takes-rs-3crore-hit-due-to-cancellation-of-services/1771090|url-status=dead}}</ref> १३ मार्च रोजी, महाराष्ट्र शासनाने कोरोना विषाणूचा उद्रेक पाहता महाराष्ट्रात [[महामारी रोग अधिनियम १८९७]] लागू करण्यात आला. राज्यात जमावबंदीचे [[कलम १४४]] लागू करण्यात आले. २२ मार्च पासून प्रवासी वाहतूक करणाऱ्या सर्व आंतरराष्ट्रीय विमान सेवा, रेल्वे तसेच मुंबईतील लोकल सेवा बंद करण्यात आल्या.<ref name="लाल परीही शांत बसणार">{{स्रोत बातमी|title=लाल परीही शांत बसणार|दुवा=http://www.dainikaikya.com/newsdetails/?NewsId=5496875116770639353&title=Lalparihi%20shant%20basnar&SectionId=4&SectionName=विभागीय%20वार्ता|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=ऐक्य समूह}}{{मृत दुवा|date=March 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २३ मार्चला जमावबंदीने फरक पडत नसल्याचे पाहून संपूर्ण राज्यात [[संचारबंदी]] लागू करण्याची घोषणा मुख्यमंत्री [[उद्धव ठाकरे]] यांनी केली. राज्याच्या सर्व सीमा सील करण्याचा निर्णय राज्य सरकारने घेतला. राज्यातील सर्व जिल्ह्यांच्याही सीमा सील करून एका जिल्ह्यातून दुसऱ्या जिल्ह्यात वाहतूक करण्यास त्यानुसार मनाई करण्यात आली. सर्वधर्मीयांची प्रार्थना स्थळे बंद करण्यात आली. देशातील विमानतळे बंद करण्याचा संबंधित अधिकार पंतप्रधानांना असल्याने सर्व विमानतळे त्वरित बंद करण्याची विनंती ठाकरे यांनी पंतप्रधानांना केली.<ref name="संचारबंदी : राज्याबरोबरच जिल्ह्याच्या सीमा सील">{{स्रोत बातमी|title=संचारबंदी : राज्याबरोबरच जिल्ह्याच्या सीमा सील|दुवा=https://www.maxmaharashtra.com/news-update/politics-and-nation-uddhav-thackeray-imposes-curfew-in-entire-maharashtra/79637/|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=मॅक्स महाराष्ट्र|दिनांक=23 Mar 2020}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महाराष्ट्रातील जनजीवनावर याचे फार मोठे परिणाम झाले. राज्यात लागू झालेल्या नियमांनुसार अत्यावश्यक कामाशिवाय सर्वांनी घरी बसणे सक्तीचे करण्यात आले. नागरिकांची उपासमार होऊ नये, अन्नधान्याचा तुटवडा भासू नये म्हणून रेशन दुकानावर तीन महिन्यांचे रेशन देण्याचा निर्णय झाला.<ref name="रेशन दुकानावर तीन महिन्यांचे मोफत धान्य मिळणार; मुंबईतील दुकानांची यादी जाहीर">{{स्रोत बातमी|title=रेशन दुकानावर तीन महिन्यांचे मोफत धान्य मिळणार; मुंबईतील दुकानांची यादी जाहीर|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/maharashtra-govt-will-provide-free-grain-for-next-three-months-on-ration-card-755870|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=30 Mar 2020}}</ref> २४ मार्चच्या मध्यरात्रीपासून देशांतर्गत प्रवासी वाहतूक करणारी विमानसेवाही बंद करण्यात आली.<ref name="देशांतर्गत विमानसेवा बंद">{{स्रोत बातमी|title=देशांतर्गत विमानसेवा बंद|दुवा=https://www.dainikprabhat.com/the-union-government-ordered-suspension-of-all-domestic-flight-services/|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=प्रभात वृत्तसेवा|दिनांक=23 Mar 2020}}</ref> कोरोनाचा संसर्ग रोखण्यासाठी लोकांनी घराबाहेर पडू नये, दोन व्यक्तींमध्ये सुरक्षित अंतर ठेवावे, असे स्पष्ट निर्देश प्रशासनाने वारंवार करूनही लोक गंभीरतेने घेताना दिसले नाहीत. जीवनावश्यक वस्तूंच्या खरेदीसाठी जनतेला दिलेली सूट हीच लोकांच्या बेशिस्तीच्या वागण्याने समाजासाठी प्राणघातक ठरू नये या साठी पोलीस यंत्रणा झगडत आहे. वैद्यकीय यंत्रणा जीवावर उदार होऊन रात्रंदिवस सेवा करण्यात गर्क आहे. [[भारतातील मूलभूत हक्क|मूलभूत अधिकारांसोबत]] नागरिकांनी आपल्या मूलभूत कर्तव्यांबाबतही जागरूक असायला हवे असे मत [[मुंबई उच्च न्यायालय]]ाचे न्यायमूर्ती प्रसन्न वरळे यांनी व्यक्त केले.<ref name="मूलभूत अधिकारांसोबत नागरिकांनी आपल्या मूलभूत कर्तव्यांबाबतही जागरूक असायला हवं : हायकोर्ट">{{स्रोत बातमी|title=मूलभूत अधिकारांसोबत नागरिकांनी आपल्या मूलभूत कर्तव्यांबाबतही जागरूक असायला हवं : हायकोर्ट|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/india/citizens-with-basic-rights-should-also-be-aware-of-their-basic-duties-says-high-court-759600|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=10 Apr 2020}}</ref> == इतिहास == [[चीन]]च्या आरोग्य अधिकाऱ्यांनी २६ डिसेंबर २०१९ रोजी [[वुहान]] शहरात संक्रमक [[कोरोना व्हायरस]] आढळल्याची पुष्टी दिली. ३० जानेवारी २०२० रोजी जागतिक आरोग्य संघटनेने ह्या विषाणूचा उद्रेक हा सार्वजनिक आरोग्यविषयक आंतरराष्ट्रीय आणीबाणी असल्याचे जाहीर केले. ११ मार्च २०२० रोजी कोरोनाचा उद्रेक हा जागतिक महामारी असल्याचे जाहीर करण्यात आले.<ref>{{Cite web|title=WHO declares coronavirus a global health emergency |दुवा=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/30/who-declares-coronavirus-a-global-health-emergency |ॲक्सेसदिनांक=३० मार्च २०२० |प्रकाशक=The Guardian |दिनांक=30 Jan 2020}}</ref> २९ जानेवारी २०२० रोजी भारतातील पहिला रुग्ण हा केरळमध्ये आढळला.<ref name="कोरोना व्हायरस भारतात दाखल, केरळमध्ये आढळला पहिला रुग्ण">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना व्हायरस भारतात दाखल, केरळमध्ये आढळला पहिला रुग्ण|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/positive-case-of-novel-coronavirus-patient-kerala-china-wuhan-university-sgy-87-2072661/|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]]|दिनांक=30 Jan 2020}}</ref> महाराष्ट्रातील कोरोना व्हायरसची लागण झालेला पहिला रुग्ण पुण्यामध्ये ९ मार्च २०२० रोजी आढळून आला.<ref name="auto">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/two-with-travel-history-to-dubai-test-positive-for-coronavirus-in-pune-1654113-2020-03-09|title=Two with travel history to Dubai test positive for coronavirus in Pune|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=१ एप्रिल २०२०}}</ref> महाराष्ट्रातील पहिला बळी १६ मार्च २०२० रोजी मुंबईतील [[कस्तुरबा रुग्णालय]]ात उपचारादरम्यान झाला.<ref name="महाराष्ट्रात कोरोनाचा पहिला बळी, बाधितांच्या संपर्कात ९ जण">{{स्रोत बातमी|title=महाराष्ट्रात कोरोनाचा पहिला बळी, बाधितांच्या संपर्कात ९ जण|दुवा=https://www.tv9marathi.com/mumbai/maharashtra-a-64-year-old-covid-19-patient-passes-away-at-mumbais-kasturba-hospital-195146.html|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[टीव्ही९ मराठी]]|दिनांक=17 Mar 2020}}</ref> == संपर्क मागोवा == संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्तींचा शोध घेणे आणि पुढील संक्रमणास प्रतिबंध करण्यासाठी संपर्कांचा मागोवा घेतला जातो. क्षयरोग, लस-प्रतिबंधक गोवर इत्यादी संक्रमण, लैंगिक संक्रमित संक्रमण, एचआयव्ही, रक्त-संसर्गजन्य संक्रमण, काही गंभीर जिवाणू संक्रमण यांत संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्तीचा मागोवा घेतला जातो. २०२० मधील कोरोना विषाणू उद्रेकात महाराष्ट्रातील संक्रमित व्यक्तीच्या संपर्काचा मागोवा घेण्यासाठी पोलिसांना व प्रशासकीय यंत्रणेला फार मेहनत घ्यावी लागत आहे.<ref name="पोलिसांनी पाठविले एक कोटी मेसेज">{{स्रोत बातमी|title=पोलिसांनी पाठविले एक कोटी मेसेज|दुवा=https://www.dainikprabhat.com/one-crore-messages-sent-by-police/|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=प्रभात|दिनांक=9 Apr 2020}}</ref> १० एप्रिल २०२० रोजी, ॲपल आणि गुगल ह्या स्मार्टफोन सॉफ्टवेअरच्या निर्मात्यांनी कोरोनाव्हायरस ट्रॅकिंग तंत्रज्ञानाची घोषणा केली.<ref name="Android phones and iPhones will now communicate to track coronavirus Read more: https://metro.co.uk/2020/04/13/apple-google-join-forces-build-coronavirus-tracing-ios-android-12548134/?ito=cbshare Twitter: https://twitter.com/MetroUK | Facebook: https://www.facebook.com/MetroUK/">{{स्रोत बातमी|title=Android phones and iPhones will now communicate to track coronavirus|दुवा=https://metro.co.uk/2020/04/13/apple-google-join-forces-build-coronavirus-tracing-ios-android-12548134/|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=मेट्रो|दिनांक=13 Apr 2020}}</ref> == निदान == ८ एप्रिल रोजी वकील शशांक देव सुधी यांनी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयात]] दाखल केलेल्या खासगी प्रयोगशाळेत होत असलेल्या करोनाच्या चाचणी संदर्भातील याचिकेवरील सुनावणी झाली व सर्वोच्च न्यायालयाने केंद्र सरकारने मंजूरी दिलेल्या सर्व प्रयोगशाळा, मग त्या सरकारी असोत की खासगी या ठिकाणी करोना व्हायरसची चाचणी मोफत करण्यात यावी असा निर्देश केंद्र सरकारला दिला व सदरच्या आदेशाच्या तात्काळ अंमलबजवणीच्या सूचनाही केंद्र सरकारला दिल्या.<ref name="करोनाच्या चाचण्या मोफत करा, सुप्रीम कोर्टाचे निर्देश">{{स्रोत बातमी|title=करोनाच्या चाचण्या मोफत करा, सुप्रीम कोर्टाचे निर्देश|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/tests-relating-to-covid19-whether-in-approved-govt-laboratories-or-approved-private-labs-shall-be-free-of-cost-supreme-court-direction-to-centre/articleshow/75051235.cms|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=8 Apr 2020}}</ref> १३ एप्रिल रोजी सर्वोच्च न्यायालयाने ८ एप्रिला दिलेला आपलाच आदेश बदलला, नव्या आदेशानुसार फक्त दारिद्य्ररेषेखालील, ईडब्ल्यूएस आणि आयुष्मान भारत योजनेच्या लाभार्थी असलेल्यांनाच ही चाचणी मोफत असेल असा निकाल दिला.<ref name="फक्त गरिबांसाठीच मोफत करोना चाचणी: सुप्रीम कोर्ट">{{स्रोत बातमी|title=फक्त गरिबांसाठीच मोफत करोना चाचणी: सुप्रीम कोर्ट|दुवा=https://maharashtratimes.com/india-news/supreme-court-changed-its-old-decision-and-according-to-new-decision-now-onwards-only-poor-people-can-eligible-for-free-corona-virus-test/articleshow/75124815.cms|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=13 Apr 2020}}</ref> प्राथमिक पातळीवर कोरोनाची लक्षणे घरबसल्या ओळखण्यासाठी ऑनलाईन स्व-चाचणीसाठीचे टूल बनविण्यात आले आले आहे.<ref name="घरबसल्या कोरोनाची लक्षणं ओळखा; विषाणूचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी ऑनलाईन स्व-चाचणी टूल">{{स्रोत बातमी|title=घरबसल्या कोरोनाची लक्षणे ओळखा; विषाणूचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी ऑनलाईन स्व-चाचणी टूल|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/corona-test-at-home-by-online-self-test-tool-756924|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=2 Apr 2020}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:right; float:right; font-size:90%; width:auto;" |- | style="text-align:center;" colspan="2" | '''महाराष्ट्रातील चाचण्यांची संख्या''' |- ! scope="row" |चाचण्यांची एकूण संख्या | ६७,४६८ |- ! scope="row" |पॉझिटिव्ह | ३,६४८ |- ! scope="row" |निगेटीव्ह | ६३,४७६ |- | style="text-align:center;" colspan="2" | १८ एप्रिलच्या माहितीनुसार<ref name="नवीन करोना विषाणू (कोविड -१९) - सद्य:स्थिती आणि उपाय योजना, दिनांक १८ एप्रिल २०२०">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=नवीन करोनाविवषाणू (कोविड -१९) - सद्य:स्थिती आणि उपाय योजना, दिनांक १८ एप्रिल २०२०"|दुवा=https://arogya.maharashtra.gov.in/pdf/ncovidmpressnote18.pdf|प्रकाशक=एक संक्रमक रोग म्हणजे कायम,महाराष्ट्र सार्वजनिक आरोग्यविभाग|ॲक्सेसदिनांक=१९ एप्रिल २०२०}}</ref> |} === प्रयोगशाळा === {{मुख्य लेख|कोरोनाव्हायरस रोगाच्या निदानासाठी महाराष्ट्रातील मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळांची यादी}} २०२० मधील महाराष्ट्रातील कोरोना विषाणू उद्रेकात [[कोरोनाव्हायरस रोग २०१९]]च्या निदानासाठी १९ शासकीय व १८ खासगी अशा एकूण [[राष्ट्रीय विषाणूविज्ञान संस्था]]द्वारा मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळा आहेत.<ref name="Laboratories for COVID-19 Testing approved by ICMR">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Laboratories for COVID-19 Testing approved by ICMR|दुवा=https://covid.icmr.org.in/index.php/testing-labs-deatails|संकेतस्थळ=ICMR|ॲक्सेसदिनांक=१८ एप्रिल २०२०|archive-date=2020-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414124854/https://covid.icmr.org.in/index.php/testing-labs-deatails|url-status=dead}}</ref> === चाचणीचे प्रकार === १७ जानेवारी २०२० रोजी [[जागतिक आरोग्य संघटना|जागतिक आरोग्य संघटने]]ने सार्स-सीओव्ही-२ साठी अनेक आरएनए चाचणीचे मानदंड प्रकाशित केले व रिअल-टाईम रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्शन पॉलिमरेज चेन रिॲक्शन (आरटीपीसीआर) ही चाचणी कोरोना लागण झाल्याचे पुष्टीकरण करण्यासाठी प्रमाणित केली.<ref name="Vital test to cover all symptomatic cases in hotspots now">{{स्रोत बातमी|title=Vital test to cover all symptomatic cases in hotspots now|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/india/government-ramps-up-rt-pcr-testing-in-hotspots/articleshow/75089535.cms|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> ७ एप्रिल २०२० रोजी भारतात कोरोनाचा वाढता प्रादुर्भाव पाहता [[राष्ट्रीय विषाणूविज्ञान संस्था]]ने एचएलएल लाइफकेअर लिमिटेड या सरकारी कंपनीने विकसित केलेल्या रॅपिड अँटीबॉडी ब्लड टेस्ट किटला प्राथमिक चाचणी म्हणून मान्यता दिली. १५ ते २० मिनिटांत होणाऱ्या या चाचणीच्या मदतीने कोरोना प्रादुर्भाव कोणत्या भागात वाढत आहे याचा अभ्यास करण्यासाठी उपयुक्त ठरणार आहे. अँटीबॉडी रक्त चाचणीत रुग्ण संक्रमित असल्याचे आढळल्यास त्या रुग्णाची जागतिक आरोग्य संघटनेने प्रमाणित केलेली आरटीपीसीआर चाचणी होणार आहे.<ref name="भारताच्या या कंपनीने तयार केले अँटीबॉडी किट">{{स्रोत बातमी|title=भारताच्या या कंपनीने तयार केले अँटीबॉडी किट|दुवा=https://amnews.live/news/desh/india--hll-lifecare-limited-succeeded-in-preparing-coronavirus-antibody-kit-for-plasma-and-blood-test|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=AM News Network|दिनांक=8 Apr 2020|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411021644/https://amnews.live/news/desh/india--hll-lifecare-limited-succeeded-in-preparing-coronavirus-antibody-kit-for-plasma-and-blood-test|url-status=dead}}</ref> <gallery widths="200px" heights="200px"> चित्र:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6313 (cropped).jpg| कोरोना चाचणीसाठी नाकातून नमुने घेतानाचे चित्र चित्र:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6306 (cropped).jpg|कोरोना चाचणीसाठी घशातून नमुने घेतानाचे चित्र चित्र:Cycler offen.JPG| रिअल-टाइम रिव्हर्स ट्रान्सक्रिप्शन पॉलिमेरेज चेन रिएक्शन (आरटीपीसीआर) ही चाचणी करणारे मशीन </gallery> == कालावधी == जागतिक आरोग्य संघटनेच्या म्हणण्यानुसार साथीचे रोग नियंत्रित केले जाऊ शकतात, पर्ंतु या उद्रेकातील सर्वोच्च आणि अंतिम कालावधी अनिश्चित आहे आणि स्थानानुसार वेगवेगळा असू शकतो.<ref name="WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 – 11 March 2020">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=WHO Director-General's opening remarks at the media briefing on COVID-19 – 11 March 2020|दुवा=https://www.who.int/dg/speeches/detail/who-director-general-s-opening-remarks-at-the-media-briefing-on-covid-19---11-march-2020|प्रकाशक=जागतिक आरोग्य संघटना|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०}}</ref> चिनी सरकारचे ज्येष्ठ वैद्यकीय सल्लागार झोंग नानशान यांच्या म्हणण्यानुसार सर्व देशांनी एकत्रितपणे जागतिक आरोग्य संघटनेच्या उपाययोजनांबाबतच्या सल्ल्याचे पालन केल्यास विषाणूचा प्रसार जून २०२० पर्यंत संपेल.<ref name="Modelers Struggle to Predict the Future of the COVID-19 Pandemic">{{स्रोत बातमी|title=Modelers Struggle to Predict the Future of the COVID-19 Pandemic|दुवा=https://www.the-scientist.com/news-opinion/modelers-struggle-to-predict-the-future-of-the-covid-19-pandemic-67261|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=The Scientist|दिनांक=12 Mar 2020|archive-date=2020-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407060842/https://www.the-scientist.com/news-opinion/modelers-struggle-to-predict-the-future-of-the-covid-19-pandemic-67261|url-status=dead}}</ref> ज्येष्ठ महामारीविज्ञानी व गणिती जीवशास्त्रज्ञ नील मॉरिस फर्ग्युसन यांच्या नेतृत्वात लंडनच्या इम्पीरियल कॉलेजने केलेल्या अभ्यासानुसार लस उपलब्ध होईपर्यंत (संभाव्यतः १८ महिने किंवा अधिक) शारीरिक अंतर आणि इतर उपाययोजना आवश्यक असतील.<ref name="Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID- 19 mortality and healthcare demand">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Impact of non-pharmaceutical interventions (NPIs) to reduce COVID- 19 mortality and healthcare demand|दुवा=https://www.imperial.ac.uk/media/imperial-college/medicine/sph/ide/gida-fellowships/Imperial-College-COVID19-NPI-modelling-16-03-2020.pdf|प्रकाशक=Imperial College COVID-19 Response Team|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०}}</ref> == उपाययोजना == {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "कोरोना व्हायरस हे एक जागतिक युद्ध आहे. या युद्धाचा सामना करताना आपण जनता म्हणून सरकारला सहकार्य करत आहात. घाबरू नका, घाबरून युद्ध जिंकता येत नाही. आता मागे हटून चालणार नाही. आपल्याकडे पुरेशा गोष्टी आहेत. आपण घाबरू नये, सरकार तुमच्यासोबत आहे. युद्धाचा अनुभव फार वाईट असतो. पण युद्धासाठी आम्ही सज्ज आहोत, पण यंत्रणेवरील भार कमी करणे ही आपली जबाबदारी आहे. यंत्रणा सांभाळणारी सुद्धा माणसंच आहेत. सरकारकडून ज्या सूचना दिल्या जात आहेत, त्या पाळा, अफवांवर विश्वास ठेवू नका!" "हे संकट जात-पात-धर्म ओळखत नाही. संकट हे संकट असते, आपत्ती ही आपत्ती असते, म्हणून या संकटास सर्वांनी एकजुटीने मुकाबला केला तर आपल्याकडे हे संकट काहीसुद्धा वेडेवाकडे करू शकणार नाही." </poem> |salign=right |author=[[उद्धव ठाकरे]] |source=<small>१९ मार्च २०२० . </small><ref name="कोरोना; घाबरू नका, घाबरून युद्ध जिंकता येत नाही,आपण शिवरायांचे लढवय्ये आहोत:मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना; घाबरु नका, घाबरुन युद्ध जिंकता येत नाही, आपण शिवरायांचे लढवय्ये आहोत : मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे|दुवा=https://www.kaaltarangnews.com/corona-dont-be-afraid-panic-cannot-win-a-war/|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=कालतरंग|दिनांक=19 Mar 2020}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} === विलगीकरण === करोना विषाणूचा संसर्ग पसरू नये यासाठी संसर्गजन्य प्रदेशांतून प्रवास करून आलेल्या अथवा संसर्ग झाला असल्याचे निदान झालेल्या व्यक्तिच्या संपर्कात आलेल्या व्यक्तींना विलगीकरणात ठेवले जाते. === कृती दल === १३ एप्रिल २०२० रोजी नामवंत आणि तज्ञ डॉक्टरांच्या समितीची निर्मिती करण्यात आली. या समितीच्या अध्यक्षपदी डॉ. संजय ओक यांची नियुक्ती करण्यात आली. महाराष्ट्रातील करोनाच्या गंभीर रुग्णांवरील उपचाराची दिशा निश्चित करणे, गंभीर रुग्णांवरील उपचारासाठी निश्चित केलेल्या रुग्णालयात विशेषज्ञ व अन्य आवश्यक कर्मचारी वर्गाची नेमकी किती गरज आहे याचा अभ्यास करणे तसेच या रुग्णांवरील औषधोपचाराची कार्यपद्धती ठरवणे आणि अन्य रुग्णालयातील गंभीर झालेल्या रुग्णांना त्यांच्यासाठी असलेल्या रुग्णांलयात कशाप्रकारे हलवले जावे याची कार्यपद्धती तयार करण्याची जबाबदारी या समितीवर सोपवली आहे. डॉ. झहीर उडवाडिया (हिंदुजा रुग्णालय), डॉ. साहिल जवरे (लीलावती रुग्णालय), डॉ. केदार तोरस्कर (वाॅकहार्ट रुग्णालय), डॉ. राहुल पंडित (फोर्टिस रुग्णालय), डॉ. एन. डी. कर्णिक (सायन रुग्णालय), डॉ. झहिर विरानी (पी.ए.के. रुग्णालय), डॉ. प्रवीण बांगर (केईएम रुग्णालय), डॉ. ओम श्रीवास्तव (कस्तुरबा रुग्णालय) हे या समितीचे सदस्य आहेत.<ref name="कोरोना लढ्यासाठी टास्क फोर्स, डॉ. संजय ओक यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना लढ्यासाठी टास्क फोर्स, डॉ. संजय ओक यांची अध्यक्षपदी नियुक्ती|दुवा=https://www.tv9marathi.com/mumbai/corona-virus-maharashtra-cm-uddhav-thackeray-forms-9-member-task-force-of-specialist-doctors-to-tackle-coronavirus-deaths-207051.html|ॲक्सेसदिनांक=१७ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[टीव्ही९ मराठी]]|दिनांक=14 Apr 2020}}</ref> == संचारबंदीला प्रतिसाद == संचारबंदीला बहुतांश लोकांनी चांगला प्रतिसाद दिला, परंतु समाजातील काही नागरीक सरकारी नियमांचे व साथीच्या रोगाचे गांभीर्य न समजून नियमांचे उल्लंघन करत विनाकारण रस्त्यावर वाहने घेऊन फिरताना दिसले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=संचारबंदी की मुक्त-संचार?|दुवा=https://www.esakal.com/coronavirus-pune/curfew-or-free-communication-pimpri-chinchwad-278550|प्रकाशक=[[सकाळ]]|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०}}</ref> कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर संचारबंदी असल्यामुळे पंढरपूरचे श्री विठ्ठल - रुक्मिणी मंदिर दर्शनासाठी बंद केले असताना संचारबंदीचे सर्व नियम मोडत भाजपचे आमदार सुजितसिंह ठाकूर यांनी सहपत्निक महापूजा केली. यांच्याविरुद्ध तसेच विठ्ठल - रुक्मिणी मंदिर समितीचे आणखी एक सदस्य आणि शिवसेनेचे कार्यकर्ते संभाजी शिंदे विरुद्ध पंढरपूर पोलीस स्टेशनमध्ये भादंवि २६९, २७०, १८८ तसंच राष्ट्रीय आपत्ती व्यवस्थापन अधिनियम कलम ५१ (ब), ३७ (३)/१३५ अन्वये गुन्हा दाखल करण्यात आला.<ref name="भल्या पहाटे मंदिरात केली विठ्ठलाची पूजा, भाजप आमदारासह सेनेच्या नेत्याला पडले भारी">{{स्रोत बातमी|title=भल्या पहाटे मंदिरात केली विठ्ठलाची पूजा, भाजप आमदारासह सेनेच्या नेत्याला पडले भारी|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/coronavirus-lockdown-case-file-aginst-bjp-mla-and-shivsena-leader-at-pandharpur-mhss-446122.html|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=7 Apr 2020|archive-date=2020-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414091447/https://lokmat.news18.com/news/coronavirus-lockdown-case-file-aginst-bjp-mla-and-shivsena-leader-at-pandharpur-mhss-446122.html|url-status=dead}}</ref> {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor=Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> " मूलभूत अधिकारांसोबत नागरिकांनी आपल्या मूलभूत कर्तव्यांबाबतही जागरूक असायला हवं!" " कोरोनाच्या वाढत्या प्रादुर्भावाला आळा घालण्यासाठी केंद्र सरकार, राज्य सरकार तसेच स्थानिक प्रशासन वारंवार करत असलेल्या सूचना लोक गंभीरतेने घेताना दिसत नाहीत. लोकांनी घराबाहेर पडू नये, दोन व्यक्तींमध्ये सुरक्षित अंतर ठेवावं असे स्पष्ट निर्देश दिलेले असतानाही या साध्या सूचना लोक पाळताना दिसत नाहीत. त्यामुळे काही नागरिकांमुळे समाजाची सामाजिक सुरक्षितता धोक्यात आली आहे." </poem> |salign=right |author= '''न्यायमूर्ती प्रसन्न वरळे''', मुंबई उच्च न्यायालय (औरंगाबाद खंडपीठ) }} मालेगावच्या सामान्य रुग्णालयात करोनाचे दोन संशयीत रुग्णांवर नियमितपणे उपचारही सुरू असताना केवळ आमदारांचा फोन उचलला नाही असा आरोप करून आमदार मौलाना मुफ्ती यांनी रुग्णालयात येऊन कामकाजात हस्तक्षेप केला व त्यांच्यासोबत आलेले २० ते २५ कार्यकर्ते थेट वैद्यकीय अधिकारी यांच्या दालनात शिरले. तेथे आरडाओरड व मोठमोठ्या आवाजात शिवीगाळ करण्यात आली. रुग्ण सेवेत व्यस्त असलेल्या डॉक्टरांना धक्काबुक्की केली.<ref name="ओवैसींच्या आमदाराची गुंडगिरी, समर्थकांसोबत हॉस्पिटलमध्ये जाऊन डॉक्टरांना शिवीगाळ आणि मारहाण">{{स्रोत बातमी|title=ओवैसींच्या आमदाराची गुंडगिरी, समर्थकांसोबत हॉस्पिटलमध्ये जाऊन डॉक्टरांना शिवीगाळ आणि मारहाण|दुवा=https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra-news/nashik-news/article/supporters-of-aimim-mla-mufti-mohammad-ismail-abused-a-doctor-at-malegaon-general-hospital-in-nashik/286340|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|दिनांक=26 Mar 2020|archive-date=2020-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200411171146/https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra-news/nashik-news/article/supporters-of-aimim-mla-mufti-mohammad-ismail-abused-a-doctor-at-malegaon-general-hospital-in-nashik/286340|url-status=dead}}</ref><ref name="मालेगाव: एमआयएम आमदाराचा रुग्णालयात राडा">{{स्रोत बातमी|title=मालेगाव: एमआयएम आमदाराचा रुग्णालयात राडा|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/medical-officer-threatened-by-aimim-mla-in-malegaon/articleshow/74818368.cms|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=25 Mar 2020}}</ref> कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर संचारबंदी असताना वर्धा जिल्ह्यातील आर्वीचे भाजपचे आमदार दादाराव केचे यांनी स्वत:च्या वाढदिवसाच्या दिवशी धान्य वाटपाचा कार्यक्रम हाती घ्यायचे ठरवले. वाढदिवसाच्या आदल्या दिवशी संपूर्ण आर्वी शहरात सायकल रिक्षावर लाऊडस्पीकर लावून आमदार दादाराव केचे यांच्यातर्फे धान्यवाटप होणार असल्याची माहिती प्रसारित करण्यात आली. मोफत धान्य घेण्यासाठी दुसऱ्या दिवशी अनेक गरीब लोकांनी झुंबड केली. या कार्यक्रमाची कुठलीही शासकीय परवानगी जिल्हा प्रशासनाकडून घेतली गेली नव्हती. स्थानिक नागरिकाने केलेल्या फोनमुळे याची माहिती पोलिसांना झाली. पोलिसांनी या प्रकरणात गुन्ह्याची नोंद केली.<ref name="कोरोना व्हायरस लॉकडाऊन : वर्धा येथील भाजप आमदाराच्या वाढदिवशी धान्यवाटपाला उसळली गर्दी">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना व्हायरस लॉकडाऊन : वर्धा येथील भाजप आमदाराच्या वाढदिवशी धान्यवाटपाला उसळली गर्दी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-52182909|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=बीबीसी मराठी|दिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> सोलापूर जिल्ह्यातील अक्कलकोट तालुक्यातील वागदरी येथे श्री परमेश्वर देवस्थानच्या यात्रेतील रथ ओढण्याची परंपरा असल्याचे सांगत मोठ्या संख्येने तरुण जमा झाले व त्यांनी यात्रेतील रथ ओढण्याचा प्रयत्न केला त्यास पोलिसांनी हस्तक्षेप करत गर्दीला पांगवण्याचा प्रयत्न केला असता ग्रामस्थांनी थेट पोलिसांवरच हल्ला चढवला आणि दगडफेक केली. या दगडफेकीत अक्कलकोटचे पोलीस निरीक्षक के. एस. पुजारी यांच्यासह तीन पोलीस कर्मचारी तसेच एक होमगार्ड जखमी झाले. पोलीस निरीक्षक के. एस. पुजारी यांच्या डोळ्याला आणि डोक्याला ईजा झाली. या प्रकरणात यात्रेच्या पंच कमिटीच्या सदस्यांसह जवळपास ४० ग्रामस्थांच्या विरोधात गुन्हा दाखल झाला.<ref name="सोलापुरात पोलिसांवर दगडफेक, रथ ओढू न दिल्याने गावकऱ्यांचा हल्ला">{{स्रोत बातमी|title=सोलापुरात पोलिसांवर दगडफेक, रथ ओढू न दिल्याने गावकऱ्यांचा हल्ला|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharashtra/coronavirus-update-lockdown-the-youth-threw-stones-on-police-at-solpaur-mhss-444392.html|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=30 Mar 2020|archive-date=2020-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20200331165707/https://lokmat.news18.com/maharashtra/coronavirus-update-lockdown-the-youth-threw-stones-on-police-at-solpaur-mhss-444392.html|url-status=dead}}</ref> लातूरमधील भातांगळी शिवारातील संचारबंदी आदेश डावलून मरीआई देवीची पूजा करण्यात आली. जमलेल्या ३२ जणांविरुद्ध पोलिसांनी गुन्हा दाखल केला.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.saamana.com/fir-32-people-gathering-latur-fir/|title=संचारबंदी आदेश मोडून मरीआई देवीची पूजा, ३२ जणांवर गुन्हा दाखल|प्रकाशक=[[सामना]]|ॲक्सेसदिनांक=३ एप्रिल २०२०|दिनांक=3 Apr 2020|archive-date=2020-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520201557/https://www.saamana.com/fir-32-people-gathering-latur-fir/|url-status=dead}}</ref> कोल्हापुरात तर संचारबंदी काळात घराबाहेर पडणाऱ्यात अनेक उच्चभ्रू लोकदेखील असल्याचे आढळून आले. पोलिसांनी त्यांना पकडल्यानंतर खोटी माहिती दिल्याचे उघड झाले, खोटी माहिती देणाऱ्यामध्ये डॉक्टर, वकील, प्राचार्य, उद्योजक, शिक्षक यांचा समावेश आहे. गुन्हे दाखल करण्यात आले आहेत.<ref name="कोल्हापूर शहरातील 100 जणांवर शहरातील विविध पोलीस ठाण्यात गुन्हे दाखल">{{स्रोत बातमी|title=कोल्हापूर शहरातील 100 जणांवर शहरातील विविध पोलीस ठाण्यात गुन्हे दाखल|दुवा=https://hellomaharashtra.in/maharashtra-news/western-maharashtra-news/कोल्हापूरात-लॉकडाउनमध्य/|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=हॅलो महारा|दिनांक=9 Apr 2020}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पनवेलमधील भाजप नगरसेवक अजय बहिरा यांनी संचारबंदीचे नियम पायदळी तुडवत मित्रांना आमंत्रित करून इमारतीच्या गच्चीवर वाढदिवसाची पार्टी आयोजित केली. पोलिसांनी या ठिकाणी अचानक धाड टाकून नगरसेवकासह अकरा जणांवर गुन्हा दाखल केला.<ref name="लाॅकडाऊनमध्ये बर्थडे पार्टी करणाऱ्या पनवेलमधील भाजप नगरसेवकावर गुन्हा">{{स्रोत बातमी|title=लाॅकडाऊनमध्ये बर्थडे पार्टी करणाऱ्या पनवेलमधील भाजप नगरसेवकावर गुन्हा|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/coronavirus-fir-lodged-against-bjp-corporator-ajay-bahira-for-organising-birthday-party-during-lockdown-759753|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> १३ एप्रिलला नेरूळमधील पारसिक हिल टेकडीवर मॉर्निंग वॉक करणारे भाजपचे नगरसेवक आणि विद्यमान सभागृह नेते रवींद्र इथापे यांच्यासह इतर १७ जणांवर साथीचे रोग अधिनियमांतर्गत गुन्हे दाखल झाले.<ref name="भाजप नगरसेवकाचा प्रताप; लॉकडाऊनचे नियम पायदळी तुडवत मॉर्निंग वॉक">{{स्रोत बातमी|title=भाजप नगरसेवकाचा प्रताप; लॉकडाऊनचे नियम पायदळी तुडवत मॉर्निंग वॉक|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/maharashtra-lockdown-bjp-corporator-morning-walk-760448|ॲक्सेसदिनांक=१३ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=13 Apr 2020}}</ref> == अत्यावश्यक वस्तूंचा काळाबाजार == कोरोना व्हायरसच्या पार्श्वभूमीवर राज्यभर मास्कचा तुटवडा भासत असलेल्या एन ९५ प्रकाराच्या मास्कचा काळाबाजाराचा मुंबई क्राइम ब्रँचने छडा लावला. मुंबईच्या वांद्रे परिसरात २४ मार्च २०२० रोजी केलेल्या कारवाईत अंदाजे १४ कोटी रुपयांचे २५ लाख मास्क जप्त करण्यात आले.<ref name="Coronavirus : मुंबई पोलिसांची मोठी कारवाई, तब्बल १४ कोटींचे मास्क केले जप्त">{{स्रोत बातमी|title=Coronavirus : मुंबई पोलिसांची मोठी कारवाई, तब्बल १४ कोटींचे मास्क केले जप्त|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/coronavirus-update-14-crores-masks-seized-by-crime-branch-in-mumbai-mhss-443194.html|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=24 Mar 2020|accessdate=2020-04-09|archive-date=2020-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325145413/https://lokmat.news18.com/news/coronavirus-update-14-crores-masks-seized-by-crime-branch-in-mumbai-mhss-443194.html|url-status=dead}}</ref> पुण्यात वाढीव दराने मास्क आणि सॅनिटायझर विकणाऱ्या चार मेडिकल स्टोअर्सवर अन्न व औषध प्रशासनाने मोठी कारवाई केली. या चारही मेडिकल स्टोअर्सना औषधी खरेदी आणि विक्री करण्यावर निर्बंध घालण्यात आले.<ref name="मास्क आणि सॅनिटायझरची वाढीव दराने विक्री, पुण्यातील 4 मेडिकल स्टोअर्सवर कारवाई">{{स्रोत बातमी|title=मास्क आणि सॅनिटायझरची वाढीव दराने विक्री, पुण्यातील चार मेडिकल स्टोअर्सवर कारवाई|दुवा=https://lokmat.news18.com/pune/sales-of-masks-and-sanitizers-at-an-increased-rate-in-pune-updates-mhsp-441085.html|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=12 Mar 2020|archive-date=2020-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200811162841/https://lokmat.news18.com/pune/sales-of-masks-and-sanitizers-at-an-increased-rate-in-pune-updates-mhsp-441085.html|url-status=dead}}</ref> == घटनाक्रम == === मार्च २०२० === * '''९ मार्च''' रोजी महाराष्ट्रातील कोरोना व्हायरसची लागण झालेला पहिला रुग्ण पुण्यामध्ये आढळून आला. दुबईहून परतलेले एक दाम्पत्य हे कोरोना व्हायरस चाचणीमध्ये बाधित असल्याचे प्रथम निदर्शनास आले. दुसऱ्याच दिवशी त्यांच्या संपर्कात आलेल्या अजून ३ जणांना लागण झाली असल्याचे आढळून आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-update-two-more-persons-in-pune-test-positive-for-covid-19-11583846182319.html|title=Coronavirus update: 3 more test positive for COVID-19 in Maha, number rises to 5|दिनांक=2020-03-10|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''११ मार्च''' रोजी पुण्यातील दाम्पत्याच्या संपर्कात आलेले दोन लोक मुंबईमध्ये कोरोनाबाधित असल्याचे चाचणीमध्ये निदर्शनास आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-update-two-test-positive-in-mumbai-total-cases-in-state-rise-to-7-11583935531786.html|title=Coronavirus update: Two test positive in Mumbai, total cases in state rise to 7|दिनांक=2020-03-11|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> याच दिवशी अमेरिकेतून परतलेले पुण्यामध्ये आणखी ३, नागपूरमध्ये १ कोरोनाग्रस्त असल्याचे चाचणी मध्ये स्पष्ट झाले. करोना बाधितांची संख्या ११ वर पोहोचली. * '''१३ मार्च''' रोजी नागपूरमधील बाधित व्यक्तीची पत्नी आणि त्याचा मित्र हे देखील विषाणूमुळे बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले. अमेरिकेतून परतलेल्या एका व्यक्तीसह, पुण्यातील कोरोना बाधितांचा आकडा १० वर पोचला. याच दिवशी अहमदनगरमध्ये दुबईमधून परतलेल्या एका व्यक्तीलाही लागण झाली असल्याचे स्पष्ट झाले. <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/2-more-test-positive-for-coronavirus-in-nagpur-maharashtra-count-now-16/articleshow/74611718.cms|title=2 more test positive for coronavirus in Nagpur; Maharashtra count now 17|date=2020-03-14|work=The Economic Times|access-date=2020-04-01}}</ref> * '''१४ मार्च''' रोजी नागपूरमधील पहिल्या व्यक्तीबरोबर अमेरिकेला प्रवास केलेली अजून एक व्यक्ती कोरोनाबाधित असल्याचे चाचणीमध्ये निदर्शनास आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/1-more-tests-positive-coronavirus-nagpur-total-cases-maharashtra-20-1655534-2020-03-14|title=1 more tests positive of coronavirus in Nagpur, total cases in Maharashtra rise to 20|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> मुंबईमध्ये १ आणि जवळच्याच वाशी, कामोठे, कल्याणमध्येदेखील प्रत्येकी एक असे एकूण ४ कोरोनाबाधित असल्याचे स्पष्ट झाले. दुबईमधून परतलेल्या दोन यवतमाळच्या व्यक्ती कोरोना चाचणीमध्ये कोरोनाग्रस्त असल्याचे निदर्शनास आले.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/coronavirus-two-more-test-positive-in-yavatmal-maharashtra-count-rises-to-26/article31069249.ece|title=Coronavirus {{!}} Two more test positive in Yavatmal; Maharashtra count rises to 26|date=2020-03-14|work=द हिंदू|access-date=2020-04-01|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> याच दिवशी पिंपरी चिंचवडमध्ये नवीन ५ करोना बाधित रुग्ण आढळले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.newsonair.com/Main-News-Details.aspx?title=Five-persons-tested-positive-for-the-coronavirus-in-Pimpri-Chinchwad-near-Pune-in-Maharashtra&id=383010|title=Five persons tested positive for the coronavirus in Pimpri-Chinchwad near Pune in Maharashtra|संकेतस्थळ=www.newsonair.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316213156/http://www.newsonair.com/Main-News-Details.aspx?title=Five-persons-tested-positive-for-the-coronavirus-in-Pimpri-Chinchwad-near-Pune-in-Maharashtra&id=383010|url-status=dead}}</ref> * '''१५ मार्च''' रोजी रशिया आणि कझाकिस्तानला जाऊन आलेली औरंगाबादची एक महिला कोरोना बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/maharashtra-woman-tests-positive-for-coronavirus-in-aurangabad-1655719-2020-03-15|title=Maharashtra: Woman tests positive for coronavirus in Aurangabad|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> या दिवशी महाराष्ट्रातील कोरोना बाधितांची संख्या ३२ वर पोहोचली. याच दिवशी दुबई, जपान असा प्रवास करून आलेली एक व्यक्ती पिंपरी चिंचवड मध्ये बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/one-more-positive-coronavirus-case-reported-from-maharashtra-11584339269314.html|title=One more positive coronavirus case reported from Maharashtra|दिनांक=2020-03-16|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''१६ मार्च''' रोजी मुंबईमध्ये एका तीन वर्षाच्या मुलासह महिला बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-four-new-cases-in-maharashtra-patient-count-rises-to-37-11584343809195.html|title=Coronavirus: Four new cases in Maharashtra, patient count rises to 37|दिनांक=2020-03-16|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> यवतमाळमध्ये विलगीकरण केलेल्या एक महिला बाधित असल्याचे स्पष्ट झाले; पुण्यामधील अजून एका व्यक्तीसह या दिवशीचा आकडा ३७ वर पोहोचला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/yavatmal-woman-tests-ve-total-now-39-in-maha/articleshow/74652486.cms|title=Yavatmal woman tests +ve for coronavirus; total count now 39 in Maharashtra {{!}} Nagpur News – Times of India|संकेतस्थळ=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''१७ मार्च''' रोजी महाराष्ट्रात पहिल्या कोरोनाबाधित व्यक्तीच्या मृत्यूची नोंद झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/coronavirus-patient-64-dies-in-mumbai-third-death-in-india/story-ABgqt3fZm6gBESgYokTXfP.html|title=Coronavirus patient, 64, dies in Mumbai; third death in India|दिनांक=2020-03-17|संकेतस्थळ=Hindustan Times|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> मुंबईतील कस्तुरबा हॉस्पिटल मध्ये चौसष्ट वर्षीय कोरोनाबाधित व्यक्तीचा मृत्यू झाला. अमेरिकेहून परत आलेल्या मुंबई आणि पिंपरी-चिंचवड येथील व्यक्ती कोरोनाबाधित असल्याची नोंद झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dnaindia.com/india/report-covid-19-outbreak-no-of-positive-coronavirus-cases-in-india-rises-to-139-highest-in-maharashtra-2817572|title=COVID-19 Outbreak: No. of positive coronavirus cases in India rises to 139, highest in Maharashtra|दिनांक=2020-03-17|संकेतस्थळ=DNA India|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''१८ मार्च''' रोजी विशीत असलेल्या फ्रान्स आणि नेदरलँड्स येथे जाऊन आलेल्या पुण्यातील महिलेला कोरोना बाधा असल्याचे स्पष्ट झाले.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/covid-19-with-a-new-case-tally-in-pune-district-is-18-and-42-in-maharashtra/article31096831.ece|title=COVID-19: With two fresh cases, tally in Pune district reaches 19|date=2020-03-18|work=द हिंदू|access-date=2020-04-01|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ६८ वर्षाच्या मुंबईतील महिलेला कोरोनाबाधा असल्याची स्पष्ट झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/pune-woman-tests-positive-for-covid-19-had-returned-from-netherlands-maharashtra-total-now-at-42-1657064-2020-03-18|title=Pune woman tests positive for Covid-19, had returned from Netherlands. Maharashtra total now at 43|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> पिंपरी-चिंचवड आणि रत्नागिरीमध्ये प्रत्येकी एक रुग्ण सापडला असल्यामुळे त्या दिवशीची राज्यातील कोरोनाबाधितांची संख्या ४५ वर जाऊन पोहोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/maharashtra-ratnagiri-man-tests-positive-coronavirus-dubai-travel-1657172-2020-03-18|title=50-year-old man tests positive for coronavirus in Maharashtra's Ratnagiri|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> {{२०२० मधील महाराष्ट्रातील कोरोना विषाणू उद्रेक/चार्ट}} * '''१९ मार्च''' रोजी महाराष्ट्रात अजून तीन कोरोना बाधितांची भर पडली. त्यामध्ये लंडनहून मुंबईला परतलेल्या महिला, दुबईहून परतलेल्या अहमदनगर आणि उल्हासनगर येथील दोन व्यक्ती ह्यांचा सामावेश आहे.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/three-more-test-positive-maharashtra-tally-is-48/article31112976.ece|title=Three more test positive, Maharashtra tally is 48|date=2020-03-20|work=द हिंदू|access-date=2020-04-01|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * '''२० मार्च''' रोजी मुंबई, पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड येथील प्रत्येकी एक अशा एकूण तीन कोरोनाबाधित रुग्णांची भर पडली. ह्याच दिवशी पाच रुग्ण पूर्णतः बरे होऊन त्यांना घरी पाठवण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-in-india-3-more-test-positive-for-covid-19-maharashtra-total-now-52-1657834-2020-03-20|title=Coronavirus in India: 3 more test positive for Covid-19, Maharashtra total now 52|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२१ मार्च''' रोजी १२ नवीन रुग्णांची भर पडली. त्यामध्ये मुंबईमधील ८, पुण्यामधील २, [[कल्याण]] आणि [[यवतमाळ]]मधील प्रत्येकी एक ह्या रुग्णांचा ह्यात समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-maharashtra-test-positive-cases-covid19-1658270-2020-03-21|title=64 coronavirus cases in Maharashtra: Airport staffer, woman test positive for Covid-19|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२२ मार्च''' रोजी मुंबईतील ६३ वर्षीय व्यक्तीचा मृत्यू नोंदवण्यात आला. हा राज्यातील दुसरा मृत्यू होता. त्यादिवशी मुंबईतील ६ आणि पुण्यातील ४ अशा १० नवीन कोरोनाबाधित रुग्णांची भर पडली.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/another-covid-19-patient-dies-in-mumbai-maha-toll-reaches-2/articleshow/74756605.cms|title=Another COVID-19 patient dies in Mumbai; Maha toll reaches 2|date=2020-03-22|work=The Economic Times|access-date=2020-04-01}}</ref> * '''२३ मार्च''' रोजी [[फिलिपिन्स]]ची नागरिक असलेली एक व्यक्ती मुंबईत मृत्युमुखी पडली. पण राज्य आरोग्य अधिकाऱ्यांनी मृत्यूचे कारण मूत्रपिंडे निकामी होणे, असे निश्चित केले. मुंबईतील १३, सांगलीतील ४, ठाण्यातील ३, पुणे, वसई, सातारा येथील प्रत्येकी १ अशा १३ व्यक्तींची भर पडल्यामुळे राज्यातील एकूण कोरोनाबाधितांची संख्या ९७ वर पोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.freepressjournal.in/mumbai/coronavirus-in-mumbai-state-worst-hit-with-97-virus-positive-cases|title=Coronavirus Update: Confirmed cases in Maharashtra rises to 97|संकेतस्थळ=Free Press Journal|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२४ मार्च''' रोजी राज्यात नवीन १० रुग्ण (मुंबईत ५, पुण्यात ३ आणि सातारा तसेच अहमदनगर जिल्ह्यात प्रत्येकी १) आढळल्यामुळे राज्यातील कोरोनाग्रस्त लोकांची संख्या १०७ झाली.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/coronavirus-cases-in-maharashtra-go-up-to-101/articleshow/74787560.cms|title=Coronavirus cases in Maharashtra go up to 107|date=2020-03-24|work=The Economic Times|access-date=2020-04-01}}</ref> याच दिवशी युएईमधून मुंबईत आलेला अहमदाबादचा एक कोरोनाबाधित रुग्ण मृत्युमुखी पडल्यामुळे राज्यातील कोरोनामुळे झालेल्या मृत्यूंची संख्या तीनवर पोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-update-65-year-old-dies-in-mumbai-death-toll-in-india-rises-to-10-11585033975530.html|title=Coronavirus update: 65-year-old dies in Mumbai, death toll in India rises to 10|दिनांक=2020-03-24|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२५ मार्च''' रोजी महाराष्ट्रातील बाधित रुग्णाची संख्या १२२ झाली. यात [[सांगली]] जिल्ह्यातील एकाच कुटुंबातील ५ जण आणि मुंबईतील १० जणांचा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/mar/25/15-new-coronavirus-cases-take-total-to-122-in-maharashtra-2121510.html|title=15 new coronavirus cases take total to 122 in Maharashtra|संकेतस्थळ=द इंडियन एक्सप्रेस|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२६ मार्च''' रोजी मुंबईमधील ६५ वर्षांची महिला आणि नवी मुंबईतील एक महिला अशा दोन व्यक्तींचा मृत्यू झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/covid-19-patient-dies-mumbai-5-deaths-maharashtra-1660131-2020-03-26|title=Covid-19 patient dies in Mumbai, 5 deaths in Maharashtra so far|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> [[सिंधुदुर्ग]] आणि [[कोल्हापूर]] जिल्ह्यात पहिल्यांदा कोरोनाबाधित रुग्णांची नोंदणी करण्यात आली. याशिवाय सांगलीतील ३ व्यक्ती आणि मुंबई, ठाणे आणि पुण्यातील प्रत्येक एक व्यक्ती यांना कोरोनाची बाधा झाल्याचे आढळले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-maharashtra-count-mounts-to-130-after-fresh-cases-reported-in-pune-kolhapur-1660167-2020-03-27|title=Coronavirus: Maharashtra's count mounts to 130 after fresh cases reported in Pune, Kolhapur|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/coronavirus-2-new-cases-in-mumbai-thane-maharashtra-total-rises-to-124-11585196272814.html|title=Coronavirus: 2 new cases in Mumbai, Thane; Maharashtra total rises to 124|दिनांक=2020-03-26|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२७ मार्च''' रोजी विदर्भातून ५ नवीन रुग्ण नोंदवण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.news18.com/news/india/five-test-positive-for-coronavirus-in-maharashtras-vidarbha-2553191.html|title=Five Test Positive for Coronavirus in Maharashtra's Vidarbha|संकेतस्थळ=News18|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> यातील ४ [[नागपूर]]मधील आणि एक [[गोंदिया]] जिल्ह्यातील होता. नंतर सांगलीतील बाधित कुटुंबाकडून लागण झालेले नवीन १२ रुग्ण नोंदवले गेले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/maharashtra-another-12-test-positive-coronavirus-sangli-1660438-2020-03-27|title=Maharashtra: Another 12 test positive for coronavirus in Sangli|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> मुंबईतील ३, ठाण्यातील २ आणि पालघरमधील १ रुग्ण धरून रुग्णाची संख्या १५३ पर्यंत पोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/153-cases-in-maharashtra-state-reaches-out-to-army-for-help/story-wItCRCX87GEGIdauibxdqO.html|title=153 cases in Maharashtra; state reaches out to Army for help|दिनांक=2020-03-28|संकेतस्थळ=Hindustan Times|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''२८ मार्च''' रोजी राज्यातील अधिकाऱ्यांनी मुंबईत २२ रुग्ण, [[नागपूर]]मध्ये २ रुग्ण, आणि नवी मुंबई, [[पालघर]] आणि वसई-विरार भागातून ४ असे २२ नवीन रुग्ण आढळल्याचे सांगितले. २७ मार्च रोजी मुंबईमध्ये ८५ वर्षीय डॉक्टरचा मृत्यू झाला. हा कोरोना विषाणूमुळे महाराष्ट्रात झालेला सहावा मृत्यू ठरला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/mar/28/coronavirus-28-new-cases-in-maharashtra-count-reaches-181-2122775.html|title=Coronavirus: 28 new cases in Maharashtra, count reaches 181|संकेतस्थळ=द इंडियन एक्सप्रेस|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> पुण्यात ४ आणि [[जळगाव]]मध्ये १ नवीन रुग्ण आढळल्यामुळे राज्यातील कोरोना बाधितांची संख्या १८६ वर पोहोचली. मुंबईमध्ये ४० वर्षीय महिलेचा आणि [[बुलढाणा|बुलढाण्यामध्ये]] ४५ वर्षीय पुरुषाचा मृत्यू झाला. एकूण कोरोना बाधितांची संख्या २०३ झाली. * '''३० मार्च''' रोजी पुण्यात कोरोनामुळे ५२ वर्षीय रुग्णाचा मृत्यू झाला. हा कोरोनामुळे झालेला पुण्यातील पहिला मृत्यू. मुंबईमध्ये ७८ वर्षीय व्यक्तीचा मृत्यू झाला. मुंबईत ८, पुण्यात ५, नागपूरमध्ये २ आणि कोल्हापूर व [[नाशिक|नासिकमध्ये]] प्रत्येकी १ नवीन रुग्ण आढळल्याचे सरकारी अधिकाऱ्यांनी जाहीर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/state-s-covid-19-count-rises-to-220-toll-is-10/story-95IwKlDVu1Df9mL0sdruuN.html|title=State’s Covid-19 count rises to 220; toll is 10|दिनांक=2020-03-30|संकेतस्थळ=Hindustan Times|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> * '''३१ मार्च''' रोजी, मुंबईत ५, पुण्यात ३ आणि बुलढाण्यात २ नवीन रुग्ण आढळले. याच दिवशी मुंबईत ५९, [[अहमदनगर]]मध्ये ३, पुणे, [[ठाणे]], [[नवी मुंबई]], वसई-विरारमध्ये प्रत्येकी ७ अशा एकूण ७२ नवीन केसेस आढळल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.freepressjournal.in/mumbai/first-coronavirus-death-in-palghar-vehicles-other-than-of-essential-services-to-be-confiscated-warns-police|title=First coronavirus death in Palghar; Vehicles other than of essential services to be confiscated, warns Police|संकेतस्थळ=Free Press Journal|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-in-india-maharashtra-toll-climbs-to-12-after-2-more-covid-19-patients-pass-away-1662004-2020-04-01|title=Coronavirus in India: Maharashtra toll climbs to 12 after 2 more Covid-19 patients pass away|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-01}}</ref> === एप्रिल २०२० === * '''१ एप्रिल''' रोजी मुंबईतील नवीन ३०, पुण्यातील २ आणि [[बुलढाणा|बुलढाणातील]] एका कोरोनाबाधित रुग्णासाहित महाराष्ट्रातील कोरोना बाधित रुग्णांची संख्या ३३५ झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.livemint.com/news/india/number-of-coronavirus-cases-in-maharashtra-rises-to-335-11585749948541.html|title=Number of coronavirus cases in Maharashtra rises to 335|दिनांक=2020-04-01|संकेतस्थळ=Livemint|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-02}}</ref> धारावी, मुंबई येथील एका व्यक्तीसह कोरोनामुळे या दिवशी ४ जणांचा मृत्यू झाला आणि मृतांची संख्या १६ वर पोहोचली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/novel-coronavirus-death-toll-maharashtra-1662311-2020-04-01|title=Coronavirus outbreak in India: 4 more deaths in Maharashtra, state toll reaches 16|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-02}}</ref> * '''२ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात ८८ नवीन कोरोनाबाधित रुग्ण आढळले. त्यामुळे एकूण कोरोनाग्रस्तांची संख्या ४२३ झाली. यामध्ये मुंबई शहरातील ५४, बृहन्मुंबई विभागातील ९, पुण्यातील ८, पिंपरी चिंचवडमधील ३, अहमदनगरमधील ९, औरंगाबादमधील २, बुलढाणा, सातारा आणि उस्मानाबादमधील प्रत्येकी १ रुग्णाचा समावेश आहे. मुंबईत ४ रुग्णांचा मृत्यू झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/india/story/maharashtra-coronavirus-covid19-new-cases-total-number-latest-updates-april-2-1662693-2020-04-02|title=With 88 new Covid-19 cases on Thursday, Maharashtra's tally reaches 423|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-05}}</ref> * '''३ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात कोरोनाबाधित रुग्णांची संख्या ४९० पर्यंत पोहोचली. यामध्ये मुंबईतील ४३, बृहन्मुंबई विभागातील १०, पुण्यातील ९, अहमदनगरमधील ३, वाशिम आणि रत्नागिरीमधील प्रत्येकी १ रुग्णाचा समावेश आहे. या दिवशी राज्यात ६ कोरोनाबाधित रुग्णांचे मृत्यू झाल्यामुळे राज्यातील एकूण मृतांचा आकडा २६ वर पोचला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/mumbai/coronavirus-50-patients-state-recover-and-return-home-total-patient-numbers-490-vrd/|title=CoronaVirus: आनंदवार्ता! राज्यात ५० रुग्ण बरे होऊन घरी परतले; एकूण कोरोनाग्रस्तांची संख्या ४९० वर|दिनांक=2020-04-03|संकेतस्थळ=[[लोकमत]]|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-05}}</ref> * '''४ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात कोरोनाबाधित रुग्णांची संख्या ६३५ पर्यंत पोचली. यामध्ये मुंबईतील १०१, बृहन्मुंबई विभागातील २२, पुण्यातील १२, लातूरमधील ८, उस्मानाबादमधील २, हिंगोली, नागपूर, अमरावतीमधील प्रत्येकी १ नव्याने आढळलेल्या रुग्णाचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/coronavirus-maharashtra/corona-virus-updates-maharashtra-tally-now-625-277159|title=राज्यातील कोरोना बाधित रुग्णांची संख्या ६३५; कोणत्या जिल्ह्यात किती रुग्ण? {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-05}}</ref> * '''५ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात कोरोनामुळे १३ जणांचा मृत्यू झाला. यात मुंबईतील ८, पुण्यातील ३ आणि कल्याण, डोंबिवली आणि औरंगाबादमधील प्रत्येकी एका व्यक्तीचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/maharashtra-news/coronavirus-lockdown-coronavirus-covid19-lockdown-live-update-coronavirus-lockdown-letest-news-update-2124115/|title=राष्ट्रपतींनीही दिली मोदींच्या आवाहनाला साद, गडकरी, जावडेकरांच्या हातीही दिवे|दिनांक=2020-04-05|संकेतस्थळ=[[लोकसत्ता]]|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-07}}</ref> * '''६ एप्रिल''' रोजी महाराष्ट्रात कोरोनाचे १२० नवीन रुग्ण आढळले. आत्तापर्यंत ७० कोरोनाबाधित रुग्ण बरे झाल्याने त्यांना घरी सोडण्यात आले आहे. राज्यात ६ एप्रिलपर्यंत १७,५६३ जणांची कोरोनासाठी चाचणी करण्यात आली. यापैकी १५,८०८ जणांचे नमुने निगेटीव्ह आले आहेत. तर ८६८ नमुने पॉझिटिव्ह आले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/coronavirus-maharashtra/868-people-affected-coronavirus-maharashtra-says-rajesh-tope-277831|title=Coronavirus : राज्यात कोरोनाबाधितांची संख्या ८६८; आतापर्यंत तपासले एवढे नमुने {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-07}}</ref> * '''९ एप्रिल''' दाट लोकवस्ती आणि गर्दीच्या भागांत संचारबंदी कठोरपणे लागू करण्यासाठी तेथे राज्य राखीव पोलीस दलाच्या (एसआरपीएफ) तुकड्या तैनात करण्यात येणार.<ref name="आता राखीव पोलीस दल मैदानात">{{स्रोत बातमी|title=आता राखीव पोलीस दल मैदानात|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/now-the-reserved-police-force-is-on-the-field-in-mumbai-says-rajesh-tope/articleshow/75071291.cms|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=9 Apr 2020}}</ref> ** विदर्भासाठी धोक्याची घंटा, एकाच दिवशी २२ जणांना लागण.<ref name="करोना: विदर्भासाठी धोक्याची घंटा; एकाच दिवशी आढळले २२ रुग्ण">{{स्रोत बातमी|title=करोना: विदर्भासाठी धोक्याची घंटा; एकाच दिवशी आढळले २२ रुग्ण|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/coronavirus-in-maharashtra-danger-bell-for-vidarbha-22-patients-found-in-a-single-day/articleshow/75074142.cms|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=9 Apr 2020}}</ref> ** मुंबईत ३५० खाटांची सुविधा जगजीवन राम रुग्णालय हे कोरोनाबाधित रुग्णांसाठी राखीव करण्यात आले.<ref name="'जगजीवन राम रुग्णालय’ करोनाबाधितांसाठी राखीव">{{स्रोत बातमी|title='जगजीवन राम रुग्णालय’ करोनाबाधितांसाठी राखीव|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/mumbai-news/jagjivan-ram-hospital-reserved-for-coronavirus-patients/articleshow/75070592.cms|ॲक्सेसदिनांक=१० एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=9 Apr 2020}}</ref> * '''१० एप्रिल''' बृहन्मुंबई महापालिकेच्या आरोग्य विभागाने मुंबई शहरातील खाजगी रुग्णालयांतील वैद्यकीय अधिकारी-कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी जारी केली मार्गदर्शक तत्त्वे. त्यानुसार रुग्णालयातील वैद्यकीय अधिकारी- कर्मचाऱ्यांना आवश्यक पीपीई किट, एन ९५ मास्क, ग्लोव्हज व इतर साहित्य उपलब्ध करणे आवश्यक.<ref name="खासगी हॉस्पिटलला सरकारने दिली तंबी">{{स्रोत बातमी|title=खासगी हॉस्पिटलला सरकारने दिली तंबी|दुवा=https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra-news/mumbai-news/article/state-govt-gave-directives-to-privet-hospital-provide-ppe-kits-to-doctors-and-para-medical-staff/288384|प्रकाशक=Times Now|दिनांक=10 Apr 2020|accessdate=2020-04-10|archive-date=2023-03-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230323205720/https://www.timesnowmarathi.com/maharashtra-news/mumbai-news/article/state-govt-gave-directives-to-privet-hospital-provide-ppe-kits-to-doctors-and-para-medical-staff/288384|url-status=dead}}</ref> * '''११ एप्रिल''' परिस्थिती अद्याप नियंत्रणात आली नसल्याने किमान ३० एप्रिलपर्यंत संचारबंदी वाढवत आसल्याचे तसेच काही भागांत संचारबंदी आणखी कठोर करण्यात येईल, असे मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांनी सांगितले.<ref name="महाराष्ट्रात 30 एप्रिलपर्यंत लॉकडाऊन वाढणार; मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांचा निर्णय">{{स्रोत बातमी|title=महाराष्ट्रात ३० एप्रिलपर्यंत लॉकडाऊन वाढणार; मुख्यमंत्री उद्धव ठाकरे यांचा निर्णय|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/maharashtra-extend-lockdown-till-30-april-says-uddhav-thackeray-759869|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> * '''१४ एप्रिल''' केंद्र सरकारने विविध राज्यात अडकलेले मजूर, यात्रेकरू आणि विद्यार्थ्यांना आपापल्या राज्यात परतण्यासाठी खास रेल्वे गाड्या सोडण्याची घोधना केली. त्यानुसार नाशिकहून मध्य प्रदेश आणि उत्तर प्रदेश येथे खास गाड्या सोडण्यात आल्या.<ref>{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/the-first-special-train-left-from-maharashtras-nashik-for-madhya-pradesh/articleshow/75496017.cms|title=घरवापसी: महाराष्ट्रातील पहिली स्पेशल ट्रेन नाशिकमधून मध्य प्रदेशकडे रवाना|website=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|language=mr|access-date=2020-05-04}}</ref> == परिणाम == === शैक्षणिक क्षेत्र === शाळांमधून कोरोना व्हायरसचा प्रादुर्भाव रोखणे सुलभ करण्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने इयत्ता १ ते ८ वी च्या सर्व परीक्षा रद्द केल्या व विद्यार्थ्यांना पुढील वर्गात प्रवेश देण्यात आला तसेच उपाययोजनेचा एक भाग म्हणून विद्यापीठ, महाविद्यालयीन आणि सीईटी परीक्षा कक्षाचे नियोजित वेळापत्रक पुढे ढकलण्यात आले. या संदर्भात [[मुंबई विद्यापीठ]]ाचे कुलगुरू डॉ. सुहास पेडणेकर, [[पुणे विद्यापीठ]]ाचे कुलगुरू डॉ. नितीन करमळकर, [[श्रीमती नाथीबाई दामोदर ठाकरसी महिला विद्यापीठ|एसएनडीटी]] विद्यापीठाच्या कुलगुरू शशिकला वंजारी, [[कोल्हापूर विद्यापीठ]]ाचे कुलगुरू देवानंद शिंदे, तंत्रशिक्षण विभागाचे संचालक डॉ. अभय वाघ, उच्च तंत्रशिक्षण विभागाचे संचालक धनराज माने यांची समिती स्थापन करण्यात आली. ही समिती परिस्थितीचा अभ्यास करून योग्य वेळी उच्च व तंत्र शिक्षण विभागाचे सचिव आणि शिक्षण मंत्री उदय सामंत यांना अहवाल सादर करेल.<ref>{{Cite web|दुवा=https://www.lokmat.com/maharashtra/big-decision-education-ministers-exams-1st-8th-state-canceled-rkp/|title=Coronavirus: शिक्षणमंत्र्यांचा मोठा निर्णय, राज्यातील पहिली ते आठवीपर्यंतच्या परीक्षा रद्द!|दिनांक=२० मार्च २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]}}</ref><ref name="विद्यापीठ, ‘सीईटी’च्या परीक्षा रद्द नाहीत">{{स्रोत बातमी|title=विद्यापीठ, ‘सीईटी’च्या परीक्षा रद्द नाहीत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/university-cet-exams-are-not-canceled/articleshow/75016623.cms|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=7 Apr 2020}}</ref> १२ एप्रिल २०२० रोजी दहावीचा भूगोलाचा पेपर तसेच नववी आणि अकरावी परिक्षाही रद्द करण्याचा निर्णय झाला.<ref name="दहावीचा भूगोलाचा पेपर रद्द; नववी आणि अकरावी परीक्षाही रद्द करण्याचा निर्णय">{{स्रोत बातमी|title=दहावीचा भूगोलाचा पेपर रद्द; नववी आणि अकरावी परीक्षाही रद्द करण्याचा निर्णय|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/coronavirus-live-update-india-maharashtra-corona-covid-19-live-blog-760000|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=12 Apr 2020}}</ref> === आर्थिक परिणाम === ५.२ लाख कोटींचे कर्ज असणाऱ्या महाराष्ट्र राज्याला करोनाच्या उद्रेकाने फार मोठ्या आर्थिक संकटातून जावे लागत आहे. उद्योगधंदे सुरू नसल्यामुळे राज्य सरकारला [[जीएसटी]], [[मुद्रांक]] शुल्क मधून मिळणारा महसूल बंद झाला. वर्ष २०१९ मार्च महिन्याच्या तुलनेत २०२० मार्च महिन्याचे महसूली उत्पन्न ६०% इतके कमी झाले. राज्याचे उपमुख्यमंत्री व अर्थमंत्री [[अजित पवार]] यांनी केंद्र सरकारकडून राज्याला येणे असलेली १६ हजार ६५४ कोटींची जीएसटी परताव्याची रक्कम अनेक महिन्यांपासून थकबाकी असल्याचे सांगितले व सदरची रक्कम त्वरित देण्याची मागणी केंद्राला लिहिलेल्या पत्रात केली. केंद्राकडून राज्याला देय असलेली थकबाकी आर्थिक वर्षाच्या शेवटच्या दिवशीही न मिळाल्याने शासकीय अधिकारी, कर्मचाऱ्यांचे मार्च महिन्याचे वेतन हे दोन टप्प्यांत देण्यात येणार असल्याचे माहिती उपमुख्यमंत्र्यांनी दिली.<ref name="कर्मचाऱ्यांचे पगार देण्यासाठी राज्य सरकारला कर्ज काढावे लागण्याची शक्यता">{{Cite news|title=कर्मचाऱ्यांचे पगार देण्यासाठी राज्य सरकारला कर्ज काढावे लागण्याची शक्यता|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/mumbai/maharashtra-government-may-have-to-take-out-a-loan-to-pay-the-salaries-of-the-employees-759734|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=11 Apr 2020}}</ref> [[नितीन गडकरी]], [[प्रकाश जावडेकर]] तसेच केंद्रीय अर्थमंत्री [[निर्मला सीतारामन्]] यांना लिहिलेल्या पत्राद्वारे राज्यावर आलेले कोरोनाचे संकट, लॉकडाऊनमुळे ठप्प पडलेल्या अर्थव्यस्थेची माहीती अजित पवार यांनी कळवून याचा मुकाबला करण्यासाठी २५ हजार कोटींचे विशेष पॅकेज मिळावे अशी मागणी केली.<ref name="कोरोनाचा सामना करण्यासाठी 25 हजार कोटींचे पॅकेज मिळावे ; उपमुख्यमंत्र्याची केंद्राकडे मागणी">{{स्रोत बातमी|title=कोरोनाचा सामना करण्यासाठी 25 हजार कोटींचे पॅकेज मिळावे ; उपमुख्यमंत्र्याची केंद्राकडे मागणी|दुवा=https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/deputy-chief-minister-ajit-pawar-demand-25000-crore-package-to-fight-with-coronavirus-756065|प्रकाशक=[[एबीपी माझा]]|दिनांक=30 Mar 2020}}</ref> काटकसरीचा भाग म्हणून महाराष्ट्र सरकारने राज्यातल्या सर्व आमदारांच्या पगारांमध्ये एप्रिल २०२० ते मार्च २०२१ अशी संपूर्ण एक वर्षासाठी ३० टक्क्यांनी कपात केली.<ref name="आमदारांच्या वेतनात ३० टक्के कपात">{{स्रोत बातमी|title=आमदारांच्या वेतनात ३० टक्के कपात|दुवा=https://marathi.webdunia.com/article/coronavirus/mla-salary-to-cut-by-30-percent-for-one-year-decision-in-maharashtra-state-cabinet-120041000003_1.html|ॲक्सेसदिनांक=११ एप्रिल २०२०}}</ref> {{quote box | border=2px | align=left | bgcolor=Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "या आरोग्यविषयक संकटातून उद्या मोठे आर्थिक संकटसुद्धा उभे राहील. आज जवळपास सर्व व्यवसाय, कारखानदारी, रोजगार, शेती, व्यापार बंद आहेत. या सगळ्याचा परिणाम अर्थव्यवस्थेवर मोठा होईल, यामध्ये काही वाद नाही आणि म्हणून आपण या सगळ्या परिस्थितीला सामोरे कसं जायचं याचा विचार केला पाहिजे.!" "येथून पुढचे काही दिवस आपल्या वैयक्तिक जीवनामध्ये अतिशय काटकसरीने राहण्याच्या संबंधित विचार करावा लागेल. वायफळ खर्च देखील टाळावे लागतील. काटकसरीचे धोरण आपल्याला निश्चितपणे सांभाळावे लागेल, योग्य ती काळजी आपण सर्वांनी घेतली नाही तर उद्या आर्थिक संकटाला तोंड देण्याचा प्रसंग येईल." </poem> |salign=right |author=[[शरद पवार]] |source=<small> ३० मार्च २०२० </small> }} ==== कृषी व्यवसाय ==== भारताच्या एकूण लोकसंख्येचा सुमारे ५८% हिस्सा हा शेतीवर अवलंबून आहे. करोनाच्या उद्रेकाने महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचे पूर्ण व्यवहार ठप्प पडल्याने शेतकऱ्यांचे आर्थिक नियोजन बिघडले. लॉकडाऊनमुळे आठवडी बाजार बंद असल्याने तो प्रभावित झाला आहे. संचारबंदीमुळे सी व्हिटॅमिन साठी उपयोगात आणले जाणरे व तोडणीला आलेली [[लिंबू]] हे फळ देखिल सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी तालुक्यातील मालवंडी या गावातील शेतकऱ्याला कोरोना विषाणूमुळे शेतातच टाकून देण्याची वेळ आली.<ref name="कोरोनामुळं शेतकरी अडचणीत; तोडणीला आलेली लिंब फेकून देण्याची आली वेळ">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=कोरोनामुळं शेतकरी अडचणीत; तोडणीला आलेली लिंब फेकून देण्याची आली वेळ|दुवा=https://www.thodkyaat.com/lemons-in-the-farm-through-by-farmers-in-due-to-corona-at-barshi-solapur-marthi-news/|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०}}{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> कोरोना विषाणूने हाहाकार माजविल्यानंतर द्राक्ष उत्पादक शेतकऱ्यांची निर्यात बंद झाली.<ref name="द्राक्षांच्या निर्यातीला 'करोना' चा फटका">{{स्रोत बातमी|title=द्राक्षांच्या निर्यातीला 'करोना' चा फटका|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/effect-of-corona-virus-on-export-of-grapes/articleshow/74077801.cms|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=11 Feb 2020}}</ref> पोटच्या पोरासारखी सांभाळलेली द्राक्षाच्या बागेतली द्राक्षे तोडायला मजूर नाही, बाजारात न्यायला व्यवस्था नाही म्हणून बागायतदाराने स्वतःच्या हाताने आपली बाग तोडून टाकली.<ref name="कोरोना व्हायरस : 'अवकाळीतून जीवापाड वाचवलेली बाग आता स्वतःच्या हाताने तोडतोय' - ग्राऊंड रिपोर्ट> {{Cite news|title=कोरोना व्हायरस : 'अवकाळीतून जीवापाड वाचवलेली बाग आता स्वतःच्या हाताने तोडतोय' - ग्राऊंड रिपोर्ट|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-52156618|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=बीबीसी मराठी|दिनांक=3 Apr 2020}}</ref> संचारबंदीमुळे व नाशवंत असल्याने आंब्याचे उभे पीक समोर असताना ग्राहक नसल्यामुळे आंबा उत्पादक शेतकरी अडचणीत सापडला.<ref name="कोरोना व्हायरस : आंबा उत्पादकांवर मोठं संकट">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना व्हायरस : आंबा उत्पादकांवर मोठं संकट|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-52091278|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=बीबीसी मराठी|दिनांक=5 Apr 2020}}</ref> [[कापूस]], मक्याची खरेदी बंद झाल्याने विक्रीअभावी घरात पडून असलेल्या कापसात पिसवा झाल्यामुळे शेतकरी हैराण झाले. ठिबक सिंचनाद्वारे [[टरबूज]], [[काकडी]], टोमॅटो आदी पिके घेतली जातात, त्यासाठी मोठा खर्च केला जातो. ही पिके निघण्याच्या काळातच करोनाची साथ पसरल्याने शेतात तोडणीअभावी खराब झाली.<ref name="करोनामुळे ढासळले शेतकऱ्यांचे आर्थिक नियोजन">{{स्रोत बातमी|title=करोनामुळे ढासळले शेतकऱ्यांचे आर्थिक नियोजन|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/financial-planning-of-farmers-disrupted-by-krona/articleshow/74995297.cms|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=6 Apr 2020}}</ref> ==== पोल्ट्री उद्योग ==== महाराष्ट्रात ब्रॉयलर चिकनची एका दिवसासाठीची मागणी ही अंदाजे २८०० टन एवढी आहे. चिकन खाल्ल्याने कोरोना व्हायरसची लागण होते, अशी अफवा सोशल मीडियावरून पसरली, या अफवेमुळे महाराष्ट्रातील पोल्ट्री उद्योगाला मोठा फटका बसला. कोल्हापूरमध्ये सेल लावून कोंबड्यांची विक्री केली गेली अवघ्या १०० रुपयांमध्ये ५ कोंबड्या विकल्या गेल्या.<ref name="कोरोनाचा फटका, अंड्याच्या भावात कोंबड्यांची विक्री">{{स्रोत बातमी|title=कोरोनाचा फटका, अंड्याच्या भावात कोंबड्यांची विक्री|दुवा=https://zeenews.india.com/marathi/maharashtra/corona-effect-chicken-price-slashed/512117|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=झी न्यूज|दिनांक=10 Mar 2020}}</ref> पालघरमधील एका उद्योजकाने नऊ लाख अंडी, दीड लाख पिल्ले आणि एक लाख कोंबड्या जमिनीत पुरुन त्याची विल्हेवाट लावली.<ref name="“करोना, डरोना आणि मरोना…”">{{स्रोत बातमी|title=“करोना, डरोना आणि मरोना…”|दुवा=https://www.maxmaharashtra.com/max-reports/coronavirus-impact-on-economy-also-hide-main-issue-in-india/78358/|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=मॅक्स महाराष्ट्र|दिनांक=10 Mar 2020}}</ref> केंद्र सरकार आणि राज्य सरकार अशा दोन्ही सरकारांनी जनजागृती केली. कुक्कुट पक्षी किंवा कुक्कुट उत्पादनं यांचा कोरोना व्हायरच्या प्रादुर्भावाशी कोणताही संबंध नाही. कुक्कुट मांस आणि कुक्कुट उत्पादने मानवी आहारामध्ये वापरण्यासाठी पूर्णपणे सुरक्षित असून, नागरिकांनी अशाप्रकारे अफवांकडे दुर्लक्ष करावे अशा आशयाचे परिपत्रक महाराष्ट्र सरकारच्या पशुसंवर्धन विभागाने काढले. ५५ डिग्री सेल्सिअसच्या वर अन्न शिजवल्यास, त्यात कुठलाही विषाणू शिल्लक राहत नसल्याने कोरोनाच्या भीतीने मांसाहार टाळण्याची काहीही आवश्यकता नसल्याची माहिती [[इंडियन मेडिकल असोसिएशन]]चे महाराष्ट्र राज्याचे अध्यक्ष डॉ. अविनाश भोंडवे यांनी दिली.<ref name="कोरोना व्हायरसची लागण चिकन खाल्ल्याने खरंच होते का?">{{स्रोत बातमी|title=कोरोना व्हायरसची लागण चिकन खाल्ल्याने खरंच होते का?|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-51549614|ॲक्सेसदिनांक=९ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=बीबीसी मराठी|दिनांक=19 Feb 2020}}</ref> ==== वाहन उद्योग ==== करोनाच्या उद्रेकाचा महाराष्ट्रातील वाहन उत्पादन उद्योगाला मोठा फटका बसला. [[बजाज ऑटो कंपनी]]ने आपले [[आकुर्डी]] आणि [[चाकण]] येथील कारखाने ३० मार्चपर्यंत बंद ठेवण्याचा निर्णय घेतला. [[टाटा मोटर्स]]ने देखील पुण्यामधील उत्पादन कमी केल्याचे जाहीर केले. [[अशोक लेलँड]]ने [[ठाणे]] आणि [[आइशर मोटर्स]]ने [[भंडारा]] येथील सुटे भाग तयार करणारे कारखाने बंद ठेवण्याची घोषणा केली. [[मर्सेडीझ बेंझ]] कंपनीने चाकण येथील कारखाना ३१ मार्चपर्यंत बंद ठेवण्याचा निर्णय घेतला. [[फियाट]], [[फोर्स मोटर्स]] आणि जेसीबी कंपन्यांनी ३१ मार्चपर्यंत कारखाने बंद ठेवण्याची घोषणा केली. [[महिंद्रा आणि महिंद्रा]] कंपनीने देखील २३ मार्च रोजी त्यांचे [[कांदिवली]], [[नागपूर]] आणि चाकण येथील कारखाने ३१ मार्चपर्यंत बंद ठेवण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mpcnews.in/pimpri-tata-motors-pune-project-to-shut-down-between-march-25-and-31-on-the-backdrop-of-corona-139467/|title=Pimpri: कोरोनाच्या पार्श्वभूमीवर टाटा मोटर्सचा पुणे प्रकल्प 25 ते 31 मार्च दरम्यान बंद ठेवण्याचा निर्णय|दिनांक=20 Mar 2020|संकेतस्थळ=MPCNEWS|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०|archive-date=2020-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406141054/https://mpcnews.in/pimpri-tata-motors-pune-project-to-shut-down-between-march-25-and-31-on-the-backdrop-of-corona-139467/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.cnbctv18.com/auto/coronavirus-impact-automobile-companies-begin-plant-shutdowns-in-maharashtra-5529751.htm|title=Coronavirus impact: Automobile companies begin plant shutdowns in Maharashtra|संकेतस्थळ=cnbctv18.com|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> १७ मार्चच्या एका अहवालानुसार कोरोना विषाणू उद्रेकामुळे, मुंबईमधील सेवा क्षेत्राचे दर महिना कमीत कमी १६००० कोटी रुपयांचे नुकसान झाल्याचा अंदाज आहे. परदेशी प्रवासांच्या न येण्याने मुंबई शहराचे अंदाजे २,२०० कोटी रुपयांचे नुकसान झाल्याचा अंदाज वर्तवला जात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://indianexpress.com/article/business/economy/covid-19-impact-mumbai-economy-losses-6320603/|title=COVID-19 impact: Mumbai economy staring at loss of around Rs 16,000 crore|दिनांक=18 Mar 2020|संकेतस्थळ=द इंडियन एक्सप्रेस|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> कोरोना विषाणूच्या उद्रेकामुळे मुंबईमधील मनोरंजन उद्योगालाही मोठा फटका बसणार आहे. बॉलीवूडमधील अनेक चित्रपटांचे प्रदर्शन लांबणीवर टाकण्यात आल्याने, या उद्योगाशी निगडीत अनेक कामगार आर्थिक अडचणीत आले आहेत. बॉलीवुड चित्रपट व्यवसायाचे लॉकडाऊनमुळे अंदाजे १३०० कोटी रुपयांचे उत्पन्न कमी होण्याचा अंदाज आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.euronews.com/2020/03/25/bollywood-braces-for-huge-losses-amid-coronavirus-lockdown|title=Bollywood braces for huge losses amid coronavirus-lockdown|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref>३० मार्च रोजी, कोरोना विषाणूच्या उद्रेकाची झळ कमी होण्यासाठी महाराष्ट्र सरकारने वीज बिलात पुढच्या ५ वर्षाकरिता ८% कपात जाहीर केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/coronavirus-pandemic-maharashtra-govt-announces-8-per-cent-cut-in-electricity-tariff-for-5-years/articleshow/74899606.cms|title=Coronavirus pandemic: Maharashtra govt announces 8 per cent cut in electricity tariff for 5 years {{!}} Mumbai News – The Times of India|संकेतस्थळ=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref>राज्याचे उपमुख्यमंत्री अजित पवार यांनी निवडून आलेल्या सर्व जनप्रतिनिधींच्या (विधानसभेचे आणि विधानपरिषदेचे आमदार आणि मुख्यमंत्री) मार्चच्या पगारात ६०% कपात केले असल्याचे जाहीर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/maharashtra-announces-salary-cuts-for-state-politicians-govt-personnel/article31218864.ece|title=Maharashtra announces salary cuts for State politicians, govt personnel|संकेतस्थळ=@businessline|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=६ एप्रिल २०२०}}</ref> ==== पर्यटन व्यवसाय ==== पर्यटनावर याचा मोठा परिणाम झालेला असून [[अजिंठा लेणी|अजिंठा]], [[वेरुळ]], [[घारापुरी लेणी]], [[गेटवे ऑफ इंडिया]] यांसह राज्यभरातील पर्यटनस्थळांवरील गर्दी नाहीशी झाली आहे.<ref>{{Cite news|title=Maharashtra tourism is a casualty of coronavirus |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/maharashtra-tourism-is-a-casualty-of-coronavirus/articleshow/74575786.cms|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> हॉटेल, भाड्याच्या गाड्या घेऊन प्रवास करणाऱ्यांनी आपले प्रवास रद्द केले आहेत.<ref>{{Cite news|title=Coronavirus scare hits hotel, transport business in Pune|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/coronavirus-scare-hits-hotel-transport-business/articleshow/74584878.cms|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> रुग्णांची संख्या वाढू लागल्यावर राज्य सरकारने अनेक धार्मिक स्थळेही बंद करण्याचा निर्णय घेतला. यात [[मुंबई]]तील [[सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई|सिद्धिविनायक]], [[मुंबादेवी]], [[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद जिल्ह्यातील]] [[तुळजा भवानी मंदिर|तुळजाभवानीचे मंदिर]], [[पुणे|पुण्यातील]] [[दगडूशेट हलवाई गणपती]], [[शिर्डी]]तील [[साईबाबा संस्थान, शिर्डी|साईबाबा मंदिर]] यांसह अनेक मोठ्या यात्रास्थळांचा समावेश आहे.<ref>{{Cite news |title=Coronavirus in Maharashtra: Ajanta-Ellora, Siddhivinayak, Tuljapur temples closed |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/coronavirus-in-maharashtra-ajanta-ellora-siddhivinayak-tuljapur-temples-closed/articleshow/74656513.cms |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] }}</ref><ref>{{Cite news |title=Shirdi Saibaba Temple to shut from today amid coronavirus scare |दुवा=https://www.livemint.com/news/india/shirdi-saibaba-temple-to-shut-from-today-amid-coronavirus-scare-11584423919400.html |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=Livemint}}</ref> [[मुंबई पोलिस]] यांनी शहरात येणाऱ्या सगळ्या सहली ३१ मार्चपर्यंत रद्द केल्या.<ref>{{Cite news |title=Covid-19 impact: Mumbai Police ban group tours in city till March 31 |दुवा=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/coronavirus-mumbai-cops-invoke-section-144-to-ban-group-tours/articleshow/74637315.cms |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=द इकोनॉमिक्स टाइम्स}}</ref> [[तेलंगणा]] सरकारने महाराष्ट्रातून [[तेलंगणा]]मध्ये जाणाऱ्या लोकांच्या वैद्यकीय चाचण्या करण्यासाठी सीमेवर चार केंद्रे उभारली.<ref>{{Cite news |title=Restrictions on Maha border extended by T |दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/restrictions-on-maha-border-extended-by-t/articleshow/74663674.cms |ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] }}</ref> [[मध्य प्रदेश]] सरकारने आपल्या [[इंदूर]] आणि महाराष्ट्रादरम्यानच्या बस सेवाही ३१ मार्चपर्यंत रद्द केल्या.<ref>{{Cite news|title=Coronavirus Outbreak: Bus services between Indore and Maharashtra to be suspended |दुवा=https://www.indiatvnews.com/news/india/coronavirus-outbreak-maharashtra-indore-bus-services-suspended-599341|ॲक्सेसदिनांक=१७ मार्च २०२०|प्रकाशक=India TV}}</ref> == अफवा व चुकीची माहिती == करोना पसरत असताना जनतेला भयभीत करणारे खोडसाळ संदेश, कोरोनाच्या उपचाराबाबत नसलेली संशोधने, चुकीची माहिती, अशास्त्रीय उपचार सांगून संभ्रमित करणारे संदेश, धार्मिक तेढ निर्माण होवू शकणारे संदेश समाजमाध्यमातून पसरविण्यात आले. गोमूत्र, गायीचे शेण खाल्ल्याने कोरोना पळून जाईल.<ref name="कोरोनाच्या आधी ही साथ थांबवा! Whatsapp वरच्या अफवांना थेट डॉक्टरांनी दिलेली उत्तरं...">{{स्रोत बातमी|title=कोरोनाच्या आधी ही साथ थांबवा! Whatsapp वरच्या अफवांना थेट डॉक्टरांनी दिलेली उत्तरं...|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharashtra/fact-check-coronavirus-whatsapp-remedies-answered-by-ima-doctor-on-april-fool-day-444861.html|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकमत]]|दिनांक=1 Apr 2020|archive-date=2020-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412092249/https://lokmat.news18.com/maharashtra/fact-check-coronavirus-whatsapp-remedies-answered-by-ima-doctor-on-april-fool-day-444861.html|url-status=dead}}</ref> महिन्यातील सर्वात काळा दिन म्हणजे अमावस्येच्या दिवशी, रविवारी जनता संचारबंदी संपल्यानंतर लोकांनी शंखनाद करीत टाळ्या वाजवल्याने कोरोना विषाणूची मारक क्षमता कमी झाली असल्याचा संदेश अभिनेता [[अमिताभ बच्चन]] यांनी समाजमाध्यमात दिला. समाजमाध्यमातून त्यांच्यावर टीका झाल्यानंतर त्यांनी आपला संदेश मागे घेतला.<ref name="टाळ्या वाजवल्याने विषाणूची मारक क्षमता कमी झाली">{{स्रोत बातमी|title=टाळ्या वाजवल्याने विषाणूची मारक क्षमता कमी झाली|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/nine-victims-in-the-country-of-corona-curfew-in-punjab-abn-97-2114250/|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[लोकसत्ता]]|दिनांक=२४ मार्च २०२०}}</ref><ref name="Amitabh Bachchan deletes post on ‘clapping vibrations destroy virus potency’ after being called out">{{स्रोत बातमी|title=Amitabh Bachchan deletes post on ‘clapping vibrations destroy virus potency’ after being called out|दुवा=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/amitabh-bachchan-deletes-post-on-clapping-vibrations-destroy-virus-potency-after-being-called-out/article31142809.ece?homepage=true&utm_campaign=socialflow|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=द हिंदू|दिनांक=23 Mar 2020}}</ref> समाजातील मुसलमान व्यक्ती भाजी मंडईत विक्री करताना आढळली, तर त्यांच्याकडून काही खरेदी करू नका. तसेच, त्यांना आपल्या गल्लीत येऊ देऊ नका, अशा आशयाचा संदेश व्हॉट्सॲप ग्रुपच्या माध्यमातून पुण्यात पसरवण्यात आला. जनमानसात अशाने द्वेष निर्माण होऊन, जातीय एकोपा टिकण्यास बाधा निर्माण होण्याची शक्यता पाहून पिंपरी-चिंचवड पोलिसांनी व्हॉट्सॲप ग्रुप ॲडमिनसह ग्रुप मधील सदस्यावर गुन्हा दाखल केला.<ref name="धार्मिक तेढ निर्माण करणारी पोस्ट, पिंपरीत व्हॉट्‌सॲप ग्रुप ॲडमिनसह सदस्यावर गुन्हा">{{स्रोत बातमी|title=धार्मिक तेढ निर्माण करणारी पोस्ट, पिंपरीत व्हॉट्‌सॲप ग्रुप ॲडमिनसह सदस्यावर गुन्हा|दुवा=https://www.tv9marathi.com/pune/pimpari-chinchwad-case-filed-against-whatsapp-group-admin-and-member-for-sharing-a-post-that-create-religious-rift-203221.html|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[टीव्ही९ मराठी]]|दिनांक=5 Apr 2020}}</ref> हुताशनी पौर्णिमेच्या दिवशी होळीमध्ये दोन मुठी कापूर टाकला तर आजूबाजूच्या सर्व भागांतून करोना व्हायरसचा नायनाट होईल असे सांगितले गेले.<ref name="करोना व्हायरसच्या व्हायरल गैरसमजुती">{{स्रोत बातमी|title=करोना व्हायरसच्या व्हायरल गैरसमजुती|दुवा=https://maharashtratimes.com/lifestyle-news/health-news/viral-misconceptions-of-the-corona-virus/articleshow/74731389.cms|ॲक्सेसदिनांक=१२ एप्रिल २०२०|प्रकाशक=[[महाराष्ट्र टाइम्स]]|दिनांक=21Mar 2020|archive-date=2020-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412122811/https://maharashtratimes.com/lifestyle-news/health-news/viral-misconceptions-of-the-corona-virus/articleshow/74731389.cms|url-status=dead}}</ref> == सांख्यिकी == {{Pie chart | caption= १८ एप्रिल २०२० पर्यंत महाराष्ट्रातील कोरोना विषाणू उद्रेकांची ठिकाणे | other = yes | label1 = मुंबई | value1 = 64.86 | color1 = red | label2 = पुणे | value2 = 14.55 | color2 = #008 | label3 = ठाणे | value3 = 8.29 | color3 = #08f | label4 = पालघर | value4 = 2.43 | color3 = #08f | label5 = नाशिक | value5 = 2.07 | color3 = #08f }} === महाराष्ट्रातील रुग्णांची जिल्हानिहाय माहिती === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:centre; font-size:90%; width:525px;" |- ! scope="col" |जिल्हे ! scope="col" |एकूण रुग्ण ! scope="col" |बरे झालेले रुग्ण ! scope="col" |मृत्यू ! scope="col" |नोंदी |- !scope="row" |[[मुंबई जिल्हा|मुंबई]] + बृहन्मुंबई{{efn|State authorities have been reporting numbers from the whole city}} | १५,७४७ | २७३९ | ५९६ | |- !scope="row" |[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] | ३,९६५ | ५७८ | २५ | |- !scope="row" |[[पालघर जिल्हा|पालघर]] | ३२६ | ११८ | १३ | |- !scope="row" |[[रायगड जिल्हा|रायगड]] | ३०८ | ९८ | १० | |- class="sortbottom" ! बृहन्मुंबई विभागात एकूण ! १९,४६६ ! ३५३३ ! ६४४ ! |- !scope="row" |[[पुणे जिल्हा|पुणे]] | ३१६१ | ११९७ | १७० | |- !scope="row" |[[सांगली जिल्हा|सांगली]] | ४१ | २८ | १ | |- !scope="row" |[[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]] | ६४ | ३५ | ३ | |- !scope="row" |[[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] | ३१७ | ८६ | २ | |- !scope="row" |[[लातूर जिल्हा|लातूर]] | ३२ | ११ | १ | |- !scope="row" |[[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] | २५ | २३ | १ | |- !scope="row" |[[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] | ९९ | ५० | ० | |- !scope="row" |[[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद]] | ६८० | १४० | १७ | |- !scope="row" |[[उस्मानाबाद जिल्हा|उस्मानाबाद]] | ४ | ३ | ० | |- !scope="row" |[[सातारा जिल्हा|सातारा]] | १२५ | ३३ | २ | |- !scope="row" |[[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] | २२ | ८ | १ | |- !scope="row" |[[रत्नागिरी जिल्हा|रत्नागिरी]] | ६० | ५ | ३ | |- ! scope="row" |[[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] | २०६ | २९ | २६ | |- !scope="row" |[[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] | ८९ | ५६ | १३ | |- !scope="row" |[[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] | १ | १ | ० | |- !scope="row" |[[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] | ६१ | ४५ | ० | |- !scope="row" |[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] | ७५१ | १२६ | ३४ | |- !scope="row" |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] | ७ | २ | ० | |- !scope="row" |[[वाशिम जिल्हा|वाशिम]] | ३ | १ | ० | |- !scope="row" |[[जालना जिल्हा|जालना]] | १६ | १ | ० | |- !scope="row" |[[अकोला जिल्हा|अकोला]] | १९२ | ५५ | १२ | |- !scope="row" |[[बीड जिल्हा|बीड]] | १ | १ | ० | |- !scope="row" |[[धुळे जिल्हा|धुळे]] | ७१ | १९ | ६ | |- !scope="row" |[[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] | ३२० | ४७ | २१ | |- !scope="row" |[[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] | ४ | २ | ० | |- !scope="row" |[[परभणी जिल्हा|परभणी]] | २ | १ | १ | |- !scope="row" |[[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] | ५७ | ० | ४ | |- !scope="row" |[[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] | २२ | ९ | २ | |- !scope="row" |[[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] | १ | ० | १ | |- !scope="row" |[[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] | १ | ० | ० | |- !scope="row" |इतर राज्यातील | ४१ | ० | १० | |- class="sortbottom" ! scope="col" | एकूण (सर्व जिल्हे) ! scope="col" | २५,९२२ ! ५,५४७ ! ९७५ ! |- class="sortbottom" style="text-align:center;" | colspan="5" |<small>‡ [[पनवेल]] ([[रायगड जिल्हा| रायगड जिल्ह्यातील]])येथील रुग्णांचा समावेश आहे </small> |- class="sortbottom" style="text-align:center;" | colspan="5" |<small>१३ मे २०२० च्या माहितीनुसार.<br />स्रोत: [https://arogya.maharashtra.gov.in/1175/Novel--Corona-Virus arogya.maharashtra.gov.in], [https://phdmah.maps.arcgis.com/apps/opsdashboard/index.html#/2cc0055832264c5296890745e9ea415c Public Health Department, Maharashtra] आणि बातम्या</small> |} === आलेख === ‌<div class='toccolours' style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <center> {{legend inline|#FF6347|Total confirmed cases&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} {{legend inline|#FFC000|Active Cases&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} {{legend inline|#87CEEB|Recoveries&nbsp;&nbsp;&nbsp;}} {{legend inline|#343132|Deaths}} </center> {{Switcher |{{Graph:Chart | width = 850 | height = 400 | type = line | xType = date | xGrid = | yGrid = | showValues = | showSymbols = 1 | colors = #FF6347,#87CEEB,#343132,#FFC000 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = Count | yAxisMin = 0 | x = 9 Mar 2020, 10 Mar 2020, 11 Mar 2020, 12 Mar 2020, 13 Mar 2020, 14 Mar 2020, 15 Mar 2020, 16 Mar 2020, 17 Mar 2020, 18 Mar 2020, 19 Mar 2020, 20 Mar 2020, 21 Mar 2020, 22 Mar 2020, 23 Mar 2020, 24 Mar 2020, 25 Mar 2020, 26 Mar 2020, 27 Mar 2020, 28 Mar 2020, 29 Mar 2020, 30 Mar 2020, 31 Mar 2020, 1 Apr 2020, 2 Apr 2020, 3 Apr 2020, 4 Apr 2020, 5 Apr 2020, 6 Apr 2020, 7 Apr 2020, 8 Apr 2020, 9 Apr 2020, 10 Apr 2020, 11 Apr 2020, 12 Apr 2020, 13 Apr 2020, 14 Apr 2020, 15 Apr 2020, 16 Apr 2020, 17 Apr 2020, 18 Apr 2020, 19 Apr 2020, 20 Apr 2020, 21 Apr 2020, 22 Apr 2020, 23 Apr 2020, 24 Apr 2020, 25 Apr 2020, 26 Apr 2020, 27 Apr 2020, 28 Apr 2020, 29 Apr 2020, 30 Apr 2020, 1 May 2020, 2 May 2020, 3 May 2020, 4 May 2020, 5 May 2020, 6 May 2020, 7 May 2020, 8 May 2020, 9 May 2020, 10 May 2020, 11 May 2020, 12 May 2020, 13 May 2020, 14 May 2020, 15 May 2020, 16 May 2020, 17 May 2020, 18 May 2020, 19 May 2020, 20 May 2020, 21 May 2020, 22 May 2020, 23 May 2020, 24 May 2020, 25 May 2020, 26 May 2020, 27 May 2020, 28 May 2020, 29 May 2020, 30 May 2020, 31 May 2020, 1 Jun 2020, 2 Jun 2020, 3 June 2020, 4 June 2020, 5 June 2020, 6 June 2020, 7 June 2020, 8 June 2020, 9 June 2020, 10 June 2020, 11 June 2020 | y1 = <!-- Confirmed cases --> 2, 5, 11, 11, 19, 31, 33, 39, 41, 45, 48, 52, 64, 74, 97, 107, 122, 130, 153, 186, 203, 220, 302, 335, 423, 490, 635, 748, 868, 1018, 1135, 1364, 1574, 1761, 1982, 2334, 2684, 2916, 3202, 3320, 3648, 4200, 4666, 5218, 5649, 6427, 6817, 7628, 8068, 8590, 9318, 9915, 10498, 11506, 12296, 12974, 14541, 15525, 16758, 17974, 19063, 20228, 22171, 23401, 24427, 25922, 27524, 29100, 30706, 33053, 35058, 37136, 39297, 41642, 44582, 47190, 50231, 52667, 54758, 56948, 59546, 62228, 65168, 67655, 70013, 72300, 74860, 77793, 80229, 82968, 85975, 88529, 90787, 94041, 97648 | y2 = <!-- Recoveries --> 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 2, 4, 4, 24, 26, 35, 39, 39, 41, 42, 50, 52, 56, 66, 79, 117, 125, 188, 208, 217, 228, 259, 295, 300, 331, 365, 507, 572, 722, 789, 840, 957, 1076, 1188, 1282, 1388, 1593, 1773, 1879, 2000, 2115, 2465, 2819, 3094, 3301, 3470, 3800, 4199, 4786, 5125, 5547, 6089, 6564, 7088, 7688, 8437, 9639, 10318, 11726, 12583, 13404, 14600, 15786, 16954, 17918, 18616, 26997, 28081, 29329, 30108, 31333, 32329, 33681, 35156, 37390, 39314, 40975, 42639, 44515, 46078, 49788, 52467, 55341, 57896 | y3 = <!-- Deaths --> 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 1, 1, 1, 1, 1, 2, 2, 3, 3, 5, 5, 6, 8, 10, 12, 16, 20, 26, 32, 45, 52, 64, 72, 97, 110, 127, 149, 160, 178, 187, 194, 201, 211, 223, 232, 251, 269, 283, 301, 323, 342, 369, 400, 432, 459, 485, 520, 547, 582, 616, 651, 694, 731, 779, 832, 868, 921, 975, 1018, 1067, 1134, 1197, 1248, 1324, 1389, 1453, 1516, 1576, 1634, 1694, 1792, 1897, 1982, 2098, 2197, 2285, 2365, 2465, 2587, 2710, 2849, 2969, 3060, 3169, 3289, 3438, 3590 | y4 = <!-- Active cases --> 2, 5, 11, 11, 19, 31, 33, 39, 40, 44, 47, 51, 63, 72, 95, 102, 115, 121, 124, 154, 160, 171, 251, 278, 361, 414, 551, 647, 750, 875, 946, 1142, 1276, 1426, 1616, 1946, 2247, 2434, 2708, 2788, 3072, 3470, 3862, 4245, 4591, 5304, 5559, 6229, 6538, 6939, 7530, 7890, 8266, 9142, 9776, 10312, 11494, 12090, 13013, 13979, 14862, 15649, 17140, 17747, 18381, 19400, 20417, 21469, 22484, 24168, 25373, 26173, 27590, 28463, 30483, 32210, 33997, 35187, 36012, 37133, 38948, 33133, 34890, 36041, 37540, 38502, 39944, 41402, 42224, 42690, 43601, 44385, 44859, 46088, 47980, 48970 }} |Linear scale |{{Graph:Chart | width = 850 | height = 400 | type = line | xType = date | xGrid = | yGrid = | showValues = | showSymbols = 1 | colors = #FF6347,#87CEEB,#343132,#FFC000 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = Count | yScaleType = log | yAxisMin = 1 | x = 9 Mar 2020, 10 Mar 2020, 11 Mar 2020, 12 Mar 2020, 13 Mar 2020, 14 Mar 2020, 15 Mar 2020, 16 Mar 2020, 17 Mar 2020, 18 Mar 2020, 19 Mar 2020, 20 Mar 2020, 21 Mar 2020, 22 Mar 2020, 23 Mar 2020, 24 Mar 2020, 25 Mar 2020, 26 Mar 2020, 27 Mar 2020, 28 Mar 2020, 29 Mar 2020, 30 Mar 2020, 31 Mar 2020, 1 Apr 2020, 2 Apr 2020, 3 Apr 2020, 4 Apr 2020, 5 Apr 2020, 6 Apr 2020, 7 Apr 2020, 8 Apr 2020, 9 Apr 2020, 10 Apr 2020, 11 Apr 2020, 12 Apr 2020, 13 Apr 2020, 14 Apr 2020, 15 Apr 2020, 16 Apr 2020, 17 Apr 2020, 18 Apr 2020, 19 Apr 2020, 20 Apr 2020, 21 Apr 2020, 22 Apr 2020, 23 Apr 2020, 24 Apr 2020, 25 Apr 2020, 26 Apr 2020, 27 Apr 2020, 28 Apr 2020, 29 Apr 2020, 30 Apr 2020, 1 May 2020, 2 May 2020, 3 May 2020, 4 May 2020, 5 May 2020, 6 May 2020, 7 May 2020, 8 May 2020, 9 May 2020, 10 May 2020, 11 May 2020, 12 May 2020, 13 May 2020, 14 May 2020, 15 May 2020, 16 May 2020, 17 May 2020, 18 May 2020, 19 May 2020, 20 May 2020, 21 May 2020, 22 May 2020, 23 May 2020, 24 May 2020, 25 May 2020, 26 May 2020, 27 May 2020, 28 May 2020, 29 May 2020, 30 May 2020, 31 May 2020, 1 Jun 2020, 2 Jun 2020, 3 Jun 2020, 4 Jun 2020, 5 Jun 2020, 6 Jun 2020, 7 Jun 2020, 8 Jun 2020, 9 Jun 2020, 10 Jun 2020, 11 Jun 2020 | y1 = <!-- Confirmed cases --> 2, 5, 11, 11, 19, 31, 33, 39, 41, 45, 48, 52, 64, 74, 97, 107, 122, 130, 153, 186, 203, 220, 302, 335, 423, 490, 635, 748, 868, 1018, 1135, 1364, 1574, 1761, 1982, 2334, 2684, 2916, 3202, 3320, 3648, 4200, 4666, 5218, 5649, 6427, 6817, 7628, 8068, 8590, 9318, 9915, 10498, 11506, 12296, 12974, 14541, 15525, 16758, 17974, 19063, 20228, 22171, 23401, 24427, 25922, 27524, 29100, 30706, 33053, 35058, 37136, 39297, 41642, 44582, 47190, 50231, 52667, 54758, 56948, 59546, 62228, 65168, 67655, 70013, 72300, 74860, 77793, 80229, 82968, 85975, 88529, 90787, 94041, 97648 | y2 = <!-- Recoveries --> 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 2, 4, 4, 24, 26, 35, 39, 39, 41, 42, 50, 52, 56, 66, 79, 117, 125, 188, 208, 217, 228, 259, 295, 300, 331, 365, 507, 572, 722, 789, 840, 957, 1076, 1188, 1282, 1388, 1593, 1773, 1879, 2000, 2115, 2465, 2819, 3094, 3301, 3470, 3800, 4199, 4786, 5125, 5547, 6089, 6564, 7088, 7688, 8437, 9639, 10318, 11726, 12583, 13404, 14600, 15786, 16954, 17918, 18616, 26997, 28081, 29329, 30108, 31333, 32329, 33681, 35156, 37390, 39314, 40975, 42639, 44515, 46078 | y3 = <!-- Deaths --> 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 0, 1, 1, 1, 1, 1, 2, 2, 3, 3, 5, 5, 6, 8, 10, 12, 16, 20, 26, 32, 45, 52, 64, 72, 97, 110, 127, 149, 160, 178, 187, 194, 201, 211, 223, 232, 251, 269, 283, 301, 323, 342, 369, 400, 432, 459, 485, 520, 547, 582, 616, 651, 694, 731, 779, 832, 868, 921, 975, 1018, 1067, 1134, 1197, 1248, 1324, 1389, 1453, 1516, 1576, 1634, 1694, 1792, 1897, 1982, 2098, 2197, 2285, 2365, 2465, 2587, 2710, 2849, 2969, 3060, 3169, 3289, 3438, 3590 | y4 = <!-- Active cases --> 2, 5, 11, 11, 19, 31, 33, 39, 40, 44, 47, 51, 63, 72, 95, 102, 115, 121, 124, 154, 160, 171, 251, 278, 361, 414, 551, 647, 750, 875, 946, 1142, 1276, 1426, 1616, 1946, 2247, 2434, 2708, 2788, 3072, 3470, 3862, 4245, 4591, 5304, 5559, 6229, 6538, 6939, 7530, 7890, 8266, 9142, 9776, 10312, 11494, 12090, 13013, 13979, 14862, 15649, 17140, 17747, 18381, 19400, 20417, 21469, 22484, 24168, 25373, 26173, 27590, 28463, 30483, 32210, 33997, 35187, 36012, 37133, 38948, 33133, 34890, 36041, 37540, 38502, 39944, 41402, 42224, 42690, 43601, 44385, 44859, 46088, 47980 }} |Logarithmic scale}} </div> ==== रोजचे नवीन रुग्ण ==== <div class='toccolours' style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <div style="overflow-x:auto;"> {{Graph:Chart | width = 1000 | height = 400 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = एकूण रूग्ण संख्या | yAxisMin = 0 | type = rect | xGrid = | yGrid = | showValues = offset:2 | x = 9 Mar, 10 Mar, 11 Mar, 12 Mar, 13 Mar, 14 Mar, 15 Mar, 16 Mar, 17 Mar, 18 Mar, 19 Mar, 20 Mar, 21 Mar, 22 Mar, 23 Mar, 24 Mar, 25 Mar, 26 Mar, 27 Mar, 28 Mar, 29 Mar, 30 Mar, 31 Mar, 1 Apr, 2 Apr, 3 Apr, 4 Apr, 5 Apr, 6 Apr, 7 Apr, 8 Apr, 9 Apr, 10 Apr, 11 Apr, 12 Apr, 13 Apr, 14 Apr, 15 Apr, 16 Apr, 17 Apr, 18 Apr, 19 Apr, 20 Apr, 21 Apr, 22 Apr, 23 Apr, 24 Apr, 25 Apr, 26 Apr, 27 Apr, 28 Apr, 29 Apr, 30 Apr, 1 May, 2 May, 3 May, 4 May, 5 May, 6 May, 7 May, 8 May, 9 May, 10 May, 11 May, 12 May, 13 May, 14 May, 15 May, 16 May, 17 May, 18 May, 19 May, 20 May, 21 May, 22 May, 23 May, 24 May, 25 May, 26 May, 27 May, 28 May, 29 May, 30 May, 31 May, 1 Jun, 2 Jun, 3 Jun, 4 Jun, 5 Jun, 6 Jun, 7 Jun, 8 Jun, 9 Jun, 10 Jun, 11 Jun | y = 0, 3, 6, 0, 8, 12, 2, 6, 2, 4, 3, 4, 12, 10, 23, 10, 15, 8, 23, 33, 17, 17, 82, 33, 88, 67, 145, 113, 120, 150, 117, 229, 210, 187, 221, 352, 350, 232, 286, 118, 328, 552, 466, 552, 431, 778, 390, 811, 440, 522, 729, 597, 583, 1008, 790, 678, 1567, 984, 1233, 1216, 1089, 1165, 1943, 1230, 1026, 1495, 1602, 1576, 1606, 2347, 2005, 2078, 2161, 2345, 2940, 2608, 3041, 2436, 2091, 2190, 2598, 2682, 2940, 2487, 2358, 2287, 2560, 2933, 2436, 2739, 3007, 2554, 2258, 3254, 3607 | colors = #FF6347 }} </div> </div> ==== रोज बरे झालेले रुग्णांची संख्या ==== <div class='toccolours' style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <div style="overflow-x:auto;"> {{Graph:Chart | width = 1000 | height = 400 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = एकूण बरे झालेले संख्या | yAxisMin = 0 | type = rect | xGrid = | yGrid = | showValues = offset:2 | x = 24 Mar, 25 Mar, 26 Mar, 27 Mar, 28 Mar, 29 Mar, 30 Mar, 31 Mar, 1 Apr, 2 Apr, 3 Apr, 4 Apr, 5 Apr, 6 Apr, 7 Apr, 8 Apr, 9 Apr, 10 Apr, 11 Apr, 12 Apr, 13 Apr, 14 Apr, 15 Apr, 16 Apr, 17 Apr, 18 Apr, 19 Apr, 20 Apr, 21 Apr, 22 Apr, 23 Apr, 24 Apr, 25 Apr, 26 Apr, 27 Apr, 28 Apr, 29 Apr, 30 Apr, 1 May, 2 May, 3 May, 4 May, 5 May, 6 May, 7 May, 8 May, 9 May, 10 May, 11 May, 12 May, 13 May, 14 May, 15 May, 16 May, 17 May, 18 May, 19 May, 20 May, 21 May, 22 May, 23 May, 24 May, 25 May, 26 May, 27 May, 28 May, 29 May, 30 May, 31 May, 1 Jun, 2 Jun, 3 Jun, 4 Jun, 5 Jun, 6 Jun, 7 Jun, 8 Jun, 9 Jun, 10 Jun, 11 Jun | y = 2, 2, 0, 20, 2, 9, 4, 0, 2, 1, 8, 2, 4, 10, 13, 38, 8, 63, 20, 9, 11, 31, 36, 5, 31, 34, 142, 65, 150, 67, 51, 117, 119, 112, 94, 106, 205, 180, 106, 121, 115, 350, 354, 275, 207, 169, 330, 399, 587, 339, 422, 542, 475, 524, 600, 749, 1202, 679, 1408, 857, 821, 1196, 1186, 1168, 964, 698, 8381, 1084, 1248, 779, 1225, 996, 1352, 1475, 2234, 1924, 1661, 1664, 1876, 1563 | colors = #87CEEB }} </div> </div> ==== रोजची मृत्यू संख्या ==== <div class='toccolours' style="display:inline-block; width:950px; margin:1em 0;"> <div style="overflow-x:auto;"> {{Graph:Chart | width = 1000 | height = 400 | xAxisTitle = Date | xAxisAngle = -90 | yAxisTitle = एकूण मृत्यू झालेले संख्या | yAxisMin = 0 | type = rect | xGrid = | yGrid = | showValues = offset:2 | x = 17 Mar, 18 Mar, 19 Mar, 20 Mar, 21 Mar, 22 Mar, 23 Mar, 24 Mar, 25 Mar, 26 Mar, 27 Mar, 28 Mar, 29 Mar, 30 Mar, 31 Mar, 1 Apr, 2 Apr, 3 Apr, 4 Apr, 5 Apr, 6 Apr, 7 Apr, 8 Apr, 9 Apr, 10 Apr, 11 Apr, 12 Apr, 13 Apr, 14 Apr, 15 Apr, 16 Apr, 17 Apr, 18 Apr, 19 Apr, 20 Apr, 21 Apr, 22 Apr, 23 Apr, 24 Apr, 25 Apr, 26 Apr, 27 Apr, 28 Apr, 29 Apr, 30 Apr, 1 May, 2 May, 3 May, 4 May, 5 May, 6 May, 7 May, 8 May, 9 May, 10 May, 11 May, 12 May, 13 May, 14 May, 15 May, 16 May, 17 May, 18 May, 19 May, 20 May, 21 May, 22 May, 23 May, 24 May, 25 May, 26 May, 27 May, 28 May, 29 May, 30 May, 31 May, 1 Jun, 2 Jun, 3 Jun, 4 Jun, 5 Jun, 6 Jun, 7 Jun, 8 Jun, 9 Jun, 10 Jun, 11 Jun | y = 1, 0, 0, 0, 0, 0, 1, 0, 1, 0, 2, 0, 1, 2, 2, 2, 4, 4, 6, 6, 13, 7, 12, 8, 25, 13, 17, 22, 11, 18, 9, 7, 7, 10, 12, 9, 19, 18, 14, 18, 22, 19, 27, 31, 32, 27, 26, 36, 27, 35, 34, 34, 43, 37, 48, 53, 36, 53, 54, 44, 49, 67, 63, 51, 76, 65, 64, 63, 60, 58, 60, 98, 105, 85, 116, 99, 89, 80, 100, 122, 123, 139, 120, 91, 109, 120, 149, 152 | colors = #343132 }} </div> </div> == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ|https://arogya.maharashtra.gov.in/pdf/Booklet.pdf|कोविड-१९ (कोरोना) माहिती पुस्तिका |मराठी}} * {{संकेतस्थळ|https://cmrf.maharashtra.gov.in/mainindexaction.action | मुख्यमंत्री सहायता‍ निधी (कोविड-19) |मराठी}} * {{संकेतस्थळ|https://arogya.maharashtra.gov.in/1175/Novel--Corona-Virus | महाराष्ट्र शासन सार्वजनिक आरोग्य विभाग|मराठी}} * {{संकेतस्थळ|https://www.mohfw.gov.in|आरोग्य मंत्रालय भारत सरकार (अधिकृत संकेतस्थळ)|इंग्रजी}} * {{संकेतस्थळ|https://www.who.int/emergencies/diseases/novel-coronavirus-2019 |जागतिक आरोग्य संघटना (अधिकृत संकेतस्थळ)|इंग्रजी}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} == नोंदी == <references group="lower-alpha" /> [[वर्ग:कोरोनाव्हायरस]] [[वर्ग:महाराष्ट्र]] [[वर्ग:विषाणूजन्य रोग]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील आरोग्य]] d7du2xkgcamrxda7uepz72demni9wqz 0 258113 2711370 2560857 2026-09-22T22:51:47Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711370 wikitext text/x-wiki [[File:Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg|thumb|[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]]] या लेखात उल्लेखनीय अशा भारतीय व विदेशी व्यक्तींद्वारे '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल व्यक्त झालेली मते''' समाविष्ट करण्यात आली आहेत. == भारतीय व्यक्तींची मते == {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>नेहरू हे इतरांपुढे रस्त्यावर उभे आहेत. ते जगापुढील आपले प्रवक्ते होते, परंतु एक पुरोगामी विचारसरणी असलेले विद्वान डॉ. आंबेडकर, ज्यांचा ‘जातीय उच्चाटन’ (Annihilation of Caste) हा लेख आपल्यातील बऱ्याच जणांसाठी एक चमकदार मॉडेल आहे, ते आणि त्यांचे कार्य हे पूर्वीपेक्षा आज खूप उंच दिसत आहे. </poem> |salign=right |author= '''[[एन. राम]]''', जेष्ठ पत्रकार |source= <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-07-20 |archive-date=2016-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160314100039/https://www.outlookindia.com/magazine/story/a-measure-of-the-man/281949 |url-status=dead}}</ref> }} {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>“डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या सोबत विद्वता, कल्पनाशक्ती, तर्कनिष्ठा व वक्तृत्व आणि अनुभव पणास लावले, अतिशय क्लिष्ट अशा प्रकारच्या प्रश्नांवर देखील अतिशय दुर्लभ अशी त्यांची पकड होती आणि मते अशावेळी अतिशय प्रभावीपणे तिकतेच सुलभपणे ते मांडीत. जगातल्या सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांच्या घटनात्मक कायद्यांचे व त्यांच्या अंमलबजावणीचे त्यांना प्रचंड ज्ञान होते. तसेच १९३५ च्या कायद्याचे बारकावेही त्यांना माहित होते, घटनेचा मसुदा चर्चिला जात असताना उद्भवलेल्या कोणत्याही टीकेला ते स्पष्ट आणि सुटसुटीतपणे स्पष्टीकरण देत. त्यांनी उत्तरे दिल्यानंतर सदस्यांच्या मनातील संदेश, गोंधळ, असंदिग्धपणा यांचे ढग नाहीसे होत. तर्कस्पष्ट युक्तिवाद, प्रभावी आणि सर्वांना समजणारे स्पष्टीकरण, कोणत्याही मुद्याला तात्काळ प्रतिवाद करून वाद संपुष्टात आणण्याची हातोटी त्यांच्याशिवाय अन्य कोणत्याही सदस्यात नव्हती. हे सारे करीत असताना विरोधकाने एखादा रास्त मुद्दा मांडला तर तो समजून घेऊन स्वीकारण्याचा उदारपणा देखील त्यांच्यात होता. म्हणूनच त्यांना आधुनिक मनू अथवा भारतीय राज्यघटनेचे जनक म्हणतात, ते साजेसेच आहे.” </poem> |salign=right |author= '''एस.व्ही. पायली''' <br /> सुप्रसिद्ध घटनातज्ज्ञ |source= <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संविधान सभेतील भाषणे आणि चर्चा|last=|first=|publisher=युगसाक्षी प्रकाशन|year=|isbn=|location=नागपूर|pages=२१}}</ref> }} '''{{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी ‘हिंदू मॅरेज बिल’ याचा आग्रह धरला नसता तर आज हिंदू स्त्रियांचे काय झाले असते, याचा विचारही करवत नाही. त्यामुळे स्वत:ला हिंदू म्हणवून घेणाऱ्या सर्व स्त्रियांनी दररोज डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पायांचे पूजन केले पाहिजे. तसेच डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या अनुयायांना नागपूर येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. त्यांनी आपल्या अनुयायांना मुस्लिम धर्माची दीक्षा दिली नाही, याचेही सर्व हिंदूंनी आयुष्यभर आभार मानले पाहिजेत.''| source = ''' ''- ज्येष्ठ अभिनेते [[विक्रम गोखले]]'', फेब्रुवारी २०२०<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/pune/women-who-are-called-hindus-dr-feet-ambedkar-should-be-worshiped-vikram-gokhale/|title='हिंदू म्हणवून घेणाऱ्या स्त्रियांनी दररोज डॉ. आंबेडकरांच्या पायांचे पूजन केले पाहिजे'|date=3 फेब्रु 2020|website=Lokmat}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pune-news/marathi-actor-vikram-gokhale-dr-babasaheb-ambedkar-savarkar-hindu-sgy-87-2075984/|title=हिंदू स्त्रियांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पायांचं पूजन केलं पाहिजे - विक्रम गोखले|date=4 फेब्रु 2020|website=Loksatta}}</ref>'''}} '''{{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''तुम्ही माझ्यावरही विश्वास ठेवू नका. येडपटांनो, तुमच्या भाग्याने तुम्हांला डॉ. आंबेडकरांसारखा तरणाजवान, तुमच्या हाडारक्तामांसाचा पुढारी लाभला असताना, तुम्ही आमच्यासारख्यांच्या मागे का लागावे? अहो, मेंढ्यांचा पुढारी दाढीवाला बोकड असावा. लांडगा चालेल काय? त्या आंबेडकरांना जाऊन भेटा. तेच तुमचे कल्याण करणार. बाकीचे आम्ही सारे बाजूने पोहणारे. समजलात?''| source = ''' ''- [[प्रबोधनकार ठाकरे]]'' <ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pustkachepaan-news/book-review-dr-ambedkar-darshan-1226619/|title=मान्यवरांच्या नजरेतून डॉ. आंबेडकर|date=15 एप्रि, 2016}}</ref>'''}} ''' {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''बाबासाहेबांचा लढा सर्व अल्पसंख्याकांसाठी’ या लेखात म्हणतात, ‘१९४७ साली साने गुरूजींनी पंढरपूरच्या विठ्ठलाच्या देवळात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळावा म्हणून उपोषण केले. तेव्हा बाबासाहेबांनी सरळ सांगून टाकले, ‘‘मंदिरप्रवेशावर त्या वेळी (१९३०-३१) माझा विश्वास होता. पण मागून ती चूक माझ्या लक्षात आली. माझ्या आयुष्यात मी अनेक चुका केल्या आहेत. पण त्या चुका मला कळून आल्यानंतर पुन्हा मी त्या केल्या नाहीत. त्या वेळी मला वाटले होते, की आम्हीही माणसेच असल्याने आम्ही असल्या मानवी हक्कांना का मुकावे? ते मानवी हक्क मिळवावे त्यासाठी सत्याग्रह करावा, तसाठी वाटेल त्या हालअपेष्टा भोगाव्यात, असे मला वाटत होते. पण आता मी अनुभवाने शहाणा झालो आहे. अशा तऱ्हेच्या झगडय़ात काही तथ्य नाही अशी आता माझी पूर्ण खात्री झाली आहे.''| source = ''' ''- इतिहास संशोधक [[य.दि. फडके|डॉ. य.दि. फडके]]'' <ref name="auto1"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''इंग्लंड- अमेरिकेच्या विद्यापीठीय वातावरण वावरल्याने डॉ. आंबेडकरांच्या पाश्चात्य उदारमतवादाचे दृढ संस्कार झाले होते. भारताची राष्ट्रीय एकात्मता अभंग राहिली पाहिजे, याबद्दल त्यांना इतर मोठमोठय़ा राष्ट्रीय नेत्यांइतकीच कळकळ होती. संसदीय लोकशाहीवर तर त्यांचा अढळ विश्वास होता; पण राजकीय पक्ष व कामगार संघटना यांचे नेते राजकीय व आर्थिक प्रश्नांवरच सर्व लक्ष केंद्रित करून सामाजिक प्रश्नांची अगदीच उपेक्षा करीत होते, असा अनुभव त्यांना वारंवार आला.''| source = ''' ''- प्रा. गं.बा. सरदार, ‘तरुणांच्या आकांक्षांचे प्रतीक’ या लेखात'' <ref name="auto1"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''१९२३ साली डॉ. आंबेडकरांना लंडन विद्यापीठाने अर्थशास्त्रातील त्यांच्या ‘द प्रॉब्लेम्स ऑफ रूपी’ या प्रबंधाबद्दल ‘डॉक्टर ऑफ सायन्स’ ही पदवी दिली. ही पदवी मिळविणारे ते पहिलेच भारतीय विद्यार्थी असावेत. डॉ. आंबेडकरांनी परदेशात अर्थशास्त्राचे जे अध्ययन केले त्यामुळे दलित जाती-जमातींना जे दारिद्र्य भोगावे लागत आहे त्याचे कारण म्हणजे त्यांचे सर्व बाजूंनी होणारे आर्थिक शोषण, हे त्यांच्या लक्षात आले. आर्थिकदृष्ट्या परावलंबी असलेला हा समाज जी मानसिक गुलामगिरी भोगत होता त्याचे मूळ हिंदू समाजव्यवस्थेत आहे हे त्यांनी आवर्जून सांगितले. त्यांना अस्पृश्यतेच्या विळख्यातून मुक्त करण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी वेगवेगळी पावले उचलली.''| source = ''' ''- डॉ. भालचंद्र फडके, ‘नवसमाजरचनेचा स्मृतिकार’ या लेखात'' <ref name="auto1"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''‘डॉ. आंबेडकरांचे जीवन म्हणजे एक अखंड, उग्र ज्ञानसाधना होती. ते खरेखुरे क्रियावान पंडित होते. भगवान बुद्धांचा धम्मविचार, कबीरांचा प्रेमभाव आणि जोतिरावांची बंडखोरी बरोबर घेऊन बाबासाहेबांनी भारतीय इतिहासाच एक विराट कालखंड आपल्या कर्तृत्वाच्या प्रकाशाने उजळून टाकला आहे. डॉ. आंबेडकरांनी विविध पुस्तकांतून अस्पृश्यता निर्मूलनाच्या आपल्या लढय़ाची तात्त्विक भूमिका मांडली. दुसऱ्या आघाडीवर गोलमेज परिषदेपासून तो घटना परिषदेपर्यंत वेगवेगळ्या प्रसंगी सामाजिक, राजकीय आणि आर्थिक विषमता दूर करण्यासाठी हक्कांची मागणी केली आणि तिसऱ्या आघाडीवर अस्पृश्यांना एका झेंडय़ाखाली आणण्यासाठी रक्ताचे पाणी केले. तसेच सभा, परिषदा, मेळावे, वार्ताहर परिषदा, बैठका, चर्चा इत्यादी अनके मार्गानी जनजागरणाचा वेग कायम ठेवला.''| source = ''' ''- डॉ. भालचंद्र फडके'' <ref name="auto1"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकरांनी कष्टाने विद्या मिळविली आणि केवळ पदवी घेण्यापुरता त्यांचा विद्येशी संबंध नव्हता. ते प्रकांडपंडित होते. अर्थशास्त्र, राज्यशास्त्र, इतिहास अशा विषयांवर त्यांनी केलेले लिखाण व त्यांची भाषणे याची साक्ष देतात. त्यांचा हा गुण केवळ हरिजन बांधवांनीच नव्हे, तर सर्व समाजाने व त्यातही पुढाऱ्यांनी लक्षात घ्यावयास हवा. कोणतेही विधान पुराव्याशिवाय ते करीत नसत आणि त्यांचा भर युक्तिवादावर होता. स्वत:च्या मतांवर त्यांची श्रद्धा होती आणि ती मते मांडून लोकांचे मतपरिवर्तन करण्याची तळमळ होती.''| source = ''' ''- संपादक [[गोविंद तळवलकर]], डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांवर लिहिलेल्या ‘मुकियांचा मुखत्यार’ या लेखात'' <ref name="auto1"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''धर्मातराची घोषणा करताना डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर म्हणाले, ‘‘माझ्या धर्मातराच्या मुळाशी आध्यात्मिक भावनेशिवाय दुसरी कसलीही भावना नाही.’’ सर्व धर्माचा तौलनिक अभ्यास केल्यानंतर बुद्धाचा धर्म हा सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे अशी त्यांची खात्री झाली, म्हणूनच त्यांनी तो धर्म स्वीकारायचे ठरविले. ते म्हणाले, ‘‘बुद्धाचा धर्म हा खरा मानवी धर्म आहे. मानवाच्या संपूर्ण विकासासाठी तो निर्माण केलेला आहे. तो प्रत्येक आधुनिक आणि बुद्धिवादी माणसाला पटण्यासारखा आहे. बुद्धाची शिकवण अगदी साधी आणि सोपी आहे. त्या धर्मामध्ये मनुष्याला पूर्ण वैचारिक स्वातंत्र्य दिलेले आहे. मानवतेला आणि सदसद्विवेकबुद्धीला ज्या गोष्टी पटतील त्याच त्या धर्माने ग्रा मानलेल्या आहेत.’’ महात्मा गांधींनी अस्पृश्यांना ‘हरिजन’ बोलावून स्पृश्यांच्या दयेचा आणि सहानुभूतीचा विषय बनवले. पण आंबेडकरांनी लक्षावधी अस्पृश्यांना ‘बौद्धजन’ बनवून त्यांच्या मुक्तीचा आणि आत्मोद्धाराचा चिरंतन दीपस्तंभ त्याच्यासमोर बांधून ठेवला... हिंदुधर्मावर सूड घेण्यासाठी आंबेडकरांनी आणि त्यांच्या लक्षावधी अनुयायांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला, ही गोष्ट खोटी आहे. हिंदू धर्मावर त्यांना सूड घ्यावयाचा असता तर त्यांनी इस्लामचा किंवा ख्रिस्ती धर्माचा स्वीकार केला असता, पण ‘भारताच्या इतिहासात देशाचा आणि धर्माचा विध्वंसक म्हणून माझे नाव राहावे अशी माझी इच्छा नाही!’ असे ते नेहमी म्हणत. भारताच्या अखंडत्वावर त्यांची गाढ श्रद्धा होती. घटना समितीच्या पहिल्याच बैठकीत ‘हिंदुस्थान हा काही झाले तरी अखंडच राहिला पाहिजे. मुस्लिम लीगचे पाकिस्तानचे धोरण चूक आहे!''| source = ''' ''- [[प्रल्हाद केशव अत्रे]], डॉ. बाबासाहेबांच्या हिंदूधर्मत्यागाच्या घोषणेवर समाजात टीका झाल्यावर त्याबद्दल अत्रेंचे विवेचन'' <ref name="auto1"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''जगातल्या महापुरुषांचा इतिहास अगदी सारखा आहे, पण आंबेडकर हा या जगात एकच असा महात्मा होऊन गेला की यमयातनेच्या ज्या भयंकर अग्निदिव्यातून त्याला सारा जन्म जावे लागते, तसे जगातल्या दुसऱ्या कोणाही महापुरुषाला जावं लागले नसेल. आंबेडकर जर ब्रिटिशांचे हस्तक आणि देशद्रोही असते तर त्यांना उघडपणे ब्रिटिश सरकारची नोकरी पत्करून परमोच्च सन्मानाचे पद मिळवता आले असते! त्यांच्यासारख्या अलौकिक बुद्धीच्या आणि विद्वत्तेच्या माणसाला ब्रिटिशांच्या राज्यात दुष्प्राप्य असे काय होते? बरे, काँग्रेसमध्ये प्रवेश करून महात्मा गांधींची कृपा संपादन करण्याचे त्यांनी मनात आणले असते तर तीही गोष्ट त्यांना काही अवघड नव्हती. काँग्रेसमध्ये त्यांनी पंडित नेहरूंच्या बरोबरीने सारे सन्मान मिळविले असते. त्यांच्या विद्वत्तेचा आणि सामर्थ्यांचा एकही माणूस आज काँग्रेसमध्ये नाही. पण ब्रिटिशांची सेवावस्त्रे त्यांनी अंगावर धारण केली नाहीत किंवा काँग्रेसच्या ‘देशभक्ती’ चा गणवेशही अंगावर त्यांनी चढविला नाही! सात कोटी अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी त्यांनी सर्व सुखाचा, सन्मानांचा आणि लोकप्रियतेचा त्याग करून सर्वागावर काटेरी वस्त्रे चढविली आणि आपले जीवन रक्तबंबाळ करून घेतले.''| source = ''' ''- प्रल्हाद केशव अत्रे'' <ref name="auto1"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''नवभारताच्या घटनेचे प्रमुख शिल्पकार, लोकशाहीचे त्राते नि मानवी स्वातंत्र्याचे कैवारी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे जीवनचरित्र हे आधुनिक भारताच्या इतिहासाचे एक महान पर्व आहे. मानवी स्वातंत्र्याच्या इतिहासाचे ते एक सोनेरी पान आहे. स्वत:च्या बुद्धिमत्तेवर विसंबून राहून जो गाढ तपश्चर्येने, अलौकिक धैर्याने नि अखंड उद्योगशीलतेने उच्च ध्येयासाठी अविरत झगडतो तो धुळीतून धुरंधराच्या मालिकेत जाऊन कसा विराजमान होतो हे सिद्ध करणारे उदाहरण आधुनिक भारतात अन्यत्र सापडणे कठीण आहे, परमपूज्य डॉ. बाबासाहेबांनी आपल्या अनुयायांना बौद्धधर्माची दीक्षा दिली. भारतीय समाजाला सामाजिक समतेची, मानव्याची नि बुद्धिप्रामाण्यवादाची जाणीव देणारा हा धर्म आहे. त्यात कारुण्य नि विवेक यांचे दर्शन घडते. बौद्ध धर्माची दीक्षा देऊन भारतातील लोकशाहीनिष्ठ समाजवादाला त्यांनी नैतिक अधिष्ठान दिले आहे, असे म्हणणे योग्य होईल. बौद्ध धर्म देव मानीत नाही. आत्मा मानीत नाही. अर्थात मूर्तीची पूजा करून देव पावतो, असे आता त्यांच्या अनुयायांना म्हणता येणार नाही. मोक्षप्राप्तीची व स्वर्गाची कल्पना सोडून दिली पाहिजे. पूज्य बाबासाहेबांनीच सांगून ठेवले आहे, की मरणोत्तर मोक्षप्राप्तीकरिता तळमळणारी वृत्ती ही काल्पनिक आहे. स्वर्गीय नंदनवनावर खिळलेली दृष्टी ही आजच्या परिस्थितीत आत्मघातकी ठरली आहे.''| source = ''' ''- [[धनंजय कीर]], बाबासाहेबांच्या चरित्रात'' <ref name="auto1"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote =''डॉ. आंबेडकर अर्थशास्त्रामध्ये माझे गुरू आहेत. ते दलित व शोषितांचे खरे आणि प्रसिद्ध महानायक आहेत. त्यांना आजपर्यंत जो मान-सन्मान मिळाला आहे, ते त्या पेक्षाही खूप जास्त चे मानकरी आहेत. भारतात ते अत्यंत वादग्रस्त आहेत. परंतु त्यांच्या जीवन आणि व्यक्तिमत्वात काहीही विवाद योग्य नाही. जे त्यांच्या टीकेमध्ये म्हणले जाते, ते पूर्णपणे वास्तवापलीकडील आहे. अर्थशास्त्राच्या क्षेत्रात त्यांचे योगदान फार प्रभावी आहे. त्यासाठी त्यांना सदैव लक्षात ठेवले जाईल.''| source = ''' - ''[[अमर्त्य सेन|डॉ. अमर्त्य सेन]]''<ref>{{Cite web|url=https://atrocitynews.wordpress.com/2007/05/05/ambedkar-my-father-in-economics-dr-amartya-sen/|title=Ambedkar my father in Economics: Dr Amartya Sen|date=5 मे 2007}}</ref>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''बाबासाहेबांबद्दल काहीही बोलणं हे मला असं वाटतं, जसं सूर्याला प्रकाश दाखवण्या सारखं आहे! आपण आपल्या घरांमध्ये नियम आणि कायदे नाही बनू शकत, त्यांनी एवढ्या मोठ्या देशाचे संविधान लिहून टाकले. स्वातंत्र्य मिळवणे एक गोष्ट आहे परंतु स्वातंत्र्य सांभाळणे वा टिकवणे खूप अवघड आहे. बाबासाहेबांच्या संविधानामुळेच आपण सारे सुरक्षित आहोत''| source = ''' - ''[[:en:Jeetendra|जितेंद्र]] (अभिनेता)'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर केवळ दलितांचे नेते नव्हते, केवळे भारत देशाचे नेते नव्हते तर बाबासाहेब हे संपूर्ण जगाचे नेते होते.''| source = ''' ''- [[अरविंद केजरीवाल]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकरांची राष्ट्राला खरी गरज आता आहे - तीही शीघ्रतेने.''| source = ''' ''- [[अरूंधती रॉय]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''महिलांच्या अधिकारासाठी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी मंत्रिपदाचा राजीनामा दिला होता. तसेच गरोदर महिलांना हक्काची रजा मिळवून देणारे बाबासाहेब हे जगातील पहिलेच व्यक्ती आहेत. त्यानंतर अनेक देशांनी आपापल्या देशामध्ये गरोदर महिलांसाठी सुटी लागू केली.''| source = ''' ''- [[जब्बार पटेल]]'' <ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/nagpur/babasahebs-world-refugee-womens-liberation/|title=बाबासाहेब जागतिक स्त्रीमुक्तीचे उद्धारक|date=20 जून 2016|website=Lokmat}}</ref>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''भारताच्या राज्यघटनेला ५० वर्ष पूर्ण झाली होती; तेव्हा इंग्लंडमध्ये संविधानावर चर्चा ठेवण्यात आली होती. त्यात जगभरातील संविधानाचे तज्ज्ञ अभ्यासक उपस्थित होते. अध्यक्षस्थानी इंग्लडचे सर्वोच्च न्यायाधिश होते. चर्चेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी तयार केलेली [[राज्यघटना]] ही सर्वश्रेष्ठ असून त्यात एक अक्षर सुद्धा बदलण्याची गरज नाही, असे मत व्यक्त करण्यात आले होते. यावरून भारतीय राज्यघटनेची सर्वश्रेष्ठता सिद्ध होते.''| source = ''' ''- [[जब्बार पटेल]]'' <ref name="auto"/>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकर म्हणजे शतकाशतकातून कधीतरी काळाला पडणारे मानवतेचे भव्य दिव्य स्वप्न होते. परिसाच्या स्पर्शाने लोखंडाचे सोने होते असे म्हणतात. मी डॉ. आंबेडकरांची झाले आणि माझ्या जीवनाचं सोनं झालं. डॉ. आंबेडकरांसारख्या महामानवाच्या जीवनातील उत्तरार्धात अखेपर्यंत मी त्यांना सावलीसारखी साथ दिली. काया वाचा मने करून त्यांची सेवा केली, पूजा केली. जगाला भूषण वाटावे अशा युगप्रवर्तक महापुरुषाच्या जीवनाशी माझे जीवन निगडित झाले. यापेक्षा अधिक जीवनसाफल्य ते कोणते ?''| source = ''' ''- माईसाहेब उर्फ [[डॉ. सविता आंबेडकर]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकर हे सामाजिक क्रांतीचे प्रकाश आहेत.''| source = ''' ''- [[राममनोहर लोहिया]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''तुम्ही तुमचा खरा पुढारी शोधून काढला, याबद्दल मी तुमचे अंतःकरणपूर्वक अभिनंदन करतो. माझी खात्री आहे, की डॉ. आंबेडकर हे तुमचा उद्धार केल्याशिवाय राहणार नाहीत. इतकेच नव्हे, तर अशी एक वेळ येईल, की ते सर्व हिंदुस्थानचे पुढारी होतील. माझी मनोदेवता मला असे सांगते.''| source = ''' ''-[[शाहू महाराज|छ. राजर्षी शाहू महाराज]], माणगांव परिषद, मार्च १९२०'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकरांमुळे आपले सारे प्रयत्न आणि पैसाही सार्थकी लागला. आज एका महत्कार्याची सफलता झालेली पाहिली. यश लाभास आले. डॉ. आंबेडकर हे दलितांचे मुक्तिदाता आहेत.''| source = ''' ''- [[तिसरे सयाजीराव गायकवाड|सयाजीराव गायकवाड]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विद्वत्तेबद्दल तर त्यांच्या शत्रूला देखिल कधी संशय वाटला नाही. त्यांच्याएवढा प्रचंड बुद्धिचा, विद्वत्तेचा आणि व्यासंगाचा एकही माणूस महाराष्ट्रात नव्हे भारतात या क्षणी नव्हता. रानडे, भांडारकर, तेलंग आणि टिळक ह्यांच्या ज्ञानोपासनेची महान परंपरा पुढे चालविणारा महर्षी आज आंबेडकरांवाचून भारतात दुसरा कोण होता? वाचन, चिंतन आणि लेखन ह्यावाचून आंबेडकरांना दुसरे जीवनच नव्हते. महार जातीत जन्माला आलेला हा माणूस विद्येच्या आणि ज्ञानाच्या बळावर एखाद्या प्राचीण ऋषीपेक्षांही श्रेष्ठ पदाला जाऊन पोहोचला होता. धर्मशास्त्रापासून ते घटनाशास्त्रापर्यंत असा कोणताही एक कठीण विषय नव्हता, की ज्यामध्ये त्यांची बुद्धी एखाद्या गरूडासारखी वाटेल त्या उंचीपर्यंत विहार करू शकत नव्हती.''| source = ''' ''- [[प्रल्हाद केशव अत्रे]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''पाच हजार वर्ष हिंदूसमाजाने सात कोटी अस्पृश्यांचा अमानुष छळ केला, त्याला त्या समाजाकडून मिळालेले आंबेडकर हे एक बिनतोड आणि बंडखोर उत्तर होते. डॉ. आंबेडकर म्हणजे बंड, मूर्तिमंड बंड. त्यांच्या देहातील कणाकणांतून बंड थैमान घालित होते. आंबेडकर म्हणजे जुलूमाविरुद्ध उगारलेली वज्रमूठ होय. आंबेडकर म्हणजे जातीभेदावर आणि विषमतेवर सदैव सोडलेले सुदर्शन चक्र होय. आंबेडकर म्हणजे धर्ममार्तडांच्या वर्णवर्चस्वाचा कोथळा फोडून त्यांची आतडी बाहेर काढणारे वाघनख होय. आंबेडकर म्हणजे समाजातील वतनदार सत्ताधाऱ्यांच्या विरुद्ध सदैव पुकारलेले एक युद्धच होय.''| source = ''' ''- [[प्रल्हाद केशव अत्रे]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''मी जेव्हा डॉ. आंबेडकरांना भेटण्यासाठी त्यांच्या राजगृहात गेलो, तेव्हा मी एका भल्या मोठ्या ग्रंथालयात आलो की काय! असा भाव तेव्हा मला झाला. त्यांच्यासारख्या विद्यासंपन्न पुरूष जगात दुसरा असू शकत नाही.''| source = ''' ''- [[प्रल्हाद केशव अत्रे]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर वाचल्यानंतर अस्तित्वाची व्यापक जाणीव झाली, डॉ. आंबेडकरांच्या साहित्याने आपण [[दलित]] आहोत आणि त्यातच [[वडार]] आहोत, याची जाणीव करून दिली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांबद्दल खूपच आदर निर्माण झाला, मग मी आमच्या घरात डॉ. आंबेडकरांचा एक छान फोटो लावला, तो माझ्या वडीलांना अजिबात आवडला नाही. ते म्हणाले, ‘‘हा [[महार|महाराचा]] फोटो घरात का लावलास? लोक काय म्हणतील? काढून टाक ताबडतोब हा फोटो!’’ मी त्यांना सांगितले, ‘‘मी तर हा फोटो काढणार नाहीच, परंतु जर तुम्ही काढलात, तर तुमचे सारे [[देव]] मी बाहेर फेकून देईन, ह्या देवांनी तुम्हांला जे दिले नाही आणि देवू शकत नाहीत, अशा गोष्टी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपल्या समाजाला दिल्या आहेत.''| source = ''' ''- [[नागराज मंजुळे]]''<ref>{{Cite web|url=https://m.youtube.com/watch?v=Hkb5oId1JmI|title=नागराज मंजुळेंचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरावरील विचार}}</ref> '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या ठायी असलेले गुण इतके मोठे आहेत की, भारताचे मध्यवर्ती सरकार ते एकटे चालवू शकतील.''| source = ''' ''- [[सदाशिव कानोजी पाटील]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकर एक असे विद्वान आणि अद्वितीय वकील आहेत की, त्यांच्या समोर अनेकांना हार पत्करावी लागते. ते आपल्या प्रगाढ विद्वत्तेने अनेकांच्या ह्रदयाला स्पर्श करण्याचं सामर्थ्य ठेवतात. त्यांच्या त्यागाची परिसीमा प्रचंड व्यापक आहे. ते एक नितळ जीवन जगतात. त्यांनी मनात आणलं तर ते केव्हाही [[युरोप|युरोपमध्ये]] जाऊन राहू शकतात. परंतु ते ह्याची इच्छा ठेवत नाही. आपल्या दलित बांधवांचा उद्धार करणेच त्यांच्या जीवनाचे प्रमुख ध्येय आहे. त्यांना सतत शोषित वा अस्पृश्य वर्गाचे व्यक्ती असल्याच्या नात्यानेच संबोधित केले जात आहे. परंतु बुद्धिमत्तेच्या कसौटीवर ते हजारों सुशिक्षीत [[हिंदू]] विद्वानांपेक्षाही श्रेष्ठ दर्जाचे विद्वान आहेत. त्यांचे वयक्तिक जीवन आमच्यापैकी कोणत्याही उच्च दर्जाच्या निर्मळ आणि स्वच्छ व्यक्तीहून कमी नाही. आजच्या घटनेत ते कायद्याचे प्रख्यात अभ्यासक आहेत, उद्या ते कोणत्याही उच्च न्यायालयाचे न्यायाधीश ही बनू शकतात. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, या देशाच्या शासन-प्रशासनात असे कोणतेच पद नाही, ज्याच्यावर ते विराजमान नाही होऊ शकत.''| source = ''' ''- [[महात्मा गांधी]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकर हे लाखो सवर्ण हिंदूपेक्षा श्रेष्ठ असूनही त्यांना अस्पृश्य मानने ही आपल्या हिंदू धर्मशास्त्राची व आपली चूक आहे. ती सुधारणे इष्ठ आहे.''| source = ''' ''- [[महात्मा गांधी]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''जग बदल घालुनि घाव, सांगून गेले मला भीमराव ।।''| source = ''' ''- [[अण्णा भाऊ साठे]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धर्माचा एक असा मजबूत खांब भारत भूमीमध्ये रोवला आहे की, ज्याला इतर कोणीही हालवू सुद्धा शकत नाही.''| source = ''' ''- महापंडित [[राहुल सांकृत्यायन]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''हिंदू समाजातील छळ अत्याचार करणाऱ्या सर्व प्रवृत्तीविरुद्ध बंड करणारी व्यक्ती म्हणजेच डॉ. आंबेडकर होय. त्या अत्याचारी प्रवृत्तीविरुद्ध जो आवाज त्यांनी उठवला त्याने लोकांच्या मन - मेंदूंना स्तुप्त अवस्थेतून जागृत केले आहे. त्यांनी देशाच्या शासन प्रशासनातील प्रत्येक मुद्यांवर विरोध दर्शवला आहे या मुद्द्यांवर प्रत्येक व्यक्तीने विरोध दर्शवला पाहिजे. डॉ. आंबेडकर यामुळे भारताच्या अती विशिष्ट लोकांमध्येही एक असामान्य आणि सर्वश्रेष्ठ व्यक्तिमत्त्व आहे.''| source = ''' ''- [[जवाहरलाल नेहरू]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे दलितांचे नेते होते, दलितांचे कैवारी होते, भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार होते एवढीच त्यांची मर्यादित ओळख नाही. ते [[कायदेपंडित|विधीतज्ज्ञ]] होते. तर त्याहीपेक्षा श्रेष्ठ ते [[अर्थतज्ज्ञ]] होते. भारतातले सर्वश्रेष्ठ अर्थतज्ज्ञ कोण? या प्रश्‍नाला [[अमर्त्य सेन]] असे उत्तर नसून, सर्वश्रेष्ठ अर्थतज्ज्ञ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरच होते.''| source = ''' ''- [[नरेंद्र जाधव|डॉ. नरेंद्र जाधव]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''तथागत बुद्धांनी जीवनाच्या अंतिम सत्याला जाणण्यासाठी अथक प्रयत्नांनी ‘[[बुद्धत्व]]’ प्राप्त केले, त्याचप्रमाणे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी आपली प्रचंड विद्वता आणि बुद्धिमत्तेने ‘[[बोधिसत्व]]' या अवस्थेला प्राप्त केले आहे.''| source = ''' ''- महास्थवीर चंद्रमणी'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या मुळे २०व्या शतकात [[बौद्ध धर्म]] भारताच्या इतिहासात एक आठवण मात्र नाही राहिला तर तो आता एक शक्तीशाली धार्मिक शक्ती बनून समोर आला आहे. डॉ. आंबेडकरांनी केवळ भारताच्या धार्मिक जीवनात असा चमात्कारीक प्रभाव टाकला आहे की, ज्याची इतिहासात कोणीही बरोबरी करू शकत नाही. कारण त्यांच्यापासून प्रेरणा घेऊन त्यांच्या सोबत लाखो - लाखो लोकांनी मिळून बौद्ध धर्माची [[दीक्षा]] ग्रहण केली आहे.''| source = ''' ''- [[भदंत आनंद कौसल्यायन|महापंडित डॉ. आनंद कौसल्यायन]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''जय भीम !..... मला बाबासाहेब असे महापुरुष वाटतात ज्यांना मी केवळ दलितांचे नेते कधीही मानले नाही तर ते माझे स्वत:चे नेते आहेत. ते केवळ आपल्या देशाचेच नेते नव्हे तर संपूर्ण जगाचे नेते आहेत. कारण ते आपल्याला सर्वोत्तम अशी ‘[[मानवता]]’ शिकवतात. त्यांची ‘समानतेची’ शिकवण महत्त्वाची आहे. दलित, शोषित, मागास (Underprivileged) , पिडित किंवा अडचणीतील सर्वांसाठी ते खूप मोठी प्रेरणा आणि आशेचा किरण होते, त्यांनी सर्वांना सुयोग्य मार्ग दाखवला. मानवतेमध्ये विश्वास ठेवणारे व त्यास धर्म मानणारे सर्व लोक बाबासाहेबांचे अनुयायी आहेत. मला स्वत: त्याच्यांपासून खूप प्रेरणा मिळाली आहे. बाबासाहेबांच्या दोन गोष्टी मला खूप प्रेरक वाटतात. एक म्हणजे जेव्हा मी कधी अडचणीत असतो, कधी कोणत्या गोष्टीसाठी आवाज उठवतो, जी मला योग्य वाटते आणि अशा अनेक ठिकाणी जिथे मला हिम्मत दाखवण्याची गरज पडते, जिथे मला त्या परिस्थीत भिती वाटते, मी हिम्मत सोडू लागतो, तेव्हा मी बाबासाहेबांबद्दल विचार करतो. कारण ते एक असे महामानव होते ज्यांनी कधीही हिम्मत सोडली नाही. त्यांच्यासमोर कितीही मोठी समस्या असो, कितीही मोठे आव्हान असो त्यांनी आपला संघर्ष नेहमी चालू ठेवला. ते निर्भय होते आणि ही त्यांची खास गुणवत्ता (कॉलिटी) होती ज्यापासून मला खूप प्रेरणा मिळाली आहे. दुसरे म्हणजे त्यांच्या ह्रदयात असलेले प्रेम! स्वत:साठी आणि आपल्या परिवारासाठी आपण सर्वच विचार करतो, परंतु ते खूपच दुर्मिळ मनुष्य असतात जे सर्व लोकांचा विचार करतात. बाबासाहेबांच्या मनात सर्वांसाठीच अमाप प्रेम होते. त्यांनी लिहिलेल्या संविधानाबद्दल मला आदर आहे. त्यानुसार वागण्याचा मी सदैव प्रयत्न करतो. तसेच त्यांच्या मनात समाजासाठीचे जे स्वप्न होते, त्याला जर पूर्ण करायचे असेल तर त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर आपल्याला चालावे लागेल. त्यांनी शिकवलेल्या गोष्टींना आपणास जीवनाचा भाग बनवावे लागेल. निश्चितच ते एक महापुरुष आहेत. आणि मी आपल्या देशाच्या तरूणांना विनंती करतो की, बाबासाहेबांनी लिहिली ग्रंथ-पुस्तके आपण वाचावे, त्यापासून शिकवण घ्यावी आणि त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर आपण चालावे. आय सल्युट बाबासाहेब. जय भीम.''| source = ''' ''- [[आमिर खान]]''<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=l-BxVr2B-Ho अभिनेता आमीर खानचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांवरील विचार]</ref>'''}} == अभारतीय व्यक्तींची मते == {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरुज्जीवन केले आणि ज्या भूमीवर बौद्ध धम्माचा जन्म झाला त्याच भूमीवर त्यांनी लाखो लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. </poem> |salign=right |author= '''[[महिंद राजपक्ष]]''', <br /> श्रीलंकेचे पंतप्रधान व माजी राष्ट्रपती |source=<ref>https://m.hindustantimes.com/world/rajapaksa-lauds-ambedkar-s-service-to-buddhism/story-qm6ESecPgMjmqvO2498clN.html{{मृत दुवा|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "पुढच्या पिढीसाठी स्वतंत्र भारताची दिशा ठरवणारे एक महान भारतीय म्हणून डॉ. आंबेडकर संपूर्ण जगाच्या स्मरणात राहतील." </poem> |salign=right |author= '''[[गुन्नार मर्डाल]]''', <br /> अर्थशास्त्रीय नोबेल पुरस्कार विजेते अर्थशास्त्रज्ञ, समाजशास्त्रज्ञ व राज्यशास्त्रज्ञ |source= <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://drambedkar.org.uk/category/museum/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-08-15 |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925000147/https://drambedkar.org.uk/category/museum/ |url-status=dead }}</ref> }} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote =''आम्ही डॉ. आंबेडकरांच्या जीवन आणि कार्यापासून प्रेरणा घेऊन आमचा संघर्ष सुद्धा त्याच आधारांवर चालवणार ज्या आधारांवर डॉ. आंबेडकरांनी समाज परीवर्तनाचा प्रयत्न केला आणि यश मिळवलं.''| source =''' - ''[[नेल्सन मंडेला]], १२ एप्रिल १९९० रोजी भारतीय संसद भवनामध्ये [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे तैलचित्र, संसद भवन|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तैलचित्राचे]] अनावरण होत असताना व्यक्त केलेले विचार.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=अटलबिहारी|first=वाजपेयी|date=१ जानेवारी २०१२|title=डॉ. आंबेडकर : मानवता के ध्वजवाहक|url=|journal=मनोगत|volume=|pages=५|via=}}</ref>'''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote =''डॉ. आंबेडकरांचे संविधान आणि जातीनिर्मुलनवादी लेखन ही आमची ऊर्जा आहे''| source = ''' - ''[[नेल्सन मंडेला]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''[[बोधिसत्व]] डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे ‘या युगातील भगवान बुद्ध’ आहेत.''| source = '' - महास्थविर चंद्रमणी'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''मी पहिल्या वेळी डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर यांना १९३१ च्या भारतीय गोलमेज परिषदेमध्ये भेटलो. दुसऱ्यांदा मी १९४६ मध्ये पंतप्रधान वलेमंट ऍटलींच्या निमंत्रणावर भारताला अधिक अधिकार देण्याच्या विषयांवर चर्चेंसाठी गांधी, नेहरू, जिना, राजगोपालचारी आणि डॉ. आंबेडकर या नेत्यांना भेटलो. प्रतिनीधी मंडळाचा संदस्य असल्यामुळे आणि [[ब्रिटन|ब्रिटनच्या]] मजूर संघटनेशी संबधीत असल्याच्या कारणाने मला स्वभावत: डॉ. आंबेडकरांची मदत घ्यावी लागली. त्यांनी उद्योग, कारखाने आणि मजूरांच्या संबंधात खूप सारे महत्त्वपूर्ण सुझाव दिले होते. डॉ. आंबेडकर एक असामान्य व्यक्तिमत्त्व होते आणि त्यांनी भारतीय समाजाच्या सुधारांसाठी खूप मोठे योगदान दिले आहे.''| source = ''' ''- [[:en:Arthur Bottomley|लॉर्ड बॉट्मली]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''मला या गोष्टीचा अधिकच आनंद होता की डॉ. आंबेडकरांना भारतीय संविधानाच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष बनवले गेले. त्यांनी ज्या निपूणता आणि कौशल्यासोबत स्वतंत्र्य भारताचे नवीन संविधान बनवले त्याला मी खूप उत्सुकतेने पाहत होतो. ती त्यांची एक अत्यंत उदांत भेट होती. बाबासाहेब गांधीच्या विरुद्ध अत्यंत कठोरपणे उभे राहिले होते ज्यात भारतीय अस्पृश्यांना पुणे-कराराद्वारे काँग्रेसच्या सोबत बांधले गेले होते. डॉ. आंबेडकर यांच्यात एक प्रचंड ताकद होती आणि त्या विरुद्ध जाणे भारतीय वातावरणात कोणाच्याही आवाक्यातील गोष्ट नव्हती. अशा दूरदर्शी शूरवीर महापुरूषासोबत परिचीत होणे जीवनाला नव्या उत्साहाने भरून टाकणारी घटना होती. एक असे व्यक्ती ज्यांनी भारतीय इतिहासावर आपली न मिटणारी छाप सोडून ठेवली आहे.''| source = ''' ''- [[:en:Louis Mountbatten, 1st Earl Mountbatten of Burma|लॉर्ड माउंटबॅटन]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''जर डॉ. आंबेडकरांचा जन्म भारताव्यतिरिक्त अन्य कुठल्याही देशात झाला असता तर त्यांना सर्वमान्य विश्वमानवांमध्ये स्थान मिळालं असतं.''| source = ''' ''- [[दुसरी एलिझाबेथ|राणी एलिझाबेथ (द्वितीय)]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकरांच्या तोंडून बाहेर पडणारे शब्द म्हणजे पिस्तुलातून उडणारे बार आहेत.''| source = ''' ''- [[बेव्हर्ली निकोल्स]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकर हे एकटेच ५०० ग्रज्युएटांच्या बरोबरीचे आहे. स्वत:च्या मेहनतीने प्राप्त केलेली त्यांची विद्वत्ता एवढी आहे की ते ह्या विद्वत्तेच्या बळावर शासनाच्या कुठल्याही पदावर बसू शकतात.''| source = ''' ''- जनरल गव्हर्नर [[:en:Victor Hope, 2nd Marguess of Linlithgow|लॉर्ड लिनलिथगो]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = डॉ. आंबेडकर हा युवक भारतीय इतिहासाची नवीन पाने लिहीत आहे.''| source = ''' ''- एक युरोपीयन प्रवासी, [[७ नोव्हेंबर]] [[इ.स. १९३१|१९३१]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''डॉ. आंबेडकर बुद्धिमत्तेचा आणि ज्ञानाचा मूळ झरा आहे.''| source = ''' ''- [[:en:Richard Casey, Baron Casey|गव्हर्नर रिचर्ड कॅसे]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = भारताने स्वातंत्र्यासाठी लढा दिला तर डॉ. आंबेडकरांनी सामाजिक न्यायासाठी लढा दिला. त्यांनी लिहिलेली राज्यघटना जगात आदर्श आहे. त्यांनी लिहिलेली पुस्तके जगभर वाचली जातात.''| source = ''' - ''विजयादा राजपक्षे (श्रीलंकन राजकारणी)'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''तुम्ही कोण आहात, कुठून आलात हे तितकं महत्त्वाचं नाही, प्रत्येक मनुष्य त्याची क्षमता वापरू शकतो, जसे डॉ. आंबेडकरांनी स्वत:च्या आयुष्याची उंची गाठली आणि भारत देशाचे संविधान लिहून सर्वसामान्यांना त्यांचा हक्क मिळवून दिला.''| source = ''' ''- [[बराक ओबामा]], [[भारतीय संसद|भारतीय संसदेत]], २०१० '' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''बाबासाहेबांचे विचार केवळ भारतासाठी नाही तर संपूर्ण जगाकरीता प्रेरक आहेत. त्यांचे राजकिय धोरण, आर्थिक आणि सामाजिक दृष्टिकोनावर आधारित होते. त्यामुळे त्यांचे तत्त्वज्ञान हे विज्ञानवादी आणि मानवतावादी होते आणि म्हणूनच त्यांनी बौद्ध धम्माचा स्विकार केला.''| source = ''' - ''थनसक पुमपेच ([[थायलंड]]चे मेजर जनरल)'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''भीमराव आंबेडकर हे केवळ भारतीय विद्यार्थ्यांमध्येच नव्हे तर अमेरीकन विद्यार्थ्यांमध्येही सर्वात बुद्धिमान विद्यार्थी आहे.''| source = ''' -''[[एडवीन सेलीग्मन|प्रो. एडवीन सेलिग्मन]]'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''तथागत [[गौतम बुद्ध]] आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यासारखे महापुरुष भारताला लाभले, त्यामुळे आम्हाला भारताबद्दल विशेष आदर आहे. आम्हाला बाबासाहेबांसारखी व्यक्ती लाभली नाही ही खंत आहे. बाबासाहेबांबद्दल अधिकाधिक माहिती मिळाली तेव्हा आम्हाला धक्काच बसला! जो धर्म या देशातून हद्दपार झाला होता, तो त्यांनी पुनर्जीवीत केला. डॉ. आंबेडकरांवर आम्ही एक डॉक्युमेंट्री तयार केली आहे. त्यांचे विचार हे केवळ भारतासाठीच नव्हे तर समस्त जगाच्या कल्याणासाठी आहे. त्यामुळे आता बाबासाहेबांचे विचार मी [[थायलंड|थायलंडच्या]] घराघरांत पोहोचवणार.''| source = ''' - ''डॉ. रूंगथिप चोटनापलाई (थाई पत्रकार व न्यूझ अँकर)'' '''}} {{Quote box |quoted=true |bgcolor=#F5F6CE|salign=right| quote = ''जगात सहा विद्वान आहेत, त्यापैकी डॉ. आंबेडकर एक आहेत.''| source = ''' ''- एक युरोपीयन'' '''}} == हे सुद्धा पहा == * [[बाबासाहेब आंबेडकर]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|मते]] m6v4y6mg3illut95j44eo4zpg8yzoen 0 258735 2711258 2395133 2026-09-22T12:11:47Z Dharmadhyaksha 28394 2711258 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''कालकुपी''' हे [[वर्तमानकाळ|वर्तमानकालीन]] महत्त्वाच्या घटनांची नोंद असलेली कागदपत्रं आणि इतर वस्तू असलेली पेटी आहे जी जमिनीत पुरून ठेवली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/time-capsule-ayodhya-ram-janmabhoomi-former-pm-indira-gandhi-red-fort-morarji-desai-kanpur-iit-jud-87-2229778/|title=केवळ रामजन्मभूमीच नाही तर यापूर्वी ‘या’ ठिकाणीही ठेवण्यात आली आहे टाईम कॅप्सूल|last=|first=|date=|website=|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> सद्यःस्थितीची माहिती भावी पिढ्यांना उत्खननानंतर कालकुपीद्वारे व्हावी हा त्यामागील हेतू असतो. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इतिहास]] aemec1euw2ftq9xjqco248myx6xg7v6 0 264288 2711349 2590818 2026-09-22T22:14:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711349 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी |नाव = बजाज नोमार्क्स |introduced=|module=<!-- or: misc --> |website={{URL|www.bajajnomarks.com/}}|tagline= |महत्त्वाच्या व्यक्ती = [[तापसी पन्नू]] (ब्रँड अ‍ॅम्बेसेडर) |trademarkregistrations=|previousowners= | सेवांतर्गत प्रदेश = जगभर |related=|discontinued= | मुख्यालय देश =[[भारत]] |लोगो = File:Bajaj-logo_new.png |पालक कंपनी = बजाज कॉर्पोरेशन|उद्योगक्षेत्र = त्वचेची काळजी घेण्यासाठीची उत्पादने }} '''बजाज नोमार्क्स''' हा [[त्वचेची काळजी|त्वचा-देखभाल उत्पादनांचा]] भारतीय सौंदर्य ब्रँड आहे. याचे मुख्यालय [[मुंबई|मुंबई, मुंबई येथे आहे]] .<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/management/nomarks-the-spot-beyond-hair-oils-113082500326_1.html|title=Nomarks: The spot beyond hair oils|work=Business Standard|language=en|access-date=2018-03-13}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://bestmediainfo.com/2017/01/concentrate-on-bigger-ambitions-as-bajaj-nomarks-takes-care-of-skin-marks/|title=Concentrate on bigger ambitions as Bajaj Nomarks takes care of skin marks|work=bestmediainfo|language=en|access-date=2018-03-13}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://in.reuters.com/article/bajaj-corp-to-buy-anti-marks-skin-care-b/bajaj-corp-to-buy-anti-marks-skin-care-brand-nomarks-idINDEE97M03720130823?type=companyNews|title=Bajaj Corp to buy anti-marks skin care brand NOMARKS|work=Reuters|language=en|access-date=2018-03-13|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313161728/https://in.reuters.com/article/bajaj-corp-to-buy-anti-marks-skin-care-b/bajaj-corp-to-buy-anti-marks-skin-care-brand-nomarks-idINDEE97M03720130823?type=companyNews|url-status=dead}}</ref> स.न. २००१ मध्ये स्थापित, उत्पाद श्रेणीत ग्राहक आणि व्यावसायिक बाजारासाठी अँटी-मार्क्स क्रीम, फेस वॉश, स्क्रब, सनस्क्रीन, साबण आणि फेस पॅक या सारखी उत्पादने बनवते आणि विकते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/Not-selling-Nomarks-Ozone-CMD/article20314060.ece|title=Not selling Nomarks: Ozone CMD|work=द हिंदू|language=en|access-date=2018-03-13}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.afaqs.com/news/story/50460_Bajaj-Corp-initiates-media-pitch|title=Bajaj Corp initiates media pitch|work=Afaqs|language=en|access-date=2018-03-13|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313153832/http://www.afaqs.com/news/story/50460_Bajaj-Corp-initiates-media-pitch|url-status=dead}}</ref> ओझोन आयुर्वेदिक या कंपनीने नोमार्क्स म्हणून ब्रँड सुरू केला होता, जो नंतर २०१३ मध्ये [[बजाज कंझ्युमर केअर|बजाज कॉर्पोरेशनने]] विकत घेतला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/business/Industry/bajaj-corp-acquires-nomarks-brand-from-ozone-ayurvedics/article5048590.ece|title=Bajaj Corp acquires Nomarks brand from Ozone Ayurvedics|date=2013-08-22|work=द हिंदू|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2018-03-13}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/cons-products/fashion-/-cosmetics-/-jewellery/bajaj-corp-acquires-nomarks-brand-from-ozone-ayurvedics-for-rs-150-cr/articleshow/21975329.cms|title=Bajaj Corp acquires 'Nomarks' brand from Ozone Ayurvedics for Rs 150 cr|date=2013-08-23|work=The Economic Times|access-date=2018-03-13}}</ref> २०१७ पर्यंत, हा ब्रँड 37हून अधिक देशांमध्ये उपलब्ध झाला, ज्यात [[दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार संघटना|सार्क]], आखाती व मध्य-पूर्व, [[आसियान]] आणि आफ्रिकन देश आहेत. हे भारतात २ लाखाहून अधिक दुकानांमध्ये विकले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/bajaj-corp-relaunches-its-iconic-hair-oil-brand-bajaj-brahmi/1169675|title=Bajaj Corp Relaunches its Iconic Hair Oil Brand, Bajaj Brahmi|date=2017-10-17|work=[[Outlook India]]|access-date=2018-03-13|archive-date=2018-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180314042525/https://www.outlookindia.com/newsscroll/bajaj-corp-relaunches-its-iconic-hair-oil-brand-bajaj-brahmi/1169675|url-status=dead}}</ref> त्याच्या ख्यातनाम मित्रांनी केलेल्या शिफारशी आणि परिणाम म्हणून, बजाज नोमार्क्स सर्वात लोकप्रिय आणि ओळखल्या जाणाऱ्या उत्पादन मालिकेतील एक आहे. कंपनीच्य जाहिरातीनुसार त्यांचे उत्पादन पहिल्या दिवसापासून गुणांवर काम करण्यास सुरुवात करते. [[तापसी पन्नू]] या ब्रँडची ब्रँड अ‍ॅम्बेसेडर आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://brandequity.economictimes.indiatimes.com/news/advertising/-taapsee-pannu-gets-roped-in-as-new-face-for-bajaj-corps-nomarks/61724353|title=Taapsee Pannu gets roped in as new face for Bajaj Corp's NOMARKS - ET BrandEquity|last=|website=ETBrandEquity.com|language=en|access-date=2018-03-13}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://profit.ndtv.com/news/corporates/article-bajaj-corp-acquires-nomarks-brand-from-ozone-ayurvedics-326135|title=Bajaj Corp acquires Nomarks brand from Ozone Ayurvedics - NDTV|access-date=2018-03-13}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/ozone-group-to-scale-up-consumer-product-biz/article9840748.ece|title=Ozone Group to scale up consumer product biz|work=द हिंदू|language=en|access-date=2018-03-13}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * [http://www.bajajnomarks.com/ बजाज नोमार्क्स] * [http://www.bajajcorp.com/ बजाज कॉर्पोरेशन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190709094325/http://www.bajajcorp.com/ |date=2019-07-09 }} [[वर्ग:भारतीय ब्रँड]] [[वर्ग:बजाज उद्योगसमूह]] ljnmc0juhp66zmnmau43xfmpc2h6scx 0 264925 2711393 2707673 2026-09-23T01:02:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 7 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711393 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. भारताने १ जानेवारी १९७८ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. भारताने [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५]] साली महिला क्रिकेट विश्वचषक जिंकला तर [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२००५]] आणि [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०१७]] साली भारताला उपविजेतेपदावर समाधान मानावे लागले. भारताने १९७८, १९९७, २०१३ आणि २०२५ साली एकूण ४ वेळा महिला क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन केले. २०२५ सालचा विश्वचषक भारताने श्रीलंकेसोबत संयुक्तरित्या अयोजित केला. २६ सप्टेंबर २०२१ रोजी भारताने मॅके येथे झालेल्या तिसऱ्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यात ऑस्ट्रेलियाचा पराभव करून ऑस्ट्रेलियाची २६ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची जागतिक अखंड विजयी मालिका मोडित काढली. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! विरुद्ध संघ !! प्रथम महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना |- |align=left|{{crw|ENG}} || १ जानेवारी १९७८ |- |align=left|{{crw|NZL}} || ५ जानेवारी १९७८ |- |align=left|{{crw|AUS}} || ८ जानेवारी १९७८ |- |align=left|[[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || १७ जानेवारी १९८२ |- |align=left|{{crw|WIN}} || २० जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|NED}} || २४ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|IRE}} || २६ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|DEN}} || २९ जुलै १९९३ |- |align=left|{{crw|RSA}} || २२ डिसेंबर १९९७ |- |align=left|{{crw|SL}} || १५ डिसेंबर २००० |- |align=left|{{crw|PAK}} || ३० डिसेंबर २००५ |- |align=left|{{crw|BAN}} || ८ एप्रिल २०१३ |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[एकदिवसीय क्रिकेट|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | style="text-align: center;" colspan="9" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{crw|Australia}} | ६४ || १२ || ५२ || ० || ० || १८.७५ || १९७८ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Bangladesh}} | ९ || ६ || १ || १ || १ || ६६.६६ || २०१३ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|England}} | ८० || ३६ || ४२ || ० || २ || ४५.०० || १९७८ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Ireland}} | १५ || १५ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || २०२४ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|New Zealand}} | ५८ || २३ || ३४ || १ || ० || ३९.६५ || १९७८ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Pakistan}} | १२ || १२ || ० || ० || ० || १००.०० || २००५ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|South Africa}} | ३५ || २१ || १३ || ० || १ || ६०.०० || १९९७ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Sri Lanka}} | ३६ || ३२ || ३ || ० || १ || ८८.८८ || २००० || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|West Indies}} | २९ || २४ || ५ || ० || ० || ८२.७६ || १९९३ || २०२४ |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Denmark}} | १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || १९९३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{crw|Netherlands}} | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || १९९३ || २००० |- | colspan="9" style="text-align: center;" | '''वि. विशेष दर्जा असलेले संघ''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|[[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] | ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० || १९८२ || १९८२ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' | '''३४५''' || '''१८८''' || '''१५०''' || '''२'''|| '''५''' || '''५४.४९''' || '''१९७८''' || '''२०२६''' |- |colspan=10|<small>''सदर आकडेवारी १ मार्च २०२६ रोजी [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] येथे झालेल्या {{crw-rt|IND}} वि. {{crw|Australia}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small> |} ==भारताने मैदानानुसार खेळलेल्या महिला एकदिवसीय सामन्यांची संख्या== ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! म.आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66904.html २५] || १ जानेवारी १९७८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[१९७८ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66907.html २६] || ५ जानेवारी १९७८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66908.html २७] || ८ जानेवारी १९७८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66916.html ३२] || १० जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क क्र.२]], [[ऑकलंड]] || {{crw|AUS}} || rowspan=12 | [[१९८२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66920.html ३४] || १२ जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66921.html ३७] || १४ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66931.html ४०] || १७ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66940.html ४३] || २० जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[कुक्स गार्डन]], [[न्यू झीलंड|वांगानुई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66936.html ४७] || २४ जानेवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[फिट्सहर्बर्ट पार्क]], [[न्यू झीलंड|पामेस्टन नॉर्थ]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66944.html ४९] || २६ जानेवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66957.html ५२] || २८ जानेवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[हट रिक्रिएशन मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66963.html ५४] || ३१ जानेवारी १९८२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[ट्राफ्लगार पार्क]], [[नेल्सन, न्यू झीलँड|नेल्सन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66966.html ५७] || २ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66967.html ५८] || ४ फेब्रुवारी १९८२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66968.html ६१] || ६ फेब्रुवारी १९८२ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI महिला क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|NZ}} [[कँटरबरी विद्यापीठ मैदान]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66978.html ६३] || १९ जानेवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स मैदान]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|AUS}} || rowspan=13 | |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66979.html ६४] || २५ जानेवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|AUS}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66981.html ६५] || ८ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|AUS}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66985.html ६६] || २३ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66980.html ७७] || १७ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67012.html ७८] || १९ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|NZ}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67014.html ७९] || २१ फेब्रुवारी १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{crw|IND}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66902.html ८०] || १३ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{crw|NZ}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66909.html ८१] || १५ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|IND}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67016.html ८२] || २४ मार्च १९८५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[मौलाना आझाद स्टेडियम]], [[जम्मू]] || {{crw|IND}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66991.html ८६] || २२ जून १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67017.html ८७] || २६ जुलै १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[इंडियन जिमखाना क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html ८८] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170113054354/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67018.html |date=2017-01-13 }} || २७ जुलै १९८६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिक्रिएशन मैदान]], [[सरे|बॅंडस्टॅंड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67080.html १६१] || २० जुलै १९९३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[जॉन प्लेयर मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[१९९३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67103.html १६३] || २१ जुलै १९९३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉलिंगहॅम क्रिकेट क्लब मैदान]], [[यॉर्कशायर|कॉलिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67113.html १७०] || २४ जुलै १९९३ || {{crw|NED}} || {{flagicon|ENG}} [[विल्टन पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67116.html १७३] || २५ जुलै १९९३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[मेमोरियल मैदान]], [[बर्कशायर|फिनचॅम्पस्टीड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67111.html १७७] || २६ जुलै १९९३ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[वेलिंग्टन विद्यापीठ मैदान]], [[बर्कशायर|क्रोथ्रोन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66873.html १८१] || २८ जुलै १९९३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[इलिंग क्रिकेट क्लब मैदान]], [[लंडन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67123.html १८४] || २९ जुलै १९९३ || {{crw|DEN}} || {{flagicon|ENG}} [[चॅल्वे रोड]], [[बकिंगहॅमशायर|स्लॉ]] || {{crw|IND}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67093.html १९१] || १२ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} || |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67126.html १९३] || १६ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लेविन डोमेन]], [[न्यू झीलंड|लेविन]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | [[१९९४-९५ न्यू झीलंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66953.html १९४] || १८ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66923.html १९६] || २३ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67034.html १९७] || २५ फेब्रुवारी १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|IND}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67013.html २०५] || ११ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{crw|ENG}} || rowspan=5 | |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67141.html २०६] || १४ नोव्हेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66910.html २०७] || १ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67142.html २०८] || ५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66986.html २०९] || १५ डिसेंबर १९९५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67190.html २४९] || १३ डिसेंबर १९९७ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[१९९७ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67185.html २५४] || १५ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NED}} || {{flagicon|IND}} [[मोहन मेकीन्स क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाझियाबाद]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67015.html २५९] || १७ डिसेंबर १९९७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, इंदूर|नेहरू स्टेडियम]], [[इंदूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66911.html २६७] || २२ डिसेंबर १९९७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67203.html २६९] || २४ डिसेंबर १९९७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[हरबाक्स सिंग स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{crw|AUS}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67162.html २९८] || २६ जून १९९९ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[कॅम्पबेल पार्क]], [[बकिंगहॅमशायर|मिल्टन केन्स]] || {{crw|IND}} || rowspan=4 | |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67229.html २९९] || ६ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67231.html ३००] || ९ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉरदॅम्प्टन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टनशायर]] || {{crw|IND}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66899.html ३०१] || ११ जुलै १९९९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज क्रिकेट मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67096.html ३३४] || ३० नोव्हेंबर २००० || {{crw|RSA}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} || rowspan=8 | [[२००० महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67275.html ३३८] || २ डिसेंबर २००० || {{crw|NED}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67277.html ३४१] || ४ डिसेंबर २००० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67253.html ३४४] || ६ डिसेंबर २००० || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67255.html ३४८] || ९ डिसेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67288.html ३५१] || ११ डिसेंबर २००० || {{crw|IRE}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले पार्क क्र.२]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67282.html ३५७] || १५ डिसेंबर २००० || {{crw|SL}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ग्रीन]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67260.html ३६१] || २० डिसेंबर २००० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67306.html ३८२] || ६ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[गुरू नानक विद्यापीठ मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67181.html ३८३] || ८ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67182.html ३८४] || ९ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67195.html ३८६] || २१ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[मिडल इनकम ग्रुप मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|IND}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66984.html ३८९] || २४ जानेवारी २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{crw|IND}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67308.html ३९९] || ७ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[लेनासिया स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67310.html ४००] || १० मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67315.html ४०१] || १३ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्‌स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{crw|RSA}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67318.html ४०२] || १६ मार्च २००२ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[ग्रीन पॉइंट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67326.html ४०९] || १० जुलै २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२००२ इंग्लंड महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67327.html ४१०] || ११ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|JER}} [[ग्रेनव्हील]], [[जर्सी|सेंट सेव्हियर]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67329.html ४१२] || १७ जुलै २००२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[ड्युरॅम विद्यापीठ मैदान]], [[ड्युरॅम]] || {{crw|NZ}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67245.html ४१४] || २४ जुलै २००२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रश क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} || rowspan=3 | |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67218.html ४१५] || २६ जुलै २००२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रश क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67114.html ४१६] || ११ ऑगस्ट २००२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[बीकन्सफिल्ड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|बीकन्सफिल्ड]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67266.html ४१८] || २७ जानेवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००२-०३ महिला क्रिकेट जागतिक मालिका|२००३ न्यू झीलंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67267.html ४१९] || २८ जानेवारी २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67331.html ४२२] || १ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67269.html ४२४] || २ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67271.html ४२६] || ४ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67333.html ४२८] || ६ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[लिंकन ओव्हल क्र.३]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67237.html ४२९] || ७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|ENG}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67351.html ४५५] || ४ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67352.html ४५६] || ७ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[औरंगाबाद जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[औरंगाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67188.html ४५७] || १० डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67183.html ४५८] || १३ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[लाल बहादूर शास्त्री मैदान, हैदराबाद|लाल बहादूर शास्त्री मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{crw|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67353.html ४५९] || १६ डिसेंबर २००३ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67361.html ४६८] || २६ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[टाटा दिगवाह स्टेडियम]], [[धनबाद]] || {{crw|IND}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66903.html ४७०] || २९ फेब्रुवारी २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[कीनान स्टेडियम]], [[जमशेदपूर]] || {{crw|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66906.html ४७३] || ३ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67144.html ४७४] || ६ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67362.html ४७५] || १२ मार्च २००४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ताऊ देवीलाल स्टेडियम]], [[गुडगांव]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67170.html ४८३] || १७ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००४ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67171.html ४८४] || १९ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67172.html ४८५] || २१ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67177.html ४८६] || २५ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67173.html ४८७] || २९ एप्रिल २००४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67369.html ४९६] || ११ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इन्फोसिस मैदान]], [[म्हैसूर]] || {{crw|AUS}} || |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67370.html ४९७] || १३ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इन्फोसिस मैदान]], [[म्हैसूर]] || {{crw|AUS}} || rowspan=6 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67371.html ४९८] || १६ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बॉम्बे जिमखाना]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67372.html ४९९] || १९ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बिलाखिया स्टेडियम]], [[वापी]] || {{crw|AUS}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67373.html ५००] || २२ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पीठवाळा स्टेडियम]], [[सुरत]] || {{crw|AUS}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67198.html ५०१] || २४ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67374.html ५०२] || २८ डिसेंबर २००४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[मायाजाल गाव स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67357.html ५०९] || २२ मार्च २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|RSA}} [[लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || अनिर्णित || rowspan=8 | [[२००५ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67388.html ५१४] || २४ मार्च २००५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[हार्लेक्वीन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67380.html ५१८] || २६ मार्च २००५ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67359.html ५२१] || २८ मार्च २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[लॉडियम ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67381.html ५२६] || ३० मार्च २००५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[टेक्नीकॉन ओव्हल]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67392.html ५३०] || १ एप्रिल २००५ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|RSA}} [[हार्लेक्वीन्स]], [[प्रिटोरिया]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67314.html ५३४] || ७ एप्रिल २००५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67317.html ५३७] || १० एप्रिल २००५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{crw|AUS}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227420.html ५४७] || २७ नोव्हेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नाहर सिंग स्टेडियम]], [[फरिदाबाद]] || {{crw|ENG}} || rowspan=5 | |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/227955.html ५४८] || १ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[के डी सिंग बाबु स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228386.html ५४९] || ४ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, गुवाहाटी|नेहरू स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/228838.html ५५०] || ७ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एस.एम. देव स्टेडियम]], [[सिल्चर]] || {{crw|IND}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/229039.html ५५१] || ९ डिसेंबर २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231060.html ५५३] || २९ डिसेंबर २००५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[कराची जिमखाना मैदान]], [[कराची]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००५-०६ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231157.html ५५४] || ३० डिसेंबर २००५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231319.html ५५६] || १ जानेवारी २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[कराची जिमखाना मैदान]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231387.html ५५७] || २ जानेवारी २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/231692.html ५५८] || ४ जानेवारी २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{crw|IND}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238640.html ५५९] || २५ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सेंट पीटर्स विद्यालय मैदान]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} || rowspan=15 | |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238742.html ५६०] || २६ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सेंट पीटर्स विद्यालय मैदान]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238921.html ५६१] || २८ फेब्रुवारी २००६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वुडवील ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239521.html ५६२] || ४ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/239687.html ५६३] || ६ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240029.html ५६४] || ९ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|IND}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240318.html ५६५] || ११ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/240523.html ५६६] || १३ मार्च २००६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बर्ट सट्क्लिफ ओव्हल]], [[न्यू झीलंड|लिंकन]] || {{crw|NZ}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/248346.html ५६७] || २९ जुलै २००६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[रेल्वे संघटना क्रिकेट मैदान]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/248347.html ५६८] || ३० जुलै २००६ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IRE|cricket}} [[द वाईनयार्ड]], [[डब्लिन]] || {{crw|IND}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225166.html ५६९] || १४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225167.html ५७०] || १७ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || अनिर्णित |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225168.html ५७१] || १९ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225169.html ५७४] || २४ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/225170.html ५७५] || २५ ऑगस्ट २००६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271457.html ५८१] || १३ डिसेंबर २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००६ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271459.html ५८३] || १५ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271461.html ५८५] || १८ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271462.html ५८६] || १९ डिसेंबर २००६ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/271463.html ५८७] || २१ डिसेंबर २००६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंह मैदान]], [[जयपूर]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276213.html ५९४] || २१ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००६-०७ भारत महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276215.html ५९५] || २३ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276217.html ५९८] || २५ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276219.html ६००] || २८ फेब्रुवारी २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276221.html ६०२] || १ मार्च २००७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276223.html ६०३] || ३ मार्च २००७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/276225.html ६०६] || ५ मार्च २००७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नोलॉजी मैदान]], [[चेन्नई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341296.html ६४२] || ३ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२००८ महिला आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341299.html ६४३] || ५ मे २००८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341302.html ६४५] || ८ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341305.html ६४६] || ९ मे २००८ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणगिरी दाम्बुला आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[डंबुला]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/341306.html ६४७] || ११ मे २००८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[वेलगेदेरा स्टेडियम]], [[वायव्य प्रांत, श्रीलंका|कुरुनेगला]] || {{crw|IND}} |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320232.html ६६१] || ३० ऑगस्ट २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ परेड मैदान]], [[सॉमरसेट|बाथ]] || {{crw|ENG}} || rowspan=10 | |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320233.html ६६२] || १ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320234.html ६६३] || ४ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320235.html ६६४] || ७ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[अरुनडेल कॅसेल]], [[ससेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|ससेक्स]] || {{crw|ENG}} |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/320236.html ६६५] || ९ सप्टेंबर २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[होव काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[इंग्लंड|होव]] || अनिर्णित |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369328.html ६६६] || ३१ ऑक्टोबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[हर्स्टविल ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369329.html ६६७] || १ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369330.html ६६८] || ५ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369331.html ६७१] || ८ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]] [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/369332.html ६७२] || ९ नोव्हेंबर २००८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]] [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357956.html ६८४] || ७ मार्च २००९ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रॅडमन ओव्हल]], [[सिडनी|बाउरल]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२००९ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357962.html ६८९] || १० मार्च २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357966.html ६९३] || १२ मार्च २००९ || {{crw|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357970.html ६९६] || १४ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357974.html ७०१] || १७ मार्च २००९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357976.html ७०३] || १९ मार्च २००९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/357978.html ७०५] || २१ मार्च २००९ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बँक्सटाउन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|IND}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439012.html ७२७] || १९ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} || rowspan=10 | |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439013.html ७२८] || २१ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|ENG}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439014.html ७२९] || २४ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439015.html ७३०] || २६ फेब्रुवारी २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/439016.html ७३१] || १ मार्च २०१० || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|ENG}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488901.html ७६५] || १० जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[बांद्रा-कुर्ला काँप्लेक्स मैदान]], [[बांद्रा]] || {{crw|WIN}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488902.html ७६६] || १३ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488903.html ७६७] || १५ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|WIN}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488904.html ७६८] || १८ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/488905.html ७६९] || १९ जानेवारी २०११ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/492549.html ७८०] || ३० जून २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|ENG}} || rowspan=4 | [[२०११ इंग्लंड महिला चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500228.html ७८१] || २ जुलै २०११ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[क्वीन्स पार्क]], [[डर्बीशायर|चेस्टरफिल्ड]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500229.html ७८४] || ५ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[द वॉकर क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|साउथगेट]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/500231.html ७८६] || ७ जुलै २०११ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[बट्स वे मैदान]], [[ऑक्सफर्ड]] || {{crw|IND}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549395.html ८१०] || २९ फेब्रुवारी २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|IND}} || rowspan=12 | |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549396.html ८१२] || २ मार्च २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/549397.html ८१४] || ४ मार्च २०१२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{crw|WIN}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552940.html ८१६] || १२ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|AUS}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552941.html ८१७] || १४ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/552942.html ८१८] || १६ मार्च २०१२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/567275.html ८२२] || २४ जून २०१२ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[हॅसलग्रेव्ह मैदान]], [[इंग्लंड|लोघोब्रो]] || {{crw|IND}} |- | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542852.html ८२३] || १ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} |- | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542853.html ८२४] || ४ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542854.html ८२५] || ५ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542855.html ८२६] || ८ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[बॉसकावेन पार्क]], [[कॉर्नवॉल|ट्रुरो]] || {{crw|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/542856.html ८२७] || ११ जुलै २०१२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सर पॉल गेट्टी क्रिकेट मैदान]], [[लंडन|वॉर्मस्ली]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594891.html ८४५] || ३१ जानेवारी २०१३ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} || [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594897.html ८५०] || ३ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} || rowspan=3 | [[२०१३ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594901.html ८५६] || ५ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/594903.html ८५७] || ७ फेब्रुवारी २०१३ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{crw|IND}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625901.html ८७३] || ८ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} || rowspan=25 | |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625902.html ८७४] || १० एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/625903.html ८७५] || १२ एप्रिल २०१३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707463.html ९०३] || १९ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707465.html ९०४] || २१ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/707467.html ९०६] || २३ जानेवारी २०१४ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|IND}} |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722389.html ९१४] || २१ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/722391.html ९१६] || २३ ऑगस्ट २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ मरीन रोड मैदान]], [[यॉर्कशायर|स्कारब्रो]] || {{crw|ENG}} |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797901.html ९३१] || २४ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|RSA}} |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797903.html ९३२] || २६ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/797905.html ९३३] || २८ नोव्हेंबर २०१४ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|RSA}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872475.html ९४९] || २८ जून २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872477.html ९५०] || १ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872479.html ९५१] || ३ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|NZ}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872481.html ९५२] || ६ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/872483.html ९५३] || ८ जुलै २०१५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895793.html ९६८] || २ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{crw|AUS}} |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895795.html ९६९] || ५ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895797.html ९७०] || ७ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|IND}} |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967863.html ९७४] || १५ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967865.html ९७५] || १७ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/967867.html ९७६] || १९ फेब्रुवारी २०१६ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{crw|IND}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063543.html १०१०] || १० नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063544.html १०१४] || १३ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1063545.html १०१६] || १६ नोव्हेंबर २०१६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-केडीसीए क्रिकेट मैदान]], [[विजयवाडा]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073401.html १०३०] || ७ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073411.html १०३४] || १० फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073421.html १०३६] || १५ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073425.html १०४०] || १७ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[नॉनडिस्क्रिप्ट्स क्रिकेट क्लब मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073427.html १०४२] || १९ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1073430.html १०४५] || २१ फेब्रुवारी २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[पी. सारा ओव्हल]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089521.html १०४९] || ७ मे २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[पुक ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०१७ दक्षिण आफ्रिका चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089522.html १०५०] || ९ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[पुक ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089527.html १०५२] || १५ मे २०१७ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089528.html १०५३] || १७ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1089533.html १०५५] || २१ मे २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085946.html १०५७] || २४ जून २०१७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | [[२०१७ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085951.html १०६१] || २९ जून २०१७ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085955.html १०६५] || २ जुलै २०१७ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085958.html १०६८] || ५ जुलै २०१७ || {{crw|SL}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085962.html १०७२] || ८ जुलै २०१७ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] || {{crw|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085967.html १०७७] || १२ जुलै २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085971.html १०८१] || १५ जुलै २०१७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085974.html १०८४] || २० जुलै २०१७ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, डर्बी|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1085975.html १०८५] || २३ जुलै २०१७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123203.html १०९५] || ५ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{crw|IND}} || rowspan=40 | |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123204.html १०९६] || ७ फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[डायमंड ओव्हल]], [[किंबर्ले, नॉदर्न केप|किंबर्ले]] || {{crw|IND}} |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1123205.html १०९७] || १० फेब्रुवारी २०१८ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{crw|RSA}} |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131232.html ११०१] || १२ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131233.html ११०२] || १५ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131234.html ११०३] || १८ मार्च २०१८ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|AUS}} |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131776.html ११०७] || ६ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|IND}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131777.html ११०८] || ९ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|ENG}} |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1131778.html ११०९] || १२ एप्रिल २०१८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{crw|IND}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157706.html ११२४] || ११ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{crw|IND}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157707.html ११२५] || १३ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय मैदान]], [[गाली, श्रीलंका|गाली]] || {{crw|IND}} |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157708.html ११२६] || १६ सप्टेंबर २०१८ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[फ्री ट्रेड झोन कॉमप्लेक्स मैदान]], [[श्रीलंका|कटुनायके]] || {{crw|SL}} |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153855.html ११३४] || २४ जानेवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || {{crw|IND}} |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153856.html ११३५] || २९ जानेवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|IND}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153857.html ११३६] || १ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172160.html ११४४] || २२ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172161.html ११४६] || २५ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1172162.html ११४७] || २८ फेब्रुवारी २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|ENG}} |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200180.html ११६७] || ९ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200181.html ११६८] || ११ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1200182.html ११६९] || १४ ऑक्टोबर २०१९ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[आय.पी.सी.एल. क्रीडा संकुल मैदान|रिलायन्स स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202249.html ११७०] || १ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|WIN}} |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202250.html ११७२] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|IND}} |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202251.html ११७४] || ६ नोव्हेंबर २०१९ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|WIN}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[अँटिगा]] || {{crw|IND}} |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253267.html ११९०] || ७ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253268.html ११९१] || ९ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|IND}} |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253269.html ११९२] || १२ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253270.html ११९३] || १४ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1253271.html ११९४] || १७ मार्च २०२१ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{crw|RSA}} |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260094.html ११९८] || २७ जून २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|ENG}} |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260095.html ११९९] || ३० जून २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टाँटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] || {{crw|ENG}} |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1260096.html १२००] || ३ जुलै २०२१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर|वॉरसेस्टर]] || {{crw|IND}} |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263617.html १२१३] || २१ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|AUS}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263618.html १२१६] || २४ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|AUS}} |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263619.html १२१७] || २६ सप्टेंबर २०२१ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[रे मिशेल ओव्हल|ग्रेट बॅरियर रीफ अरिना]], [[क्वीन्सलंड|मॅके]] || {{crw|IND}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289032.html १२३९] || १२ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289033.html १२४०] || १५ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289034.html १२४१] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289035.html १२४२] || २२ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|NZ}} |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1289036.html १२४३] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|जॉन डेव्हिस ओव्हल]], [[क्वीन्सटाउन इव्हेंट्स सेंटर|क्वीन्सटाउन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243911.html १२४७] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || ६ मार्च २०२२ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|IND}} || rowspan=7 | [[२०२२ महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243915.html १२५१] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १० मार्च २०२२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|NZ}} |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243917.html १२५३] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १२ मार्च २०२२ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243922.html १२५८] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १६ मार्च २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | २९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243925.html १२६१] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || १९ मार्च २०२२ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243929.html १२६५] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २२ मार्च २०२२ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | २९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243935.html १२७१] {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} || २८ मार्च २०२२ || {{crw|SA}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|SA}} |- | २९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319712.html १२८१] || १ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | |- | २९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319713.html १२८२] || ४ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- | २९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1319714.html १२८३] || ७ जुलै २०२२ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{crw|IND}} |- | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301337.html १२९०] || १८ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[केंट|होव]] || {{crw|IND}} |- | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301338.html १२९२] || २१ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|IND}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1301339.html १२९४] || २४ सप्टेंबर २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|IND}} || rowspan=22 | |- | ३०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382166.html १३२६] || १६ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|BAN}} |- | ३०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382167.html १३२९] || १९ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{crw|IND}} |- | ३०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1382168.html १३३०] || २२ जुलै २०२३ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || बरोबरीत |- | ३०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406078.html १३५७] || २९ डिसेंबर २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406079.html १३५८] || ३० डिसेंबर २०२३ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406080.html १३५९] || २ जानेवारी २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|AUS}} |- | ३०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434287.html १३८८] || १६ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434288.html १३९०] || १९ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1434289.html १३९२] || २३ जून २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{crw|IND}} |- | ३११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454391.html १४११] || २४ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ३१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454392.html १४१३] || २७ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|NZ}} |- | ३१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1454393.html १४१५] || २९ ऑक्टोबर २०२४ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{crw|IND}} |- | ३१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426620.html १४२०] || ५ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} |- | ३१५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426621.html १४२१] || ८ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} |- | ३१६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426622.html १४२३] || ११ डिसेंबर २०२४ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ३१७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459894.html १४२६] || २२ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459895.html १४२८] || २४ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459896.html १४२९] || २७ डिसेंबर २०२४ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || {{crw|IND}} |- | ३२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459897.html १४३०] || १० जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | ३२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459898.html १४३२] || १२ जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- | ३२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459899.html १४३४] || १५ जानेवारी २०२५ || {{crw|IRE}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476980.html १४५७] || २७ एप्रिल २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} || rowspan=5 | [[२०२५ श्रीलंका महिला तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ३२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476981.html १४५८] || २९ एप्रिल २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476983.html १४६२] || ४ मे २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|SL}} |- style="background:#cfc;" | ३२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476984.html १४६३] || ६ मे २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476986.html १४६५] || ११ मे २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448402.html १४७२] || १६ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|IND}} || rowspan=6 | |- | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448403.html १४७३] || १९ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1448404.html १४७४] || २२ जुलै २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{crw|IND}} |- | ३३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488248.html १४७७] || १४ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{crw|AUS}} |- | ३३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488249.html १४७९] || १७ सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{crw|IND}} |- | ३३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1488250.html १४८१] || २० सप्टेंबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490413.html १४८६] || ३० सप्टेंबर २०२५ || {{crw|SL}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{crw|IND}} || rowspan=9 | [[२०२५ महिला क्रिकेट विश्वचषक|२०२५ आय.सी.सी. महिला क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | ३३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490418.html १४९१] || ५ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490422.html १४९५] || ९ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|SA}} |- style="background:#cfc;" | ३३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490425.html १४९८] || १२ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{crw|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490432.html १५०९] || १९ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{crw|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ३३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490436.html १५१३] || २३ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490440.html १५१७] || २६ ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ३४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490442.html १५१९] || ३० ऑक्टोबर २०२५ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490443.html १५२०] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{crw|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डी.वाय. पाटील स्टेडियम]], [[नवी मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | ३४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478915.html १५२७] || २४ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲलन बॉर्डर फिल्ड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} || rowspan=9 | |- | ३४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478916.html १५३०] || २७ फेब्रुवारी २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | ३४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478917.html १५३१] || १ मार्च २०२६ || {{crw|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{crw|AUS}} |- | ३४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535655.html] || २३ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535656.html] || २५ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535657.html] || २८ ऑक्टोबर २०२६ || {{crw|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[आयपीसीएल क्रीडा संकुल मैदान|कोटाम्बी स्टेडियम]], [[बडोदा]] || TBD |- | ३४९ ||[ ] || ९ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || TBD |- | ३५० ||[ ] || १२ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[स्प्रिंगबॉक पार्क|मानगुआंग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || TBD |- | ३५१ ||[ ] || १५ डिसेंबर २०२६ || {{crw|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || TBD |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] e0j2a4vri483cp8va3s3tskokl18ed5 0 267144 2711382 2709457 2026-09-23T00:15:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711382 wikitext text/x-wiki {{मट्रा}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Putin_and_Modi_in_New_Delhi_in_2014.jpeg|इवलेसे|[[व्लादिमिर पुतिन|2014]] मध्ये भारत दौऱ्यावर असताना रशियाचे अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिन]] आणि भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] .]] '''भारत-रशियन संबंध''' द्विपक्षीय संबंध दरम्यान [[भारत]] आणि [[रशिया]] . [[शीत युद्ध|शीत युद्धाच्या काळात]] [[भारत]] आणि [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियन]] (यूएसएसआर) यांचे मजबूत सामरिक, सैन्य, आर्थिक आणि मुत्सद्दी संबंध होते. सोव्हिएत युनियनच्या विघटनानंतर रशियाला भारताशी जवळचे नातेसंबंधात वारसा मिळाला ज्यामुळे दोन्ही देशांमध्ये विशेष नाते जोडले गेले . रशिया आणि भारत दोघेही या संबंधांना "विशेष आणि विशेषाधिकार असलेली रणनीतिक भागीदारी" म्हणून संबोधतात. देशांचे संबंधित नेते, पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] आणि राष्ट्रपती [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांनी सामायिक केलेल्या बोनोमीमुळे, द्विपक्षीय संबंधात आणखी वाढ आणि विकास दिसून आला आहे. 2018 मध्ये सोची येथे त्यांच्या दरम्यान झालेल्या अनौपचारिक बैठकीमुळे भारत आणि रशियामधील संवाद आणि सहकार्याची भूमिका दर्शविणारी भागीदारी वाढविण्यात मदत झाली. परंपरेने, भारत-रशियन सामरिक भागीदारी पाच प्रमुख घटकांवर तयार केली गेली आहे: [[राजकारण]], संरक्षण, [[अणुऊर्जा|नागरी अणु ऊर्जा]], दहशतवादविरोधी सहकार्य आणि [[अंतराळ विज्ञान|जागा]] .<ref name="indrus.in">[http://indrus.in/articles/2012/11/28/top_indian_diplomat_explains_russias_importance_to_india_19391.html Top Indian diplomat explains Russia's importance to India: Russia & India Report]</ref> भारताचे माजी परराष्ट्र सचिव रंजन मथाई यांनी रशियामध्ये दिलेल्या भाषणात या पाच प्रमुख घटकांवर प्रकाश टाकण्यात आला. तथापि, अलिकडच्या वर्षांत सहाव्या आर्थिक घटकाचे महत्त्व वाढले असून, दोन्ही देशांनी 2025 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापारात 30 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स गाठण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे,<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|title=Bilateral Relations: India-Russia Relations|date=1 December 2014|work=Embassy of India Moscow|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727103251/http://www.indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|archive-date=27 July 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="The Financial Express">{{स्रोत बातमी|url=http://www.financialexpress.com/article/economy/russian-indian-funds-to-invest-1-billion-in-infrastructure/18126/|title=Narendra Modi-Vladimir Putin meet: India, Russia to explore oil and gas; aim for US$ 30 bn trade|date=12 December 2014|work=The Financial Express|access-date=8 February 2015}}</ref> 2017 मधील अंदाजे 9.4 अब्ज डॉलर्स.<ref>http://tass.com/economy/1010809</ref> हे लक्ष्य साध्य करण्यासाठी, दोन्ही देश एक मुक्त व्यापार करार विकसित करण्याचा विचार करीत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-22/news/32368864_1_bilateral-trade-india-and-russia-ceca|title=India asks Russia to fast-track free trade pact proposal|website=timesofindia-economictimes|access-date=24 April 2016|archive-date=2016-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160904022621/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-22/news/32368864_1_bilateral-trade-india-and-russia-ceca|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/news/india-russia-mull-free-trade-agreement/804970|title=India, Russia mull free trade agreement|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref><ref name="CECA">{{स्रोत बातमी|url=http://indrus.in/economics/2013/04/03/india_russia_to_negotiate_on_ceca_with_customs_union_23479.html|title=India, Russia to negotiate on CECA with Customs Union|date=3 April 2013|work=Russia & India Report}}</ref> २०१२ मध्ये दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय व्यापारात 24% टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. सामर्थ्यवान आयआरआयजीसी (भारत-रशिया इंटर-गव्हर्नल कमिशन) ही दोन्ही संस्था यांच्यात सरकारी पातळीवर कामकाज चालविणारी मुख्य संस्था आहे.<ref name="ReferenceA">[http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_inter-governmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October: Russia & India Report]</ref> दोन्ही देश अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे सदस्य आहेत जिथे ते एकत्रित राष्ट्रीय हितसंबंधित विषयांवर जवळून सहकार्य करतात. महत्त्वाच्या उदाहरणांमध्ये [[संयुक्त राष्ट्रे|यूएन]], [[ब्रिक्स]], [[जी-२०|जी -20]] आणि एससीओचा समावेश आहे .<ref name="newkerala.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newkerala.com/news/fullnews-124347.html|title=Top News Stories|last=NK|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402221443/http://www.newkerala.com/news/fullnews-124347.html|archive-date=2 April 2012|access-date=24 April 2016}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्रे सुरक्षा परिषद|संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेवर]] कायमस्वरुपी जागा मिळविण्याला भारताचे समर्थन असल्याचे रशियाने जाहीरपणे सांगितले आहे.<ref name="en.rian.ru">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://en.rian.ru/russia/20111216/170303344.html|title=Russia backs India as possible UN Security Council permanent member|last=Sputnik|date=16 December 2011|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> या व्यतिरिक्त, रशियाने [[दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार संघटना|सार्कमध्ये]] पर्यवेक्षकांच्या पदावर रुचि दर्शविली आहे ज्यात भारत एक संस्थापक सदस्य आहे.<ref name="news.oneindia.in">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.oneindia.in/2006/11/22/russia-keen-to-join-saarc-as-observer-1164200695.html|title=Russia keen to join SAARC as observer|website=www.oneindia.com|access-date=24 April 2016|archive-date=2013-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130424213547/http://news.oneindia.in/2006/11/22/russia-keen-to-join-saarc-as-observer-1164200695.html|url-status=dead}}</ref> रशियन संरक्षण उद्योगातील भारत दुसऱ्या क्रमांकाचा बाजार आहे. 2017 मध्ये [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय लष्कराच्या]] अंदाजे 68% हार्डवेर आयात रशियाकडून झाली आणि यामुळे रशिया संरक्षण उपकरणांचा मुख्य पुरवठादार बनला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.globalsecurity.org/military/library/news/2004/01/mil-040119-3ae77eaf.htm|title=VOA News Report|last=John Pike|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> मॉस्को येथे भारताचे दूतावास आहे आणि दोन वाणिज्य दूतावास आहेत ( [[सेंट पीटर्सबर्ग]] आणि [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक येथे]] ). रशियाचे नवी दिल्ली येथे दूतावास आहे आणि तीन वाणिज्य दूतावास आहेत ( [[चेन्नई]], [[गोवा]], [[हैद्राबाद|हैदराबाद]], [[कोलकाता]], [[मुंबई]] आणि [[तिरुवनंतपुरम]] ) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.embassypages.com/russia-embassy-newdelhi-india|title=Russian Embassy and Consulates in India|access-date=10 September 2020}}</ref> 2014च्या बीबीसी वर्ल्ड सर्व्हिस पोलनुसार 85% रशियन लोक भारताकडे सकारात्मक दृष्टीने पाहतात आणि केवळ 9% लोक नकारात्मक दृष्टिकोन व्यक्त करतात.<ref>[http://www.downloads.bbc.co.uk/mediacentre/country-rating-poll.pdf 2014 World Service Poll] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150122232141/http://downloads.bbc.co.uk/mediacentre/country-rating-poll.pdf |date=2015-01-22 }} ''[[BBC]]''</ref> त्याचप्रमाणे [[मॉस्को]] - बेस्ड बिगर-शासकीय थिंक टँक लेवडा-सेंटरने 2017च्या जनमत सर्वेक्षणात म्हणले आहे की रशियन्सने भारताला त्यांच्या पहिल्या पाच "मित्र" म्हणून ओळखले, तर इतर [[बेलारूस]], [[चीन]], [[कझाकस्तान]] आणि [[सीरिया|सिरिया असे होते]] .<ref>{{स्रोत बातमी|last=Bagchi|first=Indrani|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/delhi-still-among-top-five-friends-of-moscow-says-poll-by-russian-think-tank/articleshow/64768148.cms|title=India in top 5 friends of Russia|date=June 28, 2018|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=July 13, 2018}}</ref> == इतिहास == [[चित्र:Afansiy_Nikitin_memorial_theodosia.JPG|इवलेसे|फिओडोसिया, क्राइमियामध्ये अफानसी निकिटिन यांचे स्मारक]] 1468 मध्ये, रशियन प्रवासी अफानसी निकिटिनने आपला भारत प्रवास सुरू केला. 1468 ते 1472 दरम्यान त्यांनी [[इराण|पर्शिया]], [[भारत]] आणि [[ओस्मानी साम्राज्य|तुर्क साम्राज्यातून]] प्रवास केला. या प्रवासादरम्यानच्या त्यांच्या अनुभवांचे दस्तऐवजीकरण ‘ ''द जर्नी बियॉन्ड थ्री सीज'' ’ ''या'' पुस्तकात ( ''खोझेने झे ट्रा मोरया'' ) पुस्तकात दिले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.proza.ru/2013/09/01/1095 |title=संग्रहित प्रत |access-date=2020-10-21 |archive-date=2014-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141210104932/http://www.proza.ru/2013/09/01/1095 |url-status=dead }}</ref> 18 व्या शतकात [[आस्त्राखान|अस्ट्रखन]], [[मॉस्को]] आणि [[सेंट पीटर्सबर्ग]] या रशियन शहरांमध्ये [[भारत|भारतीय]] व्यापारी वारंवार भेट देत असत. रशियाचा वापर [[पश्चिम युरोप]] आणि भारत दरम्यान संक्रमण व्यापार म्हणून झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|title=Russia and India: A civilisational friendship|last=RIR|first=specially for|last2=Rubchenko|first2=Maxim|date=2016-09-09|website=www.rbth.com|language=en-US|access-date=2019-05-28}}</ref> 1801 मध्ये, झार [[पहिला पॉल, रशिया|पॉलने]] 22,000 कोसाॅकद्वारे [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी|ब्रिटिश भारतावर]] आक्रमण करण्याच्या योजनांचे आदेश दिले. असं कधीच झालं नाही. तयारी खराब हाताळली गेली. रशिया फ्रान्सबरोबर युती करेल आणि [[ब्रिटिश साम्राज्य|ब्रिटिश साम्राज्यावर]] आणि त्याच्या दुर्बल बिंदूवर 35,000 पुरुष आणि 25,000 पायदळ आणि 10,000 बसविलेल्या कोसाक्सच्या रशियन कोर्प्सचा वापर करेल यावर त्यांचा हेतू होता. झारची हत्या झाली तेव्हा काही कॉसॅक्स ओरेनबर्गजवळ पोहोचले होते. त्याचा उत्तराधिकारी [[पहिला अलेक्झांडर, रशिया|अलेक्झांडर I]] ताबडतोब योजना रद्द केल्या.<ref>John W. Strong, "Russia's Plans for an Invasion of India in 1801." ''Canadian Slavonic Papers'' 7.1 (1965): 114-126.[https://www.questia.com/member-login?notify=SessionTimeout online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201023020545/https://www.questia.com/member-login?notify=SessionTimeout |date=2020-10-23 }}</ref> == सोव्हिएत युनियन आणि भारत == [[चित्र:The_Russian_Ambassador_arrives_at_New_Delhi_in_December_1947.jpg|उजवे|इवलेसे|सोव्हिएत राजदूत किरल नोव्हिकोव्ह भारताशी औपचारिक मुत्सद्दी संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी 1947 रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे दाखल झाले]] [[चित्र:1984_CPA_5493.jpg|उजवे|इवलेसे|इंडो-सोव्हिएट मैत्री आणि सहकार्य साजरा करणारे सोव्हिएट स्टॅम्प]] 1950च्या दशकापासून सुरू झालेल्या भारताशी सौहार्दाचे नाते तिसऱ्या जगातील देशांशी सुसंवाद निर्माण करण्याच्या सोव्हिएत प्रयत्नांपैकी सर्वात यशस्वी होते.<ref>Vojtech. Mastny, "The Soviet Union's Partnership with India." ''Journal of Cold War Studies'' 12.3 (2010): 50-90. [https://www.mitpressjournals.org/doi/pdfplus/10.1162/JCWS_a_00006 Online]</ref> जून 1955 मध्ये [[भारताचे पंतप्रधान|भारतीय पंतप्रधान]] [[जवाहरलाल नेहरू|जवाहरलाल नेहरूंनी]] [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत युनियनला]] भेट दिली होती आणि कम्युनिस्ट पक्षाच्या प्रथम सेक्रेटरी [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|निकिता ख्रुश्चेव]] यांची 1955च्या शरद [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|.तूत]] भारत परत [[निकिता ख्रुश्चेव्ह|येण्यामुळे]] या नात्याची सुरुवात झाली. भारतात असताना, ख्रुश्चेव्ह यांनी घोषित केले की [[काश्‍मीर|काश्मीर]] प्रदेशातील वादग्रस्त प्रदेश आणि [[गोवा|गोव्यासारख्या]] पोर्तुगीज किनारपट्टीवरील एन्क्लेव्ह वर सोव्हिएत युनियनने भारतीय सार्वभौमत्वाचे समर्थन केले. ख्रुश्चेव्हच्या काळात सोव्हिएत युनियनच्या भारताबरोबरच्या सुदृढ संबंधांचा [[चीन|पीपल्स रिपब्लिक ऑफ चाइनाशी]] सोव्हिएत संबंध आणि पीआरसीशी भारतीय संबंध या दोन्ही गोष्टींवर नकारात्मक परिणाम झाला. 1959च्या सीमा विवाद आणि ऑक्टोबर 1962च्या [[भारत-चीन युद्ध|चीन-भारत युद्धाच्या]] वेळी सोव्हिएत युनियनने आपला तटस्थता जाहीर केली, जरी चीनने तीव्रपणे आक्षेप घेतला. सोविएत युनियनने ख्रुश्चेव्हच्या काळात भारताला भरीव आर्थिक आणि लष्करी मदत दिली आणि 1960 पर्यंत भारताला चीनपेक्षा सोव्हिएत मदत जास्त मिळाली.<ref name="citation needed">citation needed</ref> ही असमानता चीन-सोव्हिएत संबंधांमधील विवादातील आणखी एक मुद्दा बनली. 1962 मध्ये सोव्हिएत युनियनने [[मिग-२१|मिकोयन-गुरेविच मिग -21]] जेट फाइटरचे सह-निर्मितीसाठी तंत्रज्ञान हस्तांतरित करण्यास सहमती दर्शविली, ज्यास सोव्हिएत युनियनने आधी चीनला नकार दिला होता.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Donaldson|first=Robert H|year=1972|title=India: The Soviet Stake in Stability|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_1972-06_12_6/page/475|journal=Asian Survey|volume=12|issue=6|pages=475–492|doi=10.2307/2643045|jstor=2643045}}</ref> 1965 मध्ये भारत [[भारत-पाकिस्तान दुसरे युद्ध|-पाकिस्तान सीमा युद्धानंतर]] सोव्हिएत युनियनने भारत आणि पाकिस्तान दरम्यान शांतता दलाल म्हणून यशस्वीपणे काम केले. मंत्रिपरिषदेचे सोव्हिएट अध्यक्ष, सोव्हिएत युनियनचे शाब्दिक प्रीमियर [[अलेक्सेइ कोसिजिन|अलेक्सी कोसिगिन]] यांनी भारत आणि पाकिस्तानच्या प्रतिनिधींशी भेट घेतली आणि [[काश्‍मीर|काश्मीरवरील]] लष्करी संघर्षाचा अंत करण्यासाठी त्यांच्याशी बोलणी करण्यास मदत केली. 1971 मध्ये पूर्व पाकिस्तानच्या पूर्व भागाने पश्चिम पाकिस्तानशी असलेल्या राजकीय संघटनेपासून दूर जाण्याचा प्रयत्न केला. पश्चिम बंगालच्या बाजूने चीनच्या संघर्षात प्रवेश करण्याच्या हमी म्हणून भारताने अलगावला पाठिंबा दर्शविला आणि ऑगस्ट 1971 मध्ये सोव्हिएत युनियनबरोबर इंडो-सोव्हिएट फ्रेंडशिप अँड कोऑपरेशनच्या करारावर स्वाक्षरी केली. डिसेंबरमध्ये भारताने संघर्षात प्रवेश केला आणि अलगाववाद्यांचा विजय आणि [[बांगलादेश|बांगलादेशचे]] नवीन राज्य स्थापनेची हमी दिली. 1970च्या उत्तरार्धात उजव्या विचारसरणीत [[जनता पक्ष|जनता पक्षाच्या]] आघाडी सरकारच्या काळात सोव्हिएत युनियन आणि भारत यांच्यातील संबंधांना फारसा त्रास झाला नाही, जरी पाश्चात्य देशांशी चांगले आर्थिक आणि लष्करी संबंध प्रस्थापित करण्यासाठी भारताने हालचाल केली. आपल्या संबंधांना विविधता आणण्याच्या भारताच्या या प्रयत्नांचा प्रतिकार करण्यासाठी सोव्हिएत युनियनने अतिरिक्त शस्त्रे आणि आर्थिक सहाय्य केले. 1980च्या दशकात, पंतप्रधान- [[इंदिरा गांधी]], 1984च्या शीख फुटीरतावादींनी, भारत-सोव्हिएत सौहार्दपूर्ण संबंधांचा प्रमुख आधार असलेल्या 1984च्या हत्येनंतरही भारताने सोव्हिएत युनियनशी जवळचे संबंध ठेवले. भारतीय परराष्ट्र धोरणात सोव्हिएत युनियनशी असलेल्या संबंधांना उच्च प्राथमिकतेचे संकेत देऊन नवीन भारतीय पंतप्रधान [[राजीव गांधी]] यांनी मे 1985 मध्ये परदेशातील पहिल्या राज्य दौऱ्यावर सोव्हिएत युनियनला भेट दिली आणि सोव्हिएत युनियनबरोबर दोन दीर्घकालीन आर्थिक करारावर स्वाक्षरी केली. मते रेजाउल करीम लस्करएखाद्या, एक विद्वान भारतीय परराष्ट्र धोरण, या भेट दरम्यान, राजीव गांधी वैयक्तिक नातं विकसित [[सोव्हिएत संघ|सोव्हिएत]] सरचिटणीस [[मिखाईल गोर्बाचेव|मिखाईल गोर्बाचेव्ह]] .<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Laskar|first=Rejaul|date=September 2014|title=Rajiv Gandhi's Diplomacy: Historic Significance and Contemporary Relevance|url=http://www.diplomatist.com/dipom09y2014/article015.html|journal=Extraordinary and Plenipotentiary Diplomatist|volume=2|issue=9|page=47|access-date=8 March 2018|archive-date=2018-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180221161446/http://www.diplomatist.com/dipom09y2014/article015.html|url-status=dead}}</ref> 1986च्या उत्तरार्धात गोर्बाचेव्हची तिसd्या जागतिक राज्यातील पहिली भेट राजीव गांधी यांच्याशी नवी दिल्ली येथे झाली. सरचिटणीस गोरबाचेव्ह यांनी राजीव गांधी यांना सोव्हिएत युनियनने आशियाई सामूहिक सुरक्षा व्यवस्था उभारण्यास मदत करण्याचे अपयश केले. लिओनिड [[लियोनिद ब्रेझनेव्ह|ब्रेझनेव्ह]] यांनीदेखील केलेल्या या प्रस्तावाचे गोर्बाचेव्ह यांनी केलेले समर्थन हे चीनशी जोडण्याचे साधन म्हणून सोव्हिएत रस ठेवण्याचे संकेत होते. 1980च्या उत्तरार्धात चीन-सोव्हिएत संबंध सुधारण्याबरोबरच चीनला असलेले प्राधान्य कमी कमी होते, परंतु गोर्बाचेव्हच्या नवीन तिसऱ्या जागतिक धोरणाचे उदाहरण म्हणून भारताशी जवळचे संबंध महत्त्वपूर्ण राहिले. == रशिया आणि भारत ==  <blockquote class="templatequote" id="210">आम्हाला खात्री आहे की भारत प्रत्येक रशियनच्या अंतः करणात आहे. तशाच प्रकारे, मी तुम्हाला खात्री देतो की रशिया देखील आपल्या आत्म्यात होमलँड म्हणून राहतो, आपल्या भावना, परस्पर आदर आणि सतत मैत्री अशी भावना सामायिक करणारे लोक म्हणून. आमची मैत्री दीर्घकाळ जगा!<div class="templatequotecite"> -&#x2009;<cite>[[प्रतिभा पाटील]], रशियाशी संबंधांविषयी <ref name="news.kremlin.ru" /></cite></div></blockquote> {{Quote||||about relations with Russia<ref>{{cite news |url=http://ibnlive.in.com/news/russia-a-dependable-partner-of-india-president-pranab-mukherjee/545036-3.html |title=Russia a dependable partner of India: President Pranab Mukherjee |work=CNN-IBN |date=11 May 2015 |accessdate=11 May 2015 |archive-date=2015-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150513134938/http://ibnlive.in.com/news/russia-a-dependable-partner-of-india-president-pranab-mukherjee/545036-3.html |url-status=dead }}</ref>}}<blockquote class="templatequote" id="218">". . . भारत-रशिया संबंध हा गहन मैत्री आणि परस्पर आत्मविश्वासांपैकी एक आहे ज्याचा परिणाम क्षणिक राजकीय ट्रेंडवर होणार नाही. भारताच्या इतिहासातील कठीण क्षणी रशिया हा शक्तीचा आधारस्तंभ आहे. भारत या पाठिंब्याची नेहमीच बदली करेल. अणुऊर्जा आणि हायड्रोकार्बन या दोन्ही बाबतीत रशिया हा आमचा सर्वात महत्त्वाचा संरक्षण भागीदार आणि आमच्या उर्जा सुरक्षेसाठी एक महत्त्वाचा भागीदार आहे आणि राहील. "<div class="templatequotecite"> -&#x2009;<cite>[[प्रणव मुखर्जी]], रशियाशी संबंधांविषयी </cite></div></blockquote> भारताचे पंतप्रधान श्री. नरेंद्र मोदी म्हणाले, रशिया हा आपल्या देशाचा सर्वात चांगला मित्र आहे आणि सर्वात कठीण प्रसंगी ते नेहमीच आपल्या पाठीशी उभे राहिले आहेत हे प्रत्येक मुलांना माहित आहे. ब्राझीलमध्ये ब्रिक्स समिट 2014 मध्ये. === राजकीय संबंध === [[चित्र:Vladimir_Putin_in_India_2-5_October_2000-11.jpg|उजवे|इवलेसे|माजी पंतप्रधान [[अटलबिहारी वाजपेयी]] ऑक्टोबर 2000 मध्ये रशियाचे अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतिन]] यांच्यासमवेत.]] [[चित्र:BRICS_leaders_meet_on_the_sidelines_of_2016_G20_Summit_in_China.jpg|उजवे|इवलेसे|दोन्ही देश [[ब्रिक्स|ब्रिक्सचे]] सदस्य आहेत.]] भारत आणि रशिया दरम्यान सोव्हिएत युनियनच्या अस्तित्त्वा नंतरची पहिली मोठी राजकीय पुढाकार 2000 मध्ये दोन्ही देशांमधील सामरिक भागीदारीतून सुरू झाली. राष्ट्राध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांनी [[द हिंदू|हिंदूंनी]] लिहिलेल्या एका लेखात म्हणले आहे की, “भारत आणि रशिया यांच्यात ऑक्टोबर 2000 मध्ये स्वाक्षऱ्या झालेल्या रणनीतिक भागीदारीवरील घोषणे खरोखर ऐतिहासिक पाऊल ठरले”.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/for-russia-deepening-friendship-with-india-is-a-top-foreign-policy-priority/article4232857.ece|title=For Russia, deepening friendship with India is a top foreign policy priority|last=Vladimir Putin|website=द हिंदू|access-date=24 April 2016}}</ref><ref name="bbc.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-20834910|title=India, Russia sign new defence deals|website=BBC News|access-date=24 April 2016}}</ref> माजी पंतप्रधान [[मनमोहन सिंग]] यांनीही अध्यक्ष पुतीन यांच्या २०१२ च्या भारत भेटीदरम्यान दिलेल्या भाषणात सांगितले की, “राष्ट्रपती पुतीन हे भारताचे अमूल्य मित्र आणि भारत-रशिया सामरिक भागीदारीचे मूळ शिल्पकार” आहेत.<ref>[http://indrus.in/articles/2012/12/24/13th_indo-russian_summit_reaffirms_time-tested_tie_21243.html 13th Indo-Russian Summit reaffirms time-tested ties: Russia & India Report]</ref> [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्र]], [[ब्रिक्स]], [[जी-२०|जी -20]] आणि एससीओमध्ये सामायिक राष्ट्रहिताच्या विषयांवर दोन्ही देश बारीक सहकार्य करतात. [[संयुक्त राष्ट्रे सुरक्षा परिषद|संयुक्त राष्ट्राच्या सुरक्षा परिषदेवर]] भारताला कायम जागा मिळाल्याबद्दल रशियादेखील जोरदार समर्थन करतो.<ref name="en.rian.ru"/> याव्यतिरिक्त, रशियाने एनएसजी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.business-standard.com/india/news/russia-supports-india%5Cs-membership-in-nsg/478057/|title=Russia supports India's membership in NSG|last=Indivjal Dhasmana|date=21 June 2012|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> आणि मध्ये सामील होण्यास भारताला जोरदार समर्थन केले. शिवाय [[दक्षिण आशियाई प्रादेशिक सहकार संघटना|सार्कमध्ये]] पर्यवेक्षकांच्या स्थितीत सामील होण्यासही त्यांनी रस दर्शविला आहे ज्यामध्ये भारत संस्थापक सदस्य आहे.<ref name="news.oneindia.in"/> रशिया सध्या जगातील फक्त दोन देशांपैकी एक आहे (दुसरा देश जपान) ज्याकडे भारताबरोबर वार्षिक मंत्री-स्तरीय संरक्षण आढावा घेण्याची यंत्रणा आहे.<ref name="indrus.in"/> इंडो-रशियन इंटर-गव्हर्नल कमिशन (आयआरआयजीसी) ही आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कोणत्याही देशाशी संबंधित असलेल्या सर्वात मोठ्या आणि व्यापक सरकारी यंत्रणेंपैकी एक आहे. [[भारत सरकार|भारत सरकारमधील]] जवळपास प्रत्येक विभाग त्यात हजेरी लावतो. ==== आयआरआयजीसी ==== [[चित्र:Vladimir_Putin_in_India_2012-12-24_05.jpeg|उजवे|इवलेसे|मध्ये IRIGC एकत्र [[नवी दिल्ली]], [[भारत]] डिसेंबर 2012]] इंडो-रशियन इंटर-गव्हर्नल कमिशन (आयआरआयजीसी) ही दोन्ही संस्था दरम्यान सरकारी पातळीवर कामकाज चालविणारी मुख्य संस्था आहे.<ref name="ReferenceA"/> काहींनी त्याचे भारत-रशिया संबंधांची सुकाणू समिती म्हणून वर्णन केले आहे. हे दोन भागात विभागले गेले आहे, प्रथम व्यापार, आर्थिक, वैज्ञानिक, तांत्रिक आणि सांस्कृतिक सहकार्य. हे सहसा रशियाचे उपपंतप्रधान आणि [[भारताचे परराष्ट्रमंत्री|भारतीय परराष्ट्र]] मंत्री यांच्या सहकार्याने असते. कमिशनच्या दुसऱ्या भागात सैनिकी तांत्रिक सहकार्याचा समावेश आहे, ज्याचे संरक्षण दोन्ही देशांचे संबंधित संरक्षण मंत्र्यांचे सह-अध्यक्ष आहेत. आयआरआयजीसीचे दोन्ही भाग दरवर्षी भेटतात. याव्यतिरिक्त, आयआरआयजीसीकडे अशी दोन्ही संस्था आहेत जी दोन्ही देशांमध्ये आर्थिक संबंध ठेवतात. यामध्ये व्यापार आणि गुंतवणूकीवरील इंडो-रशियन मंच, भारत-रशिया व्यापार परिषद, भारत-रशिया व्यापार, गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान प्रोत्साहन परिषद आणि भारत-रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्सचा समावेश आहे.<ref>[http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_intergovernmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October: Russia & India Report]</ref> 13 एप्रिल 1947 रोजी भारत आणि रशिया यांच्यातील संबंध स्थापनेच्या 70 व्या वर्धापन दिनानिमित्त पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या रशिया दौऱ्याच्या एक दिवस आधी 30 मे 2017 रोजी व्लादिमीर पुतीन यांनी लिहिलेला एक लेख ''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया|‘टाइम्स ऑफ इंडिया’]]'' मध्ये प्रकाशित झाला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blogs.timesofindia.indiatimes.com/toi-edit-page/russia-and-india-70-years-together/|title=Russia and India: 70 years together|website=Times of India Blog|access-date=31 May 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://en.kremlin.ru/events/president/news/54633|title=Vladimir Putin's article, Russia and India: 70 years together, has been published|website=President of Russia|language=en|access-date=31 May 2017}}</ref> === सैन्य संबंध === [[चित्र:Session_of_the_Russian-Indian_intergovernmental_commission_on_military_and_technical_cooperation_-_2_November_2015_-_(09).jpg|इवलेसे|सैन्य आणि तांत्रिक सहकार्याबद्दल रशियन-भारतीय आंतर सरकारी आयोगाची बैठक]] [[चित्र:Practical_action_training_during_the_Indra-2015_joint_exercise_(01).jpg|इवलेसे|इंद्रा २०१-च्या दहशतवादविरोधी व्यायामादरम्यान भारतीय आणि रशियन सैनिक प्रशिक्षण घेत आहेत.]] [[चित्र:SU-30MKI-g4sp_-_edit_2(clipped).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[सुखोई एसयू-३० एमकेआय|सुखोई एस -30 एमकेआय]] रशिया आणि भारत यांनी संयुक्तपणे बनवले होते]] [[चित्र:Sukhoi_T-50_in_2011_(4).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|संयुक्तपणे तयार केलेला एफजीएफए सुखोई एस -55 वर आधारित असेल]] [[चित्र:Session_of_the_Russian-Indian_intergovernmental_commission_on_military_and_technical_cooperation_-_2_November_2015_-_(02).jpg|इवलेसे|नोव्हेंबर [[मनोहर पर्रीकर|२०१]] in मध्ये भारतीय संरक्षण मंत्री [[मनोहर पर्रीकर|मनोहर पर्रीकर यांचा]] स्वागत समारंभ .]] सोव्हिएत युनियन कित्येक दशकांकरिता संरक्षण उपकरणांचे पुरवठा करणारा एक महत्त्वाचा पुरवठाकर्ता होता आणि ही भूमिका रशियन फेडरेशनकडून वारशाने प्राप्त झाली आहे. रशिया 68%, यूएसए 14% आणि इस्त्राईल 7.2% हे भारताला मोठे शस्त्रे पुरवणारे आहेत (2012 -2016) आणि भारत आणि रशिया यांनी नौदल फ्रिगेटच्या करारावर स्वाक्षरी करून मेक इन इंडिया संरक्षण उत्पादन सहकार्य आणखी वाढविले आहे, [[कामोव का -226|केए -226T टी ट्विन-इंजिन युटिलिटी हेलिकॉप्टर्स]] (संयुक्त उद्यम (जेव्ही) रशियामध्ये 60 आणि भारतात 140) बनवतील, [[ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र|ब्रह्मोस क्रूझ मिसाईल]] (50.5% भारत आणि 49.5% रशियासह जेव्ही) (डिसेंबर 2017 अद्यतन).<ref name="rus1">[http://economictimes.indiatimes.com/articleshow/62200689.cms Deeper defence & security cooperation with Russia enhances India's strategic choices], [[The Economic Times|Economic Times]], 21 Dec 2017.</ref> डिसेंबर 1988 मध्ये, भारत-रशिया सहकार करारावर स्वाक्षरी झाली, ज्यामुळे भारताला बऱ्याच संरक्षण उपकरणांची विक्री झाली आणि देशांच्या विकासाचे भागीदार म्हणून विकसित झाले, ज्यामध्ये पूर्णपणे खरेदीदार-विक्रेत्याच्या संबंधाला विरोध नव्हता. पाचवे जनरेशन फायटर एरक्राफ्ट (एफजीएफए) आणि मल्टीरोल ट्रान्सपोर्ट एरक्राफ्ट (एमटीए) विकसित आणि उत्पादन करण्यासाठी संयुक्त प्रकल्प करारामध्ये 10 वर्षाचा कालावधी प्रलंबित आहे.<ref name="janes-irties">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.janes.com/news/defence/jdi/jdi091014_1_n.shtml|title=Global Defence News and Defence Headlines - IHS Jane's 360|publisher=|access-date=24 April 2016}}</ref> 1997 In मध्ये, रशिया आणि भारत यांनी पुढील सैन्य-तांत्रिक सहकार्यासाठी दहा वर्षांच्या करारावर स्वाक्षरी केली, पूर्ण शस्त्रे खरेदी करणे, संयुक्त विकास आणि उत्पादन आणि शस्त्रे आणि लष्करी तंत्रज्ञानाचे संयुक्त विपणन यासह अनेक उपक्रमांचा समावेश आहे.<ref>Rahul Bedi, "India to Sign New 10-Year Defence Deal with Russia", Jane’s Defence Weekly, July 1, 1998, p. 16.</ref> आता, हे सहकार्य केवळ खरेदीदार-विक्रेत्यापुरते नात्यापुरते मर्यादित नाही परंतु संयुक्त व्यायामासह संयुक्त संशोधन आणि विकास, प्रशिक्षण, सेवा संपर्क सेवा. अखेरचा संयुक्त नौदल सराव एप्रिल 2007 मध्ये [[जपानचा समुद्र|जपानच्या समुद्रात झाला होता]] आणि संयुक्त हवाई सराव सप्टेंबर 2007 मध्ये रशियामध्ये घेण्यात आला होता. दोन्ही देशांच्या संरक्षण मंत्र्यांच्या अध्यक्षतेखाली लष्करी-तांत्रिक सहकार्यावरील आंतर-सरकारी कमिशन आहे. या आंतर-सरकारी आयोगाचे सातवे अधिवेशन ऑक्टोबर 2007 मध्ये मॉस्को येथे आयोजित करण्यात आले होते. या भेटी दरम्यान दोन्ही देशांमध्ये संयुक्त विकास आणि संभाव्य बहु-भूमिका लढाऊ सैनिकांच्या निर्मितीसंदर्भात करार करण्यात आला. 2012 मध्ये, राष्ट्रपती पुतीन यांच्या भारत दौऱ्यादरम्यान दोन्ही देशांनी 2.9 अब्ज डॉलर्सच्या संरक्षण करारावर स्वाक्षरी केली होती. संरक्षण पीएसयू हिंदुस्तान एयरोनॉटिक्सच्या परवान्याअंतर्गत तयार करण्यात येणा 42 नवीन सुखोईंसाठी यापूर्वी रशियाकडून करार करण्यात आलेल्या २0० सुखोईंची भर पडेल. एकूणच 272 सुखोई - जे आतापर्यंत 170हून अधिक सामील झाले आहेत त्यांचा किंमत 12 अब्ज डॉलर्सपेक्षा जास्त आहे. 2008 मध्ये झालेल्या 1.34 अब्ज डॉलर्सच्या करारात मध्यम-लिफ्ट एमआय -17 व्ही-5 हेलिकॉप्टर्स ( 59 आयएएफसाठी आणि 12 गृह मंत्रालयासाठी / बीएसएफसाठी ) जोडले जातील. भविष्यातील छुप्या पाचव्या पिढीतील सैनिकांच्या संयुक्त विकासासाठी अंतिम डिझाइन कराराची नूतनीकरण झाल्यानंतर रशियाबरोबरच्या भारताच्या संरक्षण प्रकल्पांचे मूल्य उत्तरात अधिक झेप घेईल. हा अनुसंधान व विकास करार स्वतःच 11 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स इतका आहे, जो दोन्ही देशांद्वारे समान प्रमाणात सामायिक केला जाईल. २०२२ सालापासून भारत या 5 व्या जनरल लढाऊंपैकी 200हून अधिक सैनिकांना सामील करत असेल तर भारताच्या या विशाल प्रकल्पाची एकूण किंमत अंदाजे 35 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स इतकी होईल कारण प्रत्येक विमानाने किमान100 दशलक्ष अमेरिकन डॉलर्सपेक्षा जास्त खर्च केला असेल. .<ref name="bbc.co.uk"/> ऑक्टोबर 2018 मध्ये, अमेरिकेच्या सीएएटीएसए(CAATSA ) कायद्याकडे दुर्लक्ष करून जगातील सर्वात शक्तिशाली क्षेपणास्त्र संरक्षण यंत्रणा, पाच [[एस ४०० क्षेपणास्त्र प्रणाली|एस -400 ट्रायमफ]] -surface टू-एर-मिसाईल संरक्षण प्रणाली खरेदी करण्यासाठी रशियाबरोबर 5.43 अब्ज अमेरिकन डॉलर्स किंमतीचा ऐतिहासिक करार भारताने केला. रशियाकडून एस -400 क्षेपणास्त्र संरक्षण यंत्रणा खरेदी करण्याच्या भारताच्या निर्णयावरून [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] भारताला निर्बंध घालण्याची धमकी दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.cnbc.com/2019/05/23/india-to-pivot-spending-to-the-us-amid-russia-arms-deals-sanctions.html|title=India, facing sanctions for Russian arms deals, says it wants to pivot spending to the US|date=23 May 2019|work=CNBC}}</ref> भारत आणि रशियाचे अनेक प्रमुख संयुक्त लष्करी कार्यक्रम आहेत ज्यांचा समावेश आहे: * [[ब्राह्मोस क्षेपणास्त्र|ब्रह्मोस]] क्रूझ क्षेपणास्त्र कार्यक्रम * 5 व्या पिढीचा लढाऊ विमान कार्यक्रम * [[सुखोई एसयू-३० एमकेआय|सुखोई एसयू -30 एमकेआय]] प्रोग्राम (230+ [[हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड|हिंदुस्तान]] एयरोनॉटिक्सद्वारे बनविला जाईल) * Ilyushin / HAL रणनीतिकखेळ परिवहन विमान * केए -226 टी ट्विन-इंजिन युटिलिटी हेलिकॉप्टर * काही फ्रिगेट्स 2013 ते 2018 या कालावधीत रशियाने भारताकडे शस्त्रे विक्रीच्या 62 टक्के विक्री केली होती, ती 2008 ते 2012 दरम्यान 79% होती.<ref name="nyt400">{{स्रोत बातमी|last=Abi-Habib|first=Maria|url=https://www.nytimes.com/2018/04/05/world/asia/india-russia-s-400-missiles.html|title=India Is Close to Buying a Russian Missile System, Despite U.S. Sanctions|date=April 5, 2018|work=[[न्यू यॉर्क टाइम्स]]}}</ref> [[चित्र:75Parad_06.jpg|इवलेसे|2020च्या मॉस्को विजय दिन परेड दरम्यान [[भारतीय सशस्त्र सेना|भारतीय सशस्त्र दलाचे सैन्य]] .]] याव्यतिरिक्त, भारताने रशियाकडून विविध लष्करी हार्डवेर खरेदी केले / भाडेतत्त्वावर दिले आहेत: * [[एस ४०० क्षेपणास्त्र प्रणाली|एस -400 ट्रायूमफ]] (खरेदी प्रलंबित) <ref name="nyt400"/> * मेक इन इंडिया उपक्रमांतर्गत कामोव का -226 200 भारतात बनणार आहेत. * टी -90 एस भीष्म भारतात 1000 पेक्षा जास्त बांधले जातील * [[अकुला वर्गाच्या पाणबुड्या|अकुला- II]] विभक्त पाणबुडी (लीज कालबाह्य झाल्यावर खरेदी करण्याच्या पर्यायासह 2 भाड्याने दिली जाईल) * [[आय.एन.एस. विक्रमादित्य|आयएनएस विक्रमादित्य]] विमान वाहक कार्यक्रम * तू -22 एम 3 बॉम्बर (4 ऑर्डर केले, वितरित केले जात नाही) * यूएस Mi 900 मिलियन अपग्रेड मिग -२. * सेवेमध्ये मिल एमआय -17 (80 ऑर्डर केलेले) अधिक. * इल्युशिन II-76 Candid उमेदवार ( Israeli जणांना [[इस्रायल|इस्त्रायली]] फाल्कॉन रडार बसविण्याचा आदेश दिला) * [[ताजिकिस्तान|ताजिकिस्तानमधील]] फरखोर हवाई तळ सध्या भारतीय वायु सेना आणि ताजिकिस्तान हवाई दल यांच्या संयुक्त विद्यमाने चालवित आहे. === आर्थिक संबंध === [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_4-5_December_2008-14.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[नवी दिल्ली|नवी दिल्लीतील]] हैदराबाद हाऊसमध्ये भारतीय आणि रशियन मुत्सद्दी चर्चा करीत आहेत]] [[चित्र:India_Trade_Promotion_Organization_Office_in_Moscow.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[मॉस्को]], [[रशिया|रशियामधील]] इंडिया ट्रेड प्रमोशन ऑर्गनायझेशन]] [[चित्र:Putin_and_Modi_at_the_World_Diamond_Conference_2014.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१ Modi मध्ये [[नवी दिल्ली]] येथे जागतिक डायमंड परिषदेत पंतप्रधान मोदी आणि राष्ट्रपती पुतीन]] [[चित्र:Russian_exports_to_India_in_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१२ मध्ये भारतात रशियाची निर्यात झाली]] [[चित्र:Indian_exports_to_Russia_in_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|२०१२ मध्ये रशियाला भारतीय निर्यात झाली]] [[चित्र:Russian_exports_to_India_-_1995_to_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|1995 ते 2012 या कालावधीत रशियन निर्यात भारतात झाली]] [[चित्र:Indian_exports_to_Russia_-_1995_to_2012.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|1995 ते 2012 पर्यंत रशियाला भारतीय निर्यात]] दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय व्यापार महत्त्वपूर्ण मूल्य साखळी क्षेत्रांमध्ये केंद्रित आहे. या क्षेत्रांमध्ये [[यंत्र|मशीनरी]], [[विजाणूशास्त्र|इलेक्ट्रॉनिक्स]], एरोस्पेस, [[मोटारवाहन|ऑटोमोबाईल]], कमर्शियल शिपिंग, रसायने, [[औषधनिर्माण उद्योग|फार्मास्युटिकल्स]], [[खत|खते]], परिधान, मौल्यवान दगड, [[धातू|औद्योगिक धातू]], पेट्रोलियम उत्पादने, कोळसा, हाय-एंड चहा आणि कॉफी उत्पादनांचा समावेश आहे.<ref name="Embassy of India Moscow">{{स्रोत बातमी|url=http://indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|title=Bilateral Relations: India-Russia Relations|date=December 2014|work=Embassy of India Moscow|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727103251/http://www.indianembassy.ru/index.php/bilateral-relations/bilateral-relations-india-russia|archive-date=27 July 2018|url-status=dead}}</ref> 2002 मध्ये द्विपक्षीय व्यापार 1.5 अब्ज डॉलर्स <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/2002/20020208/biz.htm#1|title=India, Russia to develop aircraft|date=7 February 2002|work=The Tribute|access-date=8 February 2015}}</ref> आणि २०१२ मध्ये 7 पट वाढून ११ अब्ज डॉलर्सवर वाढला आहे <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2013/04/03/india_russia_to_negotiate_on_ceca_with_customs_union_23479.html|title=India, Russia to negotiate on CECA with Customs Union|date=3 April 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> आणि दोन्ही सरकारांनी 2025 पर्यंत द्विपक्षीय व्यापार लक्ष्य 30 अब्ज डॉलर्स ठेवले.<ref name="The Financial Express"/><ref name="The Dollar Business">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thedollarbusiness.com/india-russia-relations-back-in-spotlight/|title=India-Russia trade relations back in Spotlight|date=5 January 2015|work=The Dollar Business|access-date=8 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150318140747/https://www.thedollarbusiness.com/india-russia-relations-back-in-spotlight/|archive-date=18 March 2015|url-status=dead}}</ref> आयआरआयजीसी, व्यापार-गुंतवणूकीवरील इंडो-रशियन मंच, भारत-रशिया व्यापार परिषद, भारत-रशिया व्यापार, गुंतवणूक आणि तंत्रज्ञान प्रोत्साहन परिषद, भारत-रशिया सीईओंची परिषद आणि इंडिया-रशिया चेंबर ऑफ कॉमर्स.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indrus.in/articles/2012/09/26/indo-russian_intergovernmental_commission_to_meet_in_mid-october_17907.html|title=Indo-Russian Inter-Governmental Commission to meet in mid-October|date=26 September 2012|work=Russia & India Report|access-date=25 December 2012}}</ref> दोन्ही सरकारांनी एकत्रितपणे एक आर्थिक रणनीती विकसित केली आहे ज्यात भविष्यातील द्विपक्षीय व्यापार वाढविण्यासाठी अनेक आर्थिक घटकांचा वापर करणे समाविष्ट आहे. यामध्ये भारत आणि ईईयू दरम्यान एफटीएचा विकास, गुंतवणूकीस प्रोत्साहन आणि संरक्षण याविषयी द्विपक्षीय करार, आयआरआयजीसीमध्ये तयार केलेली एक नवीन आर्थिक नियोजन यंत्रणा, सीमाशुल्क पद्धतींचे सुलभकरण, अणुसह ऊर्जा व्यापार विस्तारासाठी नवीन दीर्घकालीन करारांचा समावेश आहे., तेल व वायू.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://mea.gov.in/bilateral-documents.htm?dtl/24486/Joint_Statement_on_the_visit_of_President_of_the_Russian_Federation_to_India_for_15th_Annual_IndiaRussia_Summit|title=Druzhba-Dosti: A Vision for strengthening the Indian-Russian Partnership over the next decade' - Joint Statement during the visit of President of the Russian Federation to India|date=11 December 2014|work=Ministry of External Affairs, Government of India|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="auto1">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2015/01/28/sanctions_have_spurred_russia-india_cooperation_-_russian_official_41057.html|title=Sanctions have spurred Russia-India cooperation - Russian official|date=28 January 2015|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://archive.today/20150209200947/http://in.rbth.com/economics/2015/01/28/sanctions_have_spurred_russia-india_cooperation_-_russian_official_41057.html|url-status=dead}}</ref> अखेरीस, तेल, वायू आणि खडबडीत हिरे यासारख्या प्रमुख क्षेत्रांमध्ये दीर्घकालीन पुरवठादार करार करतो. रोझनेफ्ट, गॅझप्रॉम, एस्सार आणि अल्रोसा या कंपन्या अनुक्रमे दीर्घकालीन पुरवठादार म्हणून काम करतील. रशियाने "स्मार्ट साइट्स", डीएमआयसी, एरोस्पेस क्षेत्र, व्यावसायिक अण्विक क्षेत्र आणि कॉ.च्या माध्यमातून रशियन लष्करी उत्पादनांच्या उत्पादनात वाढ करण्याच्या गुंतवणूकीसह " मेक इन इंडिया " उपक्रमात भारताशी सहकार्य करण्याचे म्हणले आहे. -विकास आणि सह-उत्पादन.<ref name="The Financial Express"/><ref name="World Nuclear News">{{स्रोत बातमी|url=http://www.world-nuclear-news.org/NP-Putin-Russia-ready-to-build-more-than-20-reactors-in-India-11121401.html|title=Putin: Russia ready to build 'more than' 20 reactors in India|date=11 December 2014|work=World Nuclear News|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="द हिंदू">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/business/russia-to-foray-into-indias-civil-aviation-market/article2990643.ece|title=Russia to foray into India's civil aviation market|date=13 March 2012|work=द हिंदू|access-date=8 February 2015}}</ref><ref name="Reuters">{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/2014/12/10/india-russia-diamonds-idUSL3N0TU3FZ20141210|title=Russia's Alrosa to sell more diamonds direct to India|date=10 December 2014|work=Reuters|access-date=8 February 2015|archive-date=2015-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20150208185319/http://www.reuters.com/article/2014/12/10/india-russia-diamonds-idUSL3N0TU3FZ20141210|url-status=dead}}</ref> १०० अब्ज डॉलर्सच्या अफाट, डीएमआयसी इन्फ्रास्ट्रक्चर प्रकल्पात रशियाने भाग घेण्यास सहमती दर्शविली जे अखेर [[दिल्ली]] आणि [[मुंबई|मुंबईला]] [[रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]], [[नियंत्रित-प्रवेश महामार्ग|महामार्ग]], [[बंदर|बंदरे]], स्मार्ट सिटी आणि औद्योगिक उद्याने जोडणार आहे. रशियन राष्ट्राध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, त्यांच्या सरकारमधील प्राथमिकता म्हणजे भारतामध्ये स्मार्ट सिटी बनविणे, "रशियन तंत्रज्ञानाच्या आधारे स्मार्ट सिटी." <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2014/12/10/india_is_a_reliable_and_time-tested_partner_-_vladimir_putin_40259.html|title=India is a reliable and time-tested partner - Vladimir Putin|date=10 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[उफा]], [[कझान|काझान]] आणि [[रोस्तोव|रोस्तोव्हमधील]] स्मार्ट सिटी प्रकल्पांबद्दलच्या पूर्वीच्या अनुभवामुळे एएफके सिस्टेमा कदाचित या प्राथमिक रशियन कंपनीत समाविष्ट असेल.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/11/19/a_smart_item_in_india-russia_cooperation_39835.html|title=A 'smart item' in India-Russia cooperation|date=19 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सह-विकास आणि सह-उत्पादन विमानांसाठी एरोस्पेस क्षेत्रात एकत्र काम करण्याचेही दोन्ही देशांनी मान्य केले आहे, उदाहरणार्थ [[सुखोई सुपरजेट १००|सुखोई सुपरजेट 100]], एमएस -21, एफजीएफए, एमटीए आणि कामोव का -226 यांचा समावेश आहे .<ref name="द हिंदू"/> काही सह-विकसित विमानांची व्यावसायिकपणे तृतीय देशांमध्ये निर्यात केली जाईल आणि परदेशी बाजारात उदा एफजीएफए आणि कामोव का -226. रशियाच्या राष्ट्रपती UAC मिखाईल Pogosyan एका मुलाखतीत म्हणले अभूतपूर्व संधी "आम्ही 2030 mde 100 प्रवासी विमाने, विभागामध्ये विमानांमध्ये भारतीय बाजारात 10 टक्के राहतील याबद्दल भारतात विक्री नियोजन आहेत" आणि पुढील म्हणणे, " सैनिकी विमानचालनात रशियन-भारतीय सहकार्याने नागरी विमानचालनात संयुक्त प्रकल्प राबविण्याकरिता वैज्ञानिक व अभियांत्रिकी आधार तयार केला आहे. " भारत सध्या [[हिरा|हिरेसाठी]] जगातील सर्वात मोठे कटिंग व पॉलिशिंग सेंटर आहे. नियम आणि शुल्कात कपात करून हिरेमधील द्विपक्षीय व्यापार सुरळीत करण्यास दोन्ही देशांनी सहमती दर्शविली आहे. भारतीय पंतप्रधान मोदींनी एका मुलाखतीत सांगितले की, “मी राष्ट्रपती पुतिन यांना तीन प्रस्ताव केले. प्रथम, मी इच्छित आहे की अल्रोसाने अधिक भारतीय कंपन्यांसह थेट दीर्घकालीन करार केले पाहिजेत. ते या दिशेने वाटचाल करत आहेत हे जाणून मला आनंद झाला. दुसरे, मला अरोरोसा आणि इतरांनी आमच्या डायमंड बोर्सवर थेट व्यापार करावासा वाटला. आम्ही एक विशेष अधिसूचित झोन तयार करण्याचे ठरविले आहे जेथे खाण कंपन्या मालच्या आधारे हिरे व्यापार करू शकतील आणि विक्री न करता पुन्हा निर्यात करु शकतील. तिसऱ्यांदा, मी नियमनात सुधारणा करण्यास सांगितले जेणेकरून रशिया भारताला खडबडीत हिरे पाठवू शकेल आणि अतिरिक्त कर्तव्याशिवाय पॉलिश केलेले हिरे पुन्हा आयात करु शकेल. " <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/business/business-others/pm-invites-russian-diamond-miners-to-trade-make-in-india/|title=PM invites Russian diamond miners to trade, make in India|date=12 December 2014|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=8 February 2015}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/12/12/diamond_sparkle_for_india-russia_ties_40315.html|title=Diamond sparkle for India-Russia ties|date=12 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सुव्यवस्थित प्रक्रिया आणि पुढाकारांच्या माध्यमातून विश्लेषकांचा अंदाज आहे की या क्षेत्रात द्विपक्षीय व्यापारात लक्षणीय वाढ होईल.<ref name="Reuters"/> रशियाने पुढील 20 वर्षात 20हून अधिक [[अणुभट्टी|अणुभट्ट्या]] तयार करण्याचे मान्य केले आहे.<ref name="World Nuclear News"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-30978152|title=Will the India-US nuclear deal work?|date=26 January 2015|work=BBC News|access-date=8 February 2015}}</ref> रशियाच्या अध्यक्षांनी एका मुलाखतीत नमूद केले आहे की, "त्यात भारतातील २०हून अधिक अणुऊर्जा युनिट तयार करण्याची योजना आहे, तसेच तिस u्या देशांमध्ये रशियाने बनवलेल्या अणु उर्जा केंद्रे उभारण्यास सहकार्य, नैसर्गिक युरेनियमचे उत्खनन, आण्विक इंधनाचे उत्पादन आणि कचरा निर्मूलन. " २०१२ मध्ये गॅझप्रॉम ग्रुप आणि इंडियाच्या [[गेल (इंडिया) लिमिटेड|गेलने]] २० वर्षांच्या कालावधीत भारताला वर्षाकाठी 2.5 दशलक्ष टनांच्या [[द्रवीकृत नैसर्गिक वायू|एलएनजी]] पाठवण्यावर सहमती दर्शविली. या करारासाठी एलएनजी शिपमेंट 2017-21 दरम्यान कधीही सुरू होणे अपेक्षित आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://itar-tass.com/en/economy/766040|title=Russia to secure its role of reliable energy supplier to Asian markets - Putin|date=9 December 2014|work=TASS|access-date=8 February 2015}}</ref> भारतीय तेल कंपन्यांनी एक लक्षणीय उदाहरण आहे रशिया तेल क्षेत्रातील गुंतवणूक केली आहे [[ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन|ओएनजीसी-विदेश]] $ 8 अब्ज गुंतवणूक केली आहे तेल फील्ड अशा प्रमुख समभाग जे साखलिन -1 .<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/12/11/indian_companies_want_to_make_sizable_investments_in_russian_oil_an_40283.html|title=Indian companies eye sizable investments in Russian energy sector- Dharmendra Pradhan|date=11 December 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015}}{{मृत दुवा|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> दोन्ही सरकारांनी जाहीर केलेल्या संयुक्त निवेदनात ते म्हणाले, “अशी अपेक्षा आहे की भारतीय कंपन्या रशियन फेडरेशनच्या हद्दीत नवीन तेल आणि वायू क्षेत्राशी संबंधित प्रकल्पांमध्ये जोरदार सहभाग घेतील. रशियन फेडरेशनला भारताशी जोडण्यासाठी हायड्रोकार्बन पाइपलाइन यंत्रणा तयार करण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यासाठी दोन्ही बाजू अभ्यास करतील. " <ref name="The Financial Express"/> दोन्ही देशांमधील अधिका्यांनी त्यांच्या देशांमधील माहिती तंत्रज्ञान उद्योगांशी सहकार्य कसे वाढवायचे यावर चर्चा केली. रशियन दळणवळण मंत्री निकोलई निकिफोरोव यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, "आयटी उत्पादने आणि सॉफ्टवेअरचा विकास पारंपारिकपणे भारताचा मजबूत बिंदू आहे. आम्ही क्षेत्रात संभाव्य संयुक्त प्रकल्पांचे आणि रशियन आणि भारतीय कंपन्यांमधील जवळच्या संपर्कांचे स्वागत करतो. " <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/10/22/india_russia_discuss_it_cooperation_39215.html|title=India, Russia discuss IT cooperation|date=22 October 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 February 2015|archive-date=2015-02-09|archive-url=https://archive.today/20150209200848/http://in.rbth.com/economics/2014/10/22/india_russia_discuss_it_cooperation_39215.html|url-status=dead}}</ref> रशियाच्या लोकांकरिता अलीकडे आलेल्या [[प्रवासी व्हिसा|व्हिसा]] नियमातील बदल सुलभ केल्यामुळे पर्यटकांच्या संख्येत 22% पेक्षा जास्त वाढ झाली आहे.<ref name="trade">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/international/indorussian-trade-posts-impressive-growth/article4348097.ece|title=Indo-Russian trade posts impressive growth|date=26 January 2013|work=द हिंदू}}</ref> २०११ मध्ये [[मॉस्को]], [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक]] आणि [[सेंट पीटर्सबर्ग|सेंट पीटर्सबर्गमधील]] भारतीय वाणिज्य दूतावासांनी 160,000 व्हिसा जारी केला, २०१० च्या तुलनेत 50 % टक्क्यांनी वाढ झाली. 2025 पर्यंत दोन्ही देशांनी 30 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक करण्याचे उद्दिष्ट ठेवले होते. 2018 पर्यंत त्यांचे लक्ष्य पूर्ण झाल्यामुळे भारत आणि रशियाने ही आकडेवारी वाढवून 50 अब्ज डॉलर्सपर्यंत नेण्याची अपेक्षा केली आहे. रशियन कंपन्यांसाठी विशेष आर्थिक क्षेत्र उभारण्याचा प्रस्तावही भारताने ठेवला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.rt.com/business/438827-india-russia-economic-zones/|title=India suggests setting up special economic zone for Russian companies|work=RT International|language=en-US|access-date=2018-09-20}}</ref> 5 सप्टेंबर 2019 रोजी, भारताने रशियाच्या पूर्वेकडील पूर्वेच्या विकासासाठी 1 अब्ज [[अमेरिकन डॉलर|डॉलर्स]] [[रोख पत खाते|क्रेडिट]] ( [[कर्ज|सवलतीच्या कर्जे]] ) देण्याचे वचन दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-goes-from-taking-to-giving-loans-to-russia/articleshow/71006873.cms|title=India goes from taking to giving loans to Russia|last=|first=|last2=|date=6 September 2019|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=2019-09-06|last3=|first3=}}</ref> 2014 मध्ये भारताकडून रशियाची आयात 3.1 अब्ज डॉलर्स किंवा त्याच्या एकूण आयातीपैकी १% होती. रशियाला भारतातून निर्यात केल्या जाणाऱ्या 10 प्रमुख वस्तू पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="worldsrichestcountries.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-imports.html|title=Top Russia Imports|publisher=|access-date=24 April 2016|archive-date=2020-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807203248/http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-imports.html|url-status=dead}}</ref><ref name="worldsrichestcountries.com1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-exports.html|title=Top India Exports|publisher=|access-date=24 April 2016|archive-date=2019-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190225234313/http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-exports.html|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !रशियाला भारतीय वस्तूंची निर्यात (२०१)) <ref name="worldsrichestcountries.com"/><ref name="worldsrichestcountries.com1"/> |- ! उत्पादन वर्ग ! प्रमाण (दशलक्ष डॉलर्स) |- | औषध | $ 819.1 |- | इलेक्ट्रोनिक उपकरण | 2 382.3 |- | मशीन्स, इंजिन, पंप | . 159.4 |- | लोखंड आणि पोलाद | 9 149.1 |- | कपडे (विणलेले किंवा क्रोशेट नाहीत) | 5 135.7 |- | कॉफी, चहा आणि मसाले | 1 131.7 |- | तंबाखू | 3 113.9 |- | वाहने | 1 111.1 |- | विणलेल्या किंवा क्रोशेट कपडे | $ 97.9 |- | अन्नाची इतर तयारी | .7 77.7 |} 2014 मध्ये भारताला रशियाची निर्यात 6.2 अब्ज डॉलर्स किंवा त्याच्या एकूण निर्यातीच्या 1.3 % आणि भारताच्या एकूण आयातीपैकी 0.9 % होती. रशियाकडून भारतात निर्यात होणाऱ्या 10 प्रमुख वस्तू पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="worldsrichestcountries.com2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-exports.html|title=Top Russia Exports|publisher=|access-date=24 April 2016|archive-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628191234/http://www.worldsrichestcountries.com/top-russia-exports.html|url-status=dead}}</ref><ref name="worldsrichestcountries.com3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-imports.html|title=Top India Imports|publisher=|access-date=24 April 2016|archive-date=2016-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503112643/http://www.worldsrichestcountries.com/top-india-imports.html|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable sortable" !रशियन वस्तूंची निर्यात भारत (२०१)) <ref name="worldsrichestcountries.com2"/><ref name="worldsrichestcountries.com3"/> |- ! उत्पादन वर्ग ! प्रमाण (दशलक्ष डॉलर्स) |- | रत्ने, मौल्यवान धातू, नाणी | $ 1100.0 |- | मशीन्स, इंजिन, पंप | $ 707.4 |- | इलेक्ट्रोनिक उपकरण | 2 472.7 |- | खते | 6 366.8 |- | वैद्यकीय, तांत्रिक उपकरणे | 2 302.7 |- | तेल | 3 223.8 |- | लोखंड आणि पोलाद | . 167.4 |- | कागद | 6 136.8 |- | अजैविक रसायने | 7 127.4 |- | मीठ, सल्फर, दगड, सिमेंट | .1 105.1 |} ==== मुक्त व्यापार करार (एफटीए) ==== [[चित्र:Indian_and_Russian_officials_hold_talks_in_New_Delhi_in_2014.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[भारत]] आणि ईईयू दरम्यान एफटीएसाठी औपचारिक प्रक्रिया 2014 मध्ये [[नवी दिल्ली]] येथे भारत-रशियन शिखर परिषदेत सुरू झाली होती.]] [[चित्र:Signing_of_Russian-Indian_documents_in_2015_(03).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|2015 [[मॉस्को|च्या मॉस्को]] येथे भारत-रशियन शिखर परिषदेत भारतीय-रशियन कागदपत्रांवर स्वाक्षरी.]] दोन्ही सरकारांनी त्यांच्या द्विपक्षीय व्यापारास त्याच्या चांगल्या संभाव्यतेपेक्षा कमी काळापूर्वी पाहिले आहे, एक मुक्त व्यापार करार (एफटीए) करून हा सुधारण्याचा एकमात्र दीर्घकालीन मार्ग आहे.<ref name="Russia & India Report">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2013/11/18/the_case_for_an_fta_with_india_and_the_customs_union_30935.html|title=The case for an FTA with India and the Customs Union|date=18 November 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014|archive-date=2014-11-08|archive-url=https://archive.today/20141108171022/http://in.rbth.com/world/2013/11/18/the_case_for_an_fta_with_india_and_the_customs_union_30935.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/02/28/rogozin_sets_ball_rolling_for_bilateral_trade_and_investment_33399.html|title=Rogozin sets ball rolling for bilateral trade and investment|date=28 February 2014|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> दोन्ही सरकारांनी कराराच्या वैशिष्ट्यांविषयी बोलणी करण्यासाठी संयुक्त अभ्यास गट (जेएसजी) स्थापन केला आहे, भारत आणि युरेशियन इकॉनॉमिक युनियन यांच्यात अंतिम करारावर स्वाक्षरी होईल ज्यात रशियाचा एक भाग आहे ( [[कझाकस्तान|कझाकिस्तान]], [[आर्मेनिया|अर्मेनिया]], [[किर्गिझस्तान|किर्गिस्तान]] आणि [[बेलारूस]] यासह) .<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindubusinessline.com/economy/india-russia-to-set-up-study-group-to-push-fta/article6126553.ece|title=India, Russia to set up study group to push FTA|date=18 June 2014|work=द हिंदू|access-date=8 November 2014}}</ref> त्याद्वारे भारत-रशियन एफटीएमुळे भारत, रशिया, कझाकस्तान, आर्मेनिया, किर्गिस्तान आणि बेलारूस या देशांचा समावेश आहे. एकदा एफटीए झाल्यावर द्विपक्षीय व्यापार अनेक पटीने वाढेल आणि त्याद्वारे द्विपक्षीय संबंधातील अर्थकारणाचे महत्त्व वाढेल, असा अंदाज वर्तविला जात आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-business/india-agrees-for-fta-with-belarus-kazakhstan-russia/article5259247.ece|title=India agrees for FTA with Belarus, Kazakhstan, Russia|date=22 October 2013|work=द हिंदू|access-date=8 November 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/11/07/several_new_indo-russian_projects_to_come_under_strategic_vision_ag_39587.html|title=Several new Indo-Russian projects to come under "strategic vision" agreement - Dmitry Rogozin|date=8 November 2013|work=Russia & India Report|access-date=8 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> खालील सारणी अलीकडील भारत-रशियन द्विपक्षीय व्यापार कामगिरी दाखवते: {| class="wikitable sortable" !भारत-रशियन व्यापार (२०० – -१२) |- ! वर्ष ! व्यापार खंड (अब्ज डॉलर) ! वार्षिक बदल |- | 2009 | $ 7.46 <ref name="CECA"/> | |- | 2010 | $ 8.53 | + 14.34% |- | २०११ | $ 8.87 | +3.98% |- | 2012 | $ 11.04 | + 24.50% |} === ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार === भारत-रशिया द्विपक्षीय संबंधातील उर्जा क्षेत्र हे एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. २००१ मध्ये [[ऑइल अँड नॅचरल गॅस कॉर्पोरेशन|ओएनजीसी-विदेशने]] रशियन फेडरेशनमधील सखालिन -१ तेल आणि गॅस प्रकल्पात २०% भागभांडवल संपादन केले आणि या प्रकल्पात सुमारे 1.7 अब्ज डॉलर्सची गुंतवणूक केली. गॅझप्रॉम, रशियन कंपनी आणि [[गेल (इंडिया) लिमिटेड|गॅस अथॉरिटी ऑफ इंडिया]] [[बंगालचा उपसागर|यांनी बंगालच्या उपसागरात]] ब्लॉकच्या संयुक्त विकासात सहकार्य केले आहे. प्रत्येकी १००० मेगावॅट क्षमतेचे दोन युनिट असलेला [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्प]] भारत-रशियन [[अणुऊर्जा]] सहकार्याचे एक उत्तम उदाहरण आहे. दोन्ही बाजूंनी ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार वाढविण्यात रस दर्शविला आहे. डिसेंबर 2008 मध्ये रशियन राष्ट्रपतींनी नवी दिल्ली येथे केलेल्या भेटी दरम्यान रशिया आणि भारताने नागरी अणुभट्ट्या तयार करण्याच्या करारावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Pasricha|first=Anjana|url=http://voanews.com/english/2008-12-05-voa18.cfm|title=Russia, India Sign Agreement to Build Civil Nuclear Reactors|date=5 December 2008|work=|publisher=Voice of America|pages=|language=|author-link=|access-date=25 December 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081208104137/http://www.voanews.com/english/2008-12-05-voa18.cfm|archive-date=8 December 2008|url-status=dead|coauthors=}}</ref> [[चित्र:Russian_Navigation_Spacecraft_Glonass_K1_at_CeBIT.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|GLONASSच्या सहकार्याने आणि वापरासाठी भारत आणि रशिया या दोन्ही देशांनी करार केले आहेत]] [[चित्र:Aryabhata_Satellite.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|सोव्हिएत युनियनच्या सहकार्याने भारताचा पहिला उपग्रह [[आर्यभट्ट उपग्रह|आर्यभट्ट]] अंतराळात [[आर्यभट्ट उपग्रह|सोडण्यात]] आला]] ऐतिहासिकदृष्ट्या, सोव्हिएत युनियन आणि भारत यांच्यात अवकाशात सहकार्याचा दीर्घकाळ इतिहास आहे. उदाहरणांमध्ये [[आर्यभट्ट उपग्रह|आर्यभट्ट]] हा भारताचा पहिला [[उपग्रह|उपग्रह होता]],<ref name="Brit">"Aryabhata" in ''[[Encyclopædia Britannica|The New Encyclopædia Britannica]]''. Chicago: [[Encyclopædia Britannica Inc.]], 15th edn., 1992, Vol. 1, p. 611.</ref> [[पहिला आर्यभट्ट|त्याच नावाच्या]] भारतीय [[खगोलशास्त्रज्ञ|खगोलशास्त्रज्ञांच्या]] [[पहिला आर्यभट्ट|नावाखाली]] .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.isro.org/satellites/aryabhata.aspx|title=Aryabhata - The first indigenously built satellite}}</ref> हे 19 एप्रिल, 1975 रोजी सोवियेत सुरू करण्यात आली पासून Kapustin यार वापरून Kosmos-3 मेगा लाँच वाहन. अवकाशात भेट देणारे एकमेव भारतीय [[राकेश शर्मा]] हे सोव्हिएत युनियनने देखील सुरू केले. डिसेंबर २०० in मध्ये अध्यक्ष [[व्लादिमिर पुतिन|व्लादिमीर पुतीन]] यांच्या भारत [[व्लादिमिर पुतिन|दौऱ्या]] दरम्यान, अंतराळ क्षेत्राशी संबंधित दोन द्विपक्षीय करारांवर स्वाक्ष .्या करण्यात आल्या. शांततापूर्ण हेतूंसाठी बाह्य जागेत सहकार्यासाठी आंतर-शासकीय छत्री करार आणि रशियन उपग्रह नॅव्हिगेशन सिस्टम ग्लोनास सहकार्यावरील आंतर अंतराळ एजन्सी करार. त्यानंतर, GLONASS वर अनेक पाठपुरावा करारांवर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या. नोव्हेंबर 2007 मध्ये, दोन्ही देशांनी संयुक्त चंद्र अन्वेषण करारावर स्वाक्षरी केली. हे अवकाश सहकार्य कार्यक्रम राबविले जात आहेत. [[चंद्रयान २|चंद्रयान -२]] ही [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था]] (इस्रो) आणि [[रॉसकॉसमॉस|रशियन फेडरल स्पेस एजन्सी]] (आरकेए) यांनी प्रस्तावित केलेली संयुक्त चंद्र शोध मोहीम होती आणि अंदाजित किंमत ₹ 4.25 होती.&nbsp;अब्ज (यूएस $ 90 दशलक्ष) [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान|जिओसिंक्रोनस उपग्रह प्रक्षेपण वाहन]] (जीएसएलव्ही) यांनी २०१ in मध्ये सुरू करण्याच्या प्रस्तावात या मोहिमेमध्ये एक चंद्र ऑर्बिटर आणि भारतात बनविलेले रोव्हर तसेच रशियाने बनवलेल्या एका लँडरचा समावेश होता. परंतु संयुक्त उद्यमात वारंवार होणाlays्या विलंबामुळे भारतीय पक्षाने शेवटी स्वतःचे लँडर विकसित करण्याचे ठरवले आणि अभियानाचा सर्व खर्च स्वतःच वहन करण्याचा निर्णय घेतला. नंतर [[भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था|इस्रोने]] विक्रम नावाच्या स्वतःच्या लँडरचा विकास केला आणि 22 जुलै 2019 रोजी आंध्र प्रदेशच्या [[सतीश धवन अंतराळ केंद्र|एसडीएससी SHAR]] मधून [[चंद्रयान २|चंद्रयान -2]] अभियान यशस्वीरित्या सुरू केले. [https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=192082] === विज्ञान आणि तंत्रज्ञान === इंटिग्रेटेड लॉंग-टर्म प्रोग्राम ऑफ को-ऑपरेशन (आयएलटीपी) अंतर्गत विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात सध्या सुरू असलेले सहकार्य हा भारत आणि रशिया या दोन्ही क्षेत्रातील सर्वात मोठा सहकार कार्यक्रम आहे. आयएलटीपीचे संयोजन भारतीय वरून विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग आणि विज्ञान अकादमी, विज्ञान आणि शिक्षण मंत्रालय आणि रशियन बाजूने उद्योग व व्यापार मंत्रालय यांनी केले आहे . आयएलटीपी अंतर्गत सहकार ड्युएट विमान, सेमीकंडक्टर उत्पादने, सुपर कॉम्प्युटर, पॉली-टीके, लेसर विज्ञान आणि तंत्रज्ञान, भूकंपशास्त्र, उच्च शुद्धता साहित्य, सॉफ्टवेर अँड आयटी आणि आयुर्वेद हे सहकार्याने प्राधान्य दिले आहेत. या कार्यक्रमांतर्गत संयुक्त संशोधन आणि विकास कामांवर लक्ष केंद्रित करण्यासाठी आठ संयुक्त इंडो-रशियन केंद्रे स्थापन केली गेली आहेत. नॉन-फेरस मेटल्स व एक्सेलेरेटर्स आणि लेझरची आणखी दोन संयुक्त केंद्रे भारतात सुरू केली जात आहेत. आधुनिक तंत्रज्ञान बाजारपेठेत आणण्यासाठी मॉस्को स्थित एक संयुक्त तंत्रज्ञान केंद्रही प्रक्रियेत आहे. सहकार्याचा आढावा घेण्यासाठी आणि त्यास पुढील दिशा देण्यासाठी, आयएलटीपी संयुक्त समितीची 11-12 ऑक्टोबर 2007 रोजी मॉस्को येथे बैठक झाली. ऑगस्ट 2007 मध्ये, वैज्ञानिक सहकार्य करण्यासाठी विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग आणि रशियन फाउंडेशन ऑफ बेसिक रिसर्च, मॉस्को यांच्यात सामंजस्य करार झाला. === उत्तर-दक्षिण परिवहन कॉरिडोर === [[चित्र:North_South_Transport_Corridor_(NSTC).jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|उत्तर दक्षिण परिवहन मार्ग, [[भारत]], [[इराण]], [[अझरबैजान]] आणि [[रशिया]] मार्गे]] उत्तर-दक्षिण परिवहन कॉरिडोर हा [[भारत]], [[रशिया]], [[इराण]], [[युरोप]] आणि [[मध्य आशिया]] दरम्यान मालवाहतूक करण्यासाठी जहाज, [[रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]] आणि रस्ता मार्ग आहे. मार्ग प्रामुख्याने हलवून यांचा समावेश आहे वाहतूक पासून [[भारत]], [[इराण]], [[अझरबैजान]] आणि [[रशिया]] जहाज, रेल्वे आणि रस्ता द्वारे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/despite-us-opposition-iran-to-be-transport-hub-for-northsouth-corridor/article3473943.ece|title=Despite U.S. opposition, Iran to be transport hub for North-South Corridor|date=31 May 2015|work=द हिंदू|access-date=11 April 2015}}</ref> कॉरिडॉरचे उद्दीष्ट [[मुंबई]], [[मॉस्को]], [[तेहरान]], [[बाकू]], बंदर अब्बास, [[आस्त्राखान|आस्ट्रखान]], बंदर अंजली इत्यादी प्रमुख शहरांमधील [[वाणिज्य|व्यापार संपर्क]] वाढविणे हे आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2012/11/29/north-south_transport_corridor_offers_many_opportunities_for_indo-ru_19421.html|title=Transport Corridor offers many opportunities for Indo-Russian trade|date=29 November 2012|work=Russia & India Report|access-date=11 April 2015|archive-date=2020-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200413103852/http://in.rbth.com/articles/2012/11/29/north-south_transport_corridor_offers_many_opportunities_for_indo-ru_19421.html|url-status=dead}}</ref> 2014 मध्ये दोन मार्गांचे ड्राई रन केले गेले होते, पहिला मुंबई ते बाकूमार्गे बंदर अब्बास आणि दुसऱ्या मार्गावर मुंबई ते अस्त्रखानमार्गे बंदर अब्बास, तेहरान आणि बंदार अंजली. महत्त्वाच्या अडथळ्यांना ओळखणे आणि त्यांचे निराकरण करणे हा या अभ्यासाचा हेतू होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/government-press-release/dry-run-study-of-instc-trade-route-115032000589_1.html|title=Dry Run Study of INSTC Trade Route|date=20 March 2015|work=Business Standard|access-date=11 April 2015}}</ref><ref name="auto2">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/opinion/lead/lead-article-iran-deal-spells-good-tidings-for-india/article7085906.ece|title=Iran deal spells good tidings for India|date=10 April 2015|work=द हिंदू|access-date=11 April 2015}}</ref> परिणामांवरून असे दिसून आले की वाहतूकीचा खर्च "प्रति 15 टन मालवरील 2,500" कमी झाला. विचाराधीन इतर मार्गांमध्ये [[आर्मेनिया]], [[कझाकस्तान]] आणि [[तुर्कमेनिस्तान]] मार्गे आहे. === सांस्कृतिक क्षेत्रात सहकार्य === [[चित्र:Nehru_Gandhi_Roerich.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|[[जवाहरलाल नेहरू]] आणि [[इंदिरा गांधी]] यांच्यासमवेत निकोलस रॉरीच .]] [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_22_December_2010-10.jpeg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|यशराज स्टुडिओच्या चित्रपटाच्या सेटला भेट देत [[दिमित्री मेदवेदेव|रशियाचे]] अध्यक्ष [[दिमित्री मेदवेदेव]] [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] स्टार [[शाहरुख खान]], [[यश चोप्रा]] आणि [[करीना कपूर|करीना कपूर यांची भेट घेत आहेत]] .]] [[चित्र:Dmitry_Medvedev_in_India_4-5_December_2008-11.jpg|उजवे|इवलेसे|299x299अंश|2008 मध्ये ‘रशियन इन इंडिया ऑफ इंडिया’च्या समापन समारंभात [[दिमित्री मेदवेदेव|रशियाचे]] अध्यक्ष [[दिमित्री मेदवेदेव]] आपले भाषण करत होते.]] संस्कृतीच्या क्षेत्रात इंडो-रशियन संबंध ऐतिहासिक आहेत. भारत प्रथम रशियन अभ्यागतांना एक होता Afanasiy Nikitin एक व्यापारी Tver रशिया मध्ये.<ref name="https">{{स्रोत बातमी|url=https://in.rbth.com/arts/history/2016/08/06/from-tver-to-calicut-retracing-afanasy-nikitins-life-in-india_618137|title=From Tver to Calicut: Retracing Afanasy Nikitin's life in India|date=6 August 2016|access-date=10 September 2016|archive-date=2017-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20170329104700/http://in.rbth.com/arts/history/2016/08/06/from-tver-to-calicut-retracing-afanasy-nikitins-life-in-india_618137|url-status=dead}}</ref><ref name="Russia and India: A civilizational">{{स्रोत बातमी|url=https://in.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|title=Russia and India: A civilizational friendship|date=9 September 2016|access-date=10 September 2016|archive-date=2017-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606021734/https://in.rbth.com/arts/history/2016/09/09/russia-and-india-a-civilizational-friendship_628415|url-status=dead}}</ref> त्याचा प्रसिद्ध प्रवास (1466-1472) ''ए जर्नी बियॉन्ड द थ्री सीज'' पुस्तकात नोंदविला गेला. निकितिन यांनी भारतात तीन वर्षे (1469 -1472 ) अनेक प्रांतात प्रवास करून तेथील लोक, संस्कृती, अर्थव्यवस्था, तंत्रज्ञान, इतिहास, समाज आणि अन्नाचे दस्तऐवजीकरण केले. 1950च्या दशकात जर्नी बियॉन्ड थ्री सीज या चित्रपटात हिंदी पडद्याच्या दिग्गज [[नर्गीस दत्त|नर्गिस]] दत्तसमवेत सोव्हिएत अभिनेता ओलेग स्ट्रिझेनोव यांनी निकिटिनच्या या प्रवासात साकारले होते. रशियामधील [[आस्त्राखान|अस्ट्रखान]] हे ऐतिहासिकदृष्ट्या 16 व्या शतकापासून भारतीय व्यापा.्यांचे व्यापार केंद्र आहे.<ref name="Russia and India: A civilizational"/> 1722 मध्ये [[पीटर द ग्रेट]] यांनी अस्त्रूखानमधील भारतीय [[व्यापारी|व्यापा]] .्यांचा नेता अंबू-राम याला भेट दिली. बैठकीत पीटर द ग्रेट यांनी ट्रान्झिट हक्कांसह संपूर्ण मुक्त व्यापार करण्याच्या अंबू-रामच्या विनंतीस सहमती दर्शविली. [[भगवद्‌गीता|भगवद्गीतेचा]] पहिला रशियन अनुवाद [[दुसरी कॅथरिन, रशिया|कॅथरीन द ग्रेटच्या]] आदेशानुसार १ [[भगवद्‌गीता|of88 dec]] मध्ये प्रसिद्ध झाला.<ref name="Russia’s age-old passion for yoga">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/08/09/russias_age-old_passion_for_yoga_28217.html|title=Russia's age-old passion for yoga|date=9 August 2013|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> भारतीय संस्कृती भारतात प्रवास आणि अभ्यास रशियन आद्यप्रवर्तक समावेश Gerasim Lebedev कोण इ.स.चे 1780चे दशक मध्ये प्राचीन भारतीय भाषा अभ्यास <ref name="in.rbth.com">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/blogs/2014/04/12/st_petersburgs_illustrious_sanskrit_connections_34481.html|title=St Petersburg's illustrious Sanskrit connections|date=12 April 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/11/05/the_russian_travelling_musician_who_created_a_magic_theatre_in_india_30581.html|title=The Russian travelling musician who created a "magic theatre" in India|date=5 November 2013|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011305/http://in.rbth.com/arts/2013/11/05/the_russian_travelling_musician_who_created_a_magic_theatre_in_india_30581.html|url-status=dead}}</ref> आणि नंतर निकोलस रोरिकशी भारतीय तत्त्वज्ञान पदवीधर आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/07/16/we_are_proud_of_the_roerich_legacy_himachal_cm_36725.html|title=We are proud of the Roerich legacy - Himachal CM|date=16 July 2014|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011415/http://in.rbth.com/arts/2014/07/16/we_are_proud_of_the_roerich_legacy_himachal_cm_36725.html|url-status=dead}}</ref> रामकृष्ण आणि विवेकानंद, [[रवींद्रनाथ ठाकूर|रवींद्रनाथ टागोर]] यांच्या कविता आणि भगवद्गीतेच्या तत्त्वज्ञानाचा रॉरीचवर प्रभाव होता. ऑक्टोबर 2004 मध्ये निकोलस रॉरीच यांची 130 वी जयंती आणि स्वेतोस्लाव रॉरीच यांची १०० वी जयंती साजरी करण्यात आली. इव्हान मिनायेव, सेर्गे ओल्डेनबर्ग, फ्योडर शॅरबॅट्सकोय, युरी नॉरोझोव्ह, अलेक्झांडर कोन्ड्राटोव्ह, निकिता गुरोव आणि यूजीन चेलेशेव्ह या अग्रगण्य रशियन इंडोलॉजिस्टनी सिंधू लिपी, [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] आणि भारतीय साहित्य समजून घेण्यासाठी त्यांचे संशोधन केंद्रित केले.<ref name="in.rbth.com"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/03/15/russian_scholars_and_the_indus_valley_script_33759.html|title=Russian scholars and the Indus Valley script|date=15 March 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पारंपारिकपणे, भारत आणि यूएसएसआर दरम्यान [[चलचित्र|सिनेमाच्या]] क्षेत्रात जोरदार सहकार्य केले गेले आहे. रशियन लोकांच्या अनेक पिढ्या उपशीर्षक असलेले [[भारतीय चलचित्रपट|भारतीय चित्रपट]] (मुख्यतः [[बॉलीवूड|बॉलिवूड]] ) आणि भारतीयांच्या उलट रशियन चित्रपट पाहत मोठी झाली.<ref name="ReferenceB">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/11/07/joint_russia-india_filmmaking_on_the_cards_39563.html|title=Joint Russia-India filmmaking on the cards|date=7 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-16|archive-url=https://archive.today/20141116102838/http://in.rbth.com/arts/2014/11/07/joint_russia-india_filmmaking_on_the_cards_39563.html|url-status=dead}}</ref> यूएसएसआर मधील लोकप्रिय भारतीय चित्रपटांमध्ये ''[[आवारा (१९५१ चित्रपट)|आवारा]]'', ''बॉबी'', ''[[बारूद (१९७६ हिंदी चित्रपट)|बरूड]]'', ''[[ममता (१९६६ हिंदी चित्रपट)|ममता]]'' <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2013/05/10/russias_all-time_favourite_bollywood_films_24749.html|title=Russia's all-time favourite Bollywood films|date=10 May 2013|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-16|archive-url=https://archive.today/20141116103033/http://in.rbth.com/arts/2013/05/10/russias_all-time_favourite_bollywood_films_24749.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Russia Beyond">{{स्रोत बातमी|url=http://rbth.co.uk/articles/2009/09/10/100909_bollywood.html|title=Bollywood returns to Russian screens|date=10 September 2009|work=Russia Beyond|access-date=16 November 2014}}</ref> आणि ''डिस्को डान्सर यांचा समावेश होता'' .<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nagvenkar|first=Mayabhushan|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/bollywood-seen-as-part-of-russian-strategy-to-woo-indian-tourists-116050500488_1.html|title=Bollywood seen as part of Russian strategy to woo Indian tourists|date=May 5, 2016|work=Business Standard|access-date=22 August 2016}}</ref> रशियामध्ये संपूर्णपणे शूट केलेल्या अलीकडील समकालीन चित्रपटांमध्ये लकीः ''नो टाइम फॉर लव्हचा समावेश आहे'' . तथापि, यूएसएसआर कोसळल्यानंतर रशियामध्ये बॉलिवूडचा बाजारातील वाटा कमी झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2011/12/23/russians_get_a_hang_of_bollywood_starry_dreams_14085.html|title=Russians get a hang of Bollywood' starry dreams|date=23 December 2011|work=Russia & India Report|access-date=16 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> अलीकडे, तथापि, केबल आणि उपग्रह वाहिन्यांद्वारे दर्शकांना प्रवेश मिळाल्यामुळे वाढ झाली आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-russias-love-affair-with-bollywood-goes-beyond-raj-kapoor-1892385|title=Russia's love affair with Bollywood goes beyond Raj Kapoor|date=22 September 2013|work=dna India|access-date=16 November 2014}}</ref> रशियन सांस्कृतिक उपमंत्री एलेना मिलोवझोरोवा यांनी एका मुलाखतीत सांगितले की, भारतीय-रशियन संयुक्त कार्य गट (जेडब्ल्यूजी) दोन्ही देशांच्या चित्रपट उद्योगांना एकत्रितपणे चित्रपट निर्मितीत काम करण्यास परवानगी देण्याच्या प्रक्रियेवर चर्चा करेल. भविष्यातील बॉलिवूड चित्रपटांच्या शूटिंगसाठी संभाव्य क्षेत्र म्हणून अधिका among [[क्रास्नोदर क्राय|्यांमध्ये क्रास्नोडार प्रांतात]] चर्चा आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indian.ruvr.ru/2013_05_20/Bollywood-earmarks-the-South-of-Russia-as-a-possible-site-for-shooting-of-movies/|title=Bollywood earmarks the South of Russia as a possible site for shooting of movies|date=20 May 2013|work=Russia Radio|access-date=16 November 2014|archive-date=2014-11-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20141129030045/http://indian.ruvr.ru/2013_05_20/Bollywood-earmarks-the-South-of-Russia-as-a-possible-site-for-shooting-of-movies/|url-status=dead}}</ref> बॉलिवूड चित्रपटाचे प्रशंसक म्हणून ओळखले जाणारे रशियाचे माजी अध्यक्ष दिमित्री मेदवेदेव यांनी यशराज स्टुडिओच्या चित्रपटाच्या सेटला भेट दिली आणि [[शाहरुख खान]], [[यश चोप्रा]] आणि [[करीना कपूर]] यांच्यासारख्या बॉलिवूड [[करीना कपूर|स्टार्सना]] भेट दिली.<ref name="The Wall Street Journal">{{स्रोत बातमी|url=https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2010/12/22/medvedev-rekindles-russias-cold-war-bollywood-affair/|title=Medvedev Rekindles Russia's Cold War Bollywood Affair|date=22 December 2010|work=The Wall Street Journal|access-date=16 November 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/entertainment-others/srk-kareena-find-a-presidential-admirer-in-medvedev/|title=SRK, Kareena find a Presidential admirer in Medvedev|date=23 December 2010|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=16 November 2014}}</ref> त्यांनी एका मुलाखतीत म्हणले आहे की, “आपला देश भारतीय संस्कृतीचे सर्वाधिक कौतुक करणारे ठिकाण आहे” याव्यतिरिक्त ते म्हणाले, “रशिया आणि भारत हे असे देश आहेत जेथे उपग्रह वाहिन्यांनी भारतीय चित्रपट 24/7 प्रसारित केले.” 1980च्या दशकापासून रशियामधील [[योग]] वाढत आहे आणि अधिकाधिक लोकप्रिय होत आहे, विशेषतः मोठ्या शहरांमध्ये आणि शहरी केंद्रांमध्ये, मुख्यत: आरोग्यासाठीच्या फायद्यासाठी असलेली प्रतिष्ठा आहे.<ref name="Russia’s age-old passion for yoga"/><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/articles/2012/10/10/yogafest_held_in_moscow_18259.html|title=Yogafest held in Moscow|date=10 October 2012|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/20/bks_iyengar_was_the_pioneer_of_yoga_revival_in_russia_37697.html|title=B.K.S. Iyengar was the pioneer of yoga revival in Russia|date=20 August 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथापि, त्याचे मूळ मुळे रशियामध्ये प्रख्यात रशियन अभिनेता आणि ट्रेनर [[कोन्स्तांतिन स्त्नानिस्लावस्की|कॉन्स्टँटिन स्टॅनिस्लावास्की]] यांच्या काळात होते ज्यांचा योग आणि भारतीय तत्त्वज्ञानाचा लक्षणीय प्रभाव होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/04/stanislavskys_tryst_with_yoga_37163.html|title=Stanislavsky's tryst with yoga|date=4 August 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/08/07/yoga_as_an_essential_part_of_stanislavskys_studios_37259.html|title=Yoga as an essential part of Stanislavsky's studios|date=7 August 2014|access-date=17 November 2014}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1965 मध्ये स्थापन झालेल्या रशियाच्या रसोट्रुडनिकेशेव्ह प्रतिनिधी कार्यालयात (आरआरओ) भारतात पाच रशियन विज्ञान आणि संस्कृती केंद्र (आरसीएससी) आहेत ज्यात [[नवी दिल्ली]], [[मुंबई]], [[कोलकाता]], [[चेन्नई]] आणि [[तिरुवनंतपुरम|त्रिवेंद्रम यांचा समावेश आहे]] .<ref name="ReferenceC">{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/arts/2014/07/04/cultural_ties_set_to_grow_between_russia_and_india_in_2014_36435.html|title=Cultural ties set to grow between Russia and India in 2014|date=4 July 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011241/http://in.rbth.com/arts/2014/07/04/cultural_ties_set_to_grow_between_russia_and_india_in_2014_36435.html|url-status=dead}}</ref> आरआरओचे प्रमुख आणि आरसीएससीचे संचालक फ्योडर रोझोव्स्की यांना दोन्ही देशांमधील सांस्कृतिक संबंध वाढण्याची अपेक्षा आहे. दोन्ही देशांनी उच्च शिक्षण पदविकाधारकांच्या संयुक्त मान्यतेवर स्वाक्ष .्या केल्यावर रशियामध्ये शिक्षण घेत असलेल्या भारतीय विद्यार्थ्यांची संख्या वाढेल, अशी अपेक्षा त्यांनी आणि इतर अधिका-यांनी व्यक्त केली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/society/2014/03/04/india_russia_to_recognize_each_others_higher_education_diplomas_33473.html|title=India, Russia to recognize each other's higher education diplomas|date=4 March 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011228/http://in.rbth.com/society/2014/03/04/india_russia_to_recognize_each_others_higher_education_diplomas_33473.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/economics/2014/10/24/mutual_degree_recognition_agreement_with_india_to_be_signed_by_dece_39239.html|title=Mutual degree recognition agreement with India to be signed by December|date=24 October 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011223/http://in.rbth.com/economics/2014/10/24/mutual_degree_recognition_agreement_with_india_to_be_signed_by_dece_39239.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.rbth.com/world/2014/11/10/new_phase_in_russia-india_relations_must_be_serious_long_lasting_-_lead_39603.html|title=New phase in Russia-India relations must be serious, long lasting|date=10 November 2014|work=Russia & India Report|access-date=17 November 2014|archive-date=2014-11-17|archive-url=https://archive.today/20141117011317/http://in.rbth.com/world/2014/11/10/new_phase_in_russia-india_relations_must_be_serious_long_lasting_-_lead_39603.html|url-status=dead}}</ref> [[मॉस्को राज्य विद्यापीठ|मॉस्को विद्यापीठात]] [[हिंदी भाषा|हिंदी]] विभाग आहे आणि [[मॉस्को]], [[सेंट पीटर्सबर्ग]], [[कझान|काझान]] आणि [[व्लादिवोस्तॉक|व्लादिवोस्तोक]] [[मॉस्को|येथे]] इंडोलोजी संबंधित पाच खुर्च्या आहेत. नोव्हेंबर 2003 मध्ये दिल्ली, कोलकाता आणि मुंबई येथे रशियन संस्कृतीचे दिवस आयोजित करण्यात आले होते. रशियामधील "डेज ऑफ इंडियन कल्चर" रशियामध्ये सप्टेंबर ते ऑक्टोबर 2005 या कालावधीत आयोजित केले गेले होते. दिल्लीच्या राष्ट्रीय राजधानी प्रदेशाच्या मुख्यमंत्र्यांनी 28 मे 1 जून 2006 पासून "मॉस्को मधील दिल्लीचे दिवस" या कार्यक्रमात भाग घेण्यासाठी एका शिष्टमंडळाचे नेतृत्व केले. 2009 मध्ये "रशिया मधील भारताचे वर्ष" आयोजित केले गेले होते. त्यापाठोपाठ 2008 मध्ये भारत‘मधील रशिया वर्ष आले. == विभक्त सौदे == [[चित्र:Kudankulam_NPP.jpg|उजवे|इवलेसे|200x200अंश|2009 in मध्ये [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्प]] निर्मिती]] 7 नोव्हेंबर 2009 रोजी यापूर्वी दोन्ही देशांनी सहमती दर्शविलेल्या करारांव्यतिरिक्त भारताने रशियाबरोबर नवीन अणुकरारावर स्वाक्षरी केली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-Russia-sign-nuclear-deal/articleshow/5311267.cms|title=India, Russia sign nuclear deal|work=Times of India|access-date=11 September 2014}}</ref> भारत आणि रशिया कुदानकुलम येथे आणखी दोन अणुऊर्जा निर्मिती प्रकल्पांच्या चर्चेत आहेत. [[कोड्डनकुलन अणुऊर्जा प्रकल्प|कुडनकुलम अणुऊर्जा प्रकल्पातील]] दोन युनिट आधीच कार्यरत आहेत. रशियाचे अध्यक्ष व्लादिमीर पुतीन यांच्या 13 व्या वार्षिक शिखर परिषदेसाठी भारत दौऱ्याच्या वेळी सहकारी नागरी अणुऊर्जा मार्गाच्या नकाशावर सहमती दर्शविली गेली. 2030 पर्यंत चालू असणा .्या सोळा ते अठरा नवीन अणुभट्ट्या बांधल्या जातील आणि त्यातील प्रत्येकी १,००० [[वॅट|मेगावॅट]] क्षमतेची क्षमता असेल. १,००० मेगावॅट अणुभट्टीची किंमत अंदाजे 2.5 अब्ज डॉलर्स आहे त्यामुळे हा करार 45 अब्ज डॉलर्सपर्यंत पोहोचू शकेल.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.firstpost.com/world/kudankulam-and-more-why-putins-india-visit-was-a-hit-568504.html|title=Kudankulam and more: Why Putin's India visit was a hit|date=25 December 2012}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * मैत्री आणि सहकार्याचा भारत-सोव्हिएत तह * भारताचे परराष्ट्र संबंध ** भारतीय परराष्ट्र संबंधांचा इतिहास * रशियाचे परदेशी संबंध * [[बॉलीवूड|बॉलिवूड: लोकप्रियता आणि आवाहन]] * दूतावास ऑफ इंडिया स्कूल मॉस्को * रशियामधील भारतीय * भारतातील रशियन * रशियामधील हिंदू धर्म * [[रशियामधील बौद्ध धर्म|रशिया मध्ये बौद्ध धर्म]] * रशिया-इंडोनेशिया संबंध == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारताचे परराष्ट्रीय संबंध}} [[वर्ग:Pages incorrectly using the quote template]] [[वर्ग:भारताचे द्विपक्षीय संबंध]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] 15wtv3gw90d5f6dhggws534y7vb5q18 0 268367 2711445 2708779 2026-09-23T03:59:35Z Nitinraje Anuse 71658 /* */ 2711445 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला परंतु कोणतेही उत्तर न देता त्यांच्यावर लाठीचार्ज करण्यात आला. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] 4fx72oz4kakigtazo4f14xctt3o0qrr 2711447 2711445 2026-09-23T04:01:33Z Nitinraje Anuse 71658 /* आंदोलने/मेळावे */ 2711447 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला परंतु कोणतेही उत्तर न देता त्यांच्यावर लाठीचार्ज करण्यात आला. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] nb2zdp6un9gchu9ftc3hpl35oufzsuq 2711452 2711447 2026-09-23T04:15:04Z Nitinraje Anuse 71658 /* राजकीय कारकीर्द */ 2711452 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला परंतु कोणतेही उत्तर न देता त्यांच्यावर लाठीचार्ज करण्यात आला. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== १) २००९ साली रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. २) २०१२ साली रासप मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ३) २०१४ मध्ये भाजप मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ४) २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ५) २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. ६) २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ४०००० च्या मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] pyd9xqftjg3qu4orwhzoa2hdvjw8j23 2711504 2711452 2026-09-23T06:44:45Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2711504 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट संसद सदस्य | चित्र = [[File:Gopichand Padalkar 07.jpg|thumb|Gopichand Padalkar 07]] | पद = [[विधानसभा सदस्य|२८८-जत विधानसभा मतदारसंघाचे १२ वे आमदार]] | कार्यकाळ_आरंभ = ०८ डिसेंबर २०२४ | मतदारसंघ = [[जत विधानसभा मतदारसंघ]] | अगोदरचे_पद = विधानपरिषद सदस्य | मागील_कार्यकाळ_आरंभ2 = १४ मे २०२० | मागील_कार्यकाळ_समाप्ती2 = ०७ डिसेंबर २०२४ | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1982|10|01}} | जन्मस्थान = [[आटपाडी]], [[सांगली]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] | निवास = '''झरे गेस्ट हाऊस''' आटपाडी, सांगली, महाराष्ट्र | शाळा_महाविद्यालय = [[झरे]] [[आटपाडी]] व [[कस्तुरबाई वालचंद कॉलेज]] [[KWC]], [[सांगली]] | पुरस्कार = उत्कृष्ट संसदपटू, [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते पुरस्कार प्रदान | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''गोपीचंद कुंडलिक पडळकर''' ([[इ.स. १९८२|१९८२]] - ) हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] भारतीय राजकारणी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/finally-uddhav-thackeray-elected-maharashtra-mlc/1834376|title=Finally, Uddhav Thackeray elected Maharashtra MLC|website=https://www.outlookindia.com/|access-date=2020-11-08}}</ref> ते महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य होते. ते १४ मे २०२० रोजी विधानपरिषदेवर निवडून गेले होते. १८ वर्षांच्या प्रदीर्घ संघर्षानंतर २०२४ मध्ये प्रथमच विधानसभा सदस्य बनले. २०१९ महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला, त्यापूर्वी ते [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]मधून [[वंचित बहुजन आघाडी]] आणि नंतर [[भाजप]] असा त्यांचा प्रवास आहे. राजकीय आकसापोटी तत्कालीन सत्ताधारी राजकीय नेत्यांनी [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्यावर अनेक खोटे गुन्हे दाखल करून त्यांना राजकारणातून संपवण्याचा/ अडविण्याचा चंग बांधला होता. तरी त्या सर्व नाहक गोष्टींना बगल देत त्यांनी आपला संघर्षरथ कधीच थांबू दिला नाही. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातून जवळपास ४०,००० च्या मताधिक्याने निवडून आल्यानंतर त्यांनी विकासकामांचा आराखडा मंजूर करून विकासकामांचा सपाटा लावला आहे. [[आमदार गोपीचंद पडळकर]] हे या गोष्टीचे सर्व श्रेय त्यांच्या संघर्षात सहभागी असलेल्या कार्यकर्त्यांना, जनतेला देतात. [[देवभूमी जत]] असे [[जत]] तालुक्याचे नामकरण करण्यासाठी ते अग्रेसर आहेत. [[जत]] तालुक्यातील जनतेला सोयीस्कर व्हावे म्हणून त्यांनी स्वतंत्र RTO मंजूर केले आहे. [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील आतापर्यंतच्या विधानसभा सदस्यांपैकी [[गोपीचंद पडळकर]] हे कार्यक्षम नेतृत्व असल्याचा विश्वास [[जत]] विधानसभा मतदारसंघातील जनतेने व्यक्त केला आहे. हीच त्यांच्या कार्याची पोचपावती आहे. [[गोपीचंद पडळकर]] हे दुरदृष्टी व्यक्तिमत्त्व असलेले भारतीय राजकारणी असून जनसेवा हाच त्यांचा ध्यास आहे. [[राष्ट्रपती]] [[द्रौपदी मुर्मू]] यांच्या हस्ते त्यांना उत्कृष्ट संसदपटू या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/india-news/maharashtra-mlc-election-2020-uddhav-thackeray-bjp-candidate-full-list-legislative-council-election-date-result/1952351/|title=Maharashtra MLC election 2020: BJP candidate list out for May 21 polls, 4 contenders named|date=2020-05-08|website=https://www.financialexpress.comlanguage=en-US|access-date=2020-11-08}} </ref> त्यांनी धुमस या चित्रपटामध्ये भूमिका केलेली आहे.{{संदर्भ हवा}} ==आंदोलने/मेळावे== १) २००६ मध्ये [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] या राजकीय पक्षात पदार्पण केल्यानंतर त्यांनी रासपचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना '''चाबूक मोर्चा''', '''शेतकरी मेळावा''' आयोजित करून शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर आवाज उठवला. २) आटपाडी तालुक्यातील शेतकऱ्यांना टेंभूचे पाणी मिळावे म्हणून [[भिवघाट]] येथे रास्तारोको आंदोलन केले. ३) ब्रिटिशकालीन [[राजेवाडी तलाव]] हा आटपाडी तालुक्यात असूनदेखील स्थानिक आटपाडी तालुक्यातील गावांना पाणी मिळत नसल्याने संतप्त झालेल्या पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी याच राजेवाडी तलावाच्या डाव्या कालव्याला लक्ष्य केले होते. '''कालवा फोडण्यामागची प्रमुख कारणे व पार्श्वभूमी''': '''दुष्काळी भागाला पाणी देणे''': आटपाडी आणि परिसरातील गावे तीव्र दुष्काळाचा सामना करत होती. तेथील स्थानिक शेतकऱ्यांना शेतीसाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याची अत्यंत आवश्यकता होती. '''प्रशासकीय दिरंगाईला उत्तर''': तलावातून पाणी सोडण्याबाबत प्रशासकीय पातळीवर दिरंगाई होत असल्याने आणि पाणी वेळेत मिळत नसल्याने शेतकऱ्यांमध्ये तीव्र असंतोष होता. '''आक्रमक आंदोलन''': प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी आणि आटपाडीतील शेतकऱ्यांना तातडीने पाणी मिळवून देण्यासाठी आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी स्वतः जेसीबी (JCB) आणून राजेवाडी तलावाचा कालवा फोडला आणि पाणी पुढे प्रवाहित केले. या धाडसी आणि आक्रमक पवित्र्यामुळे हा विषय राज्यभरात मोठ्या प्रमाणावर चर्चेत आला होता. ४) '''ओगलेवाडी येथील टेंभू कार्यालय फोडले''' : शेतकऱ्यांना टेंभू उपसा सिंचन योजनेचे पाणी मिळत नसल्याच्या आणि पाण्याचे दुर्भिक्ष असल्याच्या निषेधार्थ गोपीचंद पडळकर यांनी कराडजवळील ओगलेवाडी येथील टेंभू सिंचन योजना कार्यालय फोडले होते. '''कारणे आणि पार्श्वभूमी पाणी वळवल्याचा आरोप''': मंत्री असलेल्या जयंत पाटील यांनी टेंभूचे पाणी अन्यत्र (इस्लामपूरकडे) वळवले आणि स्थानिक दुष्काळग्रस्त भागातील शेतकऱ्यांना पाण्यापासून वंचित ठेवले, असा आक्रमक आरोप गोपीचंद पडळकर यांनी केला होता. '''शेतकऱ्यांचा रोष''': दुष्काळी भागातील शेतकी पिकांना पाणी मिळावे यासाठी त्यांच्या संघर्षाच्या काळात हा टेंभू प्रकल्प कार्यालयावरील तोडफोडीचा प्रकार घडला होता. आटपाडी तालुक्यातील सर्वपक्षीय नेत्यांनी एकत्रितपणे आंदोलन केले होते परंतु आंदोलन स्थळी पोहोचायच्या अगोदर इतर पक्षातील नेते माघारी परतले. गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी पुढे जाऊन अधिकाऱ्यांना जाब विचारला परंतु त्यांनी उडवाउडवीची उत्तरे दिल्याने संतप्त झालेल्या रासपचे गोपीचंद पडळकर आणि त्यांच्या समर्थकांनी टेंभू कार्यालयाची तोडफोड केली. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल होऊन काही काळ काराड कोर्टाच्या परिसरात त्यांना सामोरे जावे लागले होते. या आंदोलनामुळे त्यांना तुरूंगवास भोगावा लागला होता. ५) '''आटपाडी तालुक्यात मंत्र्यांना बंदी''': जोपर्यंत टेंभू योजनेचे पाणी आटपाडी तालुक्याच्या शिवारात येत नाही तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्याच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांना आटपाडी मध्ये येण्याची बंदी करण्याचा निर्णय सर्व पक्षांनी घेतला असताना देखील, तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील हे आटपाडी मध्ये हेलिकॉप्टरने आले होते. हे समजताच गोपीचंद पडळकर आणि रासपच्या समर्थकांनी त्यांना अडवण्याचा प्रयत्न केला असता पोलिसांकडून गोपीचंद पडळकर आणि समर्थकांवर लाठीचार्ज करण्यात आला होता. गोपीचंद पडळकर यांनी आटपाडी तालुक्याच्या पाणी प्रश्नांबाबत तत्कालीन मंत्री जयंत पाटील यांना जाब विचारला परंतु कोणतेही उत्तर न देता त्यांच्यावर लाठीचार्ज करण्यात आला. == राजकीय कारकीर्द == * त्यांनी भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि बारामती येथून अजितदादांच्या विरोधात विधानसभेची निवडणूक लढवली होती, ज्यात त्यांचा पराभव झाला. * २०२० मध्ये ते ९ जणांसह भाजपच्या वतीने महाराष्ट्र विधानपरिषदेवर निवडून आले. * नोव्हेंबर २०२४, काँग्रेसच्या विक्रम सावंत यांना पराभूत करून ३८,२४० मतांची आघाडी मिळवित विजयाचा गुलाल घेतला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Katragadda|first=Gopichand|title=Eddy current inspection of weld defects in tubing|url=http://dx.doi.org/10.31274/rtd-180813-7319}}</ref> ==लढवलेल्या निवडणूका== १) २००९ साली रिपब्लिकन डावी लोकशाही आघाडी (रिडालोस) मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. तृतीय क्रमांकाचे मताधिक्य. २) २०१२ साली रासप मधून जिल्हा परिषद निवडणूक लढवली - जिल्हा परिषद गट करगणी - दुसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ३) २०१४ मध्ये भाजप मधून खानापूर-आटपाडी विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ४) २०१९ ला वंचित बहुजन आघाडी मधून सांगली लोकसभा निवडणूक लढवली- तिसऱ्या क्रमांकाचे मताधिक्य. ५) २०१९ ची बारामती विधानसभा लढवली त्यात पराभव स्वीकारावा लागला. ६) २०२० ला महाराष्ट्र विधानपरिषद सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून आले. '''७) २०२४ ला २८८-जत विधानसभा मतदारसंघातून निवडणूक लढवली - जवळपास ४०००० च्या मताधिक्याने विजयी होऊन प्रथमच महाराष्ट्र राज्याच्या विधानभवनात प्रवेश केला.''' == पदे == # [[महाराष्ट्र विधान परिषद]], सदस्य (१४ मे २०२०) # [[भारतीय जनता पक्ष]] [[महाराष्ट्र]] [[राज्य]] [[उपाध्यक्ष]] # 288- [[जत विधानसभा मतदारसंघ]], [[सदस्य]] [[आमदार]] == संदर्भ == <references /> {{DEFAULTSORT:पडळकर, गोपीचंद}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानपरिषदेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म]] ihut1e0eq0qikyj27qilmsmoyzj00r8 0 269324 2711498 2616821 2026-09-23T06:16:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711498 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विद्यापीठ|image=Yokohama-City-Univ-KanazawaHakkei-1991031901.jpg|image_size=300px|caption=Kanazawa-Hakkei Campus|head_label=President <!-- change as needed; old template said President -->|head=Yoshinobu Kubota<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/president/president.html |title=Message from the President {{!}} Yokohama City University |access-date=2020-11-26 |archive-date=2017-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170722153309/http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/president/president.html |url-status=dead }}</ref>|शहर=[[Yokohama]]|राज्य=[[Kanagawa Prefecture]]|undergrad=4152<!--as of May 1, 2014--> <ref name="students">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/outline/students.html |title=Number of students {{!}} Yokohama City University |access-date=2020-11-26 |archive-date=2017-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112194257/http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/outline/students.html |url-status=dead }}</ref>|postgrad=703 <ref name="students"/>|faculty=687 <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/outline/staff.html |title=Number of faculty staff {{!}} Yokohama City University |access-date=2020-11-26 |archive-date=2017-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171218190849/http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/outline/staff.html |url-status=dead }}</ref>|mascot=Yochy (Ginkgo)}} '''योकोहामा सिटी युनिव्हर्सिटी''' (वायसीयू) (जपानी: 横 浜 市立 大学) हे एक सार्वजनिक विद्यापीठ आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.g-studyinjapan.jasso.go.jp/univ_search/index.php?r=visitor%2Funiversity%2Fview&id=336 |title=University Search - View University |access-date=2020-11-26 |archive-date=2017-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170806022231/https://www.g-studyinjapan.jasso.go.jp/univ_search/index.php?r=visitor%2Funiversity%2Fview&id=336 |url-status=dead }}</ref> ते जपानमधील योकोहामा येथे स्थित आहे. २०१० पर्यंत, वायसीयूमध्ये सुमारे ४,८५० विद्यार्थी शिकतात, त्यापैकी १११ परदेशी विद्यार्थी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/outline/foreign_students.html |title=Number of foreign students {{!}} Yokohama City University |access-date=2020-11-26 |archive-date=2017-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112194252/http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/outline/foreign_students.html |url-status=dead }}</ref> येथे दोन विद्याशाखा आहेत. वायसीयूमध्ये चार कॅम्पस आहेत. त्यांची नावे कनाझावा-हक्केई, फुकुरा, मैओका आणि त्सुरमी अशी आहेत. तसेच येथे दोन रुग्णालये, वायसीयू हॉस्पिटल आणि वायसीयू मेडिकल सेंटर आहेत. वाईसीयू पोर्ट-सिटी युनिव्हर्सिटी लीग (पीयूएल)चा सदस्य आहे,,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.pul.ynu.ac.jp/index.html |title=Port-City University League |access-date=2020-11-26 |archive-date=2019-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604034854/http://www.pul.ynu.ac.jp/index.html |url-status=dead }}</ref> आणि बे एरिया (जनुबा) मधील जपानी युनिव्हर्सिटी नेटवर्कचा कोर सदस्य आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.junba.org/aboutus.html |title=JUNBA |access-date=2020-11-26 |archive-date=2020-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021050332/https://www.junba.org/aboutus.html |url-status=dead }}</ref> २०१७ मध्ये, वायसीयूला २०१६-२०१७ च्या शैक्षणिक वर्षात जगातील सर्वोत्कृष्ट छोट्या विद्यापीठांमध्ये १६ वे स्थान देण्यात आले होते (टाईम्स उच्च शिक्षण),<ref>https://www.timeshighereducation.com/student/news/worlds-best-small-universities-2016</ref> जपानमधील जीवन विज्ञान संस्थेच्या नेचर इंडेक्स २०१६ नुसार याला २३ व्या क्रमांक देण्यात आला होता.<ref>http://www.natureindex.com/supplements/nature-index-2017-japan/tables/life-sciences</ref> == इतिहास == === योकोहामा स्कूल ऑफ कॉमर्स ते योकोहामा सिटी युनिव्हर्सिटी पर्यंत === वायसीयूची सुरुवात पूर्ववर्ती,योकोहामा स्कूल ऑफ कॉमर्स पासून झाले. याची स्थापना १८८२ मध्ये झाली होती. सुरुवातीला स्थानिक व्यापाऱ्यांनी त्यांची देखभाल केली. १८८८ मध्ये या शाळेचे नाव बदलण्यात आले आणि ती शाळा, मुलांसाठीची पाच वर्षांची शाळा (वय १४ – १९ किंवा त्यापेक्षा जास्त) बनली. १९१७ मध्ये, योकोहामा कमर्शियल स्कूल नगरपालिकेच्या अधिपत्याखाली आली. १९२१ मध्ये ती सात-वर्षासाठीची व्यावसायिक शाळा (१२ - १९ किंवा त्यापेक्षा जास्त वयोगटातील) बनली. जपानी कमर्शियल स्कूल रेग्युलेशन (१९२१) ने व्यावसायिक शाळांसाठी सात वर्षाचा कोर्स मंजूर केलेला नसल्यामुळे शिक्षण मंत्रालयाने दोन वर्षांनी अभ्यासक्रम कमी करण्याचा आग्रह केला. १९२४ मध्ये, दोन वर्षांचे स्पेशल कोर्स असलेली ही पाच वर्षांची शाळा बनली. १९२८ मध्ये हा विशेष अभ्यासक्रम बनला. १९४९ मध्ये, त्याचे नामकरण योकोहामा सिटी इकोनॉमिक्स कॉलेज केले गेले आणि जपानच्या नवीन शैक्षणिक प्रणाली अंतर्गत योकोहामा शहर विद्यापीठात याची पुनर्रचना केली गेली. * == महत्त्वाचे कॅम्पस == === कनाझवा-हक्की कॅम्पस === [[चित्र:Yokohama_City_University_Kanazawa-Hakkei_Campus.JPG|इवलेसे|कनाझवा-हक्की कॅम्पस]] [[चित्र:Yokohama-City-Univ-KanazawaHakkei-ClockTower01.jpg|इवलेसे|शरद ऋतूतील क्लॉक टॉवरचा फोटो]] [[चित्र:Science_Research_Building.jpeg|इवलेसे|220x220अंश| कानाझावा-हक्केई परिसरातील विज्ञान संशोधन इमारत]] कनाझवा-हक्की कॅम्पस हा योकोहामा वायसीयूच्या मुख्य परिसरांपैकी एक आहे. योसी, वायसीयूचा शुभंकर (मॅसकॉट) याच कॅम्पसमध्ये आढळणाऱ्या झाडांपैकी एका झाडाचे (जिन्कगो) पान आहे. या विद्यापीठाचे एक महत्त्वाचे चिन्ह म्हणजे घड्याळ टॉवर या कॅम्पसमध्ये आहे. === फुकुरा कॅम्पस === [[चित्र:Yokohama-City-Univ-Fukuura-2011120401.jpg|इवलेसे|फुकुरा कॅम्पस (स्कूल ऑफ मेडिसिन)]] [[चित्र:Hepburn_Hall_2014.JPG|इवलेसे|हेपबर्न हॉल]] फुकुरा कॅम्पस, योकोहामा येथील वायसीयूमधील मुख्य परिसरांपैकी एक आहे. यात वायसीयू स्कूल ऑफ मेडिसिन, हॉस्पिटल आणि प्रगत वैद्यकीय संशोधन केंद्र स्थित आहे . हे योकोहामा सी-साइड लाइनवरील शिदाई-इगाकुबु या स्टेशनला जोडलेले आहे. या कॅम्पसमध्ये हेपबर्न हॉल आहे. === मैओका कॅम्पस === मैकोका कॅम्पस तोत्सुका-कु, योकोहामा येथे स्थित आहे. यात किहरा इन्स्टिट्यूट फॉर बायोलॉजिकल रिसर्च (केआयबीआर) आहे. === त्सुरूमी कॅम्पस === [[चित्र:Tsurumi_campus.jpg|इवलेसे|त्सुरूमी कॅम्पस]] त्सुरूमी कॅम्पस योकोहामाच्या सुसुरूमी-कु भागात स्थित आहे. त्सुरमी कॅम्पसची स्थापना २००१ मध्ये वायसीयू आणि राइकेन या दरम्यान ठरलेल्या पदवीधर भागीदारीतून झाली.<ref>[http://www.riken.jp/en/outreach/educational/ Educational Partnerships | RIKEN]</ref> राइकेन योकोहामा संशोधक एक वायसीयूला अतिथी प्राध्यापक म्हणून भेट देतात आणि विद्यार्थ्यांना सहकारी पदवीधर शाळा कराराचा भाग म्हणून मार्गदर्शन करतात.<ref>[http://www.yokohama.riken.jp/english/alliances/index.html Local Alliances | RIKEN Yokohama Campus]</ref> == विद्याशाखा (पदवीपर्यंतच्या शाळा) == === आंतरराष्ट्रीय लिबरल आर्ट्स स्कूल === * आंतरराष्ट्रीय लिबरल आर्ट्स विभाग === अर्थशास्त्र आणि व्यवसाय प्रशासन स्कूल === * अर्थशास्त्र आणि व्यवसाय प्रशासन विभाग === विज्ञान शाळा === * विज्ञान विभाग === डेटा सायन्स स्कूल === * डेटा विज्ञान विभाग === मेडिसिन स्कूल === * मेडिकल कोर्स (सहा वर्ष) * नर्सिंग कोर्स (चार वर्ष) === आंतरराष्ट्रीय कला व विज्ञान महाविद्यालय === इंटरनॅशनल कॉलेज ऑफ आर्ट्स ॲण्ड सायन्सेसचे पुनर्गठन केले गेले आणि स्कूल ऑफ इंटरनेशनल लिबरल आर्ट्स, स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स अँड बिझिनेस अ‍ॅडमिनिस्ट्रेशन आणि स्कूल ऑफ सायन्समध्ये २०१९ मध्ये विभागले गेले. * लिबरल कला आणि आंतरराष्ट्रीय अभ्यास विभाग ** मानव विज्ञान विभाग ** सामाजिक संबंध विभाग ** कला आणि संस्कृती विभाग * जागतिक शहरी आणि प्रादेशिक अभ्यास विभाग ** नगररचना व समुदाय विकास विभाग ** नगर व प्रादेशिक धोरण विभाग ** वैश्विक सहकार आणि क्षेत्र अभ्यास विभाग * अर्थशास्त्र आणि व्यवसाय प्रशासन विभाग ** व्यवसाय प्रशासन विभाग ** लेखा विभाग ** अर्थशास्त्र विभाग * विज्ञान विभाग ** साहित्य विज्ञान विभाग ** जीवन आणि पर्यावरण विज्ञान विभाग ** वैद्यकीय जीवन विज्ञान विभाग == पदवीधर शाळा == * शहरी सामाजिक आणि सांस्कृतिक अभ्यास पदवीधर ** पदवी प्रदान केली: [[मास्टर ऑफ आर्ट्‌स|मास्टर ऑफ आर्ट्स]], डॉक्टर ऑफ फिलॉसफी * आंतरराष्ट्रीय व्यवस्थापन पदवीधर शाळा ** पदवी प्रदान: मास्टर ऑफ मॅनेजमेंट, अर्थशास्त्र , मास्टर ऑफ बिझिनेस अ‍ॅडमिनिस्ट्रेशन, डॉक्टर ऑफ इकॉनॉमिक्स * [[चित्र:Maioka_campus.jpg|इवलेसे|मैओका कॅम्पस]] नॅनोबिओसायन्स पदवीधर शाळा ** पदवी प्रदान: मास्टर ऑफ सायन्स, डॉक्टर ऑफ सायन्स * वैद्यकीय जीवन विज्ञान पदवीधर ** पदवी प्रदान: मास्टर ऑफ सायन्स, डॉक्टर ऑफ सायन्स * औषध पदवीधर शाळा == संयुक्त पदवीधर स्कूल ऑफ मेडिसीन प्रोग्राम == वाईसीयू ग्रॅज्युएट स्कूल ऑफ मेडिसिन "संयुक्त पदवीधर शाळा कार्यक्रमांमध्ये" गुंतलेली आहे ज्यामध्ये विविध आस्थापनांचा समावेश आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/academics/graduate/joint_med.html |title=Joint Graduate School of Medicine Program {{!}} Yokohama City University |access-date=2020-11-26 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304121613/http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/academics/graduate/joint_med.html |url-status=dead }}</ref> * कानगावा कर्करोग केंद्र * कानगावा मुलांचे वैद्यकीय केंद्र * राष्ट्रीय संसर्गजन्य रोग संस्था * नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ रेडिओलॉजिकल सायन्सेस * फार्मास्युटिकल्स आणि वैद्यकीय साधने एजन्सी * राइकेन * योकोहामा राष्ट्रीय विद्यापीठ == संशोधन केंद्रे आणि संस्था == * संशोधन प्रोत्साहन केंद्र * प्रगत वैद्यकीय संशोधन केंद्र (एएमआरसी) * किहरा इन्स्टिट्यूट फॉर बायोलॉजिकल रिसर्च (केआयबीआर) == विद्यापीठातील रुग्णालये == [[चित्र:Yokohama_City_University_Hospital.JPG|इवलेसे|योकोहामा सिटी युनिव्हर्सिटी हॉस्पिटल]] [[File:Yokohama-City-Univ-General-Medical-Center.jpg|इवलेसे|योकोहामा सिटी युनिव्हर्सिटी मेडिकल सेंटर]] === योकोहामा सिटी युनिव्हर्सिटी मेडिकल सेंटर === योकोहामाच्या कानाझावा -कु येथील वायसीयू हॉस्पिटलमध्ये ६५४ बेड आहेत. २०१२ आर्थिक वर्षात ४,६५,९१८ बाह्यरूग्ण आणि २,१३,१४९ रूग्णांवर उपचार केले. प्रादेशिक [[कर्करोग|कॅन्सर]] केर हॉस्पिटल, [[अक्वायर्ड इम्यूनो डेफिशियन्सी सिंड्रोम|एड्स]] केर सेंट्रल कोअर हॉस्पिटल आणि स्पेशिफिक फंक्शन हॉस्पिटल म्हणून मान्यता प्राप्त रूग्णालय म्हणून रूग्णालय हे नावजलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.electives.net/hospital/6719 |title=The Elective Network: Yokohama City University Hospital |access-date=2020-11-26 |archive-date=2014-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141129164524/http://www.electives.net/hospital/6719 |url-status=dead }}</ref> == आंतरराष्ट्रीय सहकार्य == वायसीयूने खालील विद्यापीठांसह करारांची देवाणघेवाण केली आहे. * कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, सॅन डिएगो * कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, लॉस एंजेलस * [[व्हियेना विद्यापीठ|व्हिएन्ना विद्यापीठ]] * इंचेऑन नॅशनल युनिव्हर्सिटी * ऑक्सफोर्ड ब्रूक्स विद्यापीठ * शांघाय सामान्य विद्यापीठ * सीए 'व्हेनिसच्या फोसारी विद्यापीठ * बुखारेस्ट विद्यापीठ * [[युनिव्हर्सिटी सैन्स मलेशिया|युनिव्हर्सिटी सेन्स मलेशिया]] * व्हिएतनाम राष्ट्रीय विद्यापीठ, होची मिन्ह सिटी * फिलीपिन्स विद्यापीठ काही पदवीधर शाळा खालील आफ्रिकन विद्यापीठांसह संयुक्त संशोधन करण्यात गुंतलेल्या आहेत.<ref name="jica"/> * झांबिया विद्यापीठ * प्रिटोरिया विद्यापीठ * जोहान्सबर्ग विद्यापीठ * मेकेरे विद्यापीठ * मलावी विद्यापीठ == उल्लेखनीय लोक == === माजी विद्यार्थी === * मसाटोशी इटो - सेव्हन अँड आय होल्डिंग्ज कॉ.चे संस्थापक आणि पीटर एफ. ड्रकर आणि मासाटोशी इटो ग्रॅज्युएट स्कूल ऑफ मॅनेजमेंटचे समर्थक <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Masatoshi-Ito_V8TW.html |title=#553 Masatoshi Ito - Forbes.com |access-date=2020-11-26 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303171157/http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Masatoshi-Ito_V8TW.html |url-status=dead}}</ref> * योची निशिमारू - चिकित्सक आणि आफ्टरनून इन फोरेंसिक मेडिसिनच्या क्लास रुम पुस्तकाचे लेखक * योशीहार सेकिनो - सर्जन आणि अन्वेषक "ग्रेट जर्नी" प्रवास करण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत, मानवजातीचा मार्ग शोधला आहे जो आफ्रिकेत मूळपासून [[दक्षिण अमेरिका|अमेरिकेपर्यंत]] पसरला होता, [[दक्षिण अमेरिका|दक्षिण अमेरिकेच्या]] दक्षिणेकडील टोकापासून सुरू होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.phfawcettsweb.org/yoshi.htm |title=Sekino Yoshiharu - The great Unknown, The Great Explorers |access-date=2020-11-26 |archive-date=2020-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200222001949/http://www.phfawcettsweb.org/yoshi.htm |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.fujitv.co.jp/en/e_13_06.html National Museum of Nature and Science Special Exhibition: Great Journey]</ref> * टेकहिको ओगावा - व्हिट्रो शुक्राणुजन्य रोगासाठी प्रसिद्ध यूरोलॉजिस्ट आणि विकासात्मक जीवशास्त्रज्ञ. * हेसे सेशी - याकुझा गुन्हेगारी कथा लिहिण्यासाठी प्रख्यात कादंबरीकार. * केन हिराई - आर अँड बी आणि [[पॉप संगीत|पॉप]] गायक === प्राध्यापक === * [[अकिरा मियावाकी]] * डुएने बी. सिमन्स - अमेरिकन चिकित्सक, शिक्षक आणि ख्रिश्चन मिशनरी * नील गॉर्डन मुनरो - स्कॉटिश चिकित्सक आणि मानववंशशास्त्रज्ञ * तैकीचीरो मोरी - अर्थशास्त्रज्ञ आणि मोरी बिल्डिंग कंपनीचे संस्थापक * हिरोशी नाकामुरा - बायोकेमिस्ट आणि व्यंगचित्रांचे इतिहासकार <ref>{{जर्नल स्रोत|year=1975|title=Hiroshi Nakamura (1891–1974)|journal=Imago Mundi|volume=27|pages=97|doi=10.1080/03085697508592420}}</ref> * मसायुकी किकुची - रिअल-टाइम साठी भूकंपशास्त्रज्ञ प्रसिद्ध भूकंपशास्त्रज्ञ <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.iris.edu/seismo/quakes/1948fukui/Bio4KikuchiM.pdf#search='masayuki+kikuchi|title=Biographical Sketch for: Masayuki Kikuchi|publisher=Iris Education}}</ref> * मकोटो अशिशिमा - जीवशास्त्रज्ञ आणि एक्टिव्हिनचा शोधकर्ता * केंजी कोसाका - मानसशास्त्रज्ञ आणि लेव्ही बॉडीजसह डिमेंशियाचा शोधकर्ता <ref>[http://www.asahi.com/shimbun/award/asahi/english.html Fiscal 2013, Asahi Prize recipients]</ref> * शिगेओ ओह्नो - सेल ध्रुवपणावरील अग्रणी संशोधनासाठी प्रसिद्ध बायोकेमिस्ट * नाओमिची मत्सुमोटो - अनुवंशशास्त्रज्ञ मानवी रोगांकरिता अनेक कारक जनुके ओळखण्यासाठी ओळखले जातात <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://gt164.jpn.org/10agw/biosketch/NaomichiMatsumoto_CV.html |title=NAOMICHI MATSUMOTO |access-date=2020-11-26 |archive-date=2023-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230319140433/http://gt164.jpn.org/10agw/biosketch/NaomichiMatsumoto_CV.html |url-status=dead }}</ref> == मानद डॉक्टरेट पदवी प्राप्तकर्ता == मानद डॉक्टरेट पदवी प्राप्तकर्त्यांमध्ये खालील व्यक्ति समाविष्ट आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/outline/honoray_doctoral.html |title=Honorary doctoral degree recipients {{!}} Yokohama City University |access-date=2020-11-26 |archive-date=2017-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171112194344/http://www.yokohama-cu.ac.jp/eng/ycu/outline/honoray_doctoral.html |url-status=dead }}</ref> * [[हॅरोल्ड क्रोटो|हॅरोल्ड डब्ल्यू. क्रोटो]] (४ नोव्हेंबर १९९७) * हॉवर्ड ए बर्न (१२ नोव्हेंबर १९९७) * एलिझाबेथ मान-बोर्गेस (८ डिसेंबर १९९८) * हॅरोल्ड जे. शिमोन (२३ मार्च, १९९९) * यतारो तजिमा (३१ ऑक्टोबर २००१) * केनेथ डी बटलर (१२ नोव्हेंबर २००१) * मा यिंग-जेओ (१२ जुलै, २००६) * मसाटोशी इटो (१२ ऑक्टोबर २००७) == हे सुद्धा पहा == * योकोहामा सिटी युनिव्हर्सिटी कॉलेज ऑफ नर्सिंग == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.yokohama-cu.ac.jp/index-e.html}} * [http://www.jpss.jp/en/univ/113/ योकोहामा सिटी विद्यापीठ | आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थ्यांसाठी जेपीएसएस] [[वर्ग:योकोहामा]] [[वर्ग:Webarchive template wayback links]] [[वर्ग:जपानमधील विद्यापीठे]] lokwlcgqzv3l0vnotoyf51sklq5rfql 0 270241 2711465 2642741 2026-09-23T05:15:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711465 wikitext text/x-wiki {{Infobox Television |audio_format = |production_website = |website=https://www.sonyliv.com/shows/maddam-sir-1700000181 |last_aired = {{end date|df=yes|2023|02|18}} |first_aired ={{Start date|df=yes|2020|02|24}} |editor= |producer=जय मेहता<br>किन्नरी मेहता |picture_format={{Plainlist| * [[576i]] * [[HDTV]] [[1080i]] }} |network=सोनी सब |distributor= |company = जय प्रोडक्शन |runtime = अंदाजे २४ मिनिटे |camera = [[मल्टी-कॅमेरा]] |first_run = |executive_producer = |caption=<!--Please don't use captions for obvious title cards.--> |director = हेमेन चौहान |num_episodes = 741 |num_seasons = 1 |language = हिंदी |country = भारत |composer = |endtheme = |opentheme = |list_episodes = |writer = दीपक मल्लिक |creator = जय मेहता |starring = {{ubl|[[गुल्की जोशी]]|[[युक्ति कपूर]]|[[राहिल आझम]]|सोनाली नाईक|भाविका शर्मा}} |genre = विनोदी (कॉमेडी) |narrated = }} '''मॅडम सर''' ही एक भारतीय [[हिंदी भाषा|हिंदी भाषेतील]] दूरचित्रवाणी कॉमेडी मालिका आहे. शो जय प्रोडक्शन बॅनर अंतर्गत जय मेहता निर्मित आहे. हा शो २४ फेब्रुवारी २०२० रोजी प्रथम प्रसारित झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiantelevision.com/television/tv-channels/gecs/sony-sab-to-launch-maddam-sir-kuch-baat-hai-kyunki-jazbaat-hai-on-24-feb-200217|title=Sony SAB to launch 'Maddam Sir - Kuch Baat Hai Kyunki Jazbaat Hai' on 24 Feb|date=2020-02-17|website=Indian Television Dot Com|language=en|access-date=2020-07-30}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bizasialive.com/sony-sab-tv-to-launch-maddam-sir-this-month/|title=Sony SAB TV to launch 'Maddam Sir' this month|last=Baddhan|first=Raj|date=2020-02-17|website=BizAsia {{!}} Media, Entertainment, Showbiz, Brit, Events and Music|language=en-GB|access-date=2020-07-30}}</ref> हे सोनी सब वाहिनीवर वर सोमवार ते शुक्रवार पर्यंत प्रसारित होते. == प्लॉट == [[लखनौ]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]] येथे एका महिला पोलीस स्टेशनमध्ये (महिलांसाठी पोलीस स्टेशन) चार महिला पोलीस अधिकारी काम करत असतात. कॉन्स्टेबल संतोष शर्मा नव्याने सामील झालेला अधिकारी असून सायबर क्राईम मुख्य आहे. हेड कॉन्स्टेबल पुष्पा सिंग ह्या सर्वात जुन्या आहेत आणि समुपदेशन प्रमुख आहेत. सब इंस्पेक्टर करिश्मा सिंह ही लेडी दबंग असून ती नेहमी गुन्हेगारांना मारहाण करते आणि लखनौमधील सर्व लोक तिला घाबरतात. पुष्पा सिंग आणि करिश्मा सिंह ह्या एकमेकींच्या सासू-सुना आहेत आणि नेहमीच एकमेकांशी भांडत असतात. एसएचओ हसीना मलिक एक अतिशय हुशार पोलीस अधिकारी असून गुन्हेगाराशी ते नेहमीच बुद्धिमत्तेने वागतात आणि त्यांना त्यांच्या चुकीची जाणीव करून देत असतात. आणखी एक पुरुष कॉन्स्टेबल चित्तेश्वर (चित्ता) चतुर्वेदी आहे जो मानसशास्त्र तज्ञ आहे आणि त्याला संतोष शर्मा आवडत असते. बिल्लू चंपट नावाच्या कैद्याला महिला पोलीस ठाण्यात राहायला आवडते आणि त्याला आपले बिल्लू निवास असे संबोधत ससतो. सनी चड्ढा नावाचा पत्रकार नेहमीच पोलीस स्टेशनला आपल्या रिपोर्टिंग कौशल्याने मदत करत असतो. परंतु बहुतेक वेळेस यामुळे उलट त्रासच होत असतो. त्याला देखील संतोष शर्मा आवडत असते. == कलाकार आणि पात्र == === मुख्य === * स्टेशन हाऊस ऑफिसर (एसएचओ) हसीना मलिक म्हणून गुल्की जोशी :<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.republicworld.com/entertainment-news/television-news/madam-sir-cast-is-full-of-talented-artists-here-is-the-list|title='Madam Sir' cast is full of talented artists {{!}} HERE is the list of actors|last=World|first=Republic|website=Republic World|access-date=2020-07-30}}</ref> ती नेहमीच गुप्तहेर प्रकरणात केस हाताळते. तिचा असा विश्वास आहे की तो गुन्हेगारी नव्हे तर गुन्हेगारीवर विजय मिळवू शकेल परंतु आता ती स्टेशनची उपनिरीक्षक आहे (२०२० – सध्या) * सब इंस्पेक्टर करिश्मा सिंह म्हणून युक्ती कपूर : ती पुष्पा सिंगच्या सून आहेत. तिला हसीनाची प्रकरणे सोडवण्याच्या पद्धतीचा तिरस्कार आहे आणि बोलण्याआधीच ती मारहाण करते पण आता तिला सर्व प्रकरणे सामंजस्याने सोडवाव्या लागतात पण तिला तिचा वरिष्ठ एसएचओ हसीना मल्लिक यांच्याबद्दल आदर आहे. (2020 – सध्या) * सोनाली नाईक हेड कॉन्स्टेबल पुष्पा सिंग म्हणून: हेड कॉन्स्टेबल व समुपदेशन प्रमुख, ती एसएचओ करिश्मा सिंग यांच्या सासू आहेत. ती आपल्या सूनपासून वैतागली आहे आणि नेहमी तिच्याशी भांडते. पण योग्य वेळी ती तिला सल्ला देते. (२०२० – सध्या) * भाविका शर्मा म्हणून कॉन्स्टेबल संतोष शर्मा: सायबर-गुन्ह्याचा तपास प्रभारी पोलीस अधिकारी. ती पोलीस ठाण्यात नवीन ज्युनिअर कॉन्स्टेबल आहे आणि नेहमीच चुका करत असते. ती नेहमीच हसीना आणि करिश्मा यांच्यात तयार असते. रिपोर्टर सनी आणि कॉन्स्टेबल चित्ताने तिच्यावर चिरडले आहे. (2020 – सध्या) * यशकांत शर्मा म्हणून कॉन्स्टेबल चीता चतुर्वेदी: मानसशास्त्र तज्ञ, तो संतोषवर चिरडला गेला आहे आणि तिला प्रभावित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि सनीशी तिची स्पर्धा आहे. (2020) ** कोविड -१ lock लॉकडाउननंतर प्रियांशु सिंहने शर्माची जागा घेतली. (2020 – सद्य) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://financerewind.com/entertainment/priyanshu-singh-is-all-set-to-replace-yashkant-sharma-in-sab-tv-s-madam-sir/|title=Priyanshu Singh is all set to Replace Yashkant Sharma in SAB TV 's 'Madam Sir'|last=Dhar|first=Kshitij|date=2020-06-21|website=Finance Rewind|language=en-US|access-date=2020-07-30|archive-date=2021-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210510023625/https://financerewind.com/entertainment/priyanshu-singh-is-all-set-to-replace-yashkant-sharma-in-sab-tv-s-madam-sir/|url-status=dead}}</ref> * रिपोर्टर सनी चड्ढा म्हणून गौरव वाधवा : संतोषवर त्याचा क्रुश आहे आणि तिला प्रभावित करण्याचा प्रयत्न करतो आणि चित्ताशी स्पर्धा आहे. (2020) ** कोतीड -१ lock लॉकडाऊननंतर जतिन अरोरा यांनी वाधवाची जागा घेतली. (२०२०-वर्तमान) * अजय जाधव बिल्लू चंपट म्हणून. तो तुरूंग आहे ज्याला तुरुंगात राहायला आवडते. (2020 – सध्या) * राहिल आझम डीएसपी अनुभव सिंह म्हणून: एक वाटाघाटी तज्ज्ञ, पूर्वी आयबी मध्ये नेहमी शुद्ध हिंदी भाषेत बोलतात आणि करिश्मा सिंग यांचे मोठे चुलत भाऊ अथवा बहीण.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/tv-actor-rahil-azam-on-wearing-police-ki-vardi-in-the-show-maddam-sir/articleshow/79339095.cms|title=TV actor Rahil Azam on wearing 'police ki vardi' in the show 'Maddam Sir'|last=India|first=Times of|website=Times Of India|access-date=2020-11-21}}</ref> === आवर्ती === * अश्वनी राठोड इक्बाल म्हणून. महिला पोलीस स्टेशन आहे त्या परिसरातील नाई (सध्या २०२० –) * सत्यपाल बदनाम म्हणून. तो महिला परिसरातील चहा विक्रेता आहे, जेथे महिला पोलीस स्टेशन आहे (२०२० – सध्या) * उस्मान म्हणून दर्पण श्रीवास्तव. महिला पोलीस स्टेशन आहे त्या परिसरातील बिर्याणी विक्रेता (२०२०) ** कोविड -१ lock लॉकडाउनपूर्वी हरवीर सिंगने द्रपानची जागा घेतली. नंतर त्याने स्वतःच सकारात्मक टीपावर हा कार्यक्रम सोडला आणि म्हणाला की ही कहाणी आता तिच्या पात्रावर केंद्रित नाही. (2020) * विनोद गोस्वामी ऑटोवाला म्हणून. ज्याला एकदा करिश्मा सिंगने रॅश ड्राईव्हिंगसाठी थप्पड मारले होते. (२०२०) === कॅमेरा हजेरी === * सुदेश बेरी <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/sudesh-berry-excited-about-his-cameo-in-tv-show-maddam-sir/1769827|title=Sudesh Berry excited about his cameo in TV show ''Maddam Sir''|last=|first=|date=|website=outlookindia|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506232248/https://www.outlookindia.com/newsscroll/sudesh-berry-excited-about-his-cameo-in-tv-show-maddam-sir/1769827|archive-date=2021-05-06|access-date=2020-07-30}}</ref> अंगद आचार्य म्हणून. * अंगदचा बलगम म्हणून बलराज म्हणून जरनेल सिंग. * मनोज चंडिला अजय कुमार / मानव म्हणून <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/maddam-sir-manoj-chandila-to-make-a-cameo-in-this-cop-drama-as-a-hungry-for-spotlight-superstar/articleshow/77477821.cms#:~:text=the%20conversation%20civil.-,Maddam%20Sir%3A%20Manoj%20Chandila%20to%20make%20a%20cameo%20in%20this,hungry%2Dfor%2Dspotlight'%20superstar&text=All%2Dwomen%20cop%2Ddrama%20Maddam,is%20hungry%20for%20the%20limelight.|title=Manoj Chandila to make a cameo in this cop drama as a'hungry for spotlight' superstar}}</ref> * [[पोलीस उपनिरीक्षक|सब इंस्पेक्टर]] मिस्री पांडे म्हणून एशा कंसारा जो भ्रष्टाचारी अधिकारी आहे * विजय चौहान म्हणून अमित मिस्त्री * अनिता चौहान, विजय यांची पत्नी म्हणून उर्मिला तिवारी * फिरोज म्हणून बाबा रंग रसिया. * पार्वती म्हणून श्रुती रावतः कॅब ड्रायव्हर * बिल्लूची मैत्रिणी इलियाना म्हणून अनुपमा प्रकाश * मोहन खुराना म्हणून रोशनः रेड स्पायडर ऑनलाईन फसवणूक जो बिल्लूची फसवणूक करतो. * दिव्यांगना जैन, राणी म्हणून बनावट हसीना मलिक * मायरा सिंह म्हणून राधा ही एक मुलगी असून तिला गाण्याची आवड होती आणि गंगाधर यांची मुलगी. * गंगाधर आचार्य, राजस्थानी संगीत शिक्षक आणि राधाचे वडील म्हणून संजय बत्रा . * वैशाली ठक्कर हेड कॉन्स्टेबल / वॉर्डन म्हणून बबिता सरकार, पोलीस प्रशिक्षण दरम्यान हसीना मलिक आणि करिश्मा सिंह या दोघांचेही सल्लागार होते आणि हे दोघेही तिचे आवडते होते. * टीव्ही रिपोर्टर लव्हलीन खानम म्हणून विंध्य तिवारी . * पवन सिंग मुसा / लेखापाल अर्जुन म्हणून * आनंद म्हणून मोहित डग्गा; लोकांना नाकारणारे पोलीस अधिकारी. * प्रदीप काबरा अपहरणकर्ता बूंदी सिंह म्हणून * प्रणय दीक्षित विविध पात्र म्हणून * इम्रान म्हणून रिषभरा मेहरोत्रा (इपी 4) * बृजेश म्हणून सुमित अरोरा == प्रॉडक्शन == हा शो प्रथम २४ फेब्रुवारी २०२० रोजी प्रसारित झाला होता, परंतु मार्च ते जून २०२० या कालावधीत [[२०१९-२०२० वुहान कोरोना व्हायरसचा उद्रेक|कोव्हीड -१९]] या साथीच्या रोगामुळे या शोचे शूटिंग बंद झाले. १३ जुलै २०२० पासून त्याचे नवीन भाग प्रसारित होण्यास सुरुवात झाली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/it-is-indeed-overwhelming-to-be-back-on-the-set-says-gulki-joshi-aka-haseena-of-maddam-sir/articleshow/76756262.cms|title=It is indeed overwhelming to be back on the set, says Gulki Joshi aka Haseena of Maddam Sir - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2020-07-30}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[सोनी सबने प्रसारित केलेल्या कार्यक्रमांची यादी]] * हिंदी कॉमेडी शोची यादी == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * [[इंटरनेट मुव्ही डेटाबेस|आयएमडीबीवर]] [https://www.imdb.com/title/tt11867650/ मॅडम सर] [[वर्ग:२०२० मध्ये सुरू झालेल्या भारतीय टेलिव्हिजन मालिका]] [[वर्ग:२०२० च्या दशकातील भारतीय दूरदर्शन मालिका]] [[वर्ग:उत्तर प्रदेशात सेट केलेले टेलीव्हिजन शो]] [[वर्ग:भारतातील पोलीस विभागाचे काल्पनिक चित्रण]] [[वर्ग:सोनी सब दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 7mu8rd4n4quc3capfy0xpzpmpks8gqm 0 281278 2711301 1902661 2026-09-22T17:04:51Z अभय नातू 206 संदर्भ 2711301 wikitext text/x-wiki '''शँटॅल ग्रीव्हर्स''' ([[इ.स. १९६१|१९६१]]:[[नेदरलँड्स]] - हयात) ही {{crw|NED}}च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९८४ ते १९९० दरम्यान १३ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने खेळलेली [[क्रिकेट]] खेळाडू आहे. <ref>{{cite web | title = खेळाडू माहिती: शँटॅल ग्रीव्हर्स | url = https://www.espncricinfo.com/cricketers/chantal-grevers-53835 | publisher = ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> ही उजव्या हाताने फलंदाजी आणि उजव्या हाताने लेग ब्रेक गोलंदाजी करत असे.<ref>{{cite web | title = शँटॅल ग्रीव्हर्स - क्रिकेटआर्काइव्ह प्रोफाइल | url = https://cricketarchive.com/Archive/Players/17/17215/17215.html | publisher = क्रिकेटआर्काइव्ह}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:ग्रीव्हर्स, शँटॅल}} [[वर्ग:नेदरलँड्सच्या महिला क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:इ.स. १९६१ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] bwvz4wm792lgn18nr61gg3abiljj1wq 0 282073 2711374 2540687 2026-09-22T23:01:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711374 wikitext text/x-wiki [[File:Clouds, cloudscape over Lombok Strait, West Nusa Tenggara, Indonesia.jpg|thumb|280px|बाली समुद्र]] '''बाली समुद्र''' ( {{Lang-id|'''Laut Bali'''}}) [[बाली|बालीच्या]] बेटाच्या उत्तरेस आणि [[इंडोनेशिया|इंडोनेशियातील]] [[कांगेआन बेट|कांगेआन बेटांच्या]] दक्षिणेस असणारे जलयुक्त क्षेत्र आहे. हा समुद्र [[फ्लोरेस समुद्र|फ्लोरेस समुद्राच्या]] नैऋत्य भागात आहे आणि मादुरा सामुद्रधुनी पश्चिमेकडून त्यामध्ये उघडते. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/merriamwebstersg1998merr|title=Merriam-Webster's Geographical Dictionary|publisher=Merriam-Webster|year=1997|isbn=0-87779-546-0|url-access=registration}}</ref> == भूगोल == कधीकधी [[समुद्रशास्त्र|समुद्रशास्त्रीय]] हेतूंसाठी बाली समुद्र फ्लोरेस समुद्रासह एकत्रित केला जातो, तथापि काही नाविकांच्या नकाशांमध्ये, बाली समुद्र नौकानयनासाठी एक वेगळा समुद्र म्हणून लिहिला गेला असतो. समुद्राचे क्षेत्रफळ {{Convert|45000|km2|sqmi|abbr=on}} आहे आणि जास्तीत जास्त {{Convert|1590|m|ft|0|abbr=on}} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/node3.html|title=Glossary of Physical Oceanography and Related Disciplines|last=Steven K. Baum|date=August 17, 2001|publisher=[[Texas A&M University]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071018134105/http://stommel.tamu.edu/~baum/paleo/ocean/node3.html|archive-date=18 October 2007|access-date=2007-10-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas, 3rd edition|year=1953|publisher=International Hydrographic Organization|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho-ohi.net/iho_pubs/standard/S-23/S23_1953.pdf|archive-date=8 October 2011|access-date=28 December 2020}}</ref> === अभिसरण === बाली समुद्रातील अभिसरण आणि मास पाण्याचे गुणधर्म फ्लोरेस समुद्रापासून उत्तरेकडील [[जावा समुद्र|जावा समुद्रापर्यंत]] होणाऱ्या प्रवाहाचा भाग आहे. समुद्रशास्त्रामध्ये बाली समुद्राचा संबंध [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागरातून]] [[हिंदी महासागर|हिंद महासागराकडे]] येणाऱ्या इंडोनेशियन प्रवाहाशी आहे, ज्याचा बहुतेक प्रवाह [[बाली सामुद्रधुनी]] आणि [[लोंबोक सामुद्रधुनी|लोंबोक सामुद्रधुनीतून]] जातो. <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/encyclopediaofoc0000unse_j1m7|title=The Encyclopedia of Oceanography|last=Rhodes W. Fairbridge|publisher=Van Nostrand Reinhold Co.|year=2000|isbn=0-442-15070-9|url-access=registration}}</ref> == सुनामी == [[सुनामी|सुनामीच्या नोंदीच्या]] इतिहासात बाली समुद्रात अनेक सुनामी आल्या आहेत. २२ सप्टेंबर १८१५ रोजी [[तांबोरा पर्वत|तांबोरा फुटल्यामुळे]] (ज्वालामुखीचा स्फोटकता निर्देशांकातील स्केल ७ वर) समन्वयाने {{Coord|-8.00|115.20}} या जागेवर सुनामी तयार झाली. आणि तीन वर्षांनंतर (८ सप्टेंबर १८१८) समन्वयानंतरच्या {{Coord|-7.0|117.0}} या जागी ज्वालामुखीय कार्यांपासून पण सुनामी तयार झाली होती. <ref name="ngdc">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?bt_0=&st_0=&type_8=EXACT&query_8=None+Selected&op_14=eq&v_14=&type_15=EXACT&query_15=None+Selected&type_7=Like&query_7=bali+sea&st_1=&bt_2=&st_2=&bt_1=&bt_10=&st_10=&ge_9=&le_9=&bt_3=&st_3=&type_19=EXACT&query_19=None+Selected&op_17=eq&v_17=&type_18=EXACT&query_18=None+Selected&bt_20=&st_20=&bt_13=&st_13=&bt_16=&st_16=&bt_6=&st_6=&bt_11=&st_11=&d=7&t=101650&s=7|title=Tsunami Events where Source Location Name includes bali sea|last=National Geophysical Data Center|authorlink=National Geophysical Data Center|website=Natural hazards|access-date=2007-10-09|archive-date=2018-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20181014010141/https://www.ngdc.noaa.gov/nndc/struts/results?bt_0=&st_0=&type_8=EXACT&query_8=None+Selected&op_14=eq&v_14=&type_15=EXACT&query_15=None+Selected&type_7=Like&query_7=bali+sea&st_1=&bt_2=&st_2=&bt_1=&bt_10=&st_10=&ge_9=&le_9=&bt_3=&st_3=&type_19=EXACT&query_19=None+Selected&op_17=eq&v_17=&type_18=EXACT&query_18=None+Selected&bt_20=&st_20=&bt_13=&st_13=&bt_16=&st_16=&bt_6=&st_6=&bt_11=&st_11=&d=7&t=101650&s=7|url-status=dead}}</ref>१८५७ आणि १९१७ मध्ये अनुक्रमेजास्तीत जास्त {{Convert|3|m|ft|sp=us}} आणि {{Convert|2|m|ft|sp=us}} उंचीच्या सुनामी तयार झाल्या होत्या. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इंडोनेशियाचे समुद्र]] [[वर्ग:समुद्र]] g4glrtcnhjbiemyshynbznfe4zcgtl0 0 289893 2711425 2671999 2026-09-23T02:32:56Z अभय नातू 206 पुनर्लेखन 2711425 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = गाव |इतर_नाव = |स्थानिक_नाव = खोंडामळी |आकाशदेखावा = |आकाशदेखावा_शीर्षक = |शोधक_स्थान = right |अक्षांश = |रेखांश = |उंची = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर = नंदुरबार |जिल्हा = [[नंदुरबार जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद = [[सरपंच]] |नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_क्रमांक = |लोकसंख्या_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |लोकसंख्या_मेट्रो = |लोकसंख्या_शहरी = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड = ४२५४१२ |एसटीडी_कोड = ०२५६४ |आरटीओ_कोड = एमएच ३९ |संकेतस्थळ = |कोरे_शीर्षक_१ = [[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = अहिराणी, आदिवासी |तळटिपा = }} '''खोंडामळी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार जिल्ह्यातील]] [[नंदुरबार तालुका|नंदुरबार तालुक्यातील]] एक गाव आहे.<ref>{{cite web | title = गाव माहिती: खोंडामळी | url = https://villageinfo.in/ | publisher = व्हिलेज इन्फो डॉट इन}}</ref> == भौगोलिक स्थान == १ जुलै १९९८ रोजी धुळे जिल्ह्यातून स्वतंत्र होऊन नंदुरबार जिल्ह्याची निर्मिती झाली. खोंडामळी हे गाव नंदुरबार शहरापासून साधारण १५ किलोमीटर अंतरावर उत्तर-पूर्व दिशेला वसलेले आहे. या परिसराचे हवामान सामान्यतः गरम आणि कोरडे आहे. येथे उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे तीन प्रमुख ऋतू अनुभवण्यास मिळतात. == लोकजीवन व शिक्षण == या गावातील लोकसंख्या सुमारे ५,००० असून येथील साक्षरतेचे प्रमाण जवळपास ९० टक्के आहे. प्रामुख्याने शेती हा येथील मुख्य व्यवसाय असून शेतीपूरक व्यवसाय म्हणून गाय-म्हशींचे पालन व दुग्धव्यवसाय केला जातो. गावात बारावीपर्यंत शिक्षणाची सोय उपलब्ध आहे. गावात बच्छाव, सावंत, वसईकर, बाविस्कर, राजपूत, गिरासे, राठोड, येशी, बोरसे, कोळी, न्हावी, जावरे, सामुद्रे, पाटील, भिल्ल, पाडवी इत्यादी आडनावांचे लोक राहतात. येथील लोकांची मुख्य बोलीभाषा अहिराणी व आदिवासी आहे. == संस्कृती व उत्सव == खोंडामळी गावात ‘दोध्यादेव’ या ग्रामदेवतेचा सण कृषी संस्कृतीचे प्रतीक म्हणून अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. दोध्यादेव या ग्रामदेवतेच्या उत्सवानिमित्त सांगतेच्या आदल्या रात्री 'लळिताचा खेळ' सर्व गावकरी वर्गणी गोळा करून साजरा करतात. नंदुरबार हा नंदराजाची नगरी म्हणजेच गवळी राजाची नगरी म्हणून ओळखला जातो, आणि गवळ्यांचा राजा भगवान श्रीकृष्णाचे रूप म्हणजे दोध्यादेव मानले जाते. या उत्सवाचे स्वरूप एका मोठ्या लोकोत्सवासारखे असते. तीनशे वर्षांपासून हा लळिताचा खेळ रूढ असावा, असे स्थानिकांचे म्हणणे आहे. विठ्ठल मंदिरातील पेटारात या लळिताची सोंगे (मुखवटे), साज, वेशभूषेचे साहित्य जपून ठेवले जाते. दुष्काळ, रोगराई येऊ नये, उत्तम पाऊस पडावा आणि धनधान्याची समृद्धी व्हावी यासाठी पूर्वी हा खेळ केला जाई. == प्रेक्षणीय स्थळे == * '''विठ्ठल मंदिर''': गावातील मुख्य श्रद्धास्थान. * '''खोंडस महादेव मंदिर''': प्राचीन शिवमंदिर. * '''दक्षिण मुखी हनुमान मंदिर''': धार्मिक व ऐतिहासिक महत्त्व असलेले ठिकाण. * जवळच असलेल्या नाशिंदा गावात 'पाहुबा ऋषी देवस्थान' आहे. तसेच दक्षिण काशी म्हणून ओळखले जाणारे 'प्रकाशा' हे तीर्थक्षेत्र अवघ्या १० किलोमीटर अंतरावर आहे. == नागरी सुविधा == गावकरी आणि परिसरातील नागरिकांसाठी सरकारी बँक, शाळा, प्राथमिक आरोग्य दवाखाना, दूरध्वनी केंद्र, वीज केंद्र, माध्यमिक विद्यालये, किराणा दुकाने यांसारख्या आवश्यक नागरी सुविधा उपलब्ध आहेत. प्रवासासाठी महाराष्ट्र शासनाच्या बससेवांची सोय आहे. == जवळपासची गावे == कोळदा, भागसरी, कलमाडी, बामडोद, समशेरपूर, बोराळा, नाशिंदा, विखरण, शिंदगव्हाण, काकळदा, भालेर, कानळदा, वळवद, दहिंददुले आणि धामडोद ही गावे खोंडामळीच्या आसपास आहेत. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नंदुरबार तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे]] n6su8k2nlteo7d0tbek4ck3azkkm1cn 0 297077 2711503 2641102 2026-09-23T06:44:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711503 wikitext text/x-wiki '''रवीश कुमार''' (५ डिसेंबर १९७४) हे एक भारतीय पत्रकार आणि लेखक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/national/indian-journalist-ravish-kumar-receives-2019-ramon-magsaysay-award/article29374978.ece|title=Indian journalist Ravish Kumar receives 2019 Ramon Magsaysay Award - द हिंदू|date=2019-12-28|website=web.archive.org|access-date=2022-01-02|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228204036/https://www.thehindu.com/news/national/indian-journalist-ravish-kumar-receives-2019-ramon-magsaysay-award/article29374978.ece|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jansatta.com/lifestyle/ravish-kumar-wife-nayana-dasgupta-profession-life-bio-net-worth-insta-tweet-child-know-who-is-ravish-kumars-wife-and-what-she-does/1584676/|title=जन्मदिन विशेष: कौन हैं और क्या करती हैं रवीश कुमार की पत्नी, जानिए कैसी है लाइफस्टाइल|website=Jansatta|language=hi|access-date=2022-01-02}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Puri|first=Anjali|url=https://www.business-standard.com/article/specials/ravish-kumar-the-rooted-anchor-116120201168_1.html|title=Ravish Kumar: The rooted anchor|date=2016-12-02}}</ref> ते [[एनडीटीव्ही इंडिया]]<nowiki/>चे माजी वरिष्ठ कार्यकारी संपादक आहेत. या वाहिनीचे लोकप्रिय कार्यक्रम [[प्राइम टाइम]], हम लोग, [[रविश की रिपोर्ट]] आणि देस की बात यांचे सूत्रसंचालन करत होते. [[चित्र:Ravish-Kumar-journalist.jpg|इवलेसे|एका कार्यक्रमात चर्चा करताना रवीश कुमार ]] {{माहितीचौकट व्यक्ती|नाव=रवीश कुमार|जन्म_दिनांक=५ डिसेंबर १९७४|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|नागरिकत्व=भारतीय|जोडीदार=नयना दासगुप्ता|संकेतस्थळ=http://www.naisadak.org/|पुरस्कार=* [[रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]] (२०१९) * रामनाथ गोयंका पुरस्कार (पत्रकारितेतील उत्कृष्ट योगदानाबद्दल) * गणेशशंकर विद्यार्थी पुरस्कार (२०१०)|ख्याती=* [[प्राइम टाइम]] * [[रवीश की रिपोर्ट]]|प्रसिद्ध_कामे=* [[इश्क में शहर होना (पुस्तक)]] * बोलना ही है|जन्म_स्थान=पूर्व चंपारण्य, बिहार|पेशा=* पत्रकार * लेखक}}रवीश यांना २०१९ मध्ये''आशियाचा [[नोबेल पुरस्कार]]'' म्हणून ओळखला जाणारा [[रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]] देण्यात आला. "''गरीब आणि सामान्य जनतेचा आवाज सार्वजनिक मंचावर उठवल्याबद्दल"''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/ndtvs-ravish-kumar-receives-2019-magsaysay-award-for-his-journalism-2098203|title="Truth Essential To Democracy": Ravish Kumar Receives Magsaysay Award|website=NDTV.com|access-date=2022-01-02}}</ref> [[पत्रकारिता]] क्षेत्रामधील त्यांच्या सर्वोत्कृष्ट योगदानाबद्दल या पुरस्काराने त्यांना सन्मानित करण्यात आले. रवीश यांना दोनदा [[रामनाथ गोएंका पुरस्कार|रामनाथ गोयंका पुरस्कार]] देण्यात आला. सर्वोत्कृष्ट पत्रकार या श्रेणीत त्यांना सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/ramnath-goenka-excellence-in-journalism-awards-full-winners-list-4991626/|title=Ramnath Goenka Excellence in Journalism Awards: Full list of winners|date=2017-12-22|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-01-02}}</ref> २०१६ मध्ये [[द इंडियन एक्सप्रेस]]<nowiki/>ने आपल्या "१''०० सर्वाधिक प्रभावशाली भारतीय लोकांमध्ये"'' रवीश कुमारांना समाविष्ट केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/photo-news/india/indian-express-power-list-2016-narendra-modi-amit-shah-sania-mirza-salman-khan-sri-sri-ravi-shankar/|title=#ie100: Narendra Modi to Ravish Kumar, the most powerful Indians|date=2016-04-14|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-01-02}}</ref> == प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण == [[चित्र:Ravish_Kumar_at_University_of_Chicago_Center_New_Delhi_Journalism_Week_Lecture.jpg|इवलेसे|नवी दिल्लीतील [[शिकागो विद्यापीठ]] केंद्राच्या पत्रकारिता सप्ताहात व्याख्यानादरम्यान बोलताना रवीश कुमार (डावीकडे स्टेजवर)]]कुमार यांचा जन्म ५ डिसेंबर १९७४ रोजी [[बिहार|बिहारच्या]] [[पूर्व चंपारण जिल्हा|पूर्व चंपारण]] जिल्ह्यातील अरेराजजवळील जितवारपूर गावात बळीराम पांडे यांच्या घरी झाला. त्यांनी आपले उच्च माध्यमिक शिक्षण [[पाटणा]] येथील लोयोला हायस्कूलमधून घेतले. नंतर उच्च शिक्षणासाठी ते [[दिल्ली|दिल्लीला]] गेले. [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठाशी]] संलग्न असलेल्या देशबंधू महाविद्यालयातून ते पदवीधर झाले. अखेरीस त्यांनी इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मास कम्युनिकेशनमधून हिंदी पत्रकारितेच्या पदव्युत्तर डिप्लोमामध्ये प्रवेश घेतला. == कारकीर्द == रवीश यांनी [[एनडीटीव्ही इंडिया|एनडीटीव्ही इंडियाचे]] वरिष्ठ कार्यकारी संपादक म्हणून काम केले. या चॅनेलचे प्रमुख कार्यक्रम [[प्राइम टाइम (एनडीटीव्ही)|प्राइम टाइम]], हम लोग, [[रविश की रिपोर्ट]] आणि देस की बात यासह अनेक कार्यक्रमांचे आयोजन करत होते. पत्रकारितेसाठी यापूर्वी अनेकदा त्यांना जीवे मारण्याच्या धमक्या आल्या आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/ntdvs-ravish-kumar-says-death-threats-have-increased/article23989047.ece|title=NDTV’s Ravish Kumar says death threats have increased|date=2018-05-25|others=Special Correspondent|location=New Delhi|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:The_Vice_President,_Shri_M._Venkaiah_Naidu_presenting_the_12th_Ramnath_Goenka_Awards_for_Excellence_in_Journalism,_in_New_Delhi_on_December_20,_2017_(2).jpg|इवलेसे|उपराष्ट्रपती श्री [[व्यंकय्या नायडू|एम. व्यंकय्या नायडू]] यांच्याकडून नवी दिल्ली येथे पत्रकारितेतील उत्कृष्टतेसाठी १२वा [[रामनाथ गोएंका पुरस्कार]] स्वीकार करताना. (२० डिसेंबर २०१७)]] [[चित्र:Ravish-Kumar-journalist.jpg|इवलेसे|एका कार्यक्रमात चर्चा करताना]]कुमार यांना त्यांच्या पत्रकारितेतील कामासाठी [[रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]] (२०१९) यासह विविध पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले आहे. हिंदी भाषेतील प्रसारण श्रेणीसाठी [[रामनाथ गोएंका पुरस्कार|रामनाथ गोएंका एक्सलन्स इन जर्नालिझम अवॉर्ड]] (२०१७ आणि २०१३) दोन वेळा त्यांना देण्यात आला. पत्रकारितेसाठी त्यांना [[गौरी लंकेश]] पुरस्कार, पहिला [[कुलदीप नायर]] पत्रकारिता पुरस्कार (२०१७), हिंदी पत्रकारिता आणि सर्जनशील साहित्यासाठी [[गणेश शंकर विद्यार्थी]] पुरस्कार (२०१० साठी, २०१४ मध्ये प्रदान करण्यात आला) इत्यादी पुरस्कार प्राप्त आहेत. [[इंडियन एक्सप्रेस|द इंडियन एक्स्प्रेसने]] १०० सर्वात प्रभावशाली भारतीयांच्या (२०१६) यादीत त्यांचा समावेश केला होता. तसेच मुंबई प्रेस क्लबने त्यांना वर्षातील सर्वोत्कृष्ट पत्रकार म्हणूनही निवडले होते. == वैयक्तिक आयुष्य == [[चित्र:National_Dastak_Inauguration.png|इवलेसे|दस्तक]]रवीश यांचे लग्न [[दिल्ली विद्यापीठ|दिल्ली विद्यापीठाच्या]] लेडी श्री राम कॉलेजमध्ये इतिहास शिकवणाऱ्या नयना दासगुप्तांशी झाले. त्यांना दोन मुली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-peace-maker/295483|title=The Peace Maker|date=2022-02-05|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-06-03|archive-date=2022-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220603105305/https://www.outlookindia.com/magazine/story/the-peace-maker/295483|url-status=dead}}</ref> == पुस्तके == [[चित्र:बोलना_ही_है.jpg|इवलेसे|बोलना ही है पुस्तक]] # [[द फ्री व्हॉइस: ऑन डेमोक्रसी, कल्चर अँड द नेशन]] (इंग्रजी) # [[बोलना ही है: लोकतंत्र, संस्कृती और राष्ट्र के बारे में|बोलना ही है : लोकतंत्र, संस्कृती और राष्ट्र के बारे में]] (हिंदी) # [[इश्क में शहर होना (पुस्तक)|इश्क में शहर होना]] (हिंदी) # देखते रहे (हिंदी) # रविशपंती (हिंदीमध्ये) # ए सिटी हॅपन्स इन लव्ह == हेही पहा == * [[भारतातील पत्रकारांची यादी]] * [[व्हॉट्सऍप विद्यापीठ]] * [[गोदी मिडिया]] == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय पत्रकार]] [[वर्ग:इ.स. १९७४ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:एनडीटीव्ही]] [[वर्ग:भारतीय साहित्यिक]] [[वर्ग:हिंदी साहित्यिक]] [[वर्ग:बिहारचे व्यक्ती]] [[वर्ग:रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार प्राप्त भारतीय]] [[वर्ग:रामनाथ गोएंका पुरस्कार प्राप्त व्यक्ती]] 0chkv3zy2r427qqmyc79vceb7e0lw5y 0 299547 2711313 2397817 2026-09-22T18:50:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711313 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''परवीना अहंगर''' (जन्म [[श्रीनगर|श्रीनगर, जम्मू आणि काश्मीर]] ) या जम्मू आणि [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|काश्मीरमधील]] असोसिएशन ऑफ पॅरेंट्स ऑफ पॅरेंट्स ऑफ डिसपिअर्ड पर्सन (एपीडीपी)च्या संस्थापक आणि अध्यक्षा आहेत. त्यांना २०१७ मध्ये मानवी हक्कांसाठी राफ्टो पुरस्कार मिळाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/politics/parveena-ahangar-imroz-parvez-awarded-norway-rafto-prize-2017-human-rights|title=Parveena Ahangar, Parvez Imroz Awarded Norway's Rafto Prize for Human Rights|website=The Wire|access-date=2018-06-15}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rafto.no/the-rafto-prize/the-next-rafto-prize-laureate|title=Parveena Ahangar & Parvez Imroz|website=The Rafto Foundation|access-date=2018-06-15|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615214700/https://www.rafto.no/the-rafto-prize/the-next-rafto-prize-laureate|url-status=dead}}</ref> त्यांना २००५ मध्ये [[नोबेल शांतता पारितोषिक|नोबेल शांतता पुरस्कारासाठीही]] नामांकन मिळाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.hindustantimes.com/india/three-kashmiri-women-nominated-for-nobel-prize/story-OYek9S9WKju6O8SXyzoA0N.html|title=Three Kashmiri women nominated for Nobel Prize|date=2005-10-04|work=Hindustan Times|language=en|access-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615214755/https://www.hindustantimes.com/india/three-kashmiri-women-nominated-for-nobel-prize/story-OYek9S9WKju6O8SXyzoA0N.html|archive-date=15 June 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/three-kashmiri-women-among-1-000-nobel-peace-prize-nominees/308038|title=Three Kashmiri women among 1, 000 Nobel Peace Prize nominees|work=Outlook India|access-date=2018-06-15|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615214558/https://www.outlookindia.com/newswire/story/three-kashmiri-women-among-1-000-nobel-peace-prize-nominees/308038|url-status=dead}}</ref> २०१९ मध्ये जगभरातील १०० प्रेरणादायी आणि प्रभावशाली महिलांची यादी आणि बीबीसी १०० महिलांपैकी एक म्हणून त्यांचे नाव होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-50042279|title=BBC 100 Women 2019|website=BBC}}</ref> परवीना यांना 'आयर्न लेडी ऑफ काश्मीर' असे संबोधले जाते. भारतीय मीडिया चॅनल [[सीएनएन न्यूज 18|सीएनएन आयबीएन]] ने त्यांना एका पुरस्कारासाठी नामांकित केले होते जे त्यांनी काश्मिरी लोकांच्या वेदना आणि शोकांतिकांबद्दल भारतीय माध्यमांच्या फसव्या दृष्टिकोनामुळे नाकारले गेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://oracleopinions.com/2018/05/12/mothers-day-special-parveena-ahengar-mouj-of-kasheer/ |title=Mother’s Day Special: Parveena Ahengar, Mouj of Kasheer |access-date=2022-02-07 |archive-date=2021-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303214154/https://oracleopinions.com/2018/05/12/mothers-day-special-parveena-ahengar-mouj-of-kasheer/ |url-status=dead }}</ref> == बेपत्ता व्यक्तींच्या पालकांची संघटना == परवीना यांनी १९९४ मध्ये "असोसिएशन ऑफ पॅरेंट्स ऑफ डिसॲपिअर्ड पर्सन" या संस्थेची सुरुवात केली. काश्मीरमधील अनैच्छिकपणे बेपत्ता होण्याच्या अंदाजे ८ ते १० हजार प्रकरणांची चौकशी करण्यासाठी भारत सरकारवर दबाव आणणे आणि बेपत्ता झालेल्या व्यक्तींच्या कुटुंबातील सदस्यांना पाठिंबा देण्यासाठी आणि एकत्रित केरण्याचे काम या संस्थेने केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://culturesofresistance.org/allied-projects-apdp|title=Association of Parents of Disappeared Persons {{!}} Cultures of Resistance|website=culturesofresistance.org|access-date=2019-08-21|archive-date=2019-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20191019175546/https://culturesofresistance.org/allied-projects-apdp|url-status=dead}}</ref> ही संस्था एशियन फेडरेशन अगेन्स्ट अनैच्छिक बेपत्ता होण्याचा एक भाग आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.afad-online.org/images/annual-reports/2018-AFAD-Annual-Report.pdf|title=Annual Report 2018|date=2019-10-16|publisher=[[Asian Federation Against Involuntary Disappearances]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726142843/https://www.afad-online.org/images/annual-reports/2018-AFAD-Annual-Report.pdf|archive-date=2021-07-26|access-date=2021-12-26}}</ref> बेपत्ता व्यक्तींच्या पालकांच्या असोसिएशनच्या सह-संस्थापक आणि अध्यक्ष परवीना अहंगर यांनी [[फिलिपिन्स|फिलीपिन्स]] (२०००), [[थायलंड]] (२००३), [[इंडोनेशिया]] (२००५), [[चियांग माई]] (२००६), [[जिनीव्हा|जिनिव्हा]] (२००८), [[कांबोडिया|कंबोडिया]] (२००९) आणि [[लंडन]] (२०१४) येथे एपीडीपीचे प्रतिनिधित्व केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://blogs.tribune.com.pk/story/23976/remembering-those-in-kashmir-who-exist-but-are-missing/|title=Remembering those in Kashmir who exist but are missing|language=en-US|access-date=2019-08-21}}</ref> == वेस्टमिन्स्टर विद्यापीठात व्याख्यान == २०१४ मध्ये लंडनच्या वेस्टमिन्स्टर विद्यापीठात व्याख्यान दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kashmirlife.net/parveena-ahnager-speaking-at-university-of-warwick-uk-172884/|title=Parveena Ahnager speaking at University of Warwick, UK|last=|first=|date=2018-04-26|website=[[Kashmir Life]]|url-status=live|access-date=2021-12-10}}</ref> त्यांच्या भाषणातील एक वाक्यः<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://countercurrents.org/2020/07/parveena-ahangar-the-iron-lady-of-kashmir/|title=Parveena Ahangar: The Iron Lady Of Kashmir|last=Zahoor|first=Zubair|date=2021-07-16|website=Counter Currents|language=en-US|url-status=live|access-date=2021-12-10}}</ref> आईचे दुःख कोणालाच कळत नाही. मी पीडित आहे, आमच्यासारखे बरेच आहेत. माझ्या वेदना आणि माझ्यासारख्या शेकडो मातांच्या वेदनातून एपीडीपीचा उगम झाला. -- परवीना अहंगर == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://apdpkashmir.com/a-provisional-biography-of-the-association-of-parents-of-disappeared-persons-kashmir/ अंमलात आणलेल्या बेपत्ता झालेल्या न्यायाच्या दिशेने प्रवासाचे तात्पुरते चरित्र] * [https://web.archive.org/web/20150217215736/http://www.hindustantimes.com/photos/india/lookingforthemissing/article4-921943.aspx राष्ट्रीय माध्यमांद्वारे APDPचे छायाचित्रण] * [http://www.kashmirdispatch.com/conflict/30089156-disappearance-day-parveenas-promise-to-mugli.htm परवीनाचे वचन] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216214404/http://www.kashmirdispatch.com/conflict/30089156-disappearance-day-parveenas-promise-to-mugli.htm |date=2015-02-16 }} * [https://web.archive.org/web/20160304002022/http://archive.tehelka.com/story_main6.asp?filename=Ne090411mothers_of_all.asp परवीना अहंगरची गोष्ट] * [https://kashmirsolidaritymumbai.wordpress.com/tag/parveena-ahanger/ मुंबईस्थित मानवाधिकार कार्यकर्त्यांचा ब्लॉग] * [https://web.archive.org/web/20150216203709/http://kashmirreader.com/the-resilient-parveena-ahanger-17675 अहंगर यांची मुलाखत घेतली] * [http://www.kashmirlife.net/tag/parveena-ahanger/ परवीना अहंगरवर आधारित माहितीपट] [[वर्ग:काश्मिरी व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय महिला कार्यकर्त्या]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] d8903p7lrty67f01r9ee7lvbt3at0oq 0 302091 2711341 2709426 2026-09-22T21:40:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711341 wikitext text/x-wiki '''फिलिप्स घराणे''' हे [[नेदरलँड्स|नेदरलँड्समधील]] जगप्रसिद्ध आधुनिक उद्योगसमूहाचे प्रवर्तक घराणे आहे. विजेचे दिवे, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, रेडिओ व दूरचित्रवाणी यांची निर्मिती करणारा आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील एक अग्रगण्य उद्योगसमूह म्हणून या घराण्याला जगभर प्रतिष्ठा मिळाली आहे.<ref name="vishwakosh">{{cite web |url=https://marathivishwakosh.org/32009/ |title=फिलिप्स घराणे |website=मराठी विश्वकोश |access-date=13 September 2026 |archive-date=2026-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260309023703/https://marathivishwakosh.org/32009/ |url-status=dead}}</ref> या उद्योगसमूहाची सुरुवात १५ मे १८९१ रोजी नेदरलँड्समधील [[आयंटहोव्हेन]] शहरात झाली. [[जेरार्ड फिलिप्स]] ([[९ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १८५८|१८५८]] – [[२६ जानेवारी]], [[इ.स. १९४२|१९४२]]) आणि [[अँटन फिलिप्स]] ([[१४ मार्च]], [[इ.स. १८७४|१८७४]] – [[७ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९५१|१९५१]]) या दोन बंधूंनी संशोधन, परिश्रम आणि व्यावसायिक कौशल्याच्या जोरावर या उद्योगाची उभारणी केली.<ref name="philips-history">{{cite web |url=https://www.philips.com/a-w/about/company/our-heritage.html |title=Our Heritage: The Story of Philips |website=Philips |access-date=13 September 2026}}</ref> == पार्श्वभूमी आणि स्थापना == जेरार्ड आणि अँटन या दोघा भावांचा जन्म [[झाल्टबॉमाल]] या गावी झाला. त्यांचे वडील फ्रेडरिक फिलिप्स यांचा [[तंबाखू]]चा व्यापार होता. त्यांनी स्थानिक गॅस कारखाना विकत घेऊन उत्पादक व ग्राहक दोघांच्याही फायद्याची व्यापार पद्धती विकसित केली होती. जेरार्डने [[डेल्फ्ट पॉलिटेक्निक विद्यापीठ|डेल्फ्टच्या पॉलिटेक्निक विद्यापीठातून]] १८८३ मध्ये अभियांत्रिकीची पदवी संपादन केली. [[थॉमस अल्वा एडिसन|थॉमस एडिसन]] यांनी १८७९ मध्ये प्रदीप्त दिव्याचा यशस्वी प्रयोग केल्यानंतर जेरार्डने या तंत्रज्ञानाचा सखोल अभ्यास केला. [[ग्लासगो]] येथे भौतिकशास्त्रज्ञ [[लॉर्ड केल्व्हिन]] यांच्या प्रयोगशाळेत त्याला संशोधन करण्याची संधी मिळाली. १८९० मध्ये [[सेल्यूलोझ]] तंतूंच्या निर्मितीची प्रक्रिया विकसित केल्यानंतर वडिलांच्या आर्थिक मदतीने त्याने १५ मे १८९१ रोजी [[फिलिप्स अँड कंपनी]]ची स्थापना केली.<ref>{{cite news |title=विजेच्या दिव्यांचा इतिहास आणि फिलिप्स |url=https://loksatta.com/ |work=लोकसत्ता |access-date=13 September 2026}}</ref> == उद्योगाचा विस्तार == कारखान्याच्या सुरुवातीच्या काळात तांत्रिक जबाबदारी जेरार्डने तर विक्री व व्यापाराची बाजू धाकटा भाऊ अँटन याने सांभाळली. १८९५ मध्ये दिव्यांचे उत्पादन दिवसाला ५०० नग इतके होऊ लागले. १८९५ मधील १,०९,००० दिव्यांच्या उत्पादनावरून १८९६ मध्ये हे उत्पादन २.८० लाखांवर पोहोचले. १८९७ मध्ये उत्पादनाने ६.३० लाखांचा टप्पा ओलांडला, तर कामगारांची संख्या ६० वरून १७० वर गेली. विसाव्या शतकात या कंपनीने इलेक्ट्रॉनिक क्षेत्रात जागतिक स्तरावर अफाट प्रगती केली.<ref name="vishwakosh"/> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:डच उद्योजक]] [[वर्ग:उद्योगपती]] [[वर्ग:नेदरलँड्स]] 3gzyxprg2i14eok44dv0xfi1bhyoqwv 0 302179 2711317 2602530 2026-09-22T20:01:55Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711317 wikitext text/x-wiki '''पालोनजी शापूरजी मिस्त्री''' (जन्म: १ जून, १९२९ - मृत्यू: २८ जून, २०२२) हे भारतीय वंशाचे आयरिश अब्जाधीश बांधकाम व्यवसायिक आहेत आणि शापूरजी पालोनजी समूहाचे अध्यक्ष आहेत जे सर्वात श्रीमंत आयरिश व्यक्ती आहेत. ''ब्लूमबर्ग बिलियनेअर्स इंडेक्सनुसार'', ९ एप्रिल २०२१ पर्यंत त्यांची संपत्ती US$२८ अब्ज इतकी असल्याचा अंदाज आहे. [[टाटा सन्स|टाटा सन्समधील]] त्यांच्या १८.४% स्टेकसह, <ref name="outlookindia1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://business.outlookindia.com/article.aspx?270234|title=The Phantom Player|publisher=business.outlookindia.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110309151551/http://business.outlookindia.com/article.aspx?270234|archive-date=9 March 2011|access-date=23 February 2011}}</ref> ते भारतातील सर्वात मोठ्या खाजगी समूह, [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहातील]] सर्वात मोठे वैयक्तिक शेअरहोल्डर आहेत, ज्याचे प्राथमिक शेअरहोल्डर टाटा परोपकारी अलायड ट्रस्ट आहेत, ६६ टक्के व्याज नियंत्रित करतात. <ref>[http://fortune.com/video/2017/07/21/tata-group-a-global-500-force/ Valdivia, Stephen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180821093822/http://fortune.com/video/2017/07/21/tata-group-a-global-500-force/ |date=2018-08-21 }} ''Fortune'': "Meet Tata: India's Biggest Company"; 1:53; 21 Sept. 2017.</ref> == प्रारंभिक जीवन == पल्लोनजी मिस्त्री यांचा जन्म गुजरातमधील [[पारशी]] कुटुंबात झाला. <ref name="Namburu2007">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=QznBBwAAQBAJ&pg=PT142|title=Moguls of Real Estate|last=Manoj Namburu|date=1 October 2007|publisher=Roli Books Private Limited|isbn=978-93-5194-074-6|pages=142–}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/india-news/gujaratis-dominate-forbes-list-of-the-wealthiest-indians-1465246|title=Gujaratis Dominate Forbes List Of The Wealthiest Indians|date=September 22, 2016|publisher=[[एनडीटीव्ही]]}}</ref> मिस्त्रींची शापूरजी पालोनजी या मोठ्या बांधकाम कंपनीची मालकी आहे. शापूरजी, समूहाचे कुलप्रमुख आणि पालोनजींचे वडील, यांनी [[फोर्ट (मुंबई)|किल्ल्याच्या परिसरात]] [[मुंबई|मुंबईच्या]] काही खुणा बांधल्या.&nbsp;– [[हाँगकाँग]] आणि शांघाय बँक, ग्रिंडलेज बँक, [[स्टँडर्ड चार्टर्ड बँक]], [[भारतीय स्टेट बँक|स्टेट बँक ऑफ इंडिया]] आणि [[भारतीय रिझर्व्ह बँक|रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया]] इमारती. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://business.रीडिफ.कॉम/report/2010/apr/01/pallonji-mistry-is-richest-person-in-ireland.htm|title=Pallonji Mistry is Ireland's richest person|date=1 April 2010|work=[[रीडिफ.कॉम]]|access-date=24 November 2011}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == कारकीर्द == त्यांच्या वडिलांनी १९३० च्या दशकात टाटा सन्समध्ये पहिल्यांदा शेअर्स खरेदी केले होते, जो सध्या १८.४% इतका आहे की मिस्त्री हे टाटा सन्समधील सर्वात मोठे वैयक्तिक शेअरहोल्डर बनले आहेत, जे प्रामुख्याने धर्मादाय टाटा ट्रस्टद्वारे नियंत्रित आहे. <ref name="forbes">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/profile/pallonji-mistry/|title=Forbes profile: Pallonji Mistry|website=Forbes.com|access-date=13 February 2020}}</ref> <ref name="CNBC">{{स्रोत बातमी|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/cyrus-mistrytataallname_623245.html|title=Cyrus Mistry, a Tata in all but name|date=23 November 2011|publisher=[[CNBC-TV18]]|access-date=24 November 2011|agency=[[Reuters]]}}</ref> पालोनजी मिस्त्री हे शापूरजी पालोनजी समूहाचे अध्यक्ष आहेत ज्याद्वारे ते शापूरजी पालोनजी कन्स्ट्रक्शन लिमिटेड, फोर्ब्स टेक्सटाइल्स आणि युरेका फोर्ब्स लिमिटेडचे मालक आहेत. ते असोसिएटेड सिमेंट कंपन्यांचे माजी अध्यक्ष आहेत. त्यांचा मुलगा [[सायरस पालनजी मिस्त्री|सायरस]] हा नोव्हेंबर २०११ ते ऑक्टोबर २०१६ या कालावधीत टाटा सन्सचा अध्यक्ष होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/cyrus-mistry-removed-as-chairman-of-tata-sons-ratan-tata-to-hold-interim-position/959421|title=Cyrus Mistry Removed As Chairman Of Tata Sons, Ratan Tata To Hold Interim Position|website=Outlook (India)|access-date=2022-03-17|archive-date=2016-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027010553/https://www.outlookindia.com/newswire/story/cyrus-mistry-removed-as-chairman-of-tata-sons-ratan-tata-to-hold-interim-position/959421|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/article/india/tata-successor-announced-cyrus-mistry-to-succeed-ratan-tata-152500?pfrom=home-lateststories|title=Tata successor announced: Cyrus Mistry to take over from Ratan Tata in December 2012|work=NDTV.com|access-date=2018-01-22|archive-date=2012-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20121212061302/http://www.ndtv.com/article/india/tata-successor-announced-cyrus-mistry-to-succeed-ratan-tata-152500?pfrom=home-lateststories|url-status=dead}}</ref> टाटा साम्राज्याच्या मुंबई मुख्यालयाभोवती शांत पण खात्रीशीरपणे सत्ता गाजवल्याबद्दल टाटा समूहामध्ये तो ''बॉम्बे हाऊसचा फॅन्टम'' म्हणून ओळखला जातो. <ref name="CNBC"/> ब्लूमबर्गने २०२१ च्या मध्यात त्याची किंमत [[अमेरिकन डॉलर|US$]] ३० बिलियन असण्याचा अंदाज वर्तवला आहे. <ref name="Bloomberg">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bloomberg.com/billionaires/profiles/pallonji-mistry/|title=Bloomberg Billionaires Index: Pallonji Mistry|website=Bloomberg L.P|access-date=3 July 2021}}</ref> == प्रशंसा == [[चित्र:The_President,_Shri_Pranab_Mukherjee_presenting_the_Padma_Bhushan_Award_to_Shri_Pallonji_Shapoorji_Mistry,_at_a_Civil_Investiture_Ceremony,_at_Rashtrapati_Bhavan,_in_New_Delhi_on_March_28,_2016.jpg|इवलेसे| राष्ट्रपती, श्री प्रणव मुखर्जी (उजवीकडे) २८ मार्च २०१६ रोजी नवी दिल्ली येथील राष्ट्रपती भवन येथे नागरी गुंतवणूक समारंभात श्री पल्लोनजी शापूरजी मिस्त्री यांना पद्मभूषण पुरस्कार प्रदान करताना]] मिस्त्री यांचे एक छोटेसे चरित्र २००८ मध्ये मनोज नंबुरू ''यांच्या द मोगल्स ऑफ रिअल इस्टेट'' नावाच्या पुस्तकात लिहिले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/pp/2008/03/15/stories/2008031550760300.htm|title=Property Plus Bangalore : Absorbing tales of tycoons|date=15 March 2008|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=23 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20080318180302/http://www.hindu.com/pp/2008/03/15/stories/2008031550760300.htm|archive-date=18 March 2008|url-status=dead}}</ref> व्यापार आणि उद्योग क्षेत्रातील योगदानाबद्दल भारत सरकारने त्यांना जानेवारी २०१६ मध्ये [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित]] केले होते. == वैयक्तिक जीवन == २००३ मध्ये, पॅलोनजीने "आयरिश वंशाच्या नागरिकाशी विवाह केल्यामुळे" आयरिश नागरिक होण्यासाठी त्यांचे भारतीय नागरिकत्व सोडले, पॅट "पॅटसी" पेरिन दुबाश, ज्यांचा जन्म सप्टेंबर १९३९ मध्ये [[डब्लिन]] येथील हॅच स्ट्रीट नर्सिंग हाऊस येथे झाला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.independent.ie/business/rich-list/irelands-rich-list-110-2116314.html|title=Ireland's Rich List 1–10|date=31 March 2010|work=[[Irish Independent]]|access-date=5 October 2011}}</ref> ते मुंबईत राहतात. आयर्लंडमधील कुटुंबाची स्वारस्य, काही प्रमाणात, त्यांच्या घोड्यांवरील प्रेमाशी संबंधित आहे; मिस्त्री यांच्याकडे {{Convert|200|acre|km2}} स्टड फार्म आणि {{Convert|10000|sqft|m2|adj=on}} [[पुणे]] येथे घर. <ref>{{स्रोत बातमी|last=SUNANDA MEHTA & DEV CHATTERJEE|url=http://www.indianexpress.com/oldStory/54077|title=Mistry millionaires|date=29 August 2004|work=[[इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=5 October 2011}}</ref> मिस्त्री यांना दोन मुले आणि दोन मुली आहेत. त्यांचा मोठा मुलगा शापूर मिस्त्री (जन्म १९६४), शापूरजी पालोनजी समूह चालवतो, तर त्यांचा धाकटा मुलगा [[सायरस पालनजी मिस्त्री|सायरस मिस्त्री]] याने काही वर्षे [[टाटा उद्योगसमूह|टाटा समूहाचे]] अध्यक्ष म्हणून काम केले. मिस्त्री यांची मोठी मुलगी लैला आणि त्यांची धाकटी मुलगी आलू हिचा विवाह [[रतन टाटा]] यांचा सावत्र भाऊ नोएल टाटा यांच्याशी झाला. <ref>Munroe, Tony and Mehra, Prashant [https://www.reuters.com/article/india-tata-chairman-idUSL4E7MN1W220111123 UPDATE 2-Global search for Tata chairman ends close to home]. ''[[Reuters]]'', 23 November 2011. Retrieved 23 November 2011.</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Vijayraghavan|first=Kala|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/how-next-gen-scions-leah-maya-and-neville-are-working-their-way-up-in-tata-group-companies/articleshow/56696002.cms|title=How next gen scions Leah, Maya and Neville are working their way up in Tata Group companies|last2=Mandavia|first2=Megha|date=26 August 2018|work=The Economic Times|access-date=26 August 2018}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:}} [[वर्ग:भारतीय उद्योजक]] [[वर्ग:टाटा सन्स]] [[वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म]] [[वर्ग:पारशी व्यक्ती]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] fd8dcu03yzl92x58shvfj9bfz816nyy 0 302217 2711345 2682407 2026-09-22T22:00:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711345 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''फैझल शकशीर''' (जन्म [[ऑक्टोबर २३|२३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] - [[सौदी अरेबिया]]) हा आंतरराष्ट्रीय किकबॉक्सिंग खेळाडू आहे. त्याने २०१६ मध्ये राष्ट्रीय किक बॉक्सिंग चॅम्पियन जिंकला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/faisal-shaksheer-talks-about-the-importance-of-communication-in-any-relationship-news-32160|title=Faisal Shaksheer Talks About The Importance Of Communication|date=2022-01-18|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-03-18|archive-date=2022-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318072658/https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/faisal-shaksheer-talks-about-the-importance-of-communication-in-any-relationship-news-32160|url-status=dead}}</ref> == किकबॉक्सिंग कारकीर्द == फैजलला लहानपणापासूनच बॉक्सिंगमध्ये रस होता आणि त्याने रिंगमध्ये किकबॉक्सिंगचा सराव केला. २००२ ते २००६ मध्ये त्याला त्याच्या हायस्कूलच्या ४ वेळा चॅम्पियन अवॉर्डने सन्मानित करण्यात आले. त्याने जॉर्डनमध्ये आंतरराष्ट्रीय स्तरावर स्पर्धा करणाऱ्या मोठ्या लीगमध्ये भाग घेतला आणि नंतर राष्ट्रीय चॅम्पियनशिप जिंकली. २०१९ मध्ये त्याला कॅनेडियन युथ क्लबसाठी प्रथम श्रेणी प्रशिक्षक म्हणून सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/brand-media/article/the-chink-in-our-armour-is-temporary-faisal-shaksheer-journey-23207285|title=“The Chink in our armour is temporary” - Faisal Shaksheer’s journey|date=2021-12-30|website=www.mid-day.com|language=en|access-date=2022-03-18}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == पुरस्कार == * २ वेळा आंतरराष्ट्रीय किक बॉक्सिंग चॅम्प लाइट वेट विभाग * बॉडी लाइन्स क्लब जॉर्डनमध्ये मस्कुलर फिजिकमध्ये पहिले स्थान * कॅनेडियन युवा क्लबसाठी प्रथम श्रेणी प्रशिक्षक == संदर्भ == <references /> kxr12x38m03urn1et1muob4n4ykyemq 0 302365 2711469 2494781 2026-09-23T05:35:00Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711469 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = मोनिका अरोरा | चित्र = | चित्र_आकारमान = | चित्रशीर्षक = | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = | जन्म_दिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1973|08|28}} | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | शिक्षण = कायद्यातील पदव्युत्तर शिक्षण | प्रशिक्षणसंस्था = हिंदू महाविद्यालय, [[दिल्ली विद्यापीठ]] | पेशा = वकील | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = गृप ऑफ इंटलेक्चुअल्स अँड ॲकॅडेमिशियन्स (GIA) | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = २००७ ते आजतागायत | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = | जोडीदार = | अपत्ये = | वडील = | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = {{URL|monikaarora.in}} | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''मोनिका अरोरा''' (जन्म:[[२८ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९७३|१९७३]]) ह्या एक भारतीय वकील असून त्या भारताच्या सर्वोच्च न्यायालय, दिल्ली उच्च न्यायालय आणि जिल्हा न्यायालयांमध्ये वकिली करतात.<ref>{{cite news|url =https://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/sc-lawyer-dispels-myths-about-caa-18471|title =SC lawyer dispels myths about CAA|publisher =Tribune India|quote =Dispelling myths and misinformation surrounding the Citizenship Amendment Act (CAA), Supreme Court lawyer Monika Arora said the Act was not meant to take away|location =|date =29 December 2019|website =|author =|accessdate =22 April 2020|archive-date =2022-03-21|archive-url =https://web.archive.org/web/20220321090406/https://www.tribuneindia.com/news/chandigarh/sc-lawyer-dispels-myths-about-caa-18471|url-status =dead}}</ref><ref>{{cite news |url =https://www.hindustantimes.com/lucknow/caa-in-line-with-the-indian-constitution-sc-lawyer/story-xLoZWHg8XJL58bvHDh3JyJ.html|title =CAA in line with the Indian Constitution: SC lawyer|publisher =Hindustan Times|quote =Supreme Court lawyer Monica Arora on Saturday accused political parties of spreading lies about the Citizenship (Amendment) Act (CAA), 2019 and fomenting trouble across the country.|location =|date = December 21, 2019|website =|author =|accessdate =22 April 2020}} </ref> त्या दिल्ली उच्च न्यायालयात स्थायी वकील म्हणून भारत सरकारचे प्रतिनिधित्व करतात.<ref>{{cite news |url=https://www.livemint.com/news/india/hc-seeks-jnu-s-reply-on-pleas-challenging-decision-to-conduct-open-book-exams-11581344168539.html|title=HC seeks JNU's reply on pleas challenging decision to conduct open-book exams|date=10 Feb 2020|publisher =Live Mint}} </ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailyo.in/user/14626/advmonikaarora|title=Monika Arora|website=www.dailyo.in|access-date=2020-03-02}}</ref> ==शिक्षण == अरोरा यांनी दिल्ली विद्यापीठाच्या हिंदू कॉलेजमधून कायद्यात पदव्युत्तर पदवी घेतली आहे. त्यांनी विद्यार्थी जीवनात [[कॅनडा]] मधील [[वॉटर्लू, ऑन्टारियो]] येथे शिक्षण घेत असताना, 'जुनियर रिसर्च फेलोशिप' (JRF), 'सीनियर रिसर्च फेलोशिप' (SRF) आणि परदेशात संशोधनासाठी 'शास्त्री इंडो-कॅनेडियन स्कॉलरशिप' यासह अनेक पुरस्कार आणि शिष्यवृत्ती जिंकल्या. शैक्षणिक क्षेत्रातील योगदानाबद्दल त्यांना हिंदी साहित्य संमेलनाचा साहित्य श्री पुरस्कारही मिळालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=http://www.lawsharer.com/?biography=advocate-monika-arora |title=ADVOCATE MONIKA ARORA |लेखक= |दिनांक= |भाषा=इंग्रजी |संकेतस्थळ=lawsharer.com |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220321092536/http://www.lawsharer.com/?biography=advocate-monika-arora |विदा दिनांक=2022-03-21 |url-status=live }}</ref> त्यांनी १९९३ ते १९९४ पर्यंत 'दिल्ली विद्यापीठ विद्यार्थी युनियन'चे अध्यक्ष म्हणून काम केले होते.<ref name="enacademic">{{cite web|url=https://enacademic.com/dic.nsf/enwiki/7058145#Former_Presidents_of_DUSU|title=Delhi University Students Union, Former Presidents of DUSU|author=|date=|website=enacademic.com|publisher=|location=|accessdate=22 April 2020|quote=}} </ref> == कारकीर्द == इ.स. २००७ मध्ये अरोरा यांनी 'दिल्ली वकील परिषद (Bar Council Of Delhi)' मध्ये वकील म्हणून नोंदणी केली आणि आपल्या वकिलाच्या पेशास आरंभ केला. त्यांनी अनेक महत्त्वाच्या खटल्यात काम केले आहे, जसे की, *[[२०१२ दिल्ली सामुहिक बलात्कार|निर्भया]] प्रकरणावरील "इंडियाज डॉटर" या माहितीपटावरील बंदी उठवण्याच्या खटल्यात दिल्ली उच्च न्यायालयात अरोरा यांनी [[गृह मंत्रालय, भारत सरकार |गृह मंत्रालयाचे]] प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/delhi-hc-refuses-plea-to-lift-ban-on-airing-bbc-gangrape-documentary-indias-daughter/articleshow/46931891.cms?from=mdr|title=Delhi HC refuses plea to lift ban on airing BBC gangrape documentary 'India's Daughter'|date=2015-04-15|work=The Economic Times|access-date=2020-03-02}}</ref> * दिल्लीतील बेकायदेशीर कत्तलखाने बंद व्हावेत यासाठी अरोरा यांनी नवी दिल्ली नगरपरिषदेचे न्यायालयात प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/pti-feed/story/no-illegal-slaughter-done-in-north-delhi-area-ndmc-to-hc-458127-2015-09-02|title=No illegal slaughter done in North Delhi area: NDMC to HC|website=India Today|language=en|access-date=2020-03-02}}</ref> * उबेर, [[ओला कॅब|ओला]] या वाहतूकदार कंपन्यांचे नियमन करण्यासाठी दाखल केलेल्या खटल्यांमध्ये अरोरा यांनी भारत सरकारचे प्रतिनिधित्व केले. * वैवाहिक बलात्काराला गुन्हेगार ठरवण्यासंदर्भात दाखल केलेल्या खटल्यात अरोरा यांनी भारत सरकारचे प्रतिनिधित्व केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/opinion/opinion-with-social-stigma-and-rampant-illiteracy-will-declaring-marital-rape-an-offence-help-women-2132303.html|title=With Social Stigma and Rampant Illiteracy, Will Declaring Marital Rape an Offence Help Women?|website=News18|access-date=2020-03-02}}</ref> * अरोरा यांनी दीनानाथ बत्रा इत्यादींचे प्रतिनिधित्व करत 'द हिंदुज: ऍन अल्टरनेटिव्ह हिस्ट्री' या पुस्तकावरील खटल्यात काम केले, ज्यामुळे प्रकाशकाने पुस्तकाच्या सर्व प्रती तात्काळ माघारी घेण्यास तयारी दर्शवली.<ref>{{Cite news|url=https://in.reuters.com/article/india-hindus-doniger-penguin-idINDEEA1A0DV20140211|title=Penguin withdraws book on Hindus after court case|date=2014-02-11|work=Reuters|access-date=2020-03-02|language=en|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302071440/https://in.reuters.com/article/india-hindus-doniger-penguin-idINDEEA1A0DV20140211|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/penguin-to-withdraw-wendy-donigers-controversial-book/828444|title=Penguin to Withdraw Wendy Doniger's 'Controversial' Book|website=outlookindia.com|access-date=2020-03-02|archive-date=2020-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200302071433/https://www.outlookindia.com/newswire/story/penguin-to-withdraw-wendy-donigers-controversial-book/828444|url-status=dead}}</ref> == सक्रिय सहभाग == महिला वकिलांच्या गटाचे नेतृत्व करत, अरोरा यांनी [[२०१२ दिल्ली सामुहिक बलात्कार|निर्भया बलात्कार प्रकरणाच्या]] तपासावर लक्ष ठेवण्यासाठी दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या मुख्य न्यायाधीशांना विनंती केली. त्यानंतर दिल्ली उच्च न्यायालयाने सुओमोटो दखल घेतली. अरोरा यांच्या केस मुळे [[राष्ट्रीय शिक्षक शिक्षण परिषद]] (NCTE)ला जून २०११ मध्ये केंद्रीय शिक्षक पात्रता चाचणी (CTET) साठी निवडल्या जाणाऱ्या भाषांमध्ये संस्कृतचा समावेश करावा लागला. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[https://monikaarora.in/ Monika Arora official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313043431/http://monikaarora.in/ |date=2022-03-13 }} *[https://twitter.com/advmonikaarora?ref_src=twsrc%5Egoogle%7Ctwcamp%5Eserp%7Ctwgr%5Eauthor Monika Arora on Twitter] *[https://www.facebook.com/AdvMonikaArora/ Monika Arora on Facebook] *[https://www.youtube.com/channel/UCRvuqmo8I_z1FD_Xyyl4c-w Monika Arora on Youtube] {{DEFAULTSORT:अरोरा, मोनिका}} [[वर्ग:हिंदी व्यक्ती]] [[वर्ग:हिंदी लेखक]] [[वर्ग:भारतीय विचारवंत]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:भारतीय महिला वकील]] [[वर्ग:सरकारी वकील]] aew3038cwc1igk5hzwuml0pahl2v6el 0 303848 2711408 2693522 2026-09-23T01:41:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711408 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Stand_with_Standing_Rock_SF_Nov_2016_13.jpg|इवलेसे|347x347अंश| २०१६ मधील " स्टँड विथ स्टँडिंग रॉक " चळवळ (मार्च). घोषणांमध्ये "आम्ही भू-संरक्षणासाठी आहोत" आणि "जमिनीचे रक्षण करू."]] '''भू -संरक्षक, जमीन संरक्षक''' किंवा '''पर्यावरण रक्षक''' हा एक कार्यकर्ता आहे जो पर्यावरण आणि [[निरोगी वातावरणाचा अधिकार|सुरक्षित, निरोगी पर्यावरणाच्या मानवी हक्कांचे]] संरक्षण करण्यासाठी कार्य करतो. <ref name="human rights">{{जर्नल स्रोत|last=Larsen, Billon, Menton, Aylwin, Balsiger, Boyd, Forst, Lambrick, Santos, Storey, Wilding|year=2021|title=Understanding and responding to the environmental human rights defenders crisis: The case for conservation action|url=https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/conl.12777|journal=Conservation Letters|volume=14|issue=3|doi=10.1111/conl.12777|accessdate=2022-04-25|archive-date=2022-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220306025843/https://conbio.onlinelibrary.wiley.com/doi/pdf/10.1111/conl.12777|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thetyee.ca/Analysis/2019/01/10/Not-What-Reconciliation-Looks-Like/|title=Judy Wilson's Message for Canadians: 'The Land Defenders Are Doing This for Everybody'|last=Ducklow|first=Zoë|date=10 January 2019|website=The Tyee|language=English|access-date=20 January 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theindependent.ca/2016/10/28/protesters-or-land-protectors/|title=Protesters? Or land protectors?|date=28 October 2016|website=The Indy|language=en-US|access-date=15 January 2020}}</ref> बहुतेकदा, बचावकर्ते हे [[आदिवासी|स्वदेशी समुदायाचे]] सदस्य असतात जे वडिलोपार्जित जमिनीचे [[प्रदूषण]], ऱ्हास किंवा विनाशापासून संरक्षण करतात. <ref name="human rights" /> स्थानिक लोकांसाठी जमीन आणि तिची संसाधने पवित्र मानली जाऊ शकतात आणि जमिनीची काळजी घेणे हे पूर्वज, वर्तमान लोक आणि भावी पिढ्यांचा सन्मान करणारे कर्तव्य मानले जाते. <ref name="protest">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://aptnnews.ca/2018/09/18/illegal-protest-or-protecting-the-land-an-inuit-woman-gets-ready-to-face-a-canadian-court/|title=Illegal protest or protecting the land? An Indigenous woman gets ready to face a Canadian court - APTN News|date=18 September 2018|website=aptnnews.ca|language=en-US|access-date=12 January 2019}}</ref> जमीन रक्षकांना शक्तिशाली राजकीय आणि कॉर्पोरेट युतींकडून तीव्र छळाचा सामना करावा लागतो ज्यांना संसाधन उत्खननातून फायदा होतो. ज्यामुळे प्रदूषण होऊ शकते. संयुक्त राष्ट्र मानवाधिकार परिषदेने ठरवले की भू-रक्षक हे "सर्वाधिक उघड आणि धोका असलेल्या मानवाधिकार रक्षकांपैकी आहेत." <ref name="human rights"/> == व्युत्पत्ती == [[File:One_day_at_Standing_Rock.webm|इवलेसे|300x300अंश|२०१६ मधील स्टँडिंग रॉक इंडियन रिझर्वेशन मधील भू- आणि जल-रक्षक ]] २०१६ च्या डकोटा ऍक्सेस पाइपलाइनच्या निषेधादरम्यान, स्टँडिंग रॉक इंडियन रिझर्व्हेशनच्या सदस्यांनी जमातीची जमीन आणि [[पाण्याचा अधिकार|पाणीपुरवठा]] संरक्षित करण्यासाठी पाइपलाइनचे बांधकाम रोखले. या तळागाळातील प्रयत्नांमुळे शेकडो अटक झाली आणि पोलीस आणि नॅशनल गार्डच्या सैनिकांशी संघर्ष झाला. नकारात्मक लेखांमध्ये स्वदेशी जमीन रक्षकांचे वर्णन "आंदोलक" असे केले गेले आहे, ज्याचा अनेक पर्यावरण कार्यकर्त्यांनी निषेध केला आहे. स्वदेशी पर्यावरण शृंखलेचे पर्यावरण कार्यकर्ते आणि अभिनेते डॅलस गोल्डटूथ यांनी "आंदोलक" या शब्दावर टीका केली आहे, "निदर्शक" हा शब्द नकारात्मक आहे आणि मूळ लोक संतप्त, हिंसक किंवा संसाधनांचे अतिसंरक्षण करणारे आहेत असे सूचित करतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theworld.org/stories/2016-10-31/standing-rock-activists-dont-call-us-protesters-were-water-protectors|title=Standing Rock activists: Don't call us protesters. We're water protectors.|website=The World from PRX|language=en|access-date=2022-04-13|archive-date=2022-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220516092516/https://theworld.org/stories/2016-10-31/standing-rock-activists-dont-call-us-protesters-were-water-protectors|url-status=dead}}</ref> त्याऐवजी, चळवळीतील सदस्य स्वतः ला "भू-संरक्षक " म्हणून संबोधतात, ज्यामध्ये [[शांतीवाद|शांततावाद]] आणि वडिलोपार्जित जमिनींची काळजी घेण्याची जबाबदारी यावर जोर दिला जातो जो बचावकर्त्याच्या वारशाचा भाग असू शकतो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=MSE4cH95qlc|title=We Are Land Protectors, Not Protesters}}</ref> इनुइट लॅब्राडोरचे भूसंरक्षक डेनिस कोल यांनी म्हणले आहे की, "जेव्हा मी माझी औषधे घेतो, त्यावर माझ्या विश्वास असतो , [[वसाहतवाद|वसाहतवादी कायदा]] ज्याला विरोध म्हणेल त्याला मी समारंभ मानतो." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aptnnews.ca/national-news/illegal-protest-or-protecting-the-land-an-inuit-woman-gets-ready-to-face-a-canadian-court/|title=Illegal protest or protecting the land? An Indigenous woman gets ready to face a Canadian court|last=Moore|first=Angel|date=2018-09-18|website=APTN News|language=en-US|access-date=2022-04-13}}</ref> == इतिहास == [[होन्डुरास|होंडुरासमधील]] प्राणघातक जमीन संघर्ष १९९० च्या दशकाच्या सुरुवातीस आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theintercept.com/2021/11/06/honduras-paramilitaries-land-rights/|title=In Honduras Land Battles, Paramilitaries Infiltrate Local Groups — Then Kill Their Leaders|last=OlsonNovember 6 2021|first=Jared OlsonJared|last2=A.m|first2=11:00|website=The Intercept|language=en|access-date=2022-04-14}}</ref> जमिनीचे संरक्षण, सन्मान आणि जमिनीचे महत्त्व स्पष्ट करण्याच्या उद्देशाने केलेल्या कृतींमध्ये भू-संरक्षक सक्रिय आणि लक्षणीय भूमिका बजावतात. जलरक्षक चळवळ, भू-संरक्षक चळवळ आणि स्वदेशी पर्यावरण सक्रियता यांच्यात खोलसंबंध आहेत. <ref name="water">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indigenousrising.org/josephine-mandamin/|title=Meet Josephine Mandamin (Anishinaabekwe), The "Water Walker"|date=25 September 2014|website=Indigenous Rising|language=en-US|access-date=10 January 2019|archive-date=2018-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017170810/http://indigenousrising.org/josephine-mandamin/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Maial Panhpunu Paiakan Kaiapó|first=|url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/article-the-devastation-of-my-amazon-homeland-has-accelerated-during-the/|title=Opinion: The devastation of my Amazon homeland has accelerated during the pandemic|date=October 24, 2020|work=The Globe and Mail|access-date=2021-02-11|url-status=live}}</ref> जमीन रक्षक पाइपलाइन, जीवाश्म इंधन उद्योग, <ref name=":42">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://rabble.ca/podcasts/shows/talking-radical-radio/2018/03/mikmaq-water-protectors-blocking-fossil-fuel|title=Mi'kmaq water protectors blocking fossil fuel infrastructure in Nova Scotia {{!}} rabble.ca|website=rabble.ca|access-date=10 January 2019|archive-date=2021-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607011205/https://rabble.ca/podcasts/shows/talking-radical-radio/2018/03/mikmaq-water-protectors-blocking-fossil-fuel|url-status=dead}}</ref> शेती किंवा गृहनिर्माण यांसारख्या विकासासाठी क्षेत्राचा नाश आणि फ्रॅकिंगसारख्या संसाधने काढण्याच्या कृतींना विरोध करतात कारण या क्रियांमुळे जमिनीचा ऱ्हास, जंगलाचा नाश आणि व्यत्यय येऊ शकतो. वस्तीचे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=McKenzie-Sutter|first=Holly|url=https://torontosun.com/news/provincial/indigenous-land-occupants-in-caledonia-appeal-injunction|title=Indigenous land occupants in Caledonia appeal injunction|date=November 27, 2020|work=Toronto Sun|language=en-CA|access-date=2021-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104162733/https://torontosun.com/news/provincial/indigenous-land-occupants-in-caledonia-appeal-injunction|archive-date=2021-11-04|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/14/rcmp-off-wetsuweten-land-solidarity-grows-for-land-defenders|title='RCMP off Wet'suwet'en land': Solidarity grows for land defenders|last=Kestler-D'Amours|first=Jillian|website=www.aljazeera.com|language=en|access-date=2021-02-11}}</ref> विशेषतः स्थानिक प्रदेशांमध्ये भू-संरक्षक जमिनीला हानी पोहोचवणाऱ्या कृतींना विरोध करतात आणि त्यांचे कार्य मानवी हक्कांशी जोडलेले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.globalcitizen.org/en/content/environmental-activists-killed/|title=Beatings, Imprisonment, Murder: The World's Environmental Defenders Are Being Terrorized|website=Global Citizen|language=en|access-date=15 January 2020}}</ref> डाइन लँड डिफेंडर्सच्या प्रतिरोधक रणनीती आणि संसाधने काढण्यावरील त्यांची भांडवलशाही आणि विकासविरोधी भूमिका डाइन प्रतिकाराच्या प्रदीर्घ परंपरेशी अत्यंत जोडलेली आहे, याकडे याझीने लक्ष वेधले. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Yazzie|first=Melanie K.|date=2018|title=Decolonizing Development in Diné Bikeyah: Resource Extraction, Anti-Capitalism, and Relational Futures|url=https://www.jstor.org/stable/26879576|journal=Environment and Society|volume=9|pages=25–39|doi=10.3167/ares.2018.090103|issn=2150-6779|jstor=26879576}}</ref> संसाधन उत्खनन कृतींच्या कॉर्पोरेशनला रोखण्यासाठी राखीव जमिनींवर किंवा पारंपारिक प्रदेशांवर नाकेबंदी उभारण्याच्या स्वरूपात सक्रियता येऊ शकते. <ref name=":22">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pri.org/stories/2016-10-31/standing-rock-activists-dont-call-us-protesters-were-water-protectors|title=Standing Rock activists: Don't call us protesters. We're water protectors.|website=Public Radio International|language=en|access-date=10 January 2019}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thespec.com/news/hamilton-region/2020/10/05/barricades-up-in-caledonia-after-attempted-arrest-of-land-defender.html|title=Barricades up in Caledonia after attempted arrest of land defender|date=2020-10-05|work=The Hamilton Spectator|language=en|issn=1189-9417|access-date=2021-02-11|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104162734/https://www.thespec.com/news/hamilton-region/2020/10/05/barricades-up-in-caledonia-after-attempted-arrest-of-land-defender.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thespec.com/news/hamilton-region/2020/11/25/caledonia-land-occupation-criminal-cases-move-through-courts.html|title=Caledonia land occupation criminal cases move through courts|date=2020-11-25|work=The Hamilton Spectator|language=en|issn=1189-9417|access-date=2021-02-11|archive-date=2021-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20211104191112/https://www.thespec.com/news/hamilton-region/2020/11/25/caledonia-land-occupation-criminal-cases-move-through-courts.html|url-status=dead}}</ref> पारंपारिक प्रदेश ताब्यात घेण्याचा आणि सांस्कृतिक संबंध मजबूत करण्याचा मार्ग म्हणून जल आणि जमीन रक्षक देखील छावण्या उभारतात. भू-संरक्षक पारंपारिक प्रदेशांवर नियंत्रण ठेवण्याच्या प्रयत्नात सरकारी न्यायालय प्रणालीसारख्या कायदेशीर चौकटींद्वारे देखील कार्य करतात. <ref name="protest"/> भू-संक्षकांनी केलेल्या सविनय कायदेभंगाच्या कृतींचे वारंवार गुन्हेगारीकरण केले जाते आणि त्यावरून झालेल्या पोलीस तक्रारी आणि हिंसाचारावर काहींनी जोरदार युक्तिवाद केला आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Simpson|first=Michael|last2=Le Billon|first2=Philippe|date=2021-02-01|title=Reconciling violence: Policing the politics of recognition|journal=Geoforum|language=en-ca|volume=119|pages=111–121|doi=10.1016/j.geoforum.2020.12.023|issn=0016-7185}}</ref> <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Spiegel|first=Samuel J.|date=2021-01-01|title=Climate injustice, criminalisation of land protection and anti-colonial solidarity: Courtroom ethnography in an age of fossil fuel violence|journal=Political Geography|language=en-ca|volume=84|pages=102298|doi=10.1016/j.polgeo.2020.102298|issn=0962-6298|pmc=7544477|pmid=33052177}}</ref> स्त्रिया चळवळीच्या यशाचा अविभाज्य घटक आहेत, कारण भूसंरक्षक म्हणून त्यांचा पुढाकार अनेकदा नाकेबंदीच्या अग्रभागी आणि प्रतिकार निदर्शनांमध्ये दिसून येतो. == जमीन रक्षकांसमोरील धोके == ग्लोबल विटनेसने २००२ ते २०१९ दरम्यान ५७ देशांमध्ये भू-संरक्षकांच्या १९२२ खुनांची नोंद केली. <ref name="human rights"/>लोकसंख्येच्या ६ % असूनही, ४० % बळी स्थानिक होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.worldbank.org/en/topic/indigenouspeoples|title=Indigenous Peoples|website=World Bank|language=en|access-date=2022-04-14}}</ref> या हिंसाचाराचे दस्तावेजीकरणही अपूर्ण आहे. २०२० मध्ये, भूसंरक्षकाच्या हत्यांची संख्या २२७ वर पोहोचली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/environment/2021/sep/13/murders-environment-land-defenders-record-high|title=Murders of environment and land defenders hit record high|date=2021-09-12|website=the Guardian|language=en|access-date=2022-04-13}}</ref> यूएन स्पेशल रिपोर्टर डेव्हिड आर. बॉयड यांनी विचारले आहे, "जर आपण पर्यावरण रक्षकांचे संरक्षण करू शकत नसाल तर पृथ्वीवरील जीवनातील विलक्षण विविधतेचे संरक्षण कसे करावे?" <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=j-QsEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT74&dq=%22land+defender%22&hl=en|title=Environmental Defenders: Deadly Struggles for Life and Territory|last=Menton|first=Mary|last2=Billon|first2=Philippe Le|date=2021-06-24|publisher=Routledge|isbn=978-1-000-40221-6|language=en}}</ref> त्यांनी पुढे असे म्हणले आहे की प्रत्येक मारल्या गेलेल्या प्रत्येकासाठी सुमारे शंभर भू-संरक्षकांना धमकावले जाते, अटक केली जाते किंवा अन्यथा त्रास दिला जातो. <ref name="human rights"/> जमीन रक्षकांना अनेकदा राज्य शक्तींच्या विरोधात, संसाधन कॉर्पोरेशन जसे की गॅस किंवा खाण महामंडळे, जमीन विकसित करू पाहणाऱ्या किंवा स्वदेशी जमिनीचे हक्क संपुष्टात आणणाऱ्या इतरांना धोकादायक परिस्थितीचा सामना करावा लागतो. <ref name=":72">{{जर्नल स्रोत|last=Middeldorp|first=Nick|last2=Le Billon|first2=Philippe|date=2019-03-04|title=Deadly Environmental Governance: Authoritarianism, Eco-populism, and the Repression of Environmental and Land Defenders|url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/24694452.2018.1530586|journal=Annals of the American Association of Geographers|language=en|volume=109|issue=2|pages=324–337|doi=10.1080/24694452.2018.1530586|issn=2469-4452}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vice.com/en/article/4adx5q/land-defenders-keep-getting-killed-in-colombia|title=Land Defenders Keep Getting Killed in Colombia|website=www.vice.com|language=en|access-date=2021-02-11}}</ref> अमेरिकन पर्यावरणवादी बिल मॅककिबेन यांनी असे म्हणले आहे की, "[संरक्षणकर्त्यांना] धोका असतो कारण ते स्वतःला एखाद्या कॉर्पोरेशनची मागणी करत असलेल्या एखाद्या गोष्टीवर किंवा जवळ राहतात. ती मागणी – जास्तीत जास्त संभाव्य नफ्याची मागणी, शक्य तितक्या जलद वेळेची, शक्य तितक्या स्वस्त ऑपरेशनची – शेवटी कुठेतरी समजूत काढली जाते, की समस्या निर्माण करणाऱ्याला जावे लागेल." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theowp.org/record-number-of-environmental-activists-killed-in-the-past-year/|title=Record Number Of Environmental Activists Killed In The Past Year|last=OWP|first=Celina Shih MarCelina Shih Mar is a correspondent intern at the|last2=Science|first2=a junior at the University of Chicago studying Political|date=2021-10-08|website=The Organization for World Peace|language=en-US|access-date=2022-04-14|last3=Economics|last4=Taiwan|first4=History She grew up in|last5=California|last6=conflicts|first6=thereby has a particular interest in East Asian|last7=history|last8=conflicts|first8=human rights She strongly believes in non-violent resolution to|last9=Peace|first9=The Long-Term Preservation of}}</ref> मिडेलडॉर्प आणि ले बिलॉन यांनी भू-संरक्षकांना , विशेषतः हुकूमशाही शासनांमध्ये भेडसावणाऱ्या धोक्यांकडे लक्ष वेधले आहे. या विषयावरील त्यांच्या २०१८ च्या लेखात [[होन्डुरास|होंडुरासमधील]] अनेक भू-संरक्षकांच्या हत्येकडे लक्ष वेधले आहे. <ref name="water"/> तेथे, अगुआन खोऱ्यातील निमलष्करी दलांना घुसखोरी करण्यासाठी आणि गटाच्या प्रयत्नांना हाणून पाडण्यासाठी प्रमुख भूमी अधिकार कार्यकर्त्यांची हत्या करण्यासाठी पाठवण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theintercept.com/2021/11/06/honduras-paramilitaries-land-rights/|title=In Honduras Land Battles, Paramilitaries Infiltrate Local Groups — Then Kill Their Leaders|last=OlsonNovember 6 2021|first=Jared OlsonJared|last2=A.m|first2=11:00|website=The Intercept|language=en|access-date=2022-04-14}}</ref> आदिवासींच्या जमिनीच्या अधिकारांचे दडपशाही ''आणि'' भूमी रक्षकांविरुद्ध धमकावण्याचा इतिहास, हिंसक डावपेच आणि हत्या यांचा आर्थिक विकास आणि वसाहती राष्ट्र राज्यांमध्ये "जमीन बळकावणे" यांच्याशी कोणीही जोडू शकतो. कॅनडाचे राष्ट्रीय पोलीस दल, आरसीएमपी, [[ब्रिटिश कोलंबिया|ब्रिटिश कोलंबियामध्ये]] २०१९ च्या निषेधामध्ये भू-रक्षकांविरुद्ध प्राणघातक शक्ती वापरण्यास तयार होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Parrish|first=Jaskiran Dhillon Will|url=https://www.theguardian.com/world/2019/dec/20/canada-indigenous-land-defenders-police-documents|title=Exclusive: Canada police prepared to shoot Indigenous activists, documents show|date=20 December 2019|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=15 January 2020}}</ref> डनलॉप आर्थिक विकास आणि संसाधने काढण्याच्या प्रतिकाराचा बदला म्हणून मेक्सिकोसारख्या देशांतील जमीन रक्षकांविरुद्ध हिंसाचाराच्या कृतींना जोडते. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Dunlap|first=Alexander|date=2020-04-15|title=The Politics of Ecocide, Genocide and Megaprojects: Interrogating Natural Resource Extraction, Identity and the Normalization of Erasure|journal=Journal of Genocide Research|language=en-ca|volume=23|issue=2|pages=212–235|doi=10.1080/14623528.2020.1754051|issn=1462-3528|doi-access=free}}</ref> मानवाधिकार संघटना ग्लोबल विटनेसने अहवाल दिला आहे की [[फिलिपिन्स|फिलीपिन्स]], [[ब्राझील]], [[भारत]] आणि [[ग्वातेमाला|ग्वाटेमाला]] सारख्या देशांमध्ये २०१८ मध्ये १६४ जमीन रक्षक मारले गेले. <ref name=":02">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.climatechangenews.com/2019/07/30/164-land-defenders-murdered-2018-global-witness-reports/|title=164 land defenders murdered in 2018, Global Witness reports|date=30 July 2019|website=Climate Home News|language=en|access-date=15 January 2020}}</ref> याच अहवालात असे म्हणले आहे की मारले गेलेले, जखमी झालेले आणि धमकावले गेलेले लोक मोठ्या संख्येने स्थानिक होते. <ref name=":02" /> ली-बिल्लन आणि ल्यूजल अहवाल देतात की २००२ आणि २०१८ दरम्यान किमान १७३४ पर्यावरण आणि जमीन रक्षक मारले गेले आणि स्थानिक लोकांना याचा सर्वाधिक धोका आहे, ज्यांची संख्या एक तृतीयांश भूमी रक्षकांहून अधिक आहे. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Le Billon|first=Philippe|last2=Lujala|first2=Päivi|date=2020-11-11|title=Environmental and land defenders: Global patterns and determinants of repression|journal=Global Environmental Change|language=en-ca|volume=65|pages=102163|doi=10.1016/j.gloenvcha.2020.102163|issn=0959-3780}}</ref> [[संयुक्त राष्ट्रे|UN]] ने अहवाल दिला आहे की अनेक भूसंरक्षकांना त्यांचे दावे बदनाम करण्याच्या प्रयत्नात राज्य सरकारांनी दहशतवादी म्हणून संबोधन केले आहे. <ref name=":12">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theintercept.com/2019/07/30/criminalization-environmental-activists-global-witness-report/|title=More Than 160 Environmental Defenders Were Killed in 2018, and Many Others Labeled Terrorists and Criminals|last=Brown|first=Alleen|date=30 July 2019|website=The Intercept|language=en-US|access-date=15 January 2020}}</ref> जमिनीच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी काम करणाऱ्यांसाठी असे संबोनधन धोकादायक परिस्थिती निर्माण करू शकते. <ref name=":12" /> ''येल एन्व्हायर्नमेंट ३६०'' ने अहवाल दिला की २०१९ मध्ये किमान २१२ पर्यावरण प्रचारक आणि जमीन रक्षकांची हत्या करण्यात आली <ref name=":82">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://e360.yale.edu/digest/more-than-200-environmental-activists-and-land-defenders-murdered-in-2019|title=More Than 200 Environmental Activists and Land Defenders Murdered in 2019|website=Yale E360|language=en-US|access-date=2021-07-10}}</ref> . २०१९ मध्ये नोंदवलेल्या हत्यांपैकी निम्म्याहून अधिक हत्या [[कोलोंबिया|कोलंबिया]] आणि [[फिलिपिन्स|फिलीपिन्समध्ये]] झाल्या आहेत. <ref name=":82" /> <ref name=":92">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.theguardian.com/environment/2020/jul/29/record-212-land-and-environment-activists-killed-last-year|title=Record 212 land and environment activists killed last year|date=2020-07-29|website=the Guardian|language=en|access-date=2021-07-10}}</ref> अॅम्नेस्टी इंटरनॅशनलने पृथ्वी, पाणी आणि समुदायांचे रक्षण करणाऱ्यांना भेडसावणाऱ्या धोक्यांकडे लक्ष वेधले आहे, [[लॅटिन अमेरिका|लॅटिन अमेरिकेला]] भू-संरक्षकांसाठी सर्वात धोकादायक स्थान म्हणले आहे. <ref name=":52">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amnesty.ca/earthdefenders|title=Earth Land and Water Defenders|date=2 April 2019|website=Amnesty International Canada|language=en|access-date=15 January 2020|archive-date=2020-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200303042053/https://www.amnesty.ca/earthdefenders|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Tabary|first=Zoe|url=https://www.reuters.com/article/us-brazil-indigenous-logging-trfn-idUSKBN27H16P|title=One year on, family of murdered Amazon land defender say nothing has changed|date=2020-11-01|work=Reuters|language=en|access-date=2021-02-11}}</ref> पर्यावरण संरक्षण निधीने नोंदवले आहे की १७०० पेक्षा जास्त बचावकर्ते मारले गेले आहेत आणि १० % पेक्षा कमी जबाबदार लोकांना न्याय दिला गेला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.edf.org/blog/2019/11/22/murder-rainforest-1700-defenders-killed-their-legacy-lives|title=Murder in the rainforest: 1700+ defenders killed, but their legacy lives on|website=Environmental Defense Fund|language=en|access-date=15 January 2020|archive-date=2020-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115021602/https://www.edf.org/blog/2019/11/22/murder-rainforest-1700-defenders-killed-their-legacy-lives|url-status=dead}}</ref> एक्सटीन्क्शन रिबेलियन (XR) ने जमीन रक्षकांच्या परिस्थितीकडे लक्ष वेधण्यासाठी काम केले आहे आणि ज्यांना मारले गेले आहे त्यांना सन्मानित केले आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rabble.ca/blogs/bloggers/brent-patterson/2019/10/extinction-rebellion-honours-land-defenders-killed-protecting|title=Extinction Rebellion honours land defenders killed for protecting the environment|date=10 October 2019|website=rabble.ca|language=en|access-date=15 January 2020|archive-date=2020-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200115020513/https://rabble.ca/blogs/bloggers/brent-patterson/2019/10/extinction-rebellion-honours-land-defenders-killed-protecting|url-status=dead}}</ref> आणि जमीन रक्षकांचे कार्य क्लायमेट स्ट्राइक कॅनडा सारख्या हवामान न्याय उपक्रमांशी जोडले गेले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.nationalobserver.com/2020/09/17/news/climate-strikers-are-trying-trademark-erin-otooles-take-back-canada-slogan|title=Climate strikers are trying to trademark Erin O'Toole's 'Take Back Canada' slogan|last=News|first=E. McIntosh {{!}}|last2=Politics|date=2020-09-17|website=National Observer|language=en|access-date=2021-02-11|last3=September 17th 2020|first3=Ottawa Insider {{!}}}}</ref> == भूमी रक्षक ज्यांना मारले गेले आहे == * बर्टा इसाबेल कॅसेरेस फ्लोरेस (४ मार्च १९७१ - २ मार्च २०१६) होंडुरन पर्यावरण कार्यकर्ता, स्वदेशी नेता * पावलो पॉलिनो गुजाजारा, ब्राझील, २०१९ मध्ये अॅमेझॉन प्रदेशात बेकायदेशीर वृक्षतोड करणाऱ्यांनी केलेल्या हल्ल्यात ठार झाले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Paulo|first=Sam Cowie São|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/02/brazilian-forest-guardian-killed-by-illegal-loggers-in-ambush|title=Brazilian 'forest guardian' killed by illegal loggers in ambush|date=2 November 2019|work=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=15 January 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/11/brazil-amazon-forest-defender-shot-dead-illegal-loggers-191103052028290.html|title=Brazil Amazon forest defender shot dead by illegal loggers|website=www.aljazeera.com|access-date=15 January 2020}}</ref> * चिको मेंडेस, ब्राझील, पर्यावरणवादी आणि कार्यकर्ता. * हर्नन बेडोया, आफ्रो-कोलंबियन जमीन हक्क कार्यकर्ते. * ज्युलियन कॅरिलो, स्थानिक रारामुरी नेता, मेक्सिको, यांची २४ ऑक्टोबर २०१८ रोजी हत्या झाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2018/11/la-mortal-defensa-del-bosque-por-julian-carrillo/|title=Julián Carrillo defended the forest with his life|date=28 November 2018|website=www.amnesty.org|language=en|access-date=15 January 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/10/mexico-julian-carrillo-justice-protection-environmental-defenders/|title=Mexico's environmental defenders need justice and protection|date=24 October 2019|website=www.amnesty.org|language=en|access-date=2021-07-10}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apnews.com/article/7c326a45cc66490697cca1396ff9d607|title=Indigenous rights leader reported slain in northern Mexico|date=2018-10-25|website=AP NEWS|language=en|access-date=2021-07-10}}</ref> * दाटू कायलो बोंटोलन, मानोबो आदिवासी सरदार, नॅशनल कौन्सिल ऑफ लीडर्स ऑफ काट्रिबू, नॉर्दर्न मिंडानाओ, फिलिपाइन्सचे सदस्य, ७ एप्रिल २०१९ रोजी ठार झाले. <ref name=":9">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.theguardian.com/environment/2020/jul/29/record-212-land-and-environment-activists-killed-last-year|title=Record 212 land and environment activists killed last year|date=2020-07-29|website=the Guardian|language=en|access-date=2021-07-10}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hrdmemorial.org/hrdrecord/datu-kaylo-bontolan/|title=Datu Kaylo Bontolan|website=HRD Memorial: Celebrating Those Who Were Killed Defending Human Rights|language=en-GB|url-status=live|access-date=2021-07-10}}</ref> * ओमर गुआसिरुमा, स्वदेशी नेता, कोलंबिया, मार्च २०२० मध्ये मारले गेले. <ref name=":9" /> * अर्नेस्टो गुआसिरुमा, स्वदेशी नेता, कोलंबिया, मार्च २०२० मध्ये मारले गेले. <ref name=":9" /> * सिमोन पेड्रो पेरेझ, स्थानिक नेता, ६ जुलै २०२१ , [[च्यापास|चियापास]], मेक्सिको येथे ठार झाले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.democracynow.org/2021/7/7/headlines/indigenous_land_defender_assassinated_in_chiapas|title=Indigenous Land Defender Assassinated in Chiapas|work=Democracy Now!|language=en|access-date=2021-07-08}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://apnews.com/article/mexico-dfc6fb1d675cd7b7d96f5c12a3b03a08|title=Mexico rights organizer killed, 3rd activist to die in month|date=2021-07-06|website=AP NEWS|language=en|access-date=2021-07-10}}</ref> * जाव्हिएरा रोजास, चिलीच्या पर्यावरणवादी आणि कार्यकर्त्या, नोव्हेंबर २०२१ मध्ये मृतावस्थेत आढळल्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.democracynow.org/2021/12/6/headlines/chilean_activist_javiera_rojas_who_helped_shut_down_dam_projects_has_been_killed|title=Chilean Activist Javiera Rojas, Who Helped Shut Down Dam Projects, Has Been Killed|website=Democracy Now!|language=en|access-date=2021-12-06}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * 2020 कॅनेडियन पाइपलाइन आणि रेल्वे निषेध * ओका संकट * युनिस्ट'ओटेन कॅम्प * जल-संरक्षक == पुढील वाचन == * {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amnesty.ca/sites/amnesty/files/Honduras%20Guatemala%20HRD%20-%20Report%20ENG.PDF|title=They Will Not Stop Us. Ecuador: Justice and Protection for Amazonian Women, Defenders of the Land, Territory, and Environment|last=Amnesty International|date=2016|pages=|via=|access-date=2022-04-25|archive-date=2022-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220421113303/https://www.amnesty.ca/sites/amnesty/files/Honduras%20Guatemala%20HRD%20-%20Report%20ENG.PDF|url-status=dead}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} cj7sjkvqel7gr171ssp8x4ejjahf02v 0 304242 2711323 2644960 2026-09-22T20:30:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711323 wikitext text/x-wiki {{अशुद्धलेखन}} {{माहितीचौकट अभिनेता | पार्श्वभूमी_रंग = | नाव = पूजा हेगडे | चित्र = Pooja Hegde at Acharya press meet (2).jpg | चित्र_रुंदी = 220px | चित्र_शीर्षक = पूजा हेगडे | पूर्ण_नाव = | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|df=yes|1990|10|13}}<ref>{{Cite web |date=13 October 2020 |title=Happy Birthday Pooja Hegde: Prabhas unveils her look from 'Radhe Shyam'; can you spot him too? |url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-happy-birthday-pooja-hegde-prabhas-unveils-her-look-from-radhe-shyam-can-you-spot-him-too-2849470 |access-date=13 October 2020 |website=DNA India |language=en}}</ref> | जन्म_स्थान = [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | इतर_नावे = | कार्यक्षेत्र = [[अभिनय]], [[मॉडेलिंग]] | राष्ट्रीयत्व = {{ध्वजचिन्ह|भारत}} [[भारतीय]] | भाषा = [[तुळू भाषा|तुळू]], [[कन्नड]] | कारकीर्द_काळ = [[इ.स. २०१२|२०१२]] - आजतागायत | प्रमुख_नाटके = | प्रमुख_चित्रपट = | प्रमुख_दूरचित्रवाणी_कार्यक्रम = | पुरस्कार = | वडील_नाव = मंजुनाथ हेगडे | आई_नाव = लता हेगडे | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | ट्विटर= | संकेतस्थळ = | धर्म = [[हिंदू]] | तळटिपा = }} '''पूजा हेगडे''' (जन्म:[[१३ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९९० |१९९०]]:[[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] - ) ही एक भारतीय अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे. ही [[बॉलीवूड|हिंदी]], [[तमिळ सिनेमा|तमिळ]] चित्रपटांसह प्रामुख्याने [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगू]] चित्रपटांमध्ये दिसते. हेगडे मिस युनिव्हर्स इंडिया २०१० स्पर्धेत उपविजेती होती. ''मुगामूदी'' (२०१२) या [[तमिळ भाषा|तमिळ]] चित्रपटातून तिने अभिनय क्षेत्रात पदार्पण केले. तिने ''ओका लैला कोसम'' (२०१४) मधून तेलुगू चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले आणि ''मोहेंजो दारो'' (२०१६) मधून हिंदी चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Chatterjee|first=Arundhati|url=http://www.hindustantimes.com/fashion-and-trends/mohenjo-daro-star-pooja-hegde-gives-us-a-sneak-peek-into-her-wardrobe/story-YCUCyypjNuuRkLuBj3seuM.html|title=Mohenjo Daro star Pooja Hegde gives us a sneak peek into her wardrobe|date=7 October 2016|work=Hindustan Times|language=en|access-date=15 April 2021}}</ref> त्यानंतर हेगडे यांनी ''दुव्वाद जगन्नाधाम'' (२०१७), ''अरविंदा समेथा वीरा राघव'' (२०१८), ''महर्षी'' (२०१९), ''हाऊसफुल ४'' (२०१९), ''आला वैकुंठपुरमलो'' (२०२०) आणि ''मोस्ट एलिजिबल बॅचलर'' (२०२१) यांसारख्या यशस्वी चित्रपटांमध्ये मुख्य भूमिका साकारली. हेगडे SIIMA पुरस्काराची विजेती आहे. हेगडे ही दक्षिण भारतीय चित्रपटसृष्टीतील सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या अभिनेत्रींपैकी एक आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Manjula|url=https://www.thehansindia.com/cinema/tollywood/pooja-hegde-highest-paid-tollywood-actress-overtakes-anushka-samantha-653789|title=Pooja Hegde Highest Paid Tollywood Actress, Overtakes Anushka, Samantha|date=30 October 2020|work=[[The Hans India]]|language=en|access-date=12 April 2022|url-status=live}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/entertainment/nayanthara-samantha-ruth-prabhu-rashmika-imbd-listed-highest-paid-actresses-salaries-in-2022-rcb-r8kp6v|title=Nayanthara, Samantha Ruth Prabhu, Rashmika; IMBD listed highest-paid actresses' salaries in 2022|date=11 March 2022|work=Asianet News|access-date=12 April 2022}}</ref> हेगडे २०२१ सालासाठी दक्षिण चित्रपटसृष्टीतील फोर्ब्स इंडियाच्या इंस्टाग्रामवरील सर्वात प्रभावशाली स्टार्समध्ये ७व्या स्थानावर आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/movies/women-lead-forbes-list-of-most-influential-stars-on-instagram-in-south-cinema-4334363.html|title=Women Lead Forbes' List of 'Most Influential Stars on Instagram' in South Cinema|date=18 October 2021|work=News18|access-date=25 March 2022}}</ref>२०२२ मध्ये हेगडेचे [[राधे श्याम (चित्रपट)|राधे श्याम]] आणि [[आचार्य]] हे चित्रपट सपशेल फसले. == प्रारंभिक जीवन == <nowiki>'''</nowiki>पूजा हेगडे यांचा जन्म [[मुंबई]], [[महाराष्ट्र]] येथे [[तुळू भाषा|तुळू]] भाषिक कुटुंबात झाला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.freepressjournal.in/viral/actress-pooja-hedgde-turns-31-fans-flood-twitter-with-birthday-wishes|title=Actress Pooja Hedgde turns 31: Fans flood Twitter with birthday wishes|date=13 October 2021|work=Free Press Journal|language=en|access-date=24 November 2021}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/pooja-hegde-extends-warm-wishes-fans-auspicious-occasion-gudi-padwa-ugadi/|title=Pooja Hegde extends warm wishes to fans on the auspicious occasion of Gudi Padwa and Ugadi|date=13 April 2021|work=Bollywood Hungama|access-date=17 July 2021|url-status=live}}</ref> तिचे आई-वडील मंजुनाथ हेगडे आणि लता हेगडे आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Palisetty|first=Ramya|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/pooja-hegde-shares-adorable-picture-with-family-and-it-s-all-about-togetherness-1793369-2021-04-21|title=Pooja Hegde shares adorable picture with family and it's all about togetherness|date=21 April 2021|work=India Today|language=en|access-date=17 July 2021}}</ref> ते मूळचे [[कर्नाटक|कर्नाटकातील]] [[उडुपी]] येथील आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Gupta|first=Namita|url=https://www.deccanchronicle.com/140727/entertainment-sandalwood/article/bengaluru-home-me-pooja-hegde|title=Bengaluru is home for me: Pooja Hegde|date=27 July 2014|work=Deccan Chronicle|language=en|access-date=17 July 2021}}</ref> तिला एक मोठा भाऊ ऋषभ हेगडे देखील आहे, जो ऑर्थोपेडिक सर्जन आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Daithota|first=Madhu|url=https://www.timesofindia.com/entertainment/kannada/movies/news/when-pooja-hegde-made-a-getaway-to-hometown-mangaluru/articleshow/70447153.cms|title=When Pooja Hegde made a getaway to hometown Mangaluru|date=31 July 2019|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=21 March 2022}}</ref> तुळू व्यतिरिक्त, तिला [[कन्नड भाषा|कन्नड]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]] आणि [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषा येत आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/movies/mohenjo-daro-fame-pooja-hegde-turns-31-heres-how-she-made-it-big-in-films-4317842.html|title='Mohenjo Daro' Fame Pooja Hegde Turns 31. Here's How She Made it Big in Films|date=13 October 2021|work=New18|quote=The actor was born and brought up in Mumbai while her family is from Mangalore, Karnataka. Born to Manjunath and Latha Hedge, Pooja’s mother tongue is Tulu. However, she is also fluent in English, Marathi, Kannada and Hindi.|access-date=22 March 2022}}</ref> नंतर [[तेलुगू सिनेमा|तेलुगू सिनेमात]] कारकीर्द केल्यानंतर तिने [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] भाषा शिकली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/aug/27/pooja-hegde-is-learning-telugu-7621.html|title=Pooja Hegde is learning Telugu|date=27 August 2018|work=The New Indian Express|access-date=11 March 2022|archive-date=2022-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220311132348/https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2018/aug/27/pooja-hegde-is-learning-telugu-7621.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Prakash|first=B. V. S.|url=https://www.thehansindia.com/cinema/tollywood/telugu-is-a-difficult-language-pooja-hegde-597195|title=Telugu is a difficult language: Pooja Hegde|date=14 January 2020|work=The Hans India|access-date=11 March 2022}}</ref> तीने एमएमके कॉलेजमध्ये पदवी प्राप्त केली. महाविद्यालयात असताना ती नियमितपणे नृत्य आणि फॅशन शोमध्ये भाग घेत असे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Manigandan|first=K. R.|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-cinemaplus/picture-of-confidence/article3793545.ece|title=Picture of confidence|date=19 August 2012|work=द हिंदू|language=en-IN|access-date=15 April 2021}}</ref> == अभिनयाची कारकीर्द == === सुरुवातीचे दिवस (२००९-२०१३) === [[चित्र:Pooja_Hegde_at_the_Red_Carpet_event_of_LoveScotch_(03).jpg|thumb|242x242px|लव्हस्कॉचच्या रेड कार्पेट कार्यक्रमात पूजा हेगडे]] पूजा हेगडेने [[फेमिना मिस इंडिया]] २००९ स्पर्धेत भाग घेतला. तिने मिस इंडिया टॅलेंटेड २००९ हा किताब जिंकला, पण तरीही ती पहिल्या फेरीतच बाहेर पडली. पुढच्या वर्षी तिने पुन्हा प्रयत्न केला आणि मिस युनिव्हर्स इंडिया २०१० मध्ये दुसरी उपविजेती ठरली. तसेच तिने मिस इंडिया साऊथ ग्लॅमरस हेअर २०१० हा पुरस्कारही जिंकला. त्यानंतर तिने तमिळ सुपरहिरो चित्रपट मुगामूदी (२०१२) मध्ये अभिनेता [[जीवा (अभिनेता)|जीवा]] याच्यासोबत काम केले. या चित्रपटात मुख्य पात्र एक स्त्री आहे, जी पुरुषप्रधान समाजाचा दृष्टिकोन बदलण्यासाठी प्रेरणा देते. दिग्दर्शक मायस्किन यांनी तिची सौंदर्य स्पर्धेतील छायाचित्रे पाहून तिची निवड केली. पूजा यांनी आपले संवाद इंग्रजीत लिहून आणि लक्षात ठेवून तमिळ संवादांचा सराव केला. यात तमिळ आणि तिची मातृभाषा तुळू यांच्यातील साम्यांचाही फायदा झाला. चित्रपट प्रदर्शित होण्यापूर्वी, तमिळ चित्रपटातील सुपरहिरो या नव्या संकल्पनेमुळे अपेक्षा वाढल्या होत्या. ऑगस्ट २०१२ मध्ये चित्रपटाने बॉक्स ऑफिसवर चांगली सुरुवात केली, पण समीक्षकांकडून मिळालेल्या मिश्रित नकारात्मक प्रतिक्रियांमुळे त्याचा प्रवास खंडित झाला आणि हा चित्रपट व्यावसायिकदृष्ट्या अपयशी ठरला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.रीडिफ.कॉम/movies/review/south-review-mugamoodi-fails-to-impress/20120831.htm|title=Review: Mugamoodi fails to impress|date=31 August 2012|work=Rediff|access-date=15 April 2021}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> पूजा हेगडेच्या अभिनयाला मिश्र प्रतिक्रिया मिळाल्या. Sify.com च्या समीक्षकाने तिच्या कामगिरीला "निराशाजनक" म्हटले, तर [[द हिंदू|द हिंदू]] च्या समीक्षकाने नमूद केले की "तिला आपली प्रतिभा दाखवण्याची फारशी संधी मिळाली नाही." <ref>{{स्रोत बातमी|last=Rangarajan|first=Malathi|url=http://www.thehindu.com/features/cinema/article3848361.ece|title=Mugamoodi: Unmasked!|date=1 September 2012|work=द हिंदू|language=en-IN|access-date=15 April 2021}}</ref> तिला दुसऱ्या दक्षिण भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्कृष्ट तमिळ महिला पदार्पण अभिनेत्रीसाठी नामांकन मिळाले, पण लक्ष्मी मेननकडून तिला पराभव स्वीकारावा लागला. <ref>[https://www.imdb.com/event/ev0001781/2013/ South Indian International Movie Awards]. </ref> === तेलुगु आणि हिंदी सिनेमात पदार्पण (२०१४-२०१९) === पूजा हेगडेचा दुसरा चित्रपट, तेलुगु भाषेतील ओका लैला कोसम (२०१४), प्रदर्शित झाला. या चित्रपटात तिच्यासोबत [[नागा चैतन्य]] मुख्य भूमिकेत होता. तिच्या अभिनयाचे या चित्रपटात खूप कौतुक झाले. त्याच वेळी, तिला ६२व्या फिल्मफेअर अवॉर्ड्स (दक्षिण) मध्ये सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी नामांकन मिळाले. <ref name="filmfare1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-62nd-britannia-filmfare-awards-south-9405-2.html|title=Nominations for the 62nd Britannia Filmfare Awards (South)|access-date=23 August 2016}}</ref> एका प्रॉडक्शन हाऊसच्या पाठपुराव्यामुळे आणि दिग्दर्शक विजय कोंडा यांच्या मागील यशस्वी चित्रपटामुळे तिला या चित्रपटात काम करण्याची प्रेरणा मिळाली. मुख्य स्त्री भूमिका चांगली साकारण्यासाठी तिने तेलुगु भाषेचे धडे घेतले. तिच्या दुसऱ्या तेलुगु चित्रपटात, मुकुंदा (२०१४) मधील "गोपिकम्मा" या गाण्यात तिने आपल्या संस्मरणीय अभिनयाने अनेकांना प्रभावित केले. ही एक रोमँटिक-अ‍ॅक्शन कथा होती <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/music/Mukundas-audio-to-be-launched-in-September/articleshow/40607692.cms|title=Mukunda's audio to be launched in September|date=16 January 2017|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=15 April 2021}}</ref>, जी २०१४ च्या उत्तरार्धात प्रदर्शित झाली आणि एका गावाच्या पार्श्वभूमीवर आधारित होती. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Kumar|first=Hemanth|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Varun-Tejs-debut-film-gets-into-dubbing-phase/articleshow/39754540.cms|title=Varun Tej's debut film gets into dubbing phase|date=6 August 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=15 April 2021}}</ref> [[चित्र:Pooja_Hegde_snapped_promoting_Mohenjo_Daro.jpg|thumb|208x208px|२०१६ मध्ये मोहेंजो दारो च्या प्रमोशनदरम्यान पूजा हेगडे]] जुलै २०१४ मध्ये, पूजा हेगडेने [[आशुतोष गोवारीकर]] दिग्दर्शित आणि सिंधू संस्कृतीवर आधारित मोहेंजो दारो या कालखंडातील चित्रपटात [[हृतिक रोशन]] सोबत [[बॉलीवूड|बॉलिवूडमध्ये]] पदार्पण करण्याचे ठरवले. गोवारीकर यांच्या पत्नीने तिला एका जाहिरातीत पाहिल्यानंतर ऑडिशनसाठी बोलावले आणि तिने ते यशस्वीरीत्या पूर्ण केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/2576198|title=Pooja Hegde signed opposite Hrithik Roshan in Mohenjo-Daro|date=12 July 2014|website=Bollywood Hungama News Network}}</ref> <ref>[http://www.deccanchronicle.com/140727/entertainment-sandalwood/article/bengaluru-home-me-pooja-hegde "Bengaluru is home for me: Pooja Hegde"]. </ref> या चित्रपटाप्रती तिच्या बांधिलकीमुळे तिने ठरवले की, मोहेंजो दारो प्रदर्शित होईपर्यंत ती प्रादेशिक भारतीय चित्रपटांमध्ये काम करणार नाही. यामुळे तिने [[मणी रत्नम|मणिरत्नम]] दिग्दर्शित चित्रपटाची ऑफरही नाकारली. <ref>Kamal, S. S. (21 August 2014) [http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Pooja-Hegde-focuses-on-Hrithik-Roshans-Mohenjo-daro/articleshow/40565452.cms "Pooja Hegde focuses on Hrithik Roshan's Mohenjo-daro"]. </ref> <ref>Chowdhary, Y. Sunita (23 September 2014). </ref> मोहेंजो दारो २०१६ मध्ये प्रदर्शित झाला, पण समीक्षकांनी त्याला नकारात्मक प्रतिसाद दिला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/7-reasons-why-hrithik-roshans-mohenjo-daro-turned-out-to-be-disappointment-at-the-box-office/|title=7 reasons why Hrithik Roshan's Mohenjo Daro turned out to be a DISAPPOINTMENT at the box office|date=16 August 2016|website=Bollywood Life|language=en|access-date=25 June 2019}}</ref> आणि तो बॉक्स ऑफिसवर अपयशी ठरला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=3358|title=Mohenjo Daro – Movie|publisher=Box Office India|access-date=25 June 2019}}</ref> २०१७ मध्ये, ती [[अल्लू अर्जुन]] सोबत तेलुगु भाषेतील सतर्क अॅक्शन कॉमेडी चित्रपट दुव्वाद जगन्नाधम मध्ये दिसली. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Pooja-Hegde-finalised-for-Allu-Arjuns-next/articleshow/54347817.cms|title=Pooja Hegde finalised for Allu Arjun's next|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> २०१८ मध्ये, पूजा हेगडेने तीन तेलुगु चित्रपटांमध्ये काम केले. कालखंडातील अॅक्शन चित्रपट रंगस्थलम मधील "जिगेलू राणी" या गाण्यात तिने विशेष भूमिका साकारली. हे गाणे [[यूट्यूब|यूट्यूबवर]] ट्रेंड करत होते आणि तिच्या अभिनयाचे कौतुकही झाले. त्यानंतर साक्ष्यम मध्ये तिने बेल्लमकोंडा श्रीनिवास सोबत <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-reviews/saakshyam/movie-review/65163221.cms|title=Bellamkonda Sreenivas' having hard time with hits.|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=27 February 2018}}</ref> आणि त्रिविक्रम श्रीनिवास दिग्दर्शित [[नाटक (चित्रपट आणि दूरदर्शन)|अॅक्शन-ड्रामा]] अरविंदा समेथा वीरा राघव मध्ये [[ज्युनिअर एनटीआर|जुनियर एनटीआर]] सोबत काम केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/aravindha-sametha-opening-day-box-office-jr-ntr-5398863/|title=Aravindha Sametha box office: Jr NTR's actioner collects Rs 63 crore on opening day|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=12 October 2018}}</ref> २०१९ मध्येही तिने महर्षी, गद्दलकोंडा गणेश आणि हाउसफुल ४ या तीन चित्रपटांमध्ये भूमिका साकारल्या. महर्षी हा वामसी पैडिपल्ली दिग्दर्शित तेलुगु चित्रपट होता, ज्यात [[महेश बाबू]] तिचा सहकलाकार होता. प्रदर्शनानंतर त्याला संमिश्र प्रतिसाद मिळाला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/maharshi-box-office-collection-day-1-mahesh-babu-film-is-off-to-a-great-start-1521529-2019-05-10|title=Maharshi box office collection Day 1: Mahesh Babu film is off to a great start|work=India Today|agency=Ist}}</ref> त्याच वर्षी तिचा दुसरा तेलुगु चित्रपट, [[हरीश शंकर]] दिग्दर्शित अॅक्शन थ्रिलर गद्दालकोंडा गणेश, हा २०१४ च्या [[तमिळ भाषा|तामिळ-भाषेतील]] जिगरथंडा चित्रपटाचा रिमेक होता. यात तिने वरुण तेज आणि अथर्व यांच्यासोबत काम केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/varun-tej-new-film-valmiki-launched-5556987/lite/|title=Varun Tej's new film Valmiki launched|date=27 January 2019|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=13 August 2019}}</ref> फरहाद सामजी दिग्दर्शित आणि साजिद नाडियादवाला निर्मित हाउसफुल ४ या विनोदी चित्रपटासह ती तीन वर्षांनंतर बॉलीवूडमध्ये परतली. यात तिने राजकुमारी माला आणि पूजा (पुनर्जन्म) या भूमिका साकारल्या. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesofindia.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/housefull-4-all-you-need-to-know-about-the-film/photostory/65019422.cms|title='Housefull 4': All you need to know about the film|date=18 July 2018|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=12 August 2018}}</ref> या चित्रपटाने जगभरात ₹२८० [[कोटी|कोटींहून]] अधिक कमाई केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/housefull-4/box-office/|title=Housefull 4|website=Bollywood Hungama}}</ref> === प्रगती आणि व्यावसायिक यश (२०२०-सध्या) === [[चित्र:Pooja_Hegde_at_Ala_Vaikunthapurramuloo_reunion.jpg|thumb|२०२१ मध्ये पूजा हेगडे]] २०२० मध्ये पूजा हेगडेचा तेलुगु भाषेतील अॅक्शन ड्रामा चित्रपट आला वैकुंठापुरमुलू प्रदर्शित झाला. हा चित्रपट [[अल्लू अर्जुन]] सोबत आणि त्रिविक्रम यांनी दिग्दर्शित केला होता. यापूर्वी तिने अल्लू अर्जुनसोबत DJ: दुव्वाद जगन्नाधम (२०१७) आणि त्रिविक्रम यांच्यासोबत अरविंदा समेथा वीरा राघव (२०१८) मध्ये काम केले होते, त्यामुळे हे त्यांचे दुसरे आणि तिसरे सहकार्य होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/is-pooja-hegde-reuniting-with-her-dj-co-star-for-trivikrams-next/articleshow/68003845.cms|title=Is Pooja Hegde reuniting with her DJ co-star for Trivikram's next? - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=1 February 2021}}</ref> तिच्या अभिनयाबद्दल [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|द टाइम्स ऑफ इंडिया]] च्या समीक्षकाने लिहिले, "पूजा हेगडे आपल्या पात्रात चमक आणते. ही भूमिका फक्त एका उत्साही मुलीपुरती मर्यादित असली, तरी तिला पडद्यावर पाहणे आनंददायक आहे." <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-reviews-ala-vaikunthapurramuloo/movie-review/73209891.cms|title=Ala Vaikunthapurramuloo has a bit of everything – there's romance, drama, comedy, emotion and lots of swag|last=Neeshita Nyayapati|date=13 January 2020|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=14 January 2020}}</ref> हा चित्रपट कोट्यवधी रुपये कमावणारा ठरला आणि आतापर्यंतच्या सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या तेलुगु चित्रपटांपैकी एक बनला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ibtimes.co.in/allu-arjun-donates-rs-10-lakh-fna-after-ala-vaikunthapurramuloo-sets-non-baahubali-record-812804|title=Allu Arjun donates Rs 10 lakh to FNA after Ala Vaikunthapurramuloo sets non-Baahubali record|last=Hooli|first=Shekhar H.|date=5 February 2020|website=International Business Times, India Edition|language=en|access-date=3 June 2020}}</ref> तिच्या अभिनयामुळे तिला अनेक पुरस्कार मिळाले, ज्यात सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीसाठी SIIMA पुरस्कार (तेलुगु) यांचा समावेश आहे. "बुट्टा बोम्मा" या गाण्यातील तिच्या नृत्याला प्रेक्षकांचा प्रचंड प्रतिसाद मिळाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/allu-arjun-and-pooja-hegde-s-butta-bomma-becomes-the-most-viewed-video-song-in-tollywood-actress-is-elated-1699411-2020-07-11|title=Allu Arjun and Pooja Hegde's Butta Bomma becomes the most viewed video song in Tollywood. Actress is elated|last=K.|first=Janani|date=11 July 2021|website=India Today|access-date=6 April 2022}}</ref> २०२१ मध्ये, पूजा हेगडेने [[अखिल अक्किनेनी]] सोबत बोम्मारिल्लू भास्कर दिग्दर्शित मोस्ट एलिजिबल बॅचलर मध्ये काम केले. या चित्रपटात तिने स्टँड-अप कॉमेडियनची भूमिका साकारली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/pooja-hegde-romance-akhil-akkineni-details-inside-473469|title=Pooja Hegde to romance Akhil Akkineni, DETAILS INSIDE|date=12 September 2019|website=PINKVILLA|access-date=16 March 2022|archive-date=2022-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20220402084539/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/pooja-hegde-romance-akhil-akkineni-details-inside-473469|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/doing-stand-up-comedy-for-a-film-is-tough-pooja-hegde-48182.html|title=Doing stand-up comedy for a film is tough – Pooja Hegde|website=[[Filmfare]]}}</ref> २०२२ मध्ये, तिने राधा कृष्ण कुमार दिग्दर्शित [[प्रभास]] सोबत [[राधे श्याम (चित्रपट)|राधे श्याम]] या बहुभाषिक कालखंडातील प्रणय चित्रपटात काम केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/radhe-shyam-review-prabhas-and-pooja-hedge-s-fairytale-romance-all-about-visuals-161815|title=Radhe Shyam review: Prabhas and Pooja Hedge's fairytale romance is all about visuals|date=11 March 2022|website=[[The News Minute]]|access-date=16 March 2022}}</ref> तिच्या अभिनयाला सकारात्मक प्रतिसाद मिळाला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.com/entertainment/radhe-shyam-review-prabhas-pooja-hegdes-decent-love-story-can-be-watched-with-zero-expectations-5282325|title=Radhe Shyam Review: Watch Prabhas-Pooja Hegde's Decent Love Story|date=11 March 2022|website=India|language=en|access-date=25 March 2022}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Kapoor Safaya|first=Mugdha|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-radhe-shyam-movie-review-prabhas-pooja-hegde-starrer-is-visually-overloaded-lacks-soul-2939282|title='Radhe Shyam' movie review: Prabhas-Pooja Hegde starrer is visually overloaded, lacks soul|date=22 March 2022|work=DNA|language=en|access-date=25 March 2022}}</ref> चित्रपटातील "आशिकी आ गई" या गाण्याला तिच्या सुंदरतेमुळे आणि शैलीमुळे प्रेक्षकांचे कौतुक मिळाले आणि ते खूप लोकप्रिय झाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/south-cinema/pooja-hegde-looks-like-dream-radhe-shyams-aashiqui-aa-gayi/|title=Pooja Hegde looks like a dream in Radhe Shyam's Aashiqui Aa Gayi|date=6 December 2021|website=[[बॉलिवूड हंगामा]]|language=en|access-date=26 March 2022}}</ref> त्याच वर्षी तिचा दुसरा चित्रपट, [[जोसेफ विजय|विजय]] सोबत नेल्सन दिग्दर्शित बीस्ट, हा तमिळ चित्रपट होता. १३ एप्रिल २०२२ रोजी प्रदर्शित झालेल्या या चित्रपटातून ती ९ वर्षांनंतर [[तमिळ सिनेमा|तमिळ चित्रपटसृष्टीत]] परतली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/tamil/thalapathy-65-pooja-hegde-returns-to-tamil-cinema-with-vijay-next-7243275/|title=Thalapathy 65: Pooja Hegde returns to Tamil cinema with Vijay's next|date=24 March 2021|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=24 March 2021}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/vijays-beast-to-release-on-april-13/article65248258.ece|title=Vijay's 'Beast' to release on April 13|date=22 March 2022|work=द हिंदू|access-date=25 April 2022}}</ref> तिची पुढची भूमिका [[चिरंजीवी (अभिनेता)|चिरंजीवी]] आणि [[राम चरण]] यांच्यासोबत कोराटला शिव दिग्दर्शित आचार्य चित्रपटात होती. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2021/feb/05/pooja-hegde-signs-acharya-to-join-sets-on-feb-9-22665.html|title=Pooja Hegde signs Acharya, to join sets on February 9|date=5 February 2021|work=The New Indian Express|access-date=8 February 2021}}</ref> ==== आगामी प्रकल्प ==== तिच्या आगामी चित्रपटांमध्ये [[रोहित शेट्टी]] दिग्दर्शित सर्कस हा हिंदी चित्रपट आहे. यात ती [[रणवीर सिंग]] सोबत मुख्य भूमिकेत दिसणार आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/pooja-hegde-wishes-to-learn-this-quality-from-her-cirkus-co-star-ranveer-singh/articleshow/87585528.cms|title=Pooja Hegde wishes to learn THIS quality from her 'Cirkus' co-star Ranveer Singh|date=8 November 2021|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=28 November 2021}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> फेब्रुवारी २०२० मध्ये, पूजा हेगडेला फरहाद सामजी दिग्दर्शित [[सलमान खान]] यांच्या कभी ईद कभी दिवाळी या चित्रपटात निवडण्यात आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/pooja-hegde-to-star-opposite-salman-khan-in-kabhi-eid-kabhi-diwali-1645284-2020-02-11|title=Pooja Hegde to star opposite Salman Khan in Kabhi Eid Kabhi Diwali|date=11 February 2020|work=India Today|access-date=11 February 2020}}</ref> या चित्रपटाचे चित्रीकरण २५ एप्रिल २०२२ रोजी सुरू झाले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/salman-khans-kabhi-eid-kabhi-diwali-set-being-constructed-on-film-citys-helipad-area-52860.html|title=Salman Khan's Kabhi Eid Kabhi Diwali set being constructed on Film City's helipad area|date=25 March 2022|work=Filmfare|language=en|access-date=28 March 2022}}</ref> ऑगस्ट २०२१ मध्ये, ती [[महेश बाबू]] आणि त्रिविक्रम श्रीनिवास यांच्या पुढील चित्रपटात दिसणार असल्याची घोषणा झाली. यात ती [[महेश बाबू]]सोबत दुसऱ्यांदा आणि त्रिविक्रम यांच्यासोबत सलग तिसऱ्यांदा काम करणार आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/pooja-hegde-boards-mahesh-babu-trivikrams-film-7445744/lite/|title=Pooja Hegde joins the cast of Mahesh Babu-Trivikram's film|date=10 August 2021|work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|language=en|access-date=28 November 2021}}</ref> == प्रसार माध्यमे == हेगडे तेलुगू सिनेमातील सर्वात लोकप्रिय अभिनेत्री मानली जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/web-stories/top-10-most-popular-actresses-in-tollywood/photostory/87038216.cms|title=Top 10 Most Popular Actresses In Tollywood|date=15 October 2021|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=4 April 2022}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/web-stories/10-most-sought-after-actresses-in-tollywood/photostory/83142300.cms|title=10 Most Sought-After Actresses In Tollywood|date=1 June 2021|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=4 April 2022}}</ref> हेगडे यांनी टाइम्स ऑफ इंडियाच्या "मोस्ट डिझायरेबल वुमन" <ref>{{स्रोत बातमी|last=Yellapantula|first=Suhas|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/meet-indias-most-desirable-divas/articleshow/77805527.cms|title=Meet The Times 50 Most Desirable Women 2019|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=4 April 2022}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/here-are-the-other-winners-of-the-times-50-most-desirable-women-2017/articleshow/64097758.cms|title=Here are the other winners of The Times 50 Most Desirable Women 2017|date=10 May 2018|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=4 April 2022}}</ref> च्या यादीत वारंवार वैशिष्ट्यीकृत केले आहे आणि २०१७ च्या "हैदराबाद मोस्ट डिझायरेबल वुमन" चे विजेते आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/most-desirable-woman-2017-pooja-hegde/articleshow/63286916.cms|title=Most Desirable Woman 2017: Pooja Hegde|date=14 March 2018|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 April 2022}}</ref> हेगडे हे अनेक ब्रँड्स आणि उत्पादनांसाठी सक्रिय समर्थक आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://in.fashionnetwork.com/news/Pooja-hegde-to-endorse-hindustan-unilever-s-skincare-brand-citra,873896.html|title=Pooja Hegde to endorse Hindustan Unilever's skincare brand Citra|date=28 September 2017|website=Fashion Network|access-date=4 April 2022}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/pooja-hegde-roped-brand-ambassador-ptron|title=Pooja Hegde roped in as the Brand Ambassador of pTron|date=16 July 2021|website=Bollywood Hungama|access-date=4 April 2022}}</ref> == अभिनय सूची == {| class="wikitable sortable" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" | शीर्षक ! scope="col" | भूमिका(ने) ! scope="col" | भाषा ! class="unsortable" scope="col" | नोंदी ! class="unsortable" scope="col" | |- | 2012 | ''मुगमुडी'' | शक्ती | [[तमिळ भाषा|तमिळ]] | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sify.com/movies/my-dream-debut-pooja-hegde-imagegallery-kollywood-mi4kCrdibegsi.html|title=My dream debut:Pooja Hegde|website=Sify|access-date=29 January 2020|archive-date=2017-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211211639/http://www.sify.com/movies/my-dream-debut-pooja-hegde-imagegallery-kollywood-mi4kCrdibegsi.html|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" | 2014 | ''ओका लैला कोसम'' | नंदना "नंदू" | [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]] | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Pooja-Hegde-anxious-on-the-sets-of-Oka-Laila-Kosam/articleshow/34116396.cms|title=Pooja Hegde anxious on the sets of Oka Laila Kosam|date=15 January 2017|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | ''मुकुंदा'' | गोपिका | तेलुगु | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/india/varun-tej-pooja-hegdes-mukunda-creates-buzz-with-its-first-trailer-distributors-bid-high-for-movie-rights-729728.html|title=Varun Tej, Pooja Hegde's 'Mukunda' creates buzz with its first trailer; distributors bid high for movie rights|date=5 December 2014|website=CNN-News18|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | 2016 | ''मोहेंजो दारो'' | चाणी | [[हिंदी भाषा|हिंदी]] | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/Hollywood-veteran-to-style-Pooja-Hegde-in-Mohenjo-Daro/articleshow/40927326.cms|title=Hollywood veteran to style Pooja Hegde in Mohenjo Daro|date=15 January 2017|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | 2017 | ''दुव्वाद जगन्धाम'' | पूजा | तेलुगु | | <ref name=":0"/> |- | rowspan="3" | 2018 | ''रंगस्थलम'' | जिगेलू राणी | तेलुगु | " जिगेलू राणी " या गाण्यात खास उपस्थिती | <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/pooja-hegde-lands-a-special-song-in-rangasthalam-117100500310_1.html|title=Pooja Hegde lands a special song in 'Rangasthalam'|date=5 October 2017|work=Business Standard India|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | ''साक्ष्यम'' | सौंदर्या लहरी | तेलुगु | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/pooja-hegde-on-playing-spiritual-leader-in-saakshyam-ive-always-focused-on-character-than-my-look-4831761.html|title=Pooja Hegde on playing spiritual leader in Saakshyam: I've always focused on character than my look|date=27 July 2018|website=Firstpost|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | ''अरविंद समेथा वीरा राघवा'' | अरविंदा | तेलुगु | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/telugu/2018/sep/11/pooja-hegde-dubs-for-herself-in-aravinda-sametha-veera-raghava-1870244.html|title=Pooja Hegde dubs for herself in 'Aravinda Sametha Veera Raghava'|date=11 September 2018|website=The New Indian Express|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | rowspan="3" | 2019 | ''महर्षी'' | पूजा | तेलुगु | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/telugu/maharshi-pooja-hegde-mahesh-babu-5689125/|title=Maharshi actor Pooja Hegde: Mahesh Babu should become a director|date=6 May 2019|website=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | ''गद्दलकोंडा गणेश'' | श्रीदेवी | तेलुगु | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/entertainment/pooja-hegde-as-sridevi-in-new-film-valmiki-director-talks-about-her-role-2102265|title=Pooja Hegde As 'Sridevi' In New Film Valmiki. Director Talks About Her Role|date=17 September 2019|publisher=NDTV|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | ''हाऊसफुल्ल ४'' | राजकुमारी माला/पूजा | हिंदी | दुहेरी भूमिका | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/bollywood/pooja-hegde-s-rajkumari-mala-adds-another-pretty-princess-to-housefull-4-s-roster-see-new-posters/story-PyfNVn0wescg9nKx61d9lJ.html|title=Pooja Hegde's Rajkumari Mala adds another pretty princess to Housefull 4's roster|date=25 September 2019|website=Hindustan Times|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | 2020 | ''आला वैकुंठपुरामुलू'' | अमुल्य | तेलुगु | | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ibtimes.co.in/pooja-hegde-reveals-interesting-titbit-about-her-role-allu-arjuns-ala-vaikunthapuramulo-808507|title=Pooja Hegde reveals interesting titbit about her role in Allu Arjun's Ala Vaikunthapuramulo|date=12 November 2019|website=International Business Times|access-date=29 January 2020}}</ref> |- | 2021 | ''सर्वाधिक पात्र बॅचलर'' | विभा | तेलुगु | | <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/pooja-hegde-gets-appreciation-from-dil-raju-and-allu-aravind-for-her-performance-in-most-eligible-bachelor/articleshow/87018147.cms|title=Pooja Hegde gets appreciation from Dil Raju and Allu Aravind for her performance in 'Most Eligible Bachelor'|date=14 October 2021|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=19 November 2021}}</ref> |- | rowspan="6" | 2022 | rowspan="2" | ''[[राधे श्याम (चित्रपट)|राधे श्याम]]'' | rowspan="2" | प्रेरणा | तेलुगु | | rowspan="2" | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/entertainment/on-pooja-hegdes-birthday-her-first-look-from-prabhas-radhe-shyam-2309321|title=On Pooja Hegde's Birthday, Her First Look From Prabhas' Radhe Shyam|website=NDTV.com|access-date=13 October 2020}}</ref> |- | हिंदी | |- | ''पशू'' | प्रीती | तमिळ | | <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/tamil/movies/news/pooja-hegde-speaks-about-her-character-in-beast/articleshow/90782242.cms|title=Pooja Hegde speaks about her character in 'Beast'|date=11 April 2022|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 April 2022}}</ref> |- | ''आचार्य'' | नीलांबरी | तेलुगु | | <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thenewsminute.com/article/pooja-hegde-star-opposite-ram-charan-acharya-shooting-start-week-143293|title=Pooja Hegde to star opposite Ram Charan in 'Acharya', shooting to start this week|date=12 February 2021|work=The News Minute|language=en|access-date=31 March 2021}}</ref> |- | style="background:#ffc;&quot;" | ''F3''|ठरले नाही | तेलुगु | चित्रीकरण; विशेष देखावा | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/exclusive-pooja-hegde-shoots-special-dance-number-venkatesh-varun-tej-f3-1068595?amp|title=EXCLUSIVE: Pooja Hegde shoots for a special dance number with Venkatesh & Varun Tej for F3 {{!}} PINKVILLA|last=Ratda|first=Khushboo|date=17 April 2022|website=Pinkvilla|access-date=18 April 2022|archive-date=2022-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416131551/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/exclusive-pooja-hegde-shoots-special-dance-number-venkatesh-varun-tej-f3-1068595?amp|url-status=dead}}</ref> |- | style="background:#ffc;" | ''कभी ईद कभी दिवाळी''|ठरले नाही | हिंदी | चित्रीकरण | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/movies/kabhi-eid-kabhi-diwali-salman-khan-to-start-pooja-hegde-co-starrers-90-day-shooting-schedule-in-kajrat-5059915.html|title=Kabhi Eid Kabhi Diwali: Salman Khan Set to Start Shooting for Pooja Hegde Co-starrer's 90 Day Schedule in Kajrat|website=News18|language=en|access-date=2022-05-05}}</ref> |- | rowspan="2" | २०२३ | style="background:#ffc;" | ''सर्कस''| ठरले नाही | हिंदी | चित्रीकरण | <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.dnaindia.com/bollywood/news-pooja-hegde-wraps-first-schedule-of-rohit-shetty-s-cirkus-opposite-ranveer-singh-2860881|title=Pooja Hegde wraps first schedule of Rohit Shetty's 'Cirkus' opposite Ranveer Singh|date=9 December 2020|work=Daily News & Analysis|access-date=9 December 2020}}</ref> |- | style="background:#ffc;" | शीर्षक नसलेला त्रिविक्रम श्रीनिवास चित्रपट|ठरले नाही | तेलुगु | चित्रीकरण | <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/mahesh-babu-pooja-hegde-starrer-to-go-on-floors-in-april/articleshow/89318952.cms?from=mdr|title=Mahesh Babu & Pooja Hegde-starrer to go on floors in April|work=The Economic Times|access-date=4 February 2022}}</ref> |} == प्रशंसा आणि पुरस्कार == {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! चित्रपट ! पुरस्कार ! श्रेणी ! निकाल ! |- | 2013 | ''मुगमुडी'' | दुसरा दक्षिण भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार | सर्वोत्कृष्ट नवोदित महिला - तमिळ| '''नामांकन''' | <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/news-ians/dhanush-shruti-haasan-win-top-laurels-at-siima-awards-113091400402_1.html|title=Dhanush, Shruti Haasan win top laurels at SIIMA awards|date=14 September 2013|work=Business Standard India|access-date=21 December 2019}}</ref> |- | rowspan="2" | 2015 | rowspan="2" | ''ओका लैला कोसम'' | चौथा दक्षिण भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार | सर्वोत्कृष्ट महिला पदार्पण - तेलुगु| '''नामांकन''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiaglitz.com/siima-2015-telugu-nominations-telugu-news-135448|title=SIIMA 2015 nominations list|date=16 June 2015|website=IndiaGlitz|access-date=21 December 2019}}</ref> |- | ६२वे फिल्मफेर पुरस्कार दक्षिण | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - तेलुगु| '''नामांकन''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dailyindia.org/62nd-filmfare-awards-south-2015-nominations-tamil-telugu-malayalam-kannada/|title=62nd Filmfare Awards South 2015 Nominations|date=4 June 2015|website=Daily India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150626123232/http://www.dailyindia.org/62nd-filmfare-awards-south-2015-nominations-tamil-telugu-malayalam-kannada/|archive-date=26 June 2015}}</ref> |- | rowspan="2" | 2016 | rowspan="2" | ''मोहेंजो दारो'' | लक्स गोल्डन रोज अवॉर्ड्स | वर्षातील सर्वोत्कृष्ट नवोदित| '''विजयी''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.india.com/viral/lux-golden-rose-awards-2016-winners-list-deepika-padukone-priyanka-chopra-anushka-sharma-katrina-kaif-among-the-honoured-1712153/|title=Lux Golden Rose Awards 2016 winners list|date=18 December 2016|website=India|access-date=3 February 2022}}</ref> |- | [[स्टारडस्ट पुरस्कार]] | सर्वोत्कृष्ट पदार्पण – महिला| '''नामांकन''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/features/nominations-stardust-awards-2016/|title=Nominations for Stardust Awards 2016|date=19 December 2016|website=Bollywood Hungama|access-date=29 January 2019}}</ref> |- | 2017 | ''दुव्वाद जगन्धाम'' | झी गोल्डन अवॉर्ड्स | वर्षातील एंटरटेनर (महिला)| '''विजयी''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ibtimes.co.in/zee-telugu-golden-awards-2017-winners-list-photos-755196|title=Zee Telugu Golden Awards 2017 winners list and photos|date=1 January 2018|website=International Business Times|access-date=21 December 2019}}</ref> |- | rowspan="2" | 2019 | rowspan="2" | ''अरविंद समेथा वीरा राघवा'' | 66 वा फिल्मफेर पुरस्कार दक्षिण | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - तेलुगु| '''नामांकन''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/features/nominations-for-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-37931.html|title=Nominations for the 66th Filmfare Awards (South) 2019|website=[[Filmfare]]|access-date=21 December 2019}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/winners-of-the-66th-filmfare-awards-south-2019_-38163.html|title=Winners of the 66th Filmfare Awards (South) 2019|website=[[Filmfare]]|access-date=22 December 2019}}</ref> |- | साक्षी उत्कृष्टता पुरस्कार | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री| '''विजयी''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/telugu/news/2019/sakshi-excellence-awards-2019-winners-list-ram-charan-and-pooja-hegde-win-top-honours-288510.html|title=Sakshi Excellence Awards 2019 Winners List: Ram Charan and Pooja Hegde Bag Top Honours!|date=12 August 2019|website=Filmibeat|access-date=12 August 2019}}</ref> |- | rowspan="2" | 2020 | rowspan="2" | ''महर्षी'' | 9वे दक्षिण भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - तेलुगु| '''नामांकन''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/dhanush-manju-warrier-chetan-kumar-others-siima-awards-announces-nominees-154502|title=Dhanush, Manju Warrier, Chetan Kumar, others: SIIMA Awards announces nominees|date=28 August 2021|website=The News Minute|access-date=18 September 2021}}</ref> |- | झी सिने अवॉर्ड्स तेलुगु | आवडती अभिनेत्री| '''विजयी''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/zee-cine-awards-telugu-2020-samantha-akkineni-chiranjeevi-and-nani-win-top-laurels/story-IIb1IjGUKhrdscXkxVOI2I.html|title=Zee Cine awards Telugu 2020: Samantha Akkineni, Chiranjeevi and Nani win top laurels|date=12 January 2020|website=Hindustan Times|access-date=14 January 2020}}</ref> |- | rowspan="2" | 2021 | rowspan="2" | ''आला वैकुंठपुरामुलू'' | साक्षी उत्कृष्टता पुरस्कार | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री| '''विजयी''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/ala-vaikunthapurramuloo-allu-arjun-pooja-hegde-trivikram-srinivas-score-big-sakshi-awards-see-pics-897193?amp|title=Ala Vaikunthapurramuloo: Allu Arjun, Pooja Hegde & Trivikram Srinivas score big at Sakshi Awards; See PICS {{!}} PINKVILLA|website=www.pinkvilla.com|access-date=20 September 2021|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920223613/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/ala-vaikunthapurramuloo-allu-arjun-pooja-hegde-trivikram-srinivas-score-big-sakshi-awards-see-pics-897193?amp|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodlife.com/south-gossip/sakshi-excellence-awards-allu-arjun-and-mahesh-babu-bag-best-actor-awards-for-their-impeccable-performances-in-ala-vaikunthapurramuloo-and-maharshi-heres-the-complete-winners-list-read-the-latest-news-1915631/|title=Sakshi Excellence Awards: Allu Arjun and Mahesh Babu bag Best Actor Awards for their impeccable performances in Ala Vaikunthapurramuloo and Maharshi – Here's the complete winners list|date=18 September 2021|website=Bollywood Life|language=en|access-date=20 September 2021}}</ref> |- | 10वे दक्षिण भारतीय आंतरराष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - तेलुगु| '''विजयी''' | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://siima.in/2020-winners.php#tabs-2|title=The 9th South Indian International Movie Awards Winners for 2020|website=[[South Indian International Movie Awards]]|access-date=22 August 2021|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406222126/https://siima.in/2020-winners.php#tabs-2|url-status=dead}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Pooja Hegde|पूजा हेगडे}} * {{आय.एम.डी.बी. नाव|5249562}} {{DEFAULTSORT:हेगडे, पूजा}} [[वर्ग:मुंबईतील महिला मॉडेल]] [[वर्ग:इ.स. १९९० मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तुळू व्यक्ती]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] ks4lkpz4fxxvkww37mu4ywwcp3fmpai 0 305235 2711335 2682404 2026-09-22T21:18:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711335 wikitext text/x-wiki '''प्रिया पारमिता पॉल''' (जन्म [[३ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९८६|१९८६]]-  नौगाव, आसाम)  एक भारतीय अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे जी लूप लपेटा, जर्सी आणि इंजिनियरिंग गर्ल्स सारख्या चित्रपटांमधील तिच्या भूमिकांसाठी प्रसिद्ध आहे. मिसेस इंडिया इंक द्वारा आयोजित मिसेस इंडिया वर्ल्ड २०२०-२१ च्या टॉप २० फायनलिस्टमध्ये ती होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-priya-paul-drives-candidly-about-her-life-changing-experience-from-it-desk-to-glamour-2911979|title=Priya Paul drives candidly about her life-changing experience from IT desk to glamour|website=DNA India|language=en|access-date=2022-05-24}}</ref> मियामी, फ्लोरिडा येथे होणाऱ्या मिस वर्ल्ड इंटरनॅशनल २०२२ मध्ये ती मिस इंडिया म्हणून प्रतिनिधित्व करणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/leisure/lifestyle/2021/10/27/priya-paramita-pauls-preparation-for-the-international-beauty-pa.html|title=Priya Paramita Paul’s preparation for the international beauty pageants is courageous|website=The Week|language=en|access-date=2022-05-24}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/lifestyle/infotainment/article/the-undying-spirit-of-priya-paramita-paul-23158424|title=The undying spirit of Priya Paramita Paul|date=2021-02-04|website=www.mid-day.com|language=en|access-date=2022-05-24}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == कारकीर्द आणि शिक्षण == पॉलने बेंगळुरू येथून माहिती विज्ञानात अभियांत्रिकी पदवी घेतली. तिने तिच्या करिअरची सुरुवात मॉडेलिंगपासून केली जिथे ती बॉम्बे टाइम्स फॅशनसह शोसाठी फिरली. तिने नायका, सॅमसंग इंडिया, डिस्नी हॉटस्टार सारख्या ब्रँडसाठी दूरदर्शन जाहिराती केल्या. मिसेस इंडिया इंकच्या मिसेस इंडिया वर्ल्ड २०२०-२१ च्या टॉप २० फायनलिस्टमध्ये ती होती. २०२० मध्ये ती इंजिनियरिंग गर्ल्स नावाच्या वेब सीरिजमध्ये दिसली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/outlook-spotlight-priya-paramita-paul-talks-about-her-three-life-changing-journeys/397682|title=Priya Paramita Paul Talks About Her Three Life-Changing Journeys|last=Desk|first=Outlook Web|date=2022-01-01|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-05-24|archive-date=2022-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524152703/https://www.outlookindia.com/website/story/outlook-spotlight-priya-paramita-paul-talks-about-her-three-life-changing-journeys/397682|url-status=dead}}</ref> २०२२ मध्ये तिने लूप लपेटा या हिंदी कॉमेडी चित्रपटात झोयाची भूमिका साकारली होती. त्यातच ती जर्सी चित्रपटात श्वेताची भूमिका साकारताना दिसली. मियामी, फ्लोरिडा येथे होणाऱ्या मिस वर्ल्ड इंटरनॅशनल २०२२ मध्ये पॉल मिस इंडिया म्हणून प्रतिनिधित्व करणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/india/priya-paramita-paul-s-transformational-journey-teaches-a-lesson-to-never-give-up-in-life-2403512.html|title=Priya’s transformational journey teaches a lesson to never give up in life|date=2021-10-18|website=Zee News|language=en|access-date=2022-05-24}}</ref> == फिल्मोग्राफी == * लूप लपेटा * [[जर्सी (चित्रपट)|जर्सी]] * इंजिनीरिंग गर्ल्स == पुरस्कार == * मिस इंडिया वर्ल्ड इंटरनॅशनल २०२२ * मिसेस इंडिया वर्ल्ड २०२०-२१ ची फायनलिस्ट == बाह्य दुवे == [https://www.imdb.com/name/nm13693984 प्रिया पारमिता पॉल] आयएमडीबीवर == संदर्भ == <references /> [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] lwgg084fmv6kawhhw12fzzktl5hij00 0 305443 2711466 2501287 2026-09-23T05:16:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711466 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Maricopa County Courthouse October 6 2013 Phoenix Arizona 2816x2112 Rear.JPG|200px|इवलेसे|उजवे|फीनिक्स येथील मॅरिकोपा काउंटी न्यायालय]] {{हा लेख|अमेरिकेच्या ॲरिझोना राज्यातील मॅरिकोपा काउंटी|मॅरिकोपा काउंटी (निःसंदिग्धीकरण)|}} '''मॅरिकोपा काउंटी|''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ॲरिझोना]] राज्यातील [[ॲरिझोनामधील काउंट्या|१५ पैकी एक काउंटी]] आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र [[फीनिक्स]] येथे आहे.<ref name="GR6">{{cite web|url=http://www.naco.org/Counties/Pages/FindACounty.aspx|access-date=June 7, 2011|title=Find a County|publisher=National Association of Counties}}</ref> २०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ४४,२०,५६८ इतकी होती.<ref name="QF">{{cite web|title=State & County QuickFacts |url=https://www.census.gov/quickfacts/fact/table/maricopacountyarizona/PST045221 |publisher=युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो |access-date=September 27, 2022}}</ref> मॅरिकोपा काउंटी [[फीनिक्स महानगर|फीनिक्स महानगराचा]] मोठा भाग आहे. या काउंटीला या प्रदेशात राहणाऱ्या [[मॅरिकोपा जमात|मॅरिकोपा जमातीचे]] नाव दिलेले आहे.<ref>{{cite book|last=Gannett|first=Henry|title=The Origin of Certain Place Names in the United States|url=https://archive.org/details/bub_gb_9V1IAAAAMAAJ|year=1905|publisher=U.S. Government Printing Office|page=[https://archive.org/details/bub_gb_9V1IAAAAMAAJ/page/n198 199]}}</ref> मॅरिकोपा काउंटीमध्ये मूळ रहिवाशांसाठी पाच वेगवेगळी आरक्षणे आहेत.<ref>[http://www.nps.gov/history/nagpra/DOCUMENTS/RESERV.PDF Indian Reservations in the Continental United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103224259/http://www.nps.gov/history/nagpra/DOCUMENTS/RESERV.PDF |date=2012-11-03 }}, [[Bureau of Indian Affairs]] on [[National Park Service]] website. Retrieved January 18, 2009.</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मॅरिकोपा काउंटी (ॲरिझोना)|*]] [[वर्ग:ॲरिझोनामधील काउंटी]] [[वर्ग:इ.स. १८७१ मधील निर्मिती]] n8i230rhtp9d7g5gb5gehevvq0ezpkf 0 306785 2711338 2643011 2026-09-22T21:25:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711338 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''पितृदिन''' हा पितृत्व आणि पितृत्वाच्या बंधनांचा तसेच समाजातील [[वडील|वडिलांच्या]] प्रभावाचा सन्मान करण्याची सुट्टी आहे. युरोपातील कॅथोलिक देशांमध्ये, [[मध्य युग|मध्ययुगापासून]] १९ मार्च हा सेंट जोसेफ डे म्हणून साजरा केला जात आहे. युनायटेड स्टेट्समध्ये, फादर्स डेची स्थापना सोनोरा स्मार्ट डॉड यांनी केली, <ref>{{Cite magazine|last=Gilbert|first=Daniel|author-link=Daniel Gilbert (psychologist)|date=June 11, 2006|title=Does Fatherhood Make You Happy?|url=http://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,1202940,00.html}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://melrosemirror.media.mit.edu/servlet/pluto?state=303034706167653030375765625061676530303269643030353138303431|title=Father's Day|publisher=Melrosemirror.media.mit.edu|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806231338/http://melrosemirror.media.mit.edu/servlet/pluto?state=303034706167653030375765625061676530303269643030353138303431|archive-date=August 6, 2011|access-date=June 18, 2012}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.spokaneknoxpc.org/documents/SonoraSmartDodd_Biography.pdf|title=Sonora Louise Smart Dodd|date=February 19, 2010|publisher=Spokane Regional Convention & Visitor Bureau|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160812053653/http://spokaneknoxpc.org/documents/SonoraSmartDodd_Biography.pdf|archive-date=August 12, 2016|access-date=August 22, 2016}}</ref> आणि १९१० मध्ये पहिल्यांदा '''जूनच्या तिसऱ्या रविवारी''' साजरा केला गेला. हा दिवस जगभरात विविध तारखांना आयोजित केला जातो आणि विविध प्रदेश पितृत्वाचा सन्मान करण्याच्या त्यांच्या स्वतःच्या परंपरा राखतात. फादर्स डे हा [[लिथुएनिया|लिथुआनिया]] आणि [[स्पेन|स्पेनच्या]] काही भागांमध्ये एक मान्यताप्राप्त सार्वजनिक सुट्टी आहे आणि १९७७ पर्यंत [[इटली|इटलीमध्ये]] असे मानले जात होते. [[एस्टोनिया]], [[सामो‌आ|सामोआ]] आणि [[दक्षिण कोरिया|दक्षिण कोरियामध्ये]] ही राष्ट्रीय सुट्टी आहे, जिथे तो पालक दिन म्हणून साजरा केला जातो. ही सुट्टी कुटुंबातील सदस्यांचा सन्मान करणाऱ्या अशाच समारंभांना पूरक आहे, जसे की [[मातृ दिन|मदर्स डे]], सिबलिंग डे आणि आजी-आजोबांचा दिवस . == इतिहास == === सुरुवातीचा इतिहास === शतकानुशतके, ईस्टर्न [[डावखोरा ऑर्थोडॉक्स स्पिन|ऑर्थोडॉक्स]] चर्चने जन्मापूर्वीचा दुसरा रविवार हा देहानुसार [[येशू ख्रिस्त|ख्रिस्ताच्या]] पूर्वजांच्या स्मरणार्थ पूर्वजांचा रविवार म्हणून नियुक्त केला आहे, ज्याची सुरुवात अॅडमपासून झाली आहे आणि कुलपिता [[अब्राहम|अब्राहमवर]] जोर दिला आहे, ज्यांना देव म्हणाला, तुझ्या संततीमुळे पृथ्वीवरील सर्व राष्ट्रे आशीर्वादित होतील ——उत्पत्ति १२:३, २२:१८ ही मेजवानी ११ ते १७ डिसेंबर दरम्यान येऊ शकते. <ref>{{Citation|title=Sunday of the Forefathers}}.</ref> <ref>{{Citation|title=Orthodox Christian}}.</ref> या मेजवानीत [[मारिया (येशूची आई)|मेरीचे पूर्वज, येशूची आई]] आणि विविध संदेष्टे यांचा समावेश आहे. [[कॅथलिक चर्च|कॅथोलिक]] [[युरोप|युरोपमध्ये]] पितृत्वाचा उत्सव साजरा करण्यासाठी एक प्रथागत दिवस किमान १५०८ पासून ओळखला जातो. सामान्यतः १९ मार्च रोजी सेंट जोसेफचा मेजवानी दिवस म्हणून साजरा केला जातो, ज्यांना कॅथलिक ''धर्मात पितृ पोषणकर्ता डोमिनी'' ("लॉर्डचे पोषणकर्ता") आणि दक्षिण युरोपीय परंपरेत " [[येशू ख्रिस्त|येशूचे]] पुष्ट पिता" म्हणून संबोधले जाते. हा उत्सव स्पॅनिश आणि पोर्तुगीजांनी [[अमेरिका (खंड)|अमेरिकेत]] आणला होता. [[कॅथलिक चर्च|कॅथोलिक चर्चने]] १४ व्या शतकाच्या शेवटच्या वर्षांपासून किंवा १५ व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून सेंट जोसेफ डे वर पितृत्वाचा उत्सव साजरा करण्याच्या प्रथेला सक्रियपणे समर्थन दिले, <ref name="natgeo">{{Cite magazine|last=Emily|first=Jan|date=June 20, 2015|title=For Father's Day, 15 Images of Awesome Dads|url=https://news.nationalgeographic.com/2015/06/150621-pictures-fathers-around-the-world/|magazine=[[National Geographic]]|accessdate=2022-06-19|archive-date=2015-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150620211446/http://news.nationalgeographic.com/2015/06/150621-pictures-fathers-around-the-world/|url-status=dead}}</ref> उघडपणे फ्रान्सिस्कन्सच्या पुढाकाराने. कॉप्टिक ऑर्थोडॉक्स चर्चमध्ये, सेंट जोसेफ डे वर पितृत्वाचा उत्सव देखील साजरा केला जातो, परंतु कॉप्ट्स हे २० जुलै रोजी पाळतात. कॉप्टिक उत्सव पाचव्या शतकातील असू शकतो. <ref name="natgeo"/> हा दिवस जगभरात साजरा करायचा की नाही हा वादाचा विषय राहिला. १९०८ मध्ये, [[माणिक सीताराम गोडघाटे|ग्रेस]] गोल्डन क्लेटन यांनी अमेरिकेतील खाण दुर्घटनेत प्राण गमावलेल्या व्यक्तींना सन्मानित करण्यासाठी हा दिवस प्रस्तावित केला. तेव्हा ते स्वीकारले गेले नसले तरी, १९०९ मध्ये सोनोरा स्मार्ट डोड, ज्याला तिच्या पाच भावांसह तिच्या वडिलांनी एकट्याने वाढवले होते, चर्चमध्ये [[मातृ दिन|मदर्स डेला]] उपस्थित राहिल्यानंतर, स्पोकेन मिनिस्ट्रियल असोसिएशनला जगभरात फादर्स डे साजरा करण्यास राजी केले. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://news.jagatgururampalji.org/fathers-day-history-gift-idea/|title=Father's Day: History, Significance, Best Gift Idea, Quotes|date=June 19, 2022|website=S A News|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210618083004/https://news.jagatgururampalji.org/fathers-day-history-gift-idea/|archive-date=2021-06-18|access-date=June 20, 2020}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/meet-sonora-smart-dodd-the-woman-who-started-the-tradition-of-fathers-day/articleshow/59202599.cms|title=Meet Sonora Smart Dodd, the woman who started the tradition of Father's Day|date=June 18, 2017|work=[[द इकोनॉमिक टाइम्स]]|access-date=June 20, 2020}}</ref> फादर्स डे व्यतिरिक्त, अनेक देशांमध्ये १९ नोव्हेंबर रोजी पुरुष आणि मुले यांच्या सन्मानार्थ [[आंतरराष्ट्रीय पुरुष दिन]] साजरा केला जातो. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.timesnownews.com/health/article/international-mens-day-top-5-health-tips-for-men-to-stay-fit-and-healthy/316547|title=International Men's Day: Here are the top 5 diet, health and fitness tips for men|website=[[टाइम्स नाऊ]]|access-date=June 20, 2020}}</ref> [[वर्ग:Webarchive template wayback links]] 7e11h8l5wi24f35ekdnln14eeh8i8ww 0 308426 2711444 2431308 2026-09-23T03:30:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711444 wikitext text/x-wiki '''महेश तोष्णीवाल''' (जन्म [[ऑगस्ट ९|९ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[कानपूर|कानपूर, उत्तर प्रदेश]]) हे एक भारतीय लेखक आणि पत्रकार आहेत. तो WOW (वर्ड्स ऑफ विस्डम) आणि लुक हवं आय फ्लाय यासारख्या प्रकाशनांसाठी ओळखला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/brand-stories/bringing-wow-in-people-s-lives-meet-mahesh-toshniwal-a-life-success-coach-101649160692789.html|title=Bringing ‘WOW’ in people's lives, meet Mahesh Toshniwal, a life success coach|date=2022-04-05|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-07-21}}</ref> २०१९ मध्ये त्यांना जागरण जोश पुरस्कारांद्वारे वर्षातील सर्वोत्तम लेखक म्हणून सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/life-success-coach-mahesh-toshniwal-aka-mwt-speaks-about-the-power-of-positivity-news-198107|title=Life Success Coach Mahesh Toshniwal Aka MWT Speaks About The Power Of Positivity|date=2022-05-23|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-07-21|archive-date=2022-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20220721155024/https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/life-success-coach-mahesh-toshniwal-aka-mwt-speaks-about-the-power-of-positivity-news-198107|url-status=dead}}</ref> == शिक्षण आणि कारकीर्द == तोष्णीवाल यांनी डॉन बॉस्को स्कूल आणि सेंट झेवियर कॉलेजमधून शिक्षण पूर्ण केले. २००३ मध्ये ते टाइम्स ऑफ इंडियामध्ये पत्रकार म्हणून सामील झाले आणि त्यांनी जीवनाचे धडे आणि मार्गदर्शन याबद्दल लिहिले. २००८ मध्ये ते द प्रिंट न्यूजपेपरचे मुख्य संपादक झाले. २०१५ मध्ये त्यांनी WOW (वर्ड्स ऑफ विस्डम) हे पुस्तक लिहिले आणि प्रकाशित केले जे सर्वाधिक विकले जाणारे पुस्तक ठरले. २०२२ मध्ये त्यांनी लुक हाऊ आय फ्लाय, यू कॅन मेक देम फ्लाय आणि ग्रो 100% इन हंड्रेड डेज प्रकाशित केले. २०२२ मध्ये त्यांना हिंदी पुस्तकांच्या बेस्ट सेलर श्रेणीतील गुडरीड्स पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.oneindia.com/partner-content/life-coach-mahesh-toshniwal-says-that-he-wants-to-continue-inspiring-people-through-his-sessions-3426057.html|title=Life Coach Mahesh Toshniwal Says That He Wants To Continue Inspiring People Through His Sessions|last=Cariappa|first=Anuj|date=2022-06-27|website=https://www.oneindia.com|language=en|access-date=2022-07-21}}</ref> == पुस्तके == * WOW (वर्ड्स ऑफ विस्डम) * तुम्ही त्यांना उडवू शकता * मी कसा उडतो ते पहा * शंभर दिवसात १००% वाढ == पुरस्कार == जागरण जोश पुरस्कारद्वारे वर्षातील सर्वोत्तम लेखक  (२०१९) सर्वोत्कृष्ट विक्रेता श्रेणीतील गुडरीड्स पुरस्कार (२०२२) == संदर्भ == <references /> gfem6bwjbhr1zhs1lpp4mtoqn7ll3q1 0 309677 2711373 2642312 2026-09-22T23:00:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711373 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी|traded_as={{BSE|532382}}<br />{{NSE|BALAJITELE}}|महत्त्वाच्या व्यक्ती=[[शोभा कपूर]] ({{small|निर्देशिका}})<br />[[एकता कपूर]] ({{small|सह-निर्देशिका}})|उत्पादने=Television series<br/>Film production<br />[[Digital media|Web series]]|विभाग=३<br /> * दूरचित्रवाणी निर्मिती * चित्रपट निर्मिती * वेब मालिका निर्मिती आणि प्रसारण|homepage=[http://www.balajitelefilms.com Balaji Telefilms]}}'''बालाजी टेलिफिल्म्स''' ही एक भारतीय कंपनी आहे जी अनेक भारतीय भाषांमध्ये दूरचित्रवाणी मालिका, रिअॅलिटी टीव्ही कार्यक्रम, विनोदी कार्यक्रम, गेम शो, मनोरंजन आणि तथ्यात्मक कार्यक्रमांची निर्मिती करते. बालाजी टेलिफिल्म्सची जाहिरात [[एकता कपूर]] आणि शोभा कपूर करता आणि ही कंपनी [[मुंबई रोखे बाजार|बॉम्बे स्टॉक एक्सचेंज]] आणि [[राष्ट्रीय रोखे बाजार|नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज ऑफ इंडिया]] येथे सूचीबद्ध असलेली सार्वजनिक कंपनी आहे. या कंपनीच्या उल्लेखनीय कार्यक्रमांमध्ये पुढील मालिकांचा समावेश आहे: ''क्यूंकी सास भी कभी बहू थी'',<ref>{{स्रोत बातमी|last=Raghuram|first=Aruna|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/What-K-serials-really-convey/articleshow/3742790.cms|title=What K-serials really convey|date=22 November 2008|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=28 July 2020}}</ref> ''कहानी घर घर की'', ''कहां किस्सी रोज'', ''कसौटी जिंदगी की'', ''कहीं तो होगा'', ''कुसुम'', ''कसम से'', ''किस देश में है मेरा दिल'', ''तेरे लिए,''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/tv/pavitra-rishta-to-go-off-air-soon/story-8FffX5z0JK0VzStCru5BQN.html|title=Pavitra Rishta to go off air soon|date=14 January 2014|website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]}}</ref> ''प्यार की ये एक कहानी'', ''बडे अच्छे लगते हैं'',<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-bade-achhe-lagte-kissing-scene-my-biggest-learning-ekta-2487494|title=Bade Achhe Lagte... kissing scene my biggest learning: Ekta – Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=29 June 2017}}</ref> ''जोधा अकबर'', ''[[ये हैं मोहब्बते|ये है मोहब्बतें]]'',<ref name="YHM-3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sify.com/movies/ekta-kapoor-launches-her-new-television-show-ye-hai-mohabbatein-imagegallery-bollywood-nlwqr2hfejesi.html|title=Ekta Kapoor launches her new television show Ye Hai Mohabbatein|website=Sify|access-date=2022-08-08|archive-date=2014-07-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722160918/http://www.sify.com/movies/ekta-kapoor-launches-her-new-television-show-ye-hai-mohabbatein-imagegallery-bollywood-nlwqr2hfejesi.html|url-status=dead}}</ref><ref name="YHM-1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/ekta-kapoor-yeh-hai-mohabbatein-leap-divyanka-tripathi-lifetv/1/778812.html|title=Another generation leap in Ekta Kapoor's Yeh Hai Mohabbatein?|date=3 October 2016|website=India Today}}</ref><ref name="YHM-2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/divyanka-tripathi-dances-like-theres-no-tomorrow-at-the-1000-episodes-celebrations-of-ye-hai-mohabbatein/articleshow/55893364.cms|title=Divyanka Tripathi dances like there's no tomorrow at the 1000 episodes celebrations of Ye Hai Mohabbatein - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> ''कुमकुम भाग्य'',<ref name="KKB-1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-zee-tv-s-kumkum-bhagya-launches-on-april-15-1973357|title=Zee TV's Kumkum Bhagya launches on April 15 – Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=30 March 2014}}</ref><ref name="KKB-22">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/trade-news/hindi/kumkum-bhagya-the-biggest-fiction-launch-of-2014/articleshow/39626099.cms|title=Kumkum Bhagya – The Biggest Fiction Launch of 2014 - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref>''मेरी आशिकी तुम से'' ही, ''[[नागिन (हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका)|नागिन]] ,'' ''कसम तेरे प्यार की, ब्रह्मराक्षस, कुंडली भाग्य,<ref name="KDB-1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://bestmediainfo.com/2017/06/zee-tv-launches-kumkum-bhagya-s-spin-off-kundali-bhagya/|title=Zee TV launches Kumkum Bhagya's spin-off 'Kundali Bhagya'|website=bestmediaifo.com}}</ref><ref name="KDB-2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/kundali-bhagya-launch-ekta-kapoor-reveals-what-inspired-her-to-make-a-spin-off-of-kumkum-bhagya/|title=Kundali Bhagya Launch: Ekta Kapoor reveals what inspired her to make a spin off of Kumkum Bhagya|last=Chauhan|first=Soumyata|date=28 June 2017|website=Bollywoodlife}}</ref><ref name="KDB-3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/dheeraj-dhoopar-starrer-kundali-bhagya-becomes-the-biggest-weekday-launch-since-2016/articleshow/59876265.cms|title=Dheeraj Dhoopar starrer Kundali Bhagya becomes the biggest weekday launch since 2016 - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> ये है चाहतें आणि भाग्य लक्ष्मी.<ref name="CN-1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.televisionpost.com/television/star-plus-to-launch-chandra-nandini-on-10-oct/|title=Star Plus to launch Balaji Telefilms' show 'Chandra Nandini' on 10 Oct|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929044405/http://www.televisionpost.com/television/star-plus-to-launch-chandra-nandini-on-10-oct/|archive-date=29 September 2017|access-date=14 July 2017}}</ref><ref name="CN-2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/showbiz/ekta-kapoor-introduces-rajat-tokas-and-shweta-basu-as-chandra-nandini-1506865/|title=Ekta Kapoor introduces Rajat Tokas and Shweta Basu as Chandra Nandini!|last=Mulla|first=Zainab|date=22 September 2016|website=India.com}}</ref>'' २०१७ मध्ये कंपनीने किंग्डम ऑफ द सोप क्वीन: द स्टोरी ऑफ बालाजी टेलिफिल्म्स <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://harpercollins.co.in/product/kingdom-of-the-soap-queen-the-story-of-balaji-telefilms/|title=Kingdom of The Soap Queen: The Story of Balaji Telefilms|date=31 January 2020|work=Harper Collins|language=en|access-date=7 July 2022}}</ref> हे त्यांचे चरित्रात्मक पुस्तक प्रकाशित केले. == संदर्भ == [[वर्ग:भारतामधील चित्रपट निर्मिती कंपन्या]] [[वर्ग:दूरचित्रवाणी मालिका निर्मिती कंपन्या]] a7su6aunbybjv77bg5cqe927tm8c7oy 0 310211 2711550 2691663 2026-09-23T11:41:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711550 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी|सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय=|नाव={{लेखनाव}}|सन्मानवाचक प्रत्यय=|चित्र=Vinayak Mete.jpg|चित्र आकारमान=200px|लघुचित्र=|चित्र शीर्षक={{लेखनाव}}|क्रम=|पद=सदस्य [[महाराष्ट्र विधानपरिषद]]|कार्यकाळ_आरंभ=८ जुलै २०१०|कार्यकाळ_समाप्ती=७ जुलै २०२२<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-maharashtra-council-polls-narayan-rane-among-10-candidates-elected-unopposed-2219613|title=Maharashtra Council polls: Narayan Rane among 10 candidates elected unopposed|date=3 June 2016|website=DNA India}}</ref>|उपराष्ट्रपती=|उपपंतप्रधान=|डेप्युटी=|लेफ्टनंट=|सम्राट=|राष्ट्रपती=|पंतप्रधान=|राज्यपाल=|गव्हर्नर-जनरल=|मागील=|पुढील=|मतदारसंघ=|बहुमत=|क्रम2=|पद2=|कार्यकाळ_आरंभ2=|कार्यकाळ_समाप्ती2=|उपराष्ट्रपती2=|उपपंतप्रधान2=|डेप्युटी2=|लेफ्टनंट2=|सम्राट2=|राष्ट्रपती2=|पंतप्रधान2=|राज्यपाल2=|मागील2=<!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->|पुढील2=<!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->|मतदारसंघ2=|बहुमत2=<!-- अंक बदलून आठ वेळा वापरू शकतो -->|जन्मदिनांक={{birth date|df=y|1963|6|30}}|जन्मस्थान=[[बीड]], [[महाराष्ट्र]]|मृत्युदिनांक={{death date and age|df=y|2022|8|14|1970|6|30}}<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/mumbai-maharashtra-news-live-updates-shiv-sangram-chief-vinayak-mete-passes-awa|title=Mumbai, Maharashtra News Live Updates: Shiv Sangram chief Vinayak Mete dies in car crash|date=14 August 2022|website=द इंडियन एक्सप्रेस}}{{मृत दुवा|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|मृत्युस्थान=[[नवी मुंबई]], महाराष्ट्र|राष्ट्रीयत्व=भारतीय|पक्ष=[[शिवसंग्राम]]|शिक्षण=|इतरपक्ष= [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]<br>[[भारतीय जनता पक्ष]]|आई=|वडील=तुकाराम मेटे|पती=|पत्नी=ज्योती मेटे|नाते=|अपत्ये= मुलगा आशुतोष व मुलगी आकांशा |निवास=बीड, महाराष्ट्र|शाळा_महाविद्यालय=|व्यवसाय=राजकारण|धंदा=|सही=|संकेतस्थळ=|तळटीपा=}} '''विनायक तुकाराम मेटे''' (३० जून १९६३ - १४ ऑगस्ट २०२२) हे एक भारतीय राजकारणी आणि [[शिवसंग्राम]] पक्षाचे प्रमुख होते. ते [[मराठा आरक्षण]] आंदोलनातील [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रा]]<nowiki/>तील प्रमुख नेत्यांपैकी एक होते. मेटे हे [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रा]]<nowiki/>तील शिवस्मारक समितीचे अध्यक्ष देखील होते. ३ जून २०१६ रोजी त्यांची [[महाराष्ट्र विधान परिषद|महाराष्ट्र विधान परिषदेवर]] बिनविरोध निवड झाली होती. ते सर्वप्रथम [[शिवसेना]] - [[भाजप]] युती सरकारच्या काळात [[आमदार]] झाले. त्यानंतर सलग पाच वेळा ते [[विधान परिषद|विधानपरिषद]] सदस्य झाले. २०१४ पर्यंत ते [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] सदस्य होते. [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४ च्या महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुकीत]] [[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड विधानसभा मतदारसंघा]]<nowiki/>मधून ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] उमेदवार होते. परंतु [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाच्या]] जयदत्त क्षीरसागर यांच्याकडून त्यांचा पराभव झाला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/ncp-leader-vinayak-mete-joins-mahayuti-in-maharashtra/834561|title=NCP Leader Vinayak Mete Joins Mahayuti in Maharashtra|website=www.outlookindia.com/}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://myneta.info/maharashtra2014/candidate.php?candidate_id=1280|title=Vinayak Tukaram Mete(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- BEED(BEED) - Affidavit Information of Candidate:|website=myneta.info}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/vinayak-mete-disqualified-as-mlc/|title=Vinayak Mete disqualified as MLC|date=19 October 2014}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/bjp-likely-to-get-ncp-leader-vinayak-mete-to-support-alliance/|title=BJP likely to get NCP leader Vinayak Mete to support alliance|date=28 March 2014}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/aurangabad/Maharashtra-assembly-polls-Vinayak-Mete-gets-BJP-support-for-Beed-seat/articleshow/43463815.cms|title=Maharashtra assembly polls: Vinayak Mete gets BJP support for Beed seat &#124; Aurangabad News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/BJP-accommodates-allies-for-Maharashtra-Legislative-Council-polls/articleshow/52507819.cms|title=BJP accommodates allies for Maharashtra Legislative Council polls &#124; India News - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> १४ ऑगस्ट २०२२ रोजी गाडीच्या अपघातात मेटे यांचे निधन झाले. [[यशवंतराव चव्हाण मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्ग|मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्गा]]<nowiki/>वरील माडप बोगद्याजवळ हा अपघात झाला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/raigad/shiv-sangram-president-vinayak-mete-passed-away-in-a-car-accident-on-mumbai-pune-express-way/articleshow/93550097.cms|title=शिवसंग्रामचे अध्यक्ष विनायक मेटे यांचे भीषण अपघातात निधन|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2022-08-14}}</ref> == वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू == विनायक तुकाराम मेटे यांचा जन्म ३० जून १९७० रोजी झाला होता. ते मूळचे [[बीड]]<nowiki/>मधील [[केज तालुका|केज]] तालुक्यातील [[राजेगाव]]<nowiki/>चे होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.aajtak.in/india/maharashtra/story/former-mla-vinayak-mete-seriously-injured-accident-mumbai-pune-expressway-maharashtra-ntc-1518091-2022-08-14|title=महाराष्ट्रः मुंबई-पुणे एक्सप्रेस वे पर हुए सड़क हादसे में पूर्व विधायक विनायक मेटे की मौत, SUV के उड़े परखच्चे|date=14 August 2022|work=Aaj Tak}}</ref> १४ ऑगस्ट २०२२ रोजी [[यशवंतराव चव्हाण मुंबई–पुणे द्रुतगती मार्ग|मुंबई-पुणे एक्स्प्रेस वेच्या]] माडप बोगद्याजवळ कार अपघातात झालेल्या जखमांमुळे मेटे यांचे वयाच्या ५२ व्या वर्षी निधन झाले. <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=https://thewire.in/politics/vinayak-mete-passes-away|title=Maratha Leader and Ex-MLC Vinayak Mete Dies in Car Crash|date=2022-08-14|access-date=2022-08-14|via=The Wire|agency=PTI}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Banerjee|first=Shoumojit|url=https://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/maratha-quota-supporter-ex-mlc-vinayak-mete-dies-in-accident-on-mumbai-pune-expressway/article65767829.ece|title=Maratha quota supporter ex-MLC Vinayak Mete dies in accident on Mumbai-Pune Expressway|date=2022-08-14|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-08-14}}</ref> कामोठे येथील एमजीएम [[कामोठे]] रुग्णालयात दाखल केल्यानंतर त्यांना मृत घोषित करण्यात आले. <ref name=":0" /> == कारकीर्द == विनायक मेटे हे [[अखिल भारतीय मराठा महासंघ]] या संघटनेच्या माध्यमातून सामाजिक चळवळीत उतरले. १९९५ च्या [[महाराष्ट्र विधानसभा]] निवडणुकीत मराठा महासंघाने तत्कालिन [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]-[[शिवसेना]] युतीला पाठींबा दिला होता. युती सरकार आल्यानंतर मेटे यांना [[महाराष्ट्र विधान परिषद|महाराष्ट्र विधान परिषदे]]<nowiki/>चे सदस्यत्व देण्यात आले. पुढे युतीसोबत वाद झाल्याने त्यांनी ''महाराष्ट्र लोकविकास पार्टी'' हा त्यांचा पक्ष [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा]]<nowiki/>मध्ये विलीन केला. राष्ट्रवादी पक्षातर्फे ते २ वेळा [[विधान परिषद|विधान परिषदे]]<nowiki/>चे सदस्य होते. मेटे यांनी [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४ च्या लोकसभा निवडणुकां]]<nowiki/>च्या वेळी [[मराठा आरक्षण|मराठा आरक्षणा]]<nowiki/>च्या मुद्द्यावर त्यांचा [[शिवसंग्राम|शिवसंग्राम पक्ष]] शिवसेना-भाजप महायुतीत सामील केला. मेटे हे राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या मराठा समाजातील [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]]<nowiki/>चा चेहरा होते. मराठा समाजातील लोकांना भाजपच्या जवळ आणण्यासाठी त्यांच्यामुळे मदत झाली.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> २०१४ मध्ये मेटे यांनी [[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड मतदारसंघा]]<nowiki/>तून भाजपच्या मदतीने राज्य [[विधानसभा|विधानसभे]]<nowiki/>ची निवडणूक लढवली, ज्यामध्ये त्यांचा पराभव झाला. २०१६ मध्ये ते भाजपचे उमेदवार म्हणून [[महाराष्ट्र विधान परिषद|महाराष्ट्र विधानपरिषदे]]<nowiki/>त निवडून आले. [[मराठा|मराठा समाजा]]<nowiki/>ला आरक्षण मिळावे या मागणीसाठी झालेल्या आंदोलनांमध्ये मेटे यांचे मोठे योगदान होते. तसेच [[मुसलमान|मुस्लिम समाजा]]<nowiki/>लाही आरक्षण मिळावे यासाठी ते आग्रही होते.<ref name=":2" /> विविध स्पर्धा परीक्षांसाठी उमेदवारांचे वय वाढवण्याची मागणी करण्यात ते आघाडीवर होते.<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://lokmat.news18.com/maharashtra/vinayak-mete-biography-journey-of-fighting-against-the-establishment-for-the-maratha-community-is-astounding-sr-746129.html|title=Vinayak Mete Biography : मराठा आरक्षणासाठी लढणारा नेता हरपला, विनायक मेटेंचा प्रवास थक्क करणारा प्रवास|date=2022-08-14|website=News18 Lokmat|language=mr|access-date=2022-08-17|archive-date=2022-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220815071925/https://lokmat.news18.com/maharashtra/vinayak-mete-biography-journey-of-fighting-against-the-establishment-for-the-maratha-community-is-astounding-sr-746129.html|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815071925/https://lokmat.news18.com/maharashtra/vinayak-mete-biography-journey-of-fighting-against-the-establishment-for-the-maratha-community-is-astounding-sr-746129.html |date=2022-08-15 }}</ref><ref name=":2" /> ''मराठवाडा लोकविकास मंच'' या संघटनेत ते सक्रिय होते. या मंचातर्फे राज्यात नाव कमावलेल्या [[मराठवाडा|मराठवाड्या]]<nowiki/>तील नामांकीत व्यक्तींना ''मराठवाडा भूषण पुरस्कार'' देऊन गौरव केला जातो. या मंचाकडून माजी मुख्यमंत्री [[विलासराव देशमुख]], [[गोपीनाथ मुंडे]], [[गोविंददास मन्नुलाल श्रॉफ|गोविंदभाई श्रॉफ]] यांसारख्या अनेक व्यक्तींचा सन्मान करण्यात आला आहे.<ref name=":3" /> == वाद == २००८ मध्ये [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्रा]]<nowiki/>मध्ये [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजां]]<nowiki/>चा [[पुतळा]] उभारण्याच्या योजनेवर [[लोकसत्ता]]<nowiki/>चे तत्कालीन संपादक [[कुमार केतकर]] यांनी संपादकीयामधून टीका केली. त्यानंतर मेटे आणि त्यांच्या संघटनेच्या कार्यकर्त्यांनी [[ठाणे|ठाण्या]]<nowiki/>तील केतकर यांच्या घरावर हल्ला केला होता.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/political-pulse/vinayak-mete-a-maratha-leader-who-worked-for-community-till-his-last-breath-8089193/|title=Newsmaker: Vinayak Mete, the Maratha quota votary & former Maharashtra MLC killed in road accident|date=2022-08-14|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2022-08-17}}</ref><ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/mumbai/vinayak-mete-a-staunch-advocate-of-empowerment-development-of-maratha-community-is-no-more|title=Vinayak Mete: A staunch advocate of empowerment & development of Maratha community is no more|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2022-08-17}}</ref> == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == * [https://web.archive.org/web/20220815090901/https://pudhari.news/maharashtra/marathwada/293664/inspirational-journey-of-vinayak-mete/ar मंत्रालयात जातो म्हणून गेले अन् चार दिवसांत आमदार बनून आले; विनायक मेटे यांचा प्रेरणादायी प्रवास ] {{DEFAULTSORT:मेटे, विनायक}} [[वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग: भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] h9rtg8jutbn6hd0khofoen77nzx9too 0 313619 2711424 2642854 2026-09-23T02:12:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711424 wikitext text/x-wiki '''मनोज शर्मा''' (जन्म [[मार्च ४|४ मार्च]] [[इ.स. १९९६|१९९६]] [[भद्रावती|भद्रावती, कर्नाटक]]) हा एक भारतीय आवाजावरील कलाकार, गायक आणि डॉक्टर आहे जो प्रामुख्याने कन्नड चित्रपट उद्योगात काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/lifestyle/culture/article/multi-tasker-manoj-sharma-has-never-confined-himself-to-just-one-thing-23174060|title=Multi Tasker: Manoj Sharma has never confined himself to just one thing|date=2021-05-19|website=Mid-day|language=en|access-date=2022-09-14}}</ref> कलर्स कन्नड सिनेमा आणि कलर्स सुपरचे व्हॉइस आर्टिस्ट म्हणून ते लोकप्रिय आहेत. त्यांना भारतीय उत्कृष्टता पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.oneindia.com/india/the-youngest-voice-of-karnataka-manoj-sharma-completes-5000-voice-over-recordings-3318211.html|title=The youngest voice of Karnataka, Manoj Sharma completes 5000 Voice over recordings|last=Cariappa|first=Anuj|date=2021-10-01|website=https://www.oneindia.com|language=en|access-date=2022-09-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/others/bengaluru-medico-student-turns-sandalwood-singer/articleshow/60515625.cms|title=Bengaluru: Medico student turns Sandalwood singer|last=Sep 15|first=Nischith NNischith N. / Updated:|last2=2017|website=Bangalore Mirror|language=en|access-date=2022-09-14|last3=Ist|first3=17:29}}</ref> == शिक्षण आणि कारकीर्द   == शर्मा यांनी बीएएमएसमध्ये डॉक्टरेट पदवी घेतली. त्याने व्हॉईस ओव्हर आर्टिस्ट म्हणून आपली कारकीर्द सुरू केली आणि सुरुवातीला कलर्स कन्नड सिनेमा आणि कलर्स सुपर सारख्या दूरचित्रवाणी वाहिन्यांसाठी काम केले. २०१८ मध्ये त्याने पार्श्वगायन सुरू केले आणि मनोरथ सारख्या चित्रपटांसाठी काम केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/music/meet-the-multi-faceted-singer-and-voice-over-artist-manoj-sharma/articleshow/82576204.cms|title=Meet the multi-faceted singer and voice-over artist Manoj Sharma - टाइम्स ऑफ इंडिया|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2022-09-14}}</ref> २०२० मध्ये त्याने कार्तिक सारागूर दिग्दर्शित भीमसेला नालमहाराजा या कन्नड भाषेतील नाटकासाठी गाणी गायली होती. रॉबर्ट हा कन्नडा चित्रपट आहे ज्यासाठी शर्मा हे पार्श्वगायक होते जे २०२१ मध्ये प्रदर्शित झाले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/business-spotlight/the-humble-rendezvous-manoj-sharma-meets-the-legendary-actor-shivrajkumar-news-212304|title=The Humble Rendezvous: Manoj Sharma Meets The Legendary Actor Shivrajkumar|date=2022-07-27|website=https://www.outlookindia.com/|language=en|access-date=2022-09-14|archive-date=2022-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914072335/https://www.outlookindia.com/business-spotlight/the-humble-rendezvous-manoj-sharma-meets-the-legendary-actor-shivrajkumar-news-212304|url-status=dead}}</ref> २०२१ मध्ये त्यांनी जय श्री राम या टेलिग चित्रपटासाठी गाणी गायली होती. चरण राज, चंद्रू ओबैय्या आणि इतर लोकप्रिय संगीत दिग्दर्शकांसारख्या संगीतकारांसोबत त्यांनी काम केले होते. शर्मा सध्या व्हायकॉम 18 कलर्स कन्नड सिनेमा वाहिनीचा आवाज म्हणून काम करत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/2021/nov/26/voiceover-artist-manoj-sharma-balances-work-between-colors-kannada-cinema-colors-super-2388223.html|title=Voiceover artist Manoj Sharma balances work between Colors Kannada Cinema, Colors Super|website=The New Indian Express|access-date=2022-09-14|archive-date=2022-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220914072319/https://www.newindianexpress.com/entertainment/2021/nov/26/voiceover-artist-manoj-sharma-balances-work-between-colors-kannada-cinema-colors-super-2388223.html|url-status=dead}}</ref> == पुरस्कार == * भारतीय उत्कृष्टता पुरस्कार * भारतीय आयकॉन पुरस्कार * इंडिया प्राइम आयकॉन अवॉर्ड == बाह्य दुवे == [[imdbname:11355140|मनोज शर्मा आयएमडीबीवर]] [https://open.spotify.com/artist/0QvaAx4hY2Sx1VXtpol3XQ मनोज शर्मा स्पोटिफायवर] == संदर्भ == <references /> sirzpt03ls3c23j4t1w1kzowsq7v76k 0 316274 2711446 2472046 2026-09-23T04:00:01Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711446 wikitext text/x-wiki   '''मारिओ कँटोन''' (जन्म 9 डिसेंबर 1959) हा एक अमेरिकन विनोदी कलाकार, लेखक, अभिनेता आणि गायक आहे. ज्याने ''चॅपेल शोसह'' कॉमेडी सेंट्रलवर असंख्य भूमिका केल्या आहेत. त्याने ''[[सेक्स अँड द सिटी (दूरचित्रवाणी मालिका)|सेक्स अँड द सिटीमध्ये]]'' अँथनी मॅरेंटिनो आणि ''मेन इन ट्रीज'' (2006-2008) मध्ये टेरीची भूमिकाही केली. त्याची शैली वेगवान आणि उत्साही आहे, ज्यामध्ये त्याचा बराचसा विनोद कौटुंबिक सदस्यांपासून सेलिब्रिटीं स्टिरियोटाइप पर्यंतच्या पात्रांच्या नकलातून येतो. == प्रारंभिक जीवन == कॅन्टोनचा जन्म मॅसॅच्युसेट्समध्ये झाला आणि तो स्टोनहॅममध्ये वाढला, जिथे तो दोन वर्षांचा असताना त्याचे इटालियन-अमेरिकन कुटुंब स्थलांतरित झाले. <ref name=":0" /> बोस्टन रेस्टॉरंटचे मालक मारिओ सीनियर आणि त्याची पत्नी एलिझाबेथ (née Pescione) यांच्या पाच मुलांपैकी तो चौथा होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pqarchiver.com/titles?dids=17254979:17254979&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+30%252C+1996&author=&pub=Boston+Herald&desc=Obituary+Mario+Cantone+of+Stoneham%252C+75%252C+was+restaurateur&pqatl=google|title=Archived copy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304140830/http://www.pqarchiver.com/titles?dids=17254979:17254979&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Dec+30%2C+1996&author=&pub=Boston+Herald&desc=Obituary+Mario+Cantone+of+Stoneham%2C+75%2C+was+restaurateur&pqatl=google|archive-date=March 4, 2016|access-date=October 27, 2013}}</ref> 2004 ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|च्या न्यू यॉर्क टाइम्सच्या]]'' मुलाखतीत कँटोनच्या मते, तिला तिच्या बुकी नातेवाईकांपासून दूर ठेवण्यासाठी त्याच्या वडिलांनी हे कुटुंब स्टोनहॅमला हलवले. <ref name=":0" /> कँटोनने सांगितले की समस्या "ती फक्त बुकी नव्हती तर ती एक जुगारी देखील होती." <ref name=":0">Messenger, Eric (October 10, 2004) "[https://www.nytimes.com/2004/10/10/theater/newsandfeatures/10mess.html Mario Cantone's Loud Family Reunion]." </ref> तारुण्यात मोठी बँड गायिका असलेली त्याची आई तो 21 वर्षांचा असताना वारली. <ref name=":0" /> लहानपणी, कँटोन हे शोचे पूर्नअभिनय दिग्दर्शित करायचे. <ref>Archived at [https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211205/V13qm6mh54E Ghostarchive] and the {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=V13qm6mh54E&gl=US&hl=en|title=Mario Cantone Live!|website=[[YouTube]]|access-date=2022-10-22|archive-date=2016-07-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20160724042318/https://www.youtube.com/watch?v=V13qm6mh54E&gl=US&hl=en|url-status=bot: unknown}}: {{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.youtube.com/watch?v=V13qm6mh54E|title=Mario Cantone Live!|website=[[YouTube]]}}</ref> कॅन्टोनची पहिली छाप ज्युलिया चाइल्ड या भूमिकेची होती, जी त्याने एका कनिष्ठ हायस्कूल टॅलेंट शोमध्ये सादर केली होती . <ref name=":8">Gerani, Christine, (May 22, 2013), [http://spotonli.com/mario-cantone-the-interview/ Mario Cantone: The Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130927210555/http://spotonli.com/mario-cantone-the-interview/ |date=2013-09-27 }}.</ref> त्यांनी 1978 मध्ये स्टोनहॅम हायस्कूल <ref name=":4">TCM Archive Materials [http://www.tcm.com/tcmdb/person/28242%7C0/Mario-Cantone/ Mario Catone]</ref> आणि 1982 मध्ये इमर्सन कॉलेजमधून पदवी प्राप्त केली. <ref name=":2">Emerson College [http://www.emerson.edu/about-emerson/facts-figures/notable-alumni Notable Alumni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111229071633/http://www.emerson.edu/about-emerson/facts-figures/notable-alumni}}</ref> ते 1983 मध्ये न्यू यॉर्क शहरात गेले आणि त्यांना ट्रम्प टॉवर येथे चॉकलेट विक्रेत्याची नोकरी मिळाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thedailybeast.com/how-chris-cuomo-helped-mario-cantone-nail-his-anthony-scaramucci-impression|title=Mario Cantone on How He Nailed His Scaramucci Impression—With a Little Help from CNN's Chris Cuomo|last=Stern|first=Marlow|date=July 28, 2017|website=Thedailybeast.com|access-date=February 28, 2022}}</ref> == करिअरची सुरुवात == ट्रम्प टॉवरमध्ये काम करत असताना त्यांनी चॉकलेट ट्रफल्स विकताना लोकांवर छाप पाडली. नंतर त्याने दागिने विक्रेते म्हणून काम केले, एका वर्षानंतर पूर्णवेळ कॉमेडी करियर करण्यासाठी त्यांनी हे कामही सोडले. 1987 ते 1993 या कालावधीत न्यू यॉर्क- [[न्यू जर्सी]] सुपरस्टेशन WWOR-TV वर प्रसारित झालेल्या <ref>TV Guide, [http://www.tvguide.com/celebrities/mario-cantone/bio/196801 Mario Cantone: Biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150724205315/http://www.tvguide.com/celebrities/mario-cantone/bio/196801 |date=2015-07-24 }}.</ref> स्टीमपाईप''अॅली'' नावाच्या मुलांच्या शोचे होस्टिंग करून त्यांनी आपल्या व्यावसायिक कारकिर्दीची सुरुवात केली. == स्टँड-अप करियर == त्यांच्या स्टँड-अप मैफिलींमध्ये, ते लिझा मिनेली, ज्युडी गारलँड, [[ब्रुस स्प्रिंग्स्टीन|ब्रूस स्प्रिंगस्टीन]], जिम मॉरिसन आणि बेट डेव्हिस यांसारख्या मनोरंजन व्यक्तिमत्त्वांसाठी अधूनमधून कॅम्पी <ref name="advocate2003">{{Citation|title=Super Mario}}</ref> छाप तसेच त्याच्या मूळ गाण्यांसाठी ओळखले जातात. <ref>[http://www.watchmojo.com/video/id/11256/ Sex and the City's Mario Cantone Talks Broadway, Impersonations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140702064009/http://watchmojo.com/video/id/11256/ |date=2014-07-02 }}, WatchMojo.com.</ref> त्यांची बरीचशी कॉमेडी ही त्यांच्या उद्दाम इटालियन-अमेरिकन कुटुंबातून आली आहे. <ref name=":0"/> <ref name=":5">Playbill Vault, [http://www.playbillvault.com/Show/Detail/3471/Laugh-Whore ''Laugh Whore''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140117114027/http://www.playbillvault.com/Show/Detail/3471/Laugh-Whore}}. </ref> कॅन्टोन, जो समलिंगी आहे, <ref name="advocate2003"/> त्याने म्हणले आहे की तो स्वतःला एक अभिनेता आणि विनोदकार मानतो जो समलिंगी विनोदांवर अवलंबून असलेल्या गे कॉमिकपेक्षा समलिंगी आहे. <ref name=":6">Eichenwald, Wes (June 2, 2010) [http://www.austin360.com/news/entertainment/arts-theater/mario-cantone-is-out-and-proud-and-much-more/nRzqQ/ "Mario Cantone is out and proud – and much more]" Austin360.com. </ref> "समलिंगी असण्याबद्दल बोलणे हा माझ्या शोचा एक छोटासा भाग आहे आणि जेव्हा मी पहिल्यांदा सुरुवात केली तेव्हा मी स्टेजवर नव्हतो पण मी मर्यादेच्या बाहेर होतो, मी नक्कीच स्टेजवर याबद्दल खोटे बोललो नाही पण जर तुम्ही तुम्हाला ओळखत नसाल तर तुम्ही मूर्ख आहात आणि मला पाहिल्यानंतर तू गुहेत राहाल ...खरंच? ?" <ref name=":8"/> [[वर्ग:अमेरिकन स्टँड-अप कॉमेडियन]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९५९ मधील जन्म]] 7he942pe7fmo9s55hibdn5tocbkiz1q 0 320211 2711530 2499018 2026-09-23T09:53:20Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711530 wikitext text/x-wiki [[File:Rashtrapati_Bhavan_(Dehli).jpg|उजवे|इवलेसे|लुटियन्स दिल्लीमधील अग्रभागी असलेल्या जयपूर स्तंभासह [[राष्ट्रपती भवन|राष्ट्रपती भवनाचे]] दृश्य.]] '''लुटियन्स दिल्ली''' हे भारतातील [[नवी दिल्ली]] मधील एक क्षेत्र आहे. याचे नाव ब्रिटिश वास्तुविशारद [[एडविन लुट्येन्स|सर एडविन लुटियन्स]] (१८६९-१९४४) यांच्या नावावर ठेवण्यात आले आहे, जे [[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश राजवटीच्या]] काळात बहुतेक वास्तुशिल्प रचना आणि इमारतींसाठी जबाबदार होते. यामध्ये ल्युटियन्स बंगला झोन (LBZ) देखील समाविष्ट आहे. दिल्लीचे वास्तुविशारद सर एडविन लुटियन्स यांनी [[राष्ट्रपती भवन]] इस्टेटीमध्ये (व्हाइसरॉय हाऊस इस्टेट) ४ बंगल्यांची रचना केली; आता हे बंगले [[मदर तेरेसा]] क्रिसेंट (तेव्हाचे नाव : विलिंग्डन क्रिसेंट) वर आहेत. लुटियन्स यांनी [[राष्ट्रपती भवन|व्हाईसरॉयच्या घराची]] रचना करण्याव्यतिरिक्त, मोठ्या सरकारी इमारतींची रचना केली आणि शहर नियोजनात देखील त्यांचा सहभाग होता. <ref name="ht2">{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/delhi/lutyens-himself-designed-only-four-bungalows/story-yaCQuRpqfMOXLhjUPiSouM.html|title=Lutyens himself designed only four bungalows|date=1 September 2011|work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]|access-date=19 November 2015}}</ref> सर हर्बर्ट बेकर, ज्यांनी सचिवालय इमारती (उत्तर आणि दक्षिण ब्लॉक) ची रचना देखील केली होती, त्यांनी तत्कालीन किंग जॉर्ज अव्हेन्यू (सचिवालयाच्या दक्षिणेकडील)येथे उच्च पदस्थ अधिकाऱ्यांसाठी बंगल्यांची रचना केली होती. वास्तुविशारदांच्या समूहाचे इतर सदस्यांमध्ये रॉबर्ट टोर रसेल देखील होते, ज्यांनी [[कॅनॉट प्लेस, नवी दिल्ली|कॅनॉट प्लेस]], [[जनपथ|जनपथवरील]] पूर्व आणि पश्चिम न्यायालये, [[तीन मूर्ती भवन|तीन मूर्ती हाऊस]] (पूर्वी फ्लॅगस्टाफ हाऊस म्हणून ओळखले जात होते), [[सफदरजंग विमानतळ]] (पूर्वीचे विलिंग्डन एअरफील्ड), इर्विन अॅम्फीथिएटर ( [[मेजर ध्यानचंद राष्ट्रीय स्टेडियम]] असे नामांतर) आणि अनेक सरकारी घरे, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/article/Lutyens-Delhi/235665|title=Lutyens' Delhi|last=Aman Nath|date=1 October 2007|website=Outlook|access-date=2014-12-16|archive-date=2014-12-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20141216102810/http://www.outlookindia.com/article/Lutyens-Delhi/235665|url-status=dead}}</ref> विल्यम हेन्री निकोल्स, सीजी ब्लॉमफिल्ड, एफबी ब्लॉमफिल्ड, वॉल्टर सायक्स जॉर्ज, आर्थर गॉर्डन शूस्मिथ आणि हेन्री मेड या वास्तू बांधल्या. <ref name="ht2"/> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/News-Feed/newdelhi/A-garden-in-the-centre-of-New-Delhi/Article1-707694.aspx|title=A 'garden' in the centre of New Delhi|date=9 June 2011|publisher=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20121022220905/http://www.hindustantimes.com/News-Feed/newdelhi/A-garden-in-the-centre-of-New-Delhi/Article1-707694.aspx|archive-date=22 October 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:दिल्ली]] h7splsilswrzq1jqcryn1af5pm8jb8m 0 321616 2711385 2689855 2026-09-23T00:31:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 6 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711385 wikitext text/x-wiki राजकीय, आर्थिक आणि कॉर्पोरेट घोटाळ्यांसह [[भारताचा स्वातंत्र्यलढा|स्वातंत्र्यानंतर]] ''भारतात सिद्ध झालेल्या घोटाळ्यांची यादी'' खालीलप्रमाणे आहे. वर्ष, किंवा दशक, जेव्हा घोटाळा पहिल्यांदा नोंदवला गेला. == १९४० चे दशक == * १९४७ - INA खजिना गायब <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/report/must-read-the-first-scam-of-independent-india/20120814.htm?|title=Must Read: The first scam of independent India|access-date=16 November 2016}}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * १९४८ - जीप घोटाळा प्रकरण * १९४९ - जेम्स ग्राफ्ट केस <ref name=":0" /> == १९५० चे दशक == * १९५१ सायकल घोटाळा <ref name="Scandal Sheet"/> <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?204016|title=Scam story|date=13 August 1997|work=Outlook|location=India|access-date=3 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201071224/http://www.outlookindia.com/article.aspx?204016|archive-date=2014-02-01|df=dmy-all|url-status=bot: unknown}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">. ''Outlook''. India. 13 August 1997. Archived from [http://www.outlookindia.com/article.aspx?204016 the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140201071224/http://www.outlookindia.com/article.aspx?204016 |date=2014-02-01 }} on 1 February 2014<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">3 January</span> 2012</span>.</cite></ref> * १९५६ BHU निधीचा गैरवापर ( ) <ref name="Scandal Sheet" /> * १९५८ मुंधरा घोटाळा ( १२ दशलक्ष ) <ref name="Scandal Sheet" /> <ref name="indiatimes2">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-20/india/28371611_1_animal-husbandry-dept-fodder-scam-satyam-scam|title=Long Playing Record|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://archive.ph/20120712100736/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-20/india/28371611_1_animal-husbandry-dept-fodder-scam-satyam-scam|archive-date=2012-07-12|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">. ''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया|The Times of India]]''. Archived from [http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-20/india/28371611_1_animal-husbandry-dept-fodder-scam-satyam-scam the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218124104/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-20/india/28371611_1_animal-husbandry-dept-fodder-scam-satyam-scam |date=2014-02-18 }} on 12 July 2012.</cite></ref> <ref name=":0" /> == १९६० चे दशक == * १९६० तेजा कर्ज घोटाळा ( २२० दशलक्ष ) <ref name="Scandal Sheet"/> <ref name=":0" /> * 1964 प्रताप सिंग कैरॉन चौकशी <ref name=":0"/> * 1965 कलिंग ट्यूब घोटाळा <ref name="indiatimes2"/> == १९७० चे दशक == * 1971 नगरवाला केस ( ) * 1974 मारुती घोटाळा <ref name="Scandal Sheet">{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060703-india-rated-among-most-corrupt-in-the-world-785043-2006-07-03|title=Scandal sheet|date=3 July 2006|work=India Today|location=India}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20060703-india-rated-among-most-corrupt-in-the-world-785043-2006-07-03 "Scandal sheet"]. ''India Today''. India. 3 July 2006.</cite></ref> * १९७६ कुओ तेल घोटाळा ( ) <ref name="indiatimes2"/> == १९८० चे दशक == * 1981 [[अब्दुल रहमान अंतुले|सिमेंट घोटाळा]] ( ) <ref name="Scandal Sheet"/> * 1985 चारा घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/cbi-court-calls-lalu-in-fodder-scam-case/907746/|title=CBI court calls Lalu in fodder scam case|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report_fodder-scam-cbi-court-frames-charges-against-lalu-3-others_1657037|title=Charges framed against Lalu Prasad, Jagannath Mishra in fodder scam case|work=DNA}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/article2893206.ece|title=Lalu appears before CBI court in fodder scam, denies charges|date=14 February 2012|work=द हिंदू|location=Chennai, India}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Lalu-Prasad-convicted-in-fodder-scam-case-faces-disqualification-as-MP/articleshow/23295574.cms|title=Lalu Prasad convicted in fodder scam case, faces disqualification as MP|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Balaji|first=J.|url=http://www.thehindu.com/news/national/lalu-sharma-disqualified/article5260738.ece|title=Lalu, Sharma disqualified|date=22 October 2013|work=द हिंदू|location=Chennai, India}}</ref> * 1987 HDW पाणबुडी घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|last=Chawla|first=Prabhu|url=https://www.indiatoday.in/magazine/special-report/story/19900315-hdw-submarine-deal-assumes-centre-stage-again.-an-exclusive-inside-story-812418-1990-03-15|title=HDW submarine deal assumes centre stage again. An exclusive inside story|date=15 March 1990|work=India Today}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Past-still-haunts-defence-ministry/articleshow/28251007.cms|title=Past still haunts defence ministry|date=2 January 2014|work=Times of India}}</ref> * 1987 बोफोर्स घोटाळा * 1989 सेंट किट्स बनावट <ref name="Scandal Sheet" /> == १९९० चे दशक == * 1992 भारतीय शेअर बाजार घोटाळा * बबनराव घोलप बेहिशेबी मालमत्ता प्रकरण <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Disproportionate-asset-case-Ex-minister-Babanrao-Gholap-wife-get-three-year-jail-term/articleshow/32431695.cms|title=Disproportionate asset case: Ex-minister Babanrao Gholap, wife get three-year jail term|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * 1996 मध्ये जयललिता यांच्याविरुद्ध बेहिशोबी मालमत्तेचा खटला <ref>{{स्रोत बातमी|last=Venkatesan|first=J.|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/jayalalithaa-must-face-trial-sc/article5634073.ece|title=Jayalalithaa must face trial: SC|date=30 January 2014|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.deccanchronicle.com/140130/news-current-affairs/article/supreme-court-refuses-discharge-jayalalithaa-income-tax-case|title=Supreme Court refuses to discharge Jayalalithaa from income tax case|date=30 January 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jayalalithaas-trial-in-da-case-to-go-on-supreme-court/articleshow/35072102.cms|title=Jayalalithaa's trial in DA case to go on: Supreme Court - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-29/news/54437514_1_j-jayalalithaa-jail-term-conviction|title=Jayalalithaa moves High Court against conviction, seeks bail - The Economic Times|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222417/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-09-29/news/54437514_1_j-jayalalithaa-jail-term-conviction|url-status=dead}}</ref> * मोची घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/Storyold/6788/|title=Chargesheets in shoe scam filed|date=17 July 1997|work=द इंडियन एक्सप्रेस|location=India}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?202844|title=Beneficiaries All|date=15 January 1997|work=Outlook India|location=India|accessdate=2022-12-29|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201062950/http://www.outlookindia.com/article.aspx?202844|url-status=dead}}</ref> * 1998 अजमेर बलात्कार प्रकरण <ref name="mid-day1992">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/news/2012/jan/041211-Accused-in-1992-Ajmer-sex-scandal-case-arrested.htm|title=Accused in 1992 Ajmer sex scandal case arrested|date=2012-01-04|publisher=Mid-day.com|access-date=2013-05-13}}</ref> * 1998 अनुभव वृक्षारोपण घोटाळा * जळगाव गृहनिर्माण घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-12-31/news/45739863_1_maharashtra-jalgaon-housing-scam-gulabrao-deokar|title=Jalgaon housing scam: Former Maharashtra minister Gulabrao Deokar arrested - The Economic Times<!-- Bot generated title -->|access-date=2022-12-29|archive-date=2014-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140102191613/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2013-12-31/news/45739863_1_maharashtra-jalgaon-housing-scam-gulabrao-deokar|url-status=dead}}</ref> * शेरेगर घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.mumbaimirror.com/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=2&contentid=20070727035957937c1416105&subsite=|title=EOW! Look who's been cheated|work=Mumbai Mirror|archive-url=https://archive.today/2012.09.08-101805/http://www.mumbaimirror.com/printarticle.aspx?page=comments&action=translate&sectid=2&contentid=20070727035957937c1416105&subsite=|archive-date=8 September 2012}}</ref> * आईस्क्रीम पार्लर सेक्स स्कँडल * 1996 सुख राम दूरसंचार उपकरणे घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/sukhrams-conviction-in-1996-telecom-scam-upheld/article2735137.ece|title=Sukhram's conviction in 1996 telecom scam upheld|date=21 December 2011|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> * सीआर भन्साळी घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/jun/09crb.htm|title=C R Bhansali arrested, taken to Bombay|date=9 June 1997|work=Rediff|location=India}}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/oldStory/24636/|title=Like a dream, he raised 1,100 cr and made it vanish into thin air|date=26 May 2003|work=द इंडियन एक्सप्रेस|location=Mumbai, India}}</ref> * खत आयात घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?201582|title=Fertiliser Fraud|date=19 June 1996|work=Outlook|location=India|accessdate=2022-12-29|archive-date=2013-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508215416/http://www.outlookindia.com/article.aspx?201582|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.expressindia.com/fe/daily/19980918/26155614.html|title=SBI gives itself clean chit in NFL urea scam|date=18 September 1998|work=द इंडियन एक्सप्रेस|location=Mumbai, India}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * मेघालय वन घोटाळा ( ) * प्राधान्य वाटप घोटाळा ( ) * युगोस्लाव दिनार घोटाळा ( ) <ref name="rediff1" /> * पुरुलिया शस्त्रसाठा प्रकरण * साखर-आयात घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/government-and-policy/article1150395.ece|title=A rare case of arrest|date=2 February 2011|work=Business Line|location=New Delhi, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20110207040059/http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/government-and-policy/article1150395.ece|archive-date=7 February 2011}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindubusinessline.in/mentor/2007/07/23/stories/2007072350441200.htm|title=Sugar scam|date=23 July 2007|work=Business Line|location=India}}</ref> * पामोलिन तेल आयात घोटाळा (केरळ) * [[इंडियन बँक]] घोटाळा ( ) <ref name="Scandal Sheet"/> * एरबस घोटाळा * हवाला घोटाळा * एसएनसी-लाव्हलिन केरळ जलविद्युत घोटाळा ( ) <ref name="rediff1" /> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SNC-Lavalin-case-CBI-to-challenge-clear-chit-to-Vijayan/articleshow/28307036.cms|title=SNC Lavalin case: CBI to challenge clear chit to Vijayan|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * प्रेम खंडू थुंगन भ्रष्टाचार प्रकरण <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/graft-case-former-union-minister-p-k-thungon-3-others-convicted/article1-1371645.aspx|title=Graft case: Former union minister P K Thungon, 3 others convicted|date=21 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722222059/http://www.hindustantimes.com/india-news/graft-case-former-union-minister-p-k-thungon-3-others-convicted/article1-1371645.aspx|archive-date=22 July 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> == २००० चे दशक == === २००० === * भारत-दक्षिण आफ्रिका मॅच फिक्सिंग प्रकरण - [[मोहम्मद अझहरुद्दीन|मोहम्मद अझरुद्दीन]] आणि [[अजय जडेजा]] यांच्यावर अनुक्रमे ५ वर्षे आणि ४ वर्षांची क्रिकेटमधून बंदी घालण्यात आली. <ref name="Scandal Sheet"/> === २००१ === * ऑपरेशन वेस्ट एंड * केतन पारेख सिक्युरिटीज घोटाळा ( ) <ref name="rediff1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/business/slide-show/slide-show-1-the-biggest-scams-in-india/20101230.htm|title=Rediff – India's Biggest Scams|publisher=Rediff}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.रीडिफ.कॉम/business/slide-show/slide-show-1-the-biggest-scams-in-india/20101230.htm "Rediff – India's Biggest Scams"]{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Rediff.</cite></ref> * कलकत्ता स्टॉक एक्सचेंज घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.रीडिफ.कॉम/money/2002/nov/20cse.htm|title=Ex-CSE president Dinesh K Singhania arrested|access-date=25 September 2013}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * रोशनी कायदा भ्रष्टाचार घोटाळा <ref name="Yahoo News">{{स्रोत बातमी|last=M|first=Rahul|url=https://uk.news.yahoo.com/the-controversial-roshni-act-whats-it-all-about-and-why-has-jk-hc-ordered-a-cbi-probe-into-it-102338928.html|title=Explainer: What's the controversial Roshni Act all about and why has J&K HC ordered a CBI probe into it?|date=14 October 2020|work=Yahoo News}}</ref> === २००२ === * [[अब्दुल करीम तेलगी|स्टॅम्प पेपर घोटाळा]] ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.financialexpress.com/news/telgi-scam/83736/0|title=Telgi Scam|work=The Financial Express}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/Bribe-plea-does-not-save-Telgi-case-accused—court-sends-him-to-jail/922547/|title=Bribe plea does not save Telgi case accused, court sends him to jail|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-10/lucknow/28129800_1_stamp-papers-registration-act-sale-agreement|title=Stamp papers for property to go in UP|date=10 April 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202202549/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-10/lucknow/28129800_1_stamp-papers-registration-act-sale-agreement|archive-date=2014-02-02|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * [[सार्वजनिक भविष्य निर्वाह निधी|भविष्य निर्वाह निधी]] घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.frontlineonnet.com/fl1911/19110500.htm|title=Home Truths|date=7 June 2002|work=Frontline|location=Mumbai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20020610203137/http://www.frontlineonnet.com/fl1911/19110500.htm|archive-date=10 June 2002}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-08-04/mumbai/27300831_1_sunil-kedar-sanjay-agarwal-bank-scam|title=Sanjay Agarwal remanded in bank scam|date=4 August 2002|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|location=Mumbai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928101130/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2002-08-04/mumbai/27300831_1_sunil-kedar-sanjay-agarwal-bank-scam|archive-date=2013-09-28|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * ताज कॉरिडॉर प्रकरण === २००३ === * गृहनिर्माण व नागरी विकास महामंडळ घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2005/08/30/stories/2005083008241200.htm|title=Court orders probe into HUDCO scam|date=30 August 2005|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120105070724/http://www.hindu.com/2005/08/30/stories/2005083008241200.htm|archive-date=5 January 2012}}</ref> * आंध्र प्रदेश समाज कल्याण शिष्यवृत्ती घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/18-convicted-in-scholarship-scam/article14776636.ece|title=18 Convicted in scholarship scam|work=द हिंदू|access-date=11 October 2017}}</ref> * उत्तर प्रदेश अन्नधान्य घोटाळा <ref name="indiatoday.intoday.in">{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/nrhm-scam-akhilesh-govt-faces-foodgrain-scam-heat/1/179520.html|title=UP Akhilesh govt faces Rs35,000-crore foodgrain scam heat|work=India Today}}</ref> <ref name="zeenews.india.com">{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/nation/massive-food-grain-scam-in-maya-s-up_672906.html|title=Massive food grain scam in Maya's UP|work=Zee News}}</ref> <ref name="ibnlive.in.com">{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/up-foodgrain-scam-to-come-under-ed-scanner/136710-3.html|title=UP foodgrain scandal to come under ED scanner|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101217023343/http://ibnlive.in.com/news/up-foodgrain-scam-to-come-under-ed-scanner/136710-3.html|archive-date=2010-12-17}}</ref> * [[हरियाणा]] शिक्षक भरती घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-28/india/31249262_1_ias-officers-recruitment-scam-ajay-chautala|title=Teachers' recruitment scam: Pleas to make 4 IAS officers, teachers accused rejected|date=28 March 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509163933/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-28/india/31249262_1_ias-officers-recruitment-scam-ajay-chautala|archive-date=9 May 2013}}</ref> === २००४ === * ताज सहकारी समूह गृहनिर्माण योजना घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-05-07/news/31610792_1_narayan-diwakar-rcs-office-anna-wankhede|title=Housing scam: Court to begin trial against Diwakar and others|date=7 May 2012|work=The Economic Times|accessdate=2022-12-29|archive-date=2012-07-09|archive-url=https://archive.today/20120709015507/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-05-07/news/31610792_1_narayan-diwakar-rcs-office-anna-wankhede|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/CGHS-scam-Court-frames-charges-against-ex-registrar/Article1-852299.aspx|title=CGHS scam: Court frames charges against ex-registrar|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511060650/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/CGHS-scam-Court-frames-charges-against-ex-registrar/Article1-852299.aspx|archive-date=11 May 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/delhi/report-ias-officer-convicted-in-housing-societies-scam-in-delhi-1930798|title=IAS officer convicted in Housing societies scam in Delhi - Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=6 December 2013|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[प्राथमिक खुला देकार|आयपीओ]] घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/ipo-scam-what-when-who-and-how/8980-7-single.html|title=IPO Scam: What, when, who and how?|date=29 April 2006|work=IBN Live|location=New Delhi, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20100629221505/http://ibnlive.in.com/news/ipo-scam-what-when-who-and-how/8980-7-single.html|archive-date=29 June 2010}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-01/news/30233123_1_nsdl-appeals-ipo-scam-sebi-directive|title=NSDL appeals to SAT against Sebi directive in 6-yr-old IPO scam case|date=1 October 2011|work=The Economic Times|location=Mumbai, India|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222131/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-01/news/30233123_1_nsdl-appeals-ipo-scam-sebi-directive|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/ipos/fpos/2005-ipo-scam-karvy-consultants-rs-65-lakh-fds-seized/articleshow/32956244.cms|title=2005 IPO scam: Karvy Consultants' Rs 65 lakh FDs seized - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[बिहार]] पूर-मदत घोटाळा ( ) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/business/slide-show/slide-show-1-the-biggest-scams-in-india/20101230.htm|title=Rediff – India's Biggest Scam|publisher=Rediff}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.telegraphindia.com/1110330/jsp/bihar/story_13783524.jsp|title=The Telegraph - Calcutta (Kolkata) - Bihar - Flood scam glare on Sadhu|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[नटवर सिंग|अन्न घोटाळ्यासाठी तेल]] <ref name="10 scams">{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/10+scam,+scandal+and+shame/1/22821.html|title=10 scam, scandal and shame|work=India Today}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true">[http://indiatoday.intoday.in/story/10+scam,+scandal+and+shame/1/22821.html "10 scam, scandal and shame"]. ''India Today''.</cite></ref> === २००५ === * भानू प्रताप साही बेहिशोबी मालमत्ता प्रकरण, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.telegraphindia.com/1140514/jsp/frontpage/story_18339250.jsp#.U3OXDYGSzeM|title=ED finally attaches Shahi property|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/india/india-others/ed-seizes-property-of-former-jharkhand-minister/|title=ED seizes property of former Jharkhand minister|date=14 May 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> [[झारखंड]] वैद्यकीय उपकरण घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://daily.bhaskar.com/article/BIH-jharkhands-ex-minister-surrenders-in-medicine-scam-2333259.html|title=Ex-Minister Surrenders in Medicine Scam|work=Daily Bhaskar|accessdate=2022-12-29|archive-date=2013-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615073736/http://daily.bhaskar.com/article/BIH-jharkhands-ex-minister-surrenders-in-medicine-scam-2333259.html|url-status=dead}}</ref> * स्कॉर्पीन डील घोटाळा, नेव्ही वॉर रूम लीकचा भाग <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2008/mar/16def.htm|title=No headway in Rs 16,000 cr submarine scam probe|access-date=25 September 2013}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.financialexpress.com/news/scorpene-deal-hit-by-scam/149511/|title=Scorpene deal hit by scam|date=4 October 2005|work=The Financial Express|location=New Delhi, India}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236543|title=A Sea of Subterfuge|date=21 January 2008|work=Outlook India|location=India|accessdate=2022-12-29|archive-date=2011-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110127101740/http://outlookindia.com/article.aspx?236543|url-status=dead}}</ref> === २००६ === * [[पंजाब]] शहर-केंद्र प्रकल्प घोटाळा ( ) <ref name="rediff1"/> * [[उत्तर प्रदेश]] [[आयुर्वेद]] घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/cbi-moves-sc-to-prosecute-up-panchayat-minister/930867/|title=CBI moves SC to prosecute UP panchayat minister|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-06/india/31299783_1_cbi-heat-cbi-probe-scam|title=Mulayam Singh Yadav faces CBI heat in ayurveda scam|date=6 April 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509160633/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-06/india/31299783_1_cbi-heat-cbi-probe-scam|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-22/lucknow/30653073_1_scam-ayurveda-special-court|title=Two convicted in Ayurveda scam|date=22 January 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109191832/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-22/lucknow/30653073_1_scam-ayurveda-special-court|archive-date=2013-11-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/CBI-moves-SC-against-Mulayam-Singh-close-aide-in-Ayurveda-scam/Article1-833119.aspx|title=CBI moves SC against Mulayam Singh close aide in Ayurveda scam|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511060624/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/CBI-moves-SC-against-Mulayam-Singh-close-aide-in-Ayurveda-scam/Article1-833119.aspx|archive-date=11 May 2013}}</ref> * नेव्ही वॉर रूम लीक ( US$ 6 अब्ज) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianmirror.com/indian-industries/indian-scams/scorpenescam.html|title=Details of Navy War Room Scandal|work=Indian Mirror}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-05-13/news/27450507_1_navy-war-room-leak-red-corner-notice-ravi-shankaran|title=Red Corner Notice issued against Ravi Shankaran|work=Economic Times|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20160625035855/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2006-05-13/news/27450507_1_navy-war-room-leak-red-corner-notice-ravi-shankaran|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/India-gives-up-pursuit-of-Navy-war-room-leak-kingpin-Ravi-Shankaran/articleshow/47548352.cms|title=Times of India - Indian Govt failed to extradite Ravi Shankaran from UK}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Navy-leak-case-HC-grants-bail-to-Abhishek-Verma/articleshow/3086692.cms|title=Abhishek Verma granted bail in Navy Leak case|date=30 May 2008|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> * रोख घोटाळ्यासाठी फतवे <ref name="Time">{{स्रोत बातमी|last=Adiga|first=Aravind|url=http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1537516,00.html|title=India's Cash-for-Fatwa Scandal|date=21 September 2006|work=Time|accessdate=2022-12-29|archive-date=2021-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20210522021718/http://content.time.com/time/world/article/0,8599,1537516,00.html|url-status=dead}}</ref> <ref name="Arab News">{{स्रोत बातमी|last=Ali|first=S.A.|url=https://www.arabnews.com/node/289110|title=Muftis Caught On Camera Taking Money To Issue Fatwas|date=18 September 2006|work=Arab News}}</ref> === २००८ === * [[हसन अली खान]] मनी लाँड्रिंग प्रकरण <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/business/slide-show/slide-show-1-sc-cancels-hassan-ali-khans-bail/20110317.htm|title=SC cancels Hassan Ali Khan's bail – रीडिफ.कॉम Business|date=17 March 2011|website=रिडिफ.कॉम|access-date=20 January 2014}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-08-13/news/29880986_1_tax-defaulters-hasan-ali-khan-harshad-mehta|title=Hasan Ali Khan leads the list of top ten tax defaulters for 2008–09|date=13 August 2011|work=The Economic Times|location=New Delhi, India|accessdate=2022-12-29|archive-date=2013-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509162650/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-08-13/news/29880986_1_tax-defaulters-hasan-ali-khan-harshad-mehta|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tehelka.com/story_main49.asp?filename=Ne160411Coverstory.asp|title=Bluff Master Ali|date=16 April 2011|work=Tehelka|location=India|access-date=23 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017152328/http://tehelka.com/story_main49.asp?filename=Ne160411Coverstory.asp|archive-date=17 October 2011}}</ref> * स्टेट बँक ऑफ सौराष्ट्र घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/rbi-detects-rs-95.40crore-scam-after-sbisb/382474/|title=RBI detects Rs95.40-crore scam after SBI-SBS merger|date=7 November 2008|work=द इंडियन एक्सप्रेस|location=India}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?262842|title=After The Burial, At The Wake|date=23 November 2009|work=Outlook|location=India|accessdate=2022-12-29|archive-date=2014-04-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407143139/http://www.outlookindia.com/article.aspx?262842|url-status=dead}}</ref> * लष्कराचा रेशन-चोरी घोटाळा ( ) <ref name="rediff2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/business/slide-show/slide-show-1-the-biggest-scams-in-india/20101230.htm|title=India's Biggest Scams|publisher=Rediff}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.रीडिफ.कॉम/business/slide-show/slide-show-1-the-biggest-scams-in-india/20101230.htm "India's Biggest Scams"]{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Rediff.</cite></ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ndtv.com/article/india/army-ration-scam-three-year-jail-for-lieutenant-general-86371|title=Army ration scam: Three-year jail for Lieutenant General|access-date=16 November 2016}}</ref> * Paazee फॉरेक्स घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-03/india/31555544_1_paazee-cbi-officer-cbi-inquiry|title=Tamil Nadu IPS officer held in Delhi for Paazee scam|date=3 May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509193304/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-03/india/31555544_1_paazee-cbi-officer-cbi-inquiry|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Palaniappan|first=V.S.|url=http://www.thehindu.com/news/states/tamil-nadu/article3377264.ece?homepage=true&css=print|title=CBI arrests Pramod Kumar in Delhi|date=2 May 2012|work=द हिंदू|location=Chennai, India}}</ref> * न्यायाधीशांच्या दारात रोख रक्कम <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cbi-court-frames-charges-against-nirmal-yadav-in-cash-at-judges-door-scam/articleshow/28995915.cms|title=CBI Court frames charges against Nirmal Yadav in cash-at-judge's door scam|date=18 January 2014|work=The Economic Times}}</ref> * [[२जी स्पेक्ट्रम घोटाळा|2G स्पेक्ट्रम केस]] <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://cag.gov.in/html/reports/civil/2010-11_19PA/Telecommunication%20Report.pdf|title=CAG's Report|work=CAG Report|access-date=25 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721155418/http://cag.gov.in/html/reports/civil/2010-11_19PA/Telecommunication%20Report.pdf|archive-date=21 July 2011}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-07-06/news/29743485_1_spectrum-allocation-fcfs-2g|title=2G case: Loss of Rs 30984 cr due to govt policy|date=6 July 2011|work=The Economic Times|access-date=25 September 2013|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928090348/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-07-06/news/29743485_1_spectrum-allocation-fcfs-2g|url-status=dead}}</ref> (सिद्ध नाही) * वीजचोरी घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/Kolhapur-MLA-convicted-of-power-theft/articleshow/34603141.cms|title=Kolhapur MLA convicted of power theft|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * मतांसाठी रोख घोटाळा === २००९ === * [[गोवा]] [[विशेष आर्थिक क्षेत्र]] घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Goa/CAG-report-exposes-Goa-land-scams-Civil-society-groups/Article1-394047.aspx|title=CAG report exposes Goa land scams: Civil society groups|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511061006/http://www.hindustantimes.com/India-news/Goa/CAG-report-exposes-Goa-land-scams-Civil-society-groups/Article1-394047.aspx|archive-date=11 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://newindianexpress.com/nation/article231019.ece|title=Goa's land scam haunts two Congress ex-CMs|work=Express Buzz|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160313053248/http://www.newindianexpress.com/nation/article231019.ece|url-status=dead}}</ref> * JVG घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/news/rs-1000-cr-scam-jvg...v-k-sharma.../1115718/|title=Rs 1,000 cr scam: JVG group's V K Sharma arrested after dramatic car chase in Delhi - Indian Express|website=indianexpress.com|access-date=18 November 2016}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * तांदूळ निर्यात घोटाळा ( ) <ref name="rediff1"/> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Rice-export-scam-Govt-blocks-CBI-probe-20-babus-go-scot-free/articleshow/27811928.cms|title=Rice export scam: Govt blocks CBI probe, 20 babus go scot-free|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[ओडिशा|ओरिसा]] धान घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2010/07/21/stories/2010072159380300.htm|title=Paddy procurement scam unearthed|date=21 July 2010|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20100726045152/http://www.hindu.com/2010/07/21/stories/2010072159380300.htm|archive-date=26 July 2010}}</ref> * सुखना जमीन घोटाळा ( [[दार्जीलिंग|दार्जिलिंग]] ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/Court-of-Inquiry-into-Sukhna-land-scam-over-Army/Article1-489763.aspx|title=New Delhi Court of Inquiry into Sukhna land scam over: Army|work=Hidustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510150839/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/Court-of-Inquiry-into-Sukhna-land-scam-over-Army/Article1-489763.aspx|archive-date=10 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=670402|title=Action Against Guilty in Land Scam After Probe Report|work=Outlook|access-date=5 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508203129/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=670402|archive-date=8 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/nation/darjeeling-land-scam-army-says-will-analyse-probe-report_589811.html|title=Darjeeling land scam: Army says will analyse probe report|work=Zee News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2011/06/28/stories/2011062860460700.htm|title=Court martial over Sukhna land scam begins|date=28 June 2011|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20110704150447/http://www.hindu.com/2011/06/28/stories/2011062860460700.htm|archive-date=4 July 2011}}</ref> * [[वसुंधरा राजे शिंदे|वसुंधरा राजे]] दीनदयाल उपाध्याय ट्रस्ट जमीन घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/article374215.ece|title=Land scam case against Vasundhara|date=13 January 2009|work=द हिंदू|location=Chennai, India|access-date=25 August 2011}}</ref> * ऑस्ट्रल कोक घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://business.रीडिफ.कॉम/report/2009/sep/02/sebi-bars-austral-coke-from-raising-capital.htm|title=Sebi bars Austral Coke from raising capital|date=2 September 2009|work=Rediff India|location=India}}{{मृत दुवा|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/companies-and-commodities/sfio-to-probe-into-austral-coke-s-alleged-rs-1000-cr-fraud_598599.html|title=SFIO to probe into Austral Coke's alleged Rs1000 cr fraud|date=24 January 2010|work=Zee news|location=India}}</ref> * [[गुजरात]] VDSGCU [[ऊस]] घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/sugarcane-scam-court-rejects-anticipatory-b/553222/|title=Sugarcane scam: Court rejects anticipatory bail plea of 10 accused|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/accused-in-sugarcane-scam-arrested/551878/|title=Accused in sugarcane scam arrested|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/sugarcane-scam-accused-held-from-maharashtr/542614/|title=Sugarcane scam: accused held from Maharashtra|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> * [[मधु कोडा]] विषम-मालमत्ता प्रकरण <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/madhu-koda-disproportionate-assets-case-cbi-chargesheet-former-jharkhand-chief-minister-enforcement-directorate/1/272519.html|title=CBI files chargesheet against Madhu Koda in disproportionate assets case|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/newdelhi/madhu-koda-s-assets-worth-rs-144-crore-attached/article1-1120684.aspx|title=Madhu Koda's assets worth Rs 144 crore attached|date=11 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130912055412/http://www.hindustantimes.com/India-news/newdelhi/Madhu-Koda-s-assets-worth-Rs-144-crore-attached/Article1-1120684.aspx|archive-date=12 September 2013|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/koda-case-jharkhand-exministers-assets-frozen/article5601713.ece|title=Koda case: Jharkhand ex-ministers' assets frozen|date=21 January 2014|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> * सत्यम घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/the-inside-story-of-how-satyam-scam-unfolded/83158-7.html|title=The inside story of how Satyam scam unfolded – Business News – IBNLive|date=20 January 2009|publisher=Ibnlive.in.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20090120091831/http://ibnlive.in.com/news/the-inside-story-of-how-satyam-scam-unfolded/83158-7.html|archive-date=20 January 2009|access-date=20 January 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Rahul|first=N.|url=https://www.thehindu.com/business/all-10-accused-found-guilty-in-satyam-case/article7084538.ece|title=Raju brothers sentenced to 7 years in jail, fined Rs. 5.5 crore|date=9 April 2015|work=द हिंदू|via=www.thehindu.com}}</ref> == २०१० चे दशक == === २०१० === * गृहकर्ज घोटाळा * [[माधवन नायर|भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था एस-बँड घोटाळा]], ज्याला इस्रो-देवस करार ( ) म्हणूनही ओळखले जाते <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/cag-suspects-scam-in-sband-spectrum-allotment/142674-3.html|title=ISRO under scanner over allotment of S-band|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209220651/http://ibnlive.in.com/news/cag-suspects-scam-in-sband-spectrum-allotment/142674-3.html|archive-date=2011-02-09}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/Another-scam-auditor-probes-ISRO-s-S-Band-spectrum-deal/Article1-659631.aspx|title=Another scam: Auditor probes ISRO's S-Band spectrum deal|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511143208/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/Another-scam-auditor-probes-ISRO-s-S-Band-spectrum-deal/Article1-659631.aspx|archive-date=11 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/opinion/editorial/article1200374.ece|title="Behind the S-band spectrum scandal" द हिंदू|date=10 February 2011|publisher=Thehindu.com|location=Chennai, India|access-date=20 January 2014}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/cag-suspects-scam-in-sband-spectrum-allotment/142674-3.html|title="ISRO under scanner over allotment of S-band" IBN live|date=7 February 2011|publisher=Ibnlive.in.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209220651/http://ibnlive.in.com/news/cag-suspects-scam-in-sband-spectrum-allotment/142674-3.html|archive-date=9 February 2011|access-date=20 January 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.telegraphindia.com/1110208/jsp/northeast/story_13548501.jsp|title=Uproar in Assembly over NC Hills scam|date=8 February 2011|work=The Telegraph|location=Calcutta, India}}</ref> * [[आंध्र प्रदेश]] एम्मार घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/article/india/five-big-facts-on-andhra-pradeshs-emaar-case-171729|title=Five big facts on Andhra Pradesh's Emaar case|publisher=NDTV|accessdate=2022-12-29|archive-date=2012-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330182004/http://www.ndtv.com/article/india/five-big-facts-on-andhra-pradeshs-emaar-case-171729|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/hyderabad/babus-charged-emaar-scam-102|title=Babus charged in Emaar scam|work=Deccan Chronicle|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202093028/http://www.deccanchronicle.com/channels/cities/hyderabad/babus-charged-emaar-scam-102|archive-date=2 February 2012}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.deccanchronicle.com/channels/nation/south/andhra-home-secretary-lands-jail-249|title=Andhra home secretary lands in jail|publisher=NDTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202203743/http://www.deccanchronicle.com/channels/nation/south/andhra-home-secretary-lands-jail-249|archive-date=2 February 2012}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-16/hyderabad/30405477_1_apiic-emaar-emaar-scam-emaar-hills-township-project|title=Naidu, YSR cut state's stake in Emaar|date=16 November 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|location=Hyderabad, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20131109052324/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-11-16/hyderabad/30405477_1_apiic-emaar-emaar-scam-emaar-hills-township-project|archive-date=2013-11-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * [[कर्नाटक]] जमीन घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-18/india/28226678_1_cm-flouts-rules-prime-land-allotment|title=Karnataka land scam: TOI on the trail|date=18 November 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530204618/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-11-18/india/28226678_1_cm-flouts-rules-prime-land-allotment|archive-date=2013-05-30|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/CMs-sons-buy-land-for-Rs-40-lakh-sell-it-for-a-massive-Rs-400&nbsp;million/articleshow/6977002.cms|title=CM's sons buy land for Rs40 lakh, sell it for a massive Rs40cr|date=24 November 2010|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/karnataka-land-scam-yeddyurappa-in-trouble/specialcoverage/7086681.cms|title=Karnataka Land Scam: Yeddyurappa In Trouble|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * कर्नाटक हाऊसिंग बोर्ड घोटाळा (₹350 दशलक्ष) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-15/bangalore/28380374_1_khb-karnataka-housing-board-land-purchase|title=Probe pending yet govt lifts ban on KHB land purchase|date=15 January 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509180948/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-15/bangalore/28380374_1_khb-karnataka-housing-board-land-purchase|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/scam-tainted-karnataka-minister-allots-plots-to-his-men/1/148667.html|title=Scam-tainted Karnataka minister allots plots to his men|work=India Today}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/karnataka-housing-scam-fir-against-yeddyurappa/233637-62-129.html|title=Karnataka scam: FIR against BS Yeddyurappa|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120225080020/http://ibnlive.in.com/news/karnataka-housing-scam-fir-against-yeddyurappa/233637-62-129.html|archive-date=2012-02-25}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/Lokayukta-Police-Indict-JDS-MLASon-in-KHB-Scam/2014/10/31/article2501024.ece|title=Lokayukta Police Indict JD(S) MLA, Son in KHB Scam|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215446/http://www.newindianexpress.com/states/karnataka/Lokayukta-Police-Indict-JDS-MLASon-in-KHB-Scam/2014/10/31/article2501024.ece|url-status=dead}}</ref> * [[उत्तराखंड]] सितुर्गिया जमीन घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/election09/story.aspx?aid=691157|title=Judicial panel to probe role of officials in housing scam|work=Zee News|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524172934/http://zeenews.india.com/election09/story.aspx?aid=691157|archive-date=24 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thestatesman.net/index.php?option=com_content&view=article&id=332618&catid=36&Itemid=66|title='Land scams' rock Uttarakhand|work=The Statesman|archive-url=https://web.archive.org/web/20130511233629/http://www.thestatesman.net/index.php?option=com_content&view=article&id=332618&catid=36&Itemid=66|archive-date=11 May 2013}}</ref> * मेडिकल कौन्सिल ऑफ इंडिया लाचखोरी घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-23/india/28143618_1_gyan-sagar-medical-college-cbi-on-corruption-charges-mci-boss-ketan-desai|title=MCI boss Ketan Desai arrested|date=23 April 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307090020/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-23/india/28143618_1_gyan-sagar-medical-college-cbi-on-corruption-charges-mci-boss-ketan-desai|archive-date=2012-03-07|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/nation/mci-president-caught-taking-rs-2-crore-bribe_621426.html|title=MCI president caught taking Rs2 crore bribe|work=Zee News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-01/india/28142926_1_medical-education-ketan-desai-medical-council|title=MCI bribe: Punjab orders probe in medical college scam|date=1 April 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509164712/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-01/india/28142926_1_medical-education-ketan-desai-medical-council|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> - केतन देसाईला २२ एप्रिल रोजी सीबीआयने अटक केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-22/news/32368919_1_ketan-desai-charge-sheet-mbbs|title=MCI scam: CBI files charge sheet against Ketan Desai - The Economic Times|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222215/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-06-22/news/32368919_1_ketan-desai-charge-sheet-mbbs|url-status=dead}}</ref> * [[चंदिगढ|चंदीगड]] बूथ घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.expressindia.com/latest-news/panel-probing-booth-scam-to-take-action-in-2-weeks;-dozen-allotments-may-be-scrapped/946003/|title=Panel probing booth scam to take action in 2 weeks; dozen allotments may be scrapped|work=द इंडियन एक्सप्रेस|archive-url=https://archive.today/2012.07.29-113313/http://www.expressindia.com/latest-news/panel-probing-booth-scam-to-take-action-in-2-weeks;-dozen-allotments-may-be-scrapped/946003/|archive-date=29 July 2012}}</ref> * ओडिशा बेकायदेशीर खाण घोटाळा (₹५९,२०३ कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/news/orissa-shuts-down-64-mines-probes-racket/540515/|title=Orissa shuts down 64 mines, probes racket|date=12 November 2009|publisher=Indian Express|access-date=20 January 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-03-09/news/28417779_1_mining-scam-mine-owners-orissa-government|title=Orissa mining scam runs to Rs 3 lakh crore: Congress|date=9 March 2010|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222206/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2010-03-09/news/28417779_1_mining-scam-mine-owners-orissa-government|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/recover-rs-60k-cr-from-miners-shah-panel-to-odisha/article1-1168686.aspx|title=Recover Rs 60k cr from miners: Shah panel to Odisha|date=2 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140103063504/http://www.hindustantimes.com/india-news/recover-rs-60k-cr-from-miners-shah-panel-to-odisha/article1-1168686.aspx|archive-date=3 January 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> * 2010 च्या कॉमनवेल्थ गेम्सबद्दल चिंता आणि वाद * महाराष्ट्र [[आदर्श हाऊसिंग सोसायटी घोटाळा|आदर्श गृहनिर्माण संस्था घोटाळा]] <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/politics/parliament-panel-adopts-report-on-adarsh-housing-society-scam-113101700620_1.html|title=Parliament panel adopts report on Adarsh Housing Society scam|date=17 October 2013|work=Business Standard India|via=Business Standard|agency=Press Trust of India}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.financialexpress.com/news/cbi-completes-adarsh-housing-society-scam-probe-files-final-chargesheet-exmla-late-naval-officer-4-financers-named/1265977|title=CBI completes Adarsh Housing Society scam probe, files final chargesheet; ex-MLA, late Naval officer, 4 financers named|date=2 July 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> * Gegong Apang PDS घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-25/india/28289027_1_gegong-apang-pds-scam-itanagar|title=Ex-Arunachal CM Apang arrested for PDS scam|date=25 August 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509191231/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-25/india/28289027_1_gegong-apang-pds-scam-itanagar|archive-date=9 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report_former-arunachal-pradesh-cm-apang-arrested-in-pds-scam_1427975|title=Former Arunachal Pradesh CM, Apang arrested in PDS scam|work=DNA}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/arunachal-pds-scam-19-in-police-net/678193/|title=Arunachal PDS scam: 19 in police net|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> === २०११ === * बेलेकेरी बंदर घोटाळा, सरकारी तिजोरीचे अंदाजे ₹35,000 कोटींचे नुकसान (अंदाजे US$6 अब्ज) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/india/rs-35000-crore-illegal-mining-cases-being-buried-quietly-in-karnataka-1404383.html|title=Rs 35,000 Crore Illegal Mining Cases Being Buried Quietly in Karnataka|date=17 May 2017}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.deccanchronicle.com/131017/news-current-affairs/article/cbi-arrests-bjp-mla-anand-singh-karnataka-iron-ore-export-scam|title=CBI arrests BJP MLA Anand Singh in Karnataka iron ore export scam - Deccan Chronicle|date=18 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018022655/http://www.deccanchronicle.com/131017/news-current-affairs/article/cbi-arrests-bjp-mla-anand-singh-karnataka-iron-ore-export-scam|archive-date=18 October 2013}}</ref> * टाट्रा घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report_exposed-the-rs750-crore-tatra-scam_1568123|title=Exposed! The Rs750 crore Tatra scam|work=DNA}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dailypioneer.com/sunday-edition/sunday-pioneer/nation/tatra-truck-scam-cbi-gears-up-to-finalise-chargesheet.html|title=Tatra truck scam: CBI gears up to finalise chargesheet|access-date=16 November 2016|archive-date=2022-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229060058/https://www.dailypioneer.com/sunday-edition/sunday-pioneer/nation/tatra-truck-scam-cbi-gears-up-to-finalise-chargesheet.html|url-status=dead}}</ref> * नॅशनल टेक्निकल रिसर्च ऑर्गनायझेशन घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report_court-to-probe-into-national-research-organisation-rs800-crore-scam_1576748|title=Court to probe into national research organisation Rs800 crore scam|work=DNA}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/cag-finds-irregularities-in-ntro-purchases/1/130235.html|title=A security fraud|work=India Today}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://test.timesnow.tv/Intelligence-scam-gets-bigger/videoshow/4379771.cms|title=Intelligence scam gets bigger|work=Times Now|access-date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20130502021937/http://test.timesnow.tv/Intelligence-scam-gets-bigger/videoshow/4379771.cms|archive-date=2 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://newindianexpress.com/thesundaystandard/article385893.ece|title=Scams galore in nation's top intelligence outfit|work=The New Indian Express|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314082834/http://www.newindianexpress.com/thesundaystandard/article385893.ece|url-status=dead}}</ref> * [[गोवा]] खाण घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Goa-mining-scam-worth-Rs-10000-crore-Congress-legislator/articleshow/10019684.cms|title=Goa mining scam worth Rs 10,000 crore: Congress legislator - The Time…|date=14 July 2012|website=archive.is|archive-url=https://archive.today/2012.07.14-175540/http://timesofindia.indiatimes.com/city/goa/Goa-mining-scam-worth-Rs-10000-crore-Congress-legislator/articleshow/10019684.cms|archive-date=14 July 2012}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.deccanherald.com/content/196186/goa-mining-scam-pac-report.html|title="Goa mining scam: PAC report not tabled" Deccan Herald|last=Panaji|date=7 October 2011|publisher=Deccanherald.com|access-date=20 January 2014}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-06-10/news/50478518_1_m-b-shah-commission-case-information-report-money-laundering-act|title=Enforcement Directorate registers laundering case in Rs 35,000 crore Goa mining scam - The Economic Times|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222445/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-06-10/news/50478518_1_m-b-shah-commission-case-information-report-money-laundering-act|url-status=dead}}</ref> * ब्रुहत बेंगळुरू महानगर पालीके घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.mid-day.com/news/2011/nov/101111-BBMP-commissioner-seeks-probe-into-Rs-3207-cr-fund-scam.htm|title=BBMP commissioner seeks probe into Rs3,207 cr fund scam|work=Mid Day}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.mid-day.com/news/2011/nov/211111-Post-Rs-3200-cr-scam-BBMP-has-another-burning-issue.htm|title=Post Rs3,200 cr scam: BBMP has another burning issue|work=Mid Day}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/report_bbmp-scam-hc-notices-to-government-cbi_1632785|title=BBMP scam: HC notices to government, CBI|work=DNA}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.deccanherald.com/content/210641/protest-against-bbmp-scam.html|title=Protest against BBMP scam|work=Deccan Herald}}</ref> * [[हिमाचल प्रदेश]] गृहनिर्माण घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/hp-govt-admits-to-scam-in-housing-licences/772725/|title=HP govt admits to scam in housing license|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/maharashtra/housing-scam-cbi-raids-in-bhopal-and-nagpur_749334.html|title=Housing scam: CBI raids in Bhopal and Nagpur}}</ref> * [[पुणे]] गृहनिर्माण घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/article/cities/pune-housing-scam-using-kargil-to-grab-land-78514|title=Pune housing scam: Using 'Kargil' to grab land|publisher=NDTV}}</ref> * पुणे जमीन घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/article/cities/biggest-land-scam-in-pune-now-under-hazares-scanner-97161|title='Biggest land scam in Pune' now under Hazare's scanner|publisher=NDTV}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/article/india/this-scam-is-bigger-than-2g-say-judges-84058|title=This scam is bigger than 2G, say judges|publisher=NDTV}}</ref> * [[ओडिशा|ओरिसा]] डाळी घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/nation/orissa-minister-resigns-over-pulses-scam_685208.html|title=Orissa minister resigns over pulses scam|work=Zee News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=24412|title=Orissa Vigilance submits preliminary report on dal scam|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20161220195342/http://orissadiary.com/CurrentNews.asp?id=24412|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/pulses-scam-orissa-minister-steps-down/746631/|title=Pulses scam: Orissa minister steps down|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/pulses-scam-orissa-minister-quits-3-officers-face-action/articleshow/7432854.cms|title=Pulses scam: Orissa minister quits, 3 officers face action|work=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20110209141533/http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/pulses-scam-orissa-minister-quits-3-officers-face-action/articleshow/7432854.cms|archive-date=9 February 2011}}</ref> * [[केरळ]] गुंतवणूक घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/police-uncover-rs-1-000cr-investment-scam-in-kerala/806033/|title=Police uncover Rs1,000-cr investment scam in Kerala|date=20 June 2011|work=द इंडियन एक्सप्रेस|location=Thiruvananthapuram, India}}</ref> * [[मुंबई]] [[विक्रीकर]] फसवणूक ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-02/mumbai/28368477_1_diamond-firms-diamond-imports-evasion-racket|title=Diamond firms in sales tax fraud|date=2 January 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509164435/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-01-02/mumbai/28368477_1_diamond-firms-diamond-imports-evasion-racket|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * [[महाराष्ट्र]] शिक्षण घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/maharashtra-rs-1000-cr-education-scam-exposed/191282-3.html|title=Maharashtra: Rs 1000 cr education scam exposed|date=9 October 2011|work=IBN Live|location=New Delhi, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20111010072729/http://ibnlive.in.com/news/maharashtra-rs-1000-cr-education-scam-exposed/191282-3.html|archive-date=10 October 2011}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.oneindia.in/2011/10/09/rs-1-000-cr-education-scam-unearthed-in-maharashtra.html|title=Rs1,000 cr education scam unearthed in Maharashtra|date=9 October 2011|work=News – OneIndia|location=Mumbai, India}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * महाराष्ट्र सार्वजनिक वितरण प्रणाली घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/maharashtra-mass-theft-of-food-for-poor/208708-3.html|title=RTI query busts major PDS scam in Maharashtra|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111207121047/http://ibnlive.in.com/news/maharashtra-mass-theft-of-food-for-poor/208708-3.html|archive-date=2011-12-07}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.moneycontrol.com/news/current-affairs/rti-query-busts-major-pds-scammaharashtra_629116.html|title=RTI query busts major PDS scam in Maharashtra|work=Money Life}}</ref> * [[उत्तर प्रदेश]] शिक्षक पात्रता चाचणी घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.amarujala.com/national/nat-Uttar-Pradesh-Board-of-Secondary-Education-Director-Sanjay-Mohan-arrested-TET-22741.html|title=टीईटी मामलाः निदेशक संजय मोहन गिरफ्तार|work=Amar Ujala|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208164134/http://www.amarujala.com/national/nat-Uttar-Pradesh-Board-of-Secondary-Education-Director-Sanjay-Mohan-arrested-TET-22741.html|archive-date=8 February 2012}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://hindi.oneindia.in/news/2012/02/08/uttar-pradesh-basic-education-council-director-arrested-aid0129.html|title=यूपी: मा‍ध्‍यमिक शिक्षा परिषद के डायरेक्‍टर गिरफ्तार|work=One India Hindi|accessdate=2022-12-29|archive-date=2014-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707021505/http://hindi.oneindia.in/news/2012/02/08/uttar-pradesh-basic-education-council-director-arrested-aid0129.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120208/1923549.html|title=Secondary Education Secretary arrested in UP for irregularities|accessdate=2022-12-29|archive-date=2022-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229060104/https://news.webindia123.com/news/Articles/India/20120208/1923549.html|url-status=dead}}</ref> * उत्तर प्रदेश [[महात्मा गांधी राष्ट्रीय ग्रामीण रोजगार हमी कायदा]] (मनरेगा) घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.oneindia.in/2011/11/15/trouble-to-maya-high-court-orders-cbi-probe-nrega-scam.html|title=Trouble for Maya;Allahabad HC orders CBI to probe NREGA scam|accessdate=2022-12-29|archive-date=2014-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707024821/http://news.oneindia.in/2011/11/15/trouble-to-maya-high-court-orders-cbi-probe-nrega-scam.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Pandhari-Yadav-transferred-out-of-CMs-office/articleshow/30873651.cms|title=Pandhari Yadav transferred out of CM's office|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[ओडिशा|ओरिसा]] मनरेगा घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/article/india/orissa-nrega-scam-supreme-court-pulls-up-centre-91560|title=Orissa NREGA scam: SC pulls centre|publisher=NDTV}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/Bhubaneshwar/CBI-begins-probe-into-MGNREGA-scam/Article1-701546.aspx|title=Bhubaneswar CBI begins probe into MGNREGA scam|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510215520/http://www.hindustantimes.com/India-news/Bhubaneshwar/CBI-begins-probe-into-MGNREGA-scam/Article1-701546.aspx|archive-date=10 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/8687-mgnrega-scam-six-ex-collectors-may-face-cbi.html|title=MGNREGA scam: Six ex-Collectors may face CBI|work=The Pioneer|accessdate=2022-12-29|archive-date=2022-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229060107/https://www.dailypioneer.com/state-editions/bhubaneswar/8687-mgnrega-scam-six-ex-collectors-may-face-cbi.html|url-status=dead}}</ref> * [[भारतीय वायुसेना|भारतीय हवाई दल]] जमीन घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/cbi-probes-jammu-and-kashmir-defence-land-scam/1/163146.html|title=CBI probes Jammu and Kashmir defence land scam|work=India Today}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/jammu-and-kashmir/land-record-sought-in-scam-near-srinagar-airport_745643.html|title=Land record sought in scam near Srinagar airport|work=Zee News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/jammu-and-kashmir/cbi-probes-srinagar-air-force-land-scam_743414.html|title=CBI probes Srinagar Air Force land scam|work=Zee News}}</ref> * [[बिहार]] सौर दिवा घोटाळा ( ) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/bihar/now-a-solar-lamp-scam-in-bihar_691351.html|title=Now, a solar lamp scam in Bihar!|work=Zee News}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.asianage.com/india/solar-lamp-scam-rocks-bihar-339|title=Solar lamp scam rocks Bihar|work=Asian Age|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229060103/https://www.asianage.com/india/solar-lamp-scam-rocks-bihar-339|archive-date=2022-12-29|accessdate=2022-12-29|url-status=bot: unknown}}</ref> * बीएल कश्यप, [[कर्मचारी भविष्यनिर्वाह निधी|कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी संघटना]] घोटाळा ( ) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiainfoline.com/Markets/News/B-L-Kashyap-hits-52-week-low-on-reports-of-provident-fund-evasion/3860152835|title=India Infoline|date=4 August 2011|publisher=Indiainfoline.com|access-date=20 January 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-08/india/29751146_1_epfo-employees-provident-fund-organisation-case-names|title=EPFO fraud: CBI books nine officials, private firm|date=8 July 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|location=New Delhi, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202094851/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-08/india/29751146_1_epfo-employees-provident-fund-organisation-case-names|archive-date=2014-02-02|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * [[आसाम]] शिक्षण घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/assam-education-scam-schools-exist-only-on-papers/147124-3.html|title=Assam education scam: schools exist only on papers|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707102114/http://ibnlive.in.com/news/assam-education-scam-schools-exist-only-on-papers/147124-3.html|archive-date=2014-07-07}}</ref> * पुणे ULC घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.punemirror.in/index.aspx?page=article&sectid=2&contentid=20111012201110120613341443fc9f5ec|title=Agent arrested in ULC scam|work=Pune Mirror|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028114549/http://www.punemirror.in/index.aspx?page=article&sectid=2&contentid=20111012201110120613341443fc9f5ec|archive-date=28 October 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-20/pune/30302327_1_ulc-certificate-scam-pune-agglomeration|title=ULC scam: 4 partners of construction firm arrested|date=20 October 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509190713/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-10-20/pune/30302327_1_ulc-certificate-scam-pune-agglomeration|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-18/pune/31361149_1_ulc-scam-atul-panse-pune-agglomeration|title=ULC scam: 12 anticipatory bail pleas of three people rejected|date=18 April 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509172318/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-18/pune/31361149_1_ulc-scam-atul-panse-pune-agglomeration|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> === २०१२ === * Aadhaar scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/Aadhar-scam-accused-Ali-is-arrested-by-Mumbai-cops-City-cops-now-trying-to-figure-out-whether-there-is-any-terror-link-behind-the-racket—/articleshow/12896181.cms|title=Aadhar scam accused Ali is arrested by Mumbai cops. City cops now trying to figure out whether there is any terror link behind the racket.|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref name="newindianexpress1">{{स्रोत बातमी|url=http://newindianexpress.com/cities/hyderabad/article389915.ece|title=Aadhar Scam probe begins|work=Express Buzz|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20160316200329/http://www.newindianexpress.com/cities/hyderabad/article389915.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.financialexpress.com/news/Aadhaar-scam—UIDAI-fields-watchdog/944960/|title=Aadhaar scam: UIDAI fields watchdog|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> * [[आंध्र प्रदेश|Andhra Pradesh]] liquor scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/andhra-liquor-scam-hc-notice-to-cm-others/241830-62-127.html|title=Andhra Pradesh liquor scam: HC notice to Chief Minister, others|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324183418/http://ibnlive.in.com/news/andhra-liquor-scam-hc-notice-to-cm-others/241830-62-127.html|archive-date=2012-03-24}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/ap-liquor-scam-ministers-handingloves-with-mafia/233390-37-64.html|title=AP liquor scam: Ministers hand-in-gloves with mafia|work=CNN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120226042336/http://ibnlive.in.com/news/ap-liquor-scam-ministers-handingloves-with-mafia/233390-37-64.html|archive-date=2012-02-26}}</ref> * [[बंगळूर|Bengaluru]] mayor's fund scam<ref name="indiatimes1" /> * [[बीईएमएल लिमिटेड|Bharat Earth Movers]] housing-society scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-05-01/news/31528236_1_urban-land-land-prices-form-cooperative-societies|title=BEML Housing Society scam: Distribution of urban land to a lucky few at the expense of the rest|date=1 May 2012|work=The Economic Times|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222402/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-05-01/news/31528236_1_urban-land-land-prices-form-cooperative-societies|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tehelka.com/story_main52.asp?filename=Ws230412Corruption.asp|title=BEML chief Natarajan in yet another scam|work=Tehelka}}{{मृत दुवा|date=January 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://daily.bhaskar.com/article/NAT-TOP-pm-manmohans-advisor-lands-in-controversy-3186095.html|title=PM Manmohan's advisor 'lands' in controversy|work=Daily Bhaskar|accessdate=2022-12-29|archive-date=2013-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615063113/http://daily.bhaskar.com/article/NAT-TOP-pm-manmohans-advisor-lands-in-controversy-3186095.html|url-status=dead}}</ref> * [[दिल्ली|Delhi]] surgical-glove procurement scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/generalnews/news/surgical-gloves-scam2-senior-doctors-sent-to-judicial-custody/6090/|title=Surgical gloves scam:2 senior doctors sent to judicial custody|work=Business Standard}}</ref> * DIAL Scam ()<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/CAG-smells-Rs-1-63-lakh-cr-scam-in-Delhi-airport-deal/Article1-859905.aspx|title=CAG smells Rs1.63-lakh cr scam in Delhi airport deal|date=23 May 2012|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525181859/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/CAG-smells-Rs-1-63-lakh-cr-scam-in-Delhi-airport-deal/Article1-859905.aspx|archive-date=25 May 2012|access-date=22 September 2012}}</ref> * Flying Club fraud – {{INRConvert|1.9|b}}<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-28/india/31107497_1_clubs-fee-societies|title=Central Vigilance Commission unearths Rs190 crore flying club fraud|date=28 February 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509174220/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-28/india/31107497_1_clubs-fee-societies|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * Foreign exchange derivatives scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/rs-32000-crore-forex-scam-forgotten/263976-37-64.html|title=Rs32,000 crore forex scam forgotten!|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120605011914/http://ibnlive.in.com/news/rs-32000-crore-forex-scam-forgotten/263976-37-64.html|archive-date=2012-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://newindianexpress.com/nation/article534383.ece|title=Rs32,000 crore forex scam forgotten!|work=The New Indian Express|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426000734/http://www.newindianexpress.com/nation/article534383.ece|url-status=dead}}</ref> * Girivan land scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.mid-day.com/news/2012/apr/090412-mumbai-Hill-station-in-mountain-of-trouble.htm|title=Hill station in mountain of trouble|work=Mid-Day}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Granite scam in Tamil Nadu (about {{INRConvert|160|b}})<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ndtv.com/article/south/a-scam-worth-16-000-crores-that-rests-on-granite-250382|title=A scam worth 16,000 crores that rests on granite|date=2 August 2012|publisher=[[एनडीटीव्ही]]|access-date=19 October 2012|archive-date=2012-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120918131130/http://www.ndtv.com/article/south/a-scam-worth-16-000-crores-that-rests-on-granite-250382|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/companies/madras-hc-asks-state-union-govts-response-in-rs-16000-crore-granite-scam-114062700644_1.html|title=Madras HC seeks response in Rs 16,000 cr TN granite scam|date=27 June 2014|work=Business Standard India|access-date=16 November 2016|via=Business Standard}}</ref> * [[हरियाणा|Haryana]] forest scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-newdelhi/article2965141.ece|title=Multi-crore forest scam rocks Haryana Vidhan Sabha|date=6 March 2012|work=द हिंदू|location=Chennai, India}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-06/india/31126917_1_cbi-probe-chief-parliamentary-secretary-haryana|title=Forest scam rocks Haryana assembly|date=6 March 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509155441/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-06/india/31126917_1_cbi-probe-chief-parliamentary-secretary-haryana|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/haryana-forest-scams-cbi-lens-on-bhupinder-singh-hooda/1/168221.html|title=Haryana CM Bhupinder Singh Hooda may face CBI heat over forest scams|work=India Today}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-10/india/30611248_1_forest-scam-sanjiv-chaturvedi-environment-ministry|title=CVC in favour of CBI probe into Haryana forest scam|date=10 January 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509183100/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-10/india/30611248_1_forest-scam-sanjiv-chaturvedi-environment-ministry|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/haryana/haryana-forest-scam-decision-on-cbi-probe-soon_752691.html|title=Haryana forest scam: Decision on CBI probe soon|work=Zee News}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-16/india/31349580_1_cbi-inquiry-forestry-scam-environment-ministry|title=Forestry scam: MoEF seeks CBI probe|date=16 April 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509160207/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-16/india/31349580_1_cbi-inquiry-forestry-scam-environment-ministry|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindubusinessline.com/industry-and-economy/economy/article2787972.ece|title=CBI may probe Haryana forest scam|work=Business Line}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report_cbi-probe-into-haryana-forest-scam-likely_1635395|title=CBI probe into Haryana forest scam likely|work=DNA}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-05/india/31123527_1_ifs-officers-ias-sanjiv-chaturvedi|title=Centre asks Haryana to get forestry scam probed by CBI|date=5 March 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509183038/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-05/india/31123527_1_ifs-officers-ias-sanjiv-chaturvedi|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/haryana/cvc-for-cbi-probe-into-forest-scam-in-haryana_751775.html|title=CVC for CBI probe into forest scam in Haryana|work=Zee News}}</ref> * [[हिमाचल प्रदेश|Himachal Pradesh]] pulse scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/himachal-pradesh/vigilance-bureau-registers-case-in-pulse-scam_756877.html|title=Vigilance Bureau registers case in Pulse scam|work=Zee News}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/two-officers-suspended-in-hp-pulse-scam/958639.html|title=Two officers suspended in HP pulse scam|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120917061457/http://ibnlive.in.com/generalnewsfeed/news/two-officers-suspended-in-hp-pulse-scam/958639.html|archive-date=17 September 2012}}</ref> * [[कोळसा खाण गैरव्यवहार|Indian coal allocation scam]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-07-01/news/51002757_1_devendra-darda-congress-mp-vijay-darda-coal-ministry|title=Coal scam: Enforcement Directorate attaches assets of Vijay Darda's firm, Nagpur company - The Economic Times|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222408/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-07-01/news/51002757_1_devendra-darda-congress-mp-vijay-darda-coal-ministry|url-status=dead}}</ref><ref name="hindustantimes1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/CAG-reports-tabled-in-Rajya-Sabha/Article1-914959.aspx|title=CAG estimates: Our likely loss Rs 38,00,00,00,00,000|date=17 August 2012|website=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20120821004418/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/CAG-reports-tabled-in-Rajya-Sabha/Article1-914959.aspx|archive-date=21 August 2012|access-date=22 September 2012}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/Images/Popup/2012/8/Final_Ministry_Coal.pdf|title=Allocation of Coal Block and Augmentation of Coal Production|date=18 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818090631/http://www.hindustantimes.com/Images/Popup/2012/8/Final_Ministry_Coal.pdf|archive-date=18 August 2012}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://in.news.yahoo.com/10-facts-on-rs-1-86-lakh-crore—coalgate—loss.html|title=10 facts on Rs 1.86 lakh crore 'Coalgate' loss|date=17 August 2012|publisher=In.news.yahoo.com|access-date=20 January 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Mehra|first=Puja|url=http://www.thehindu.com/news/national/government-to-bring-ordinance-on-cancelled-coal-blocks/article6519977.ece|title=Govt. to bring Ordinance on cancelled coal blocks|date=20 October 2014|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> (Not Proved) * Jalgaon housing scam<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-former-maharashtra-minister-seeks-bail-in-hc-mumbai-2000042|title=Former Maharashtra minister seeks bail in HC Mumbai - Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=6 July 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> * Jammu and Kashmir Cricket Association scam (about )<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/jkca-scam-leaves-farooq-abdullah-on-backfoot/237791-37-64.html|title=JKCA scam leaves Farooq Abdullah on backfoot|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120312091030/http://ibnlive.in.com/news/jkca-scam-leaves-farooq-abdullah-on-backfoot/237791-37-64.html|archive-date=2012-03-12}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.brighterkashmir.com/index.php/nl/world/canada/204-50-crore-jkca-scam-surfaced|title=Rs.50 crore JKCA scam surfaced|work=Brighter Kashmir|archive-url=https://web.archive.org/web/20120917000800/http://www.brighterkashmir.com/index.php/nl/world/canada/204-50-crore-jkca-scam-surfaced|archive-date=17 September 2012}}</ref> * [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|Jammu and Kashmir]] PHE scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=750888|title=Court orders probe against minister|work=Outlook India|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120211034104/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=750888|archive-date=11 February 2012}}</ref> * Jammu and Kashmir recruitment scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.risingkashmir.com/news/recruitment-scam-in-bandipora-mc-22347.aspx|title=Recruitment scam in Bandipora MC|work=Rising Kashmir|access-date=25 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20171221000847/http://www.risingkashmir.com/news/recruitment-scam-in-bandipora-mc-22347.aspx|archive-date=21 December 2017}}</ref> * Jammu and Kashmir exam scandal<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.greaterkashmir.com/ShowStoryLatest.asp?NewsID=3152|title=Examgate: CB report indicts Peerzada|work=Greater Kashmir|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801030132/http://www.greaterkashmir.com/ShowStoryLatest.asp?NewsID=3152|archive-date=1 August 2013}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/jammu-and-kashmir/jandk-minister-s-son-helped-in-exams-probe-report_757330.html|title=J&K minister's son 'helped' in exams: Probe report|work=Zee News}}</ref> * Karnataka Wakf Board Land Scam<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://blogs.ft.com/beyond-brics/2012/03/27/another-39bn-indian-corruption-scandal-this-time-its-land/#axzz1qPnd4K3p|title=Another $39bn Indian corruption scandal: this time it's land|last=Neil Munshi|date=27 March 2012|website=The Financial Times}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/karnataka-news/karnatakas-waqf-land-scam-worth-rs-2-lakh-crore-five-facts-473536|title=Karnataka's Waqf land scam worth Rs 2 lakh crore: Five facts|website=NDTV.com|access-date=2019-10-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thenewsminute.com/article/wakf-board-scam-report-siddaramaiah-governments-nightmare-40844|title=Wakf board scam report: Siddaramaiah government's nightmare|last=Srinivasan|first=Sarayu|date=28 March 2016|website=The News Minute|access-date=2019-10-05}}</ref> * [[महाराष्ट्र|Maharashtra]] [[मुद्रांक|stamp duty]] scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-28/mumbai/31248900_1_adarsh-scam-registration-controller-franking|title=Sons of 2 ex-CMs in 640 crore stamp duty franking scam|date=28 March 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509165308/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-28/mumbai/31248900_1_adarsh-scam-registration-controller-franking|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Vyas|first=Sharad|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics/nation/sons-of-2-ex-cms-in-640-crore-stamp-duty-franking-scam/articleshow/12437487.cms|title=Sons of 2 ex-CMs in 640 crore stamp duty franking scam|work=The Economic Times}}</ref> * Maharashtra land scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/maharashtra-land-scam-trouble-for-deshmukh-rane/249579-37-64.html|title=Maharashtra land scam: Trouble for Deshmukh, Rane|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707131541/http://ibnlive.in.com/news/maharashtra-land-scam-trouble-for-deshmukh-rane/249579-37-64.html|archive-date=2014-07-07}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.asianage.com/india/cag-indicts-vilasrao-deshmukh-land-scam-440|title=CAG indicts Vilasrao Deshmukh in land scam|work=Asian Age|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229060058/https://www.asianage.com/india/cag-indicts-vilasrao-deshmukh-land-scam-440|archive-date=2022-12-29|accessdate=2022-12-29|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/maharashtra/cag-indicts-vilasrao-deshmukh-in-land-scam_768268.html|title=CAG indicts Vilasrao Deshmukh in land scam|work=Zee News}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.oneindia.in/2012/04/05/maharashtra-congress-backs-vilasrao-deshmukh.html|title=Land scam: Congress backs Vilasrao Deshmukh|work=One India News|accessdate=2022-12-29|archive-date=2014-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140707015636/http://news.oneindia.in/2012/04/05/maharashtra-congress-backs-vilasrao-deshmukh.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://in.news.yahoo.com/cag-indicts-vilasrao-deshmukh-land-scam-092223504.html|title=CAG indicts Vilasrao Deshmukh in land scam|work=Yahoo! India}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/adarsh-housing-scam-vilasrao-deshmukh-maharashtra/1/183054.html|title=After Adarsh, another housing scam unearthed in Mumbai|work=India Today}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/another-housing-scam-unearthed-in-mumbai/246159-3.html|title=Another housing scam unearthed in Mumbai|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407011456/http://ibnlive.in.com/news/another-housing-scam-unearthed-in-mumbai/246159-3.html|archive-date=2012-04-07}}</ref> * [[महाराष्ट्र गृहनिर्माण व क्षेत्रविकास प्राधिकरण|Maharashtra Housing and Area Development Authority]] repair scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report_rs100-crore-repair-scam-contractors-get-mhada-help_1678636|title=Rs100 crore repair scam: Contractors get MHADA help|work=DNA}}</ref> * Maharashtra Irrigation Scam (about )<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-25/india/34081252_1_ncp-legislators-ncp-mlas-ncp-ministers|title=Maharashtra deputy chief minister Ajit Pawar resigned on Tuesday amid allegations of Rs720000 crore irrigation scam|date=25 September 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=24 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926155013/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-09-25/india/34081252_1_ncp-legislators-ncp-mlas-ncp-ministers|archive-date=26 September 2012}}</ref> * [[परराष्ट्र मंत्रालय (भारत)|Ministry of External Affairs]] gift scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/MEA-officials-in-gift-scam-shame-nation/Article1-793897.aspx|title=MEA officials in gift scam shame nation|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110010022/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/MEA-officials-in-gift-scam-shame-nation/Article1-793897.aspx|archive-date=10 January 2012}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/MEA-seeks-CBI-investigation-into-gift-scam/Article1-807715.aspx|title=MEA seeks CBI investigation into gift scam|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20120207224619/http://www.hindustantimes.com/India-news/NewDelhi/MEA-seeks-CBI-investigation-into-gift-scam/Article1-807715.aspx|archive-date=7 February 2012}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/mea-seeks-cbi-probe-into-gift-scam/1/172445.html|title=MEA seeks CBI probe in gift scam|work=India Today}}</ref> * MSTC gold-export scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=761458|title=CBI Arrests Former MSTC Officials in Rs.464 cr Scam|work=Outlook|access-date=9 May 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120513030043/http://news.outlookindia.com/items.aspx?artid=761458|archive-date=13 May 2012}}</ref> * Nayagaon, Punjab land scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.financialexpress.com/news/Nayagaon-land-scam—Punjab-government-given-three-day-deadline-to-respond/940625/|title=Nayagaon land scam: Punjab government given three-day deadline to respond|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> * [[भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण|NHAI allegations]] – The [[जागतिक बँक|World Bank]]'s Institutional Integrity Unit identified fraud and corruption, requesting an investigation.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/rs-70-crore-fraud-in-nhai-world-bank-report/245317-3.html|title=Rs70 crore fraud in NHAI: World Bank report|work=IBN Live|access-date=3 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120405210052/http://ibnlive.in.com/news/rs-70-crore-fraud-in-nhai-world-bank-report/245317-3.html|archive-date=5 April 2012}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/world-bank-cries-fraud-graft-in-highway.../931809/|title=Express Exclusive: World Bank cries fraud, graft in highways projects|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tehelka.com/story_main50.asp?filename=Ne291011coverstory.asp|title=Highway Robbery|work=Tehelka|access-date=3 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120205120141/http://tehelka.com/story_main50.asp?filename=Ne291011coverstory.asp|archive-date=5 February 2012}}</ref> * NHPC cement scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-08/india/31307730_1_godown-cbi-raids-cbi-team|title=Cement scam: CBI raids 3 NHPC godowns|date=8 April 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://archive.today/2012.07.16-064507/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-08/india/31307730_1_godown-cbi-raids-cbi-team|archive-date=16 July 2012}}</ref> * [[पतियाळा|Patiala]] land scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/patiala-land-scam-probe-complete-majithia/945944/|title=Patiala land scam probe complete: Majithia|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-09/india/31640864_1_ias-officer-patiala-sale-deeds|title=Patiala land scam: IAS officer, 5 others suspended|date=9 May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530191558/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-09/india/31640864_1_ias-officer-patiala-sale-deeds|archive-date=2013-05-30|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://dailypioneer.com/nation/63887-ias-officer-5-others-suspended-over-patiala-land-scam.html|title=IAS officer, 5 others suspended over Patiala land scam|work=The Pioneer|accessdate=2022-12-29|archive-date=2012-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120610022327/http://www.dailypioneer.com/nation/63887-ias-officer-5-others-suspended-over-patiala-land-scam.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindustantimes.com/Punjab/Patiala/Patiala-land-scam-Badal-suspends-IAS-officer-orders-vigilance-probe/SP-Article1-852535.aspx|title=Patiala land scam: Badal orders suspension of IAS officer, 5 others|work=Hindustan Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511055229/http://www.hindustantimes.com/Punjab/Patiala/Patiala-land-scam-Badal-suspends-IAS-officer-orders-vigilance-probe/SP-Article1-852535.aspx|archive-date=11 May 2012}}</ref> * [[पंजाब|Punjab]] paddy scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/2012/20120118/jal.htm#4|title=Akali leader's son booked in Rs18-cr paddy scam|work=The Tribune}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-18/chandigarh/30638566_1_markfed-fci-paddy-bagha-purana|title=SAD leader's son in 17cr paddy scam|date=18 January 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509164045/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-01-18/chandigarh/30638566_1_markfed-fci-paddy-bagha-purana|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * [[रांची|Ranchi]] real-estate scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-09/ranchi/31640480_1_real-estate-scam-police-move-court-properties|title=Real estate scam: Police move court|date=9 May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://archive.today/2012.07.19-110554/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-09/ranchi/31640480_1_real-estate-scam-police-move-court-properties|archive-date=19 July 2012}}</ref> * [[सेवा कर|Service Tax]] and Central Excise fraud ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/policy/rs-19k-cr-service-tax-central-excise-duty-frauds-in-2008-11-cag/articleshow/12472176.cms|title=Rs19k cr service tax, central excise duty frauds in 2008–11: CAG|date=30 March 2012|work=The Economic Times}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.firstpost.com/economy/19000-crore-service-tax-control-excise-duty-frauds-in-2008-11-cag-261601.html|title=19,000 crore service tax, control excise duty frauds in 2008–11: CAG|work=First Post}}</ref> * Tax refund scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-09/thane/31640461_1_tax-refund-thane-police-credit-society|title=I-T, SBI men in tax refund scam|date=9 May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530194743/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-09/thane/31640461_1_tax-refund-thane-police-credit-society|archive-date=2013-05-30|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref name="indiatimes1">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-08/bangalore/31625684_1_rti-query-bbmp-karnataka-information-commission|title=RTI trail reveals huge scam in mayor's fund|date=8 May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120518021137/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-08/bangalore/31625684_1_rti-query-bbmp-karnataka-information-commission|archive-date=2012-05-18|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * Taxpayer identification number scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report_insiders-are-involved-in-tin-scam_1641629|title=Insiders are involved in TIN scam|work=DNA}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/report_tin-scam-was-exposed-late-says-bangalore-tax-official_1681317|title=TIN scam was exposed late, says Bangalore tax official|work=DNA}}</ref> * Toilet scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.telegraphindia.com/1120418/jsp/frontpage/story_15387948.jsp|title=Toilet scam leaps out of closet|date=18 April 2012|work=The Telegraph|location=Calcutta, India}}</ref> * Uttar Pradesh NRHM scam<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://newindianexpress.com/nation/article320874.ece|title=Mayawati misused funds for rural health: PM|work=Express Buzz|accessdate=2022-12-29|archive-date=2013-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203095732/http://newindianexpress.com/nation/article320874.ece|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.dnaindia.com/india/report_nrhm-scam-fir-against-6-in-official-s-death_1651513|title=NRHM scam: 6 officials booked in accountant's murder|work=DNA}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/article2780219.ece|title=NRHM scam: CBI arrests three in Uttar Pradesh|date=6 January 2012|work=द हिंदू|location=Chennai, India}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indianexpress.com/news/nrhm-scam-2-former-up-ministers-to-appear-before-cbi/892257/|title=NRHM scam: 2 former UP ministers to appear before CBI|date=26 December 2011|work=द इंडियन एक्सप्रेस|location=New Delhi, India}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://zeenews.india.com/news/uttar-pradesh/nrhm-scam-cbi-interrogates-former-up-minister_749211.html|title=NRHM scam: CBI interrogates former UP minister|date=28 December 2011|work=Zee News|location=India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/High-court-rejects-Babu-Singh-Kushwahas-bail-plea/articleshow/30210928.cms|title=High court rejects Babu Singh Kushwaha's bail plea|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/ED-attaches-Kushwaha-property-worth-Rs-300-crore/articleshow/33196122.cms|title=ED attaches Kushwaha property worth Rs 300 crore|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * Ultra Mega Power Projects scam – The central government lost {{INRConvert|290.33|b}} due to undue benefits to Reliance Power.<ref name="hindustantimes1" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-08-18/news/33261655_1_chitrangi-project-sasan-project-coal-blocks|title=Reliance Power got undue benefits in bidding for ultra mega power projects: CAG – Economic Times|date=18 August 2012|work=The Economic Times|access-date=22 September 2012|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222517/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-08-18/news/33261655_1_chitrangi-project-sasan-project-coal-blocks|url-status=dead}}</ref> * Uttar Pradesh elephant-memorial scam (₹1,400 crore)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-20/india/39391777_1_babu-singh-kushwaha-lucknow-and-noida-dalit-memorial-scam|title=Mayawati's men siphoned off Rs 1,400 crore in dalit memorial scam, UP…|date=18 October 2013|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020000003/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-20/india/39391777_1_babu-singh-kushwaha-lucknow-and-noida-dalit-memorial-scam|archive-date=2013-10-20|access-date=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/Memorial-scam-FIRs-against-Naseemuddin-Siddiqui-Babu-Singh-Kushwaha/articleshow/28251146.cms|title=Memorial scam: FIRs against Naseemuddin Siddiqui, Babu Singh Kushwaha|date=2 January 2014|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Cost-of-memorials-by-Mayawati-shot-1000-in-5-years-CAG/articleshow/37600771.cms|title=Cost of memorials by Mayawati shot 1000% in 5 years: CAG|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * Uttar Pradesh horticulture scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.expressindia.com/latest-news/minister-orders-probe-into-horticulture-scam/946805/|title=Minister orders probe into horticulture scam|work=Express India|archive-url=https://web.archive.org/web/20120707214134/http://www.expressindia.com/latest-news/minister-orders-probe-into-horticulture-scam/946805/|archive-date=7 July 2012}}</ref> * Uttar Pradesh Labour and Construction Co-operative Federation scam<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://archive.indianexpress.com/news/2-maya-ministers-accused-in-laccfed-scam-surrender/1057884|title=2 Maya ministers accused in LACCFED scam surrender - Indian Express|website=archive.indianexpress.com}}</ref> * Uttar Pradesh [[ताड|palm tree]] plantation scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-17/lucknow/31748128_1_palm-trees-dalit-memorials-crore-scam|title=One scam after another: Now it's the 'palm tree' scam in UP|date=17 May 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509175210/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-17/lucknow/31748128_1_palm-trees-dalit-memorials-crore-scam|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/now-up-cm-orders-a-probe-into-a-tree-scam/258566-37.html|title=Now, UP CM orders a probe into a tree scam under the Mayawati regime|work=IBN Live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120520055550/http://ibnlive.in.com/news/now-up-cm-orders-a-probe-into-a-tree-scam/258566-37.html|archive-date=2012-05-20}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-18116181|title=India probes Dalit leader Mayawati's palm tree imports|date=18 May 2012|publisher=BBC}}</ref> * Uttar Pradesh [[बी|seed]] scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://post.jagran.com/rs-50-crore-scam-unearthed-in-uttar-pradesh-seed-development-corporation-1335779800|title=Rs50 crore scam unearthed in Uttar Pradesh Seed Development Corporation|work=Jagaran|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117144516/http://post.jagran.com/rs-50-crore-scam-unearthed-in-uttar-pradesh-seed-development-corporation-1335779800|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-30/india/31506032_1_seed-scam-akhilesh-yadav-seed-corporation|title=Action against Mayawati if found guilty: Akhilesh Yadav|date=30 April 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130530181215/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-30/india/31506032_1_seed-scam-akhilesh-yadav-seed-corporation|archive-date=2013-05-30|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * [[उत्तर प्रदेश|Uttar Pradesh]] [[मुद्रांक|stamp duty]] scam ()<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-30/lucknow/31506022_1_stamp-duty-sale-deeds-indian-stamp-act|title=Officials evaded stamp duty in sugar mills auction: Comptroller and Auditor General|date=30 April 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509161631/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-04-30/lucknow/31506022_1_stamp-duty-sale-deeds-indian-stamp-act|archive-date=2013-05-09|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> === २०१३ === * [[वीरभद्र सिंह|वीरभद्र सिंग]] लाचखोरी वाद (₹२.४ कोटी) <ref>{{स्रोत बातमी|last=Delhi|first=New|url=http://www.thehindu.com/news/national/cbi-examining-jaitleys-letter-against-virbhadra-singh/article5523230.ece|title=CBI examining Jaitley's letter against Virbhadra Singh|date=31 December 2013|work=द हिंदू|location=Chennai, India}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/politics/cbi-checking-claims-by-virbhadra-singhs-insurance-agent-1314719.html|title=CBI checking claims by Virbhadra Singh's insurance agent - Firstpost|date=30 December 2013|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/its-a-state-subject-wont-probe-virbhadra-singh-loan-matter-cbi/articleshow/28205865.cms|title=It's a state subject, won't probe Virbhadra Singh loan matter: CBI|date=1 January 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Virbhadra-Singh-rules-out-resignation-says-ready-to-face-probe/articleshow/28296637.cms|title=Virbhadra Singh rules out resignation, says ready to face probe|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * [[मध्य प्रदेश]] पूर्व वैद्यकीय चाचणी घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/news/madhya-pradesh/gang-involved-in-medical-college-seat-scam-busted-in-mp_891947.html|title=Gang involved in medical college seat scam busted in MP|date=23 November 2013|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/mp-pre-medical-test-fraud-700-suspicious-candidates-appeared-in-2012/article1-1145986.aspx|title=MP pre-medical test fraud: 700 'suspicious' candidates appeared in 2012|date=1 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420053930/http://www.hindustantimes.com/india-news/mp-pre-medical-test-fraud-700-suspicious-candidates-appeared-in-2012/article1-1145986.aspx|archive-date=20 April 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/MP-pre-medical-test-scam-HC-rejects-petitions-seeking-CBI-probe/articleshow/33841579.cms|title=MP pre-medical test scam: HC rejects petitions seeking CBI probe|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * मध्य प्रदेश गहू-खरेदी घोटाळा (₹4 कोटी) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-25/india/45561182_1_wheat-worth-procurement-price-societies|title=Procurement Scam: 27.5k quintal wheat goes missing in MP|date=25 December 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131226074135/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-25/india/45561182_1_wheat-worth-procurement-price-societies|archive-date=26 December 2013}}</ref> * अरविंद आणि टीनू जोशी बेहिशोबी मालमत्ता प्रकरण (मध्य प्रदेश) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/City/Bhopal/Spl-court-to-hear-Lokayukta-charges-against-tainted-IAS-couple/articleshow/38183325.cms|title=Spl court to hear Lokayukta charges against tainted IAS couple|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * दिल्ली-गुडगाव टोल प्लाझा घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/delhi-police-eow-asked-to-probe-alleged-corruption-in-gurgaon-toll/articleshow/24430165.cms|title=Delhi Police EOW asked to probe alleged corruption in Gurgaon Toll|date=20 October 2013|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * [[कर्मचारी भविष्यनिर्वाह निधी|कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी संघटनेचा]] घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/personal-finance/savings-centre/savings-news/scamsters-drain-out-pf-accounts-with-fake-claims-epfo-swings-into-damage-control-mode/articleshow/24313772.cms|title=Scamsters drain out PF accounts with fake claims, EPFO swings into damage-control mode|date=18 October 2013|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * हरियाणा बियाणे घोटाळा (₹५ कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh/cbi-begins-probe-into-seed-scam-on-khemka-s-complaint/article1-1136724.aspx|title=CBI begins probe on Khemka's complaint|date=18 October 2013|archive-url=https://archive.today/20131018162339/http://www.hindustantimes.com/punjab/chandigarh/cbi-begins-probe-into-seed-scam-on-khemka-s-complaint/article1-1136724.aspx|archive-date=2013-10-18|access-date=16 November 2016|url-status=dead}}</ref> * नागरी विमान वाहतूक महासंचालनालय "मुक्त तिकीट" घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-15/india/43065537_1_dgca-officials-indian-civil-aviation-regulator-safety-norms|title=DGCA officials misused 90% of free tickets|date=15 October 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018115150/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-15/india/43065537_1_dgca-officials-indian-civil-aviation-regulator-safety-norms|archive-date=18 October 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-14/india/43025379_1_dgca-officials-free-tickets-misuse|title=CBI probes 'free ticket' scam in DGCA|date=14 October 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131018021808/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-10-14/india/43025379_1_dgca-officials-free-tickets-misuse|archive-date=18 October 2013}}</ref> * रजा प्रवास सवलत घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dailypioneer.com/nation/criminality-in-ltc-scam-fir-soon-reveals-cbi.html|title=Criminality in LTC scam; FIR soon, reveals CBI|access-date=16 November 2016|archive-date=2022-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229060101/https://www.dailypioneer.com/nation/criminality-in-ltc-scam-fir-soon-reveals-cbi.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Revise-LTC-norms-punish-all-guilty-CVC-tells-govt/articleshow/24274853.cms|title=Revise LTC norms, punish all guilty, CVC tells govt|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jdu-mp-booked-by-cbi-in-first-fir-in-ltc-scam/articleshow/25072359.cms|title=JD(U) MP booked by CBI in first FIR in LTC scam|date=1 November 2013|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/3-sitting-Rajya-Sabha-MPs-booked-by-CBI-in-LTC-scam/articleshow/36520096.cms|title=3 sitting Rajya Sabha MPs booked by CBI in LTC scam|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * तेलंगणा बलात्कार पीडितांची नावे आणि आईची प्रतिक्रिया 2019 <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hebaghbhau.com/latest/what-telangana-rape-accuseds-mother-said-on-his-son|title=Telangana rape victim names & Mother reaction|date=1 December 2019|website=hebaghbhau.com|access-date=2022-12-29|archive-date=2022-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229060052/https://hebaghbhau.com/latest/what-telangana-rape-accuseds-mother-said-on-his-son|url-status=dead}}</ref> * NSEL प्रकरण (₹५,५०० कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/nsel-scam-eow-first-arrest-amit-mukherjee/1/313905.html|title=First arrest in 5500 crore NSEL scam, Amit Mukherjee nailed by EOW|date=9 October 2013|publisher=India Today|access-date=9 October 2013}}</ref> * रेल्वे लोहखनिज मालवाहतूक घोटाळा (₹१७,००० कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/cag-unearths-rs-17000-crore-railway-transportation-scam/1/308874.html|title=Now, CAG unearths Rs 17,000-crore railway transportation scam|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Chatterjee|first=Dev|url=http://www.business-standard.com/article/companies/essar-aims-to-steer-clear-of-brewing-iron-ore-scam-113091900005_1.html|title=Essar aims to steer clear of brewing iron ore scam|date=19 September 2013|work=Business Standard India|access-date=16 November 2016|via=Business Standard}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-31/india/45738837_1_iron-ore-test-audit-cag|title=Whiff of scam forces CAG to audit all wagons that carried iron ore since 2008|date=31 December 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140101211757/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-12-31/india/45738837_1_iron-ore-test-audit-cag|archive-date=1 January 2014}}</ref> * उत्तर प्रदेश अवैध वाळू उत्खनन <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/news/104-arrests-in-6-months-noida-ias-officers-sand-mafia-crackdown/1148490/0|title=104 arrests in 6 months: Noida IAS officer's sand mafia crackdown - Indian Express|date=30 July 2013|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/woman-ias-officer-durga-shakti-nagpal-illegal-sand-mafia/1/296743.html|title=IAS officer Durga Shakti Nagpal suspended after clamping down on UP sand mafia|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-08-10/noida/41266073_1_illegal-sand-dredgers-sand-mining-sand-mafia|title=Sand mining causes Yamuna to shift 500m east, threaten Noida|date=10 August 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131121020133/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-08-10/noida/41266073_1_illegal-sand-dredgers-sand-mining-sand-mafia|archive-date=2013-11-21|accessdate=2022-12-29|url-status=dead}}</ref> * व्होडाफोन कर विवाद <ref>{{स्रोत बातमी|last=Joji Thomas Philip|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-05-02/news/31538233_1_retrospectively-tax-overseas-transactions-warning-that-foreign-investment-ceo-vittorio-colao|title=Vodafone tax controversy: CEO Vittorio Colao meets FM Pranab Mukherjee - Economic Times|date=2 May 2012|publisher=The Economic Times|access-date=24 May 2013|agency=ET Bureau|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222429/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2012-05-02/news/31538233_1_retrospectively-tax-overseas-transactions-warning-that-foreign-investment-ceo-vittorio-colao|url-status=dead}}</ref> (₹११,००० कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://businesstoday.intoday.in/story/pranab-mukherjee-vodafone-tax-issue/1/24654.html|title=Govt sticks to stand on Vodafone tax issue|date=7 May 2012|publisher=Business Today|access-date=24 May 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.financialexpress.com/news/law-ministry-does-uturn-agrees-to-conciliation-in-vodafone-tax-case/1115991|title=Law ministry does U-turn, agrees to conciliation in Vodafone tax case|publisher=Financial Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20130610072235/http://www.financialexpress.com/news/law-ministry-does-uturn-agrees-to-conciliation-in-vodafone-tax-case/1115991|archive-date=10 June 2013|access-date=24 May 2013}}</ref> * रेल्वे लाचखोरी घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/railway-board-bribery-case-cbi-arrests-pawan-bansals-nephew/389471-37-64.html|title=Railway Board bribery case: CBI arrests Pawan Bansal's nephew|date=3 May 2013|publisher=CNN IBN|archive-url=https://web.archive.org/web/20130504172147/http://ibnlive.in.com/news/railway-board-bribery-case-cbi-arrests-pawan-bansals-nephew/389471-37-64.html|archive-date=4 May 2013|access-date=24 May 2013}}</ref> - [[केंद्रीय अन्वेषण विभाग|सीबीआयने]] रेल्वे मंत्री [[पवनकुमार बन्सल]] यांच्या पुतण्याला [[भारतीय रेल्वे मंत्रालय|रेल्वे बोर्ड]] सदस्यासाठी लाच घेतल्याच्या आरोपाखाली अटक केली <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-03/india/39007829_1_railway-minister-pawan-kumar-bansal-railway-official|title=Pawan Kumar Bansal's nephew booked by CBI for accepting Rs 90 lakh bribe|date=3 May 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=24 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130506060036/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-05-03/india/39007829_1_railway-minister-pawan-kumar-bansal-railway-official|archive-date=6 May 2013|agency=TNN}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ndtv.com/article/india/railway-minister-pawan-bansal-s-nephew-arrested-for-allegedly-accepting-bribe-362478|title=Railway Minister Pawan Bansal's nephew arrested by CBI for allegedly accepting bribe|date=3 May 2013|publisher=NDTV|access-date=24 May 2013}}</ref> . * 2013 इंडियन प्रीमियर लीग स्पॉट-फिक्सिंग आणि सट्टेबाजी प्रकरण * 2013 केरळ सोलर पॅनल घोटाळा * ओडिशा जमीन वाटप घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/news/odisha/odisha-govt-cancels-land-allotment-in-favour-of-minister-s-son_842041.html|title=Odisha govt cancels land allotment in favour of minister's son|date=14 April 2013|publisher=Zeenews.india.com|access-date=20 January 2014}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.financialexpress.com/news/cag-smells-rs.4000cr-land-scam-in-orissa/1061008/0|title=CAG smells Rs.4,000-cr land scam in Orissa|date=18 January 2013|publisher=Financial Express|access-date=20 January 2014}}</ref> ) * 2013 भारतीय हेलिकॉप्टर लाचखोरी घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/agustawestland-chopper-scam-sc-directs-chhattisgarh-government-to-produce-documents-of-purchase/articleshow/61671144.cms|title=AgustaWestland chopper scam: SC directs Chhattisgarh government to produce documents of purchase|date=16 November 2017|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Pandey|first=Devesh K.|url=https://www.thehindu.com/news/national/ed-books-sptyagi-in-vvip-chopper-deal-scam/article6177583.ece|title=ED books S.P.Tyagi in VVIP chopper deal scam|date=4 July 2014|work=द हिंदू|via=www.thehindu.com}}</ref> * मध्य प्रदेश शिष्यवृत्ती घोटाळा * [[शारदा समूह आर्थिक घोटाळा]] : शारदा समूहाने चालवलेल्या पोंझी योजनेचे पतन, 200 हून अधिक खाजगी कंपन्यांचे संघटन तथाकथित चिट फंड चालवत असल्याचे मानले जाते <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.telegraphindia.com/1130501/jsp/bengal/story_16847319.jsp#.UYES6sV4800|title=Chitti chitti bang bang|date=30 April 2013|work=The Telegraph|location=Mumbai|access-date=1 May 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://madlaw.in/what-exactly-happened-in-the-saradha-scam-understanding-chit-fund-mlm-corporate-deposits-and-collective-investment-schemes/|title=What exactly happened in the Saradha Scam? Understanding chit fund, MLM, corporate deposits and collective investment schemes|last=Agarwal|first=Abhyudaya|last2=Satyaditya Singh Dhakare|date=5 June 2013|publisher=Marketing and advertising law|access-date=13 June 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Kaul|first=Vivek|url=http://www.firstpost.com/business/heres-why-saradha-was-not-a-chit-fund-but-a-ponzi-scheme-739597.html|title=Here's why Saradha was not a chit fund but a Ponzi scheme|date=30 April 2013|work=Firstpost|access-date=3 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/business/Industry/more-saradha-entities-under-sebi-scanner/article4650522.ece|title=More Saradha entities under SEBI scanner|date=24 April 2013|work=द हिंदू|access-date=25 April 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/fullcoverage/chit-fund-scam/490/|title=Indianexpress.com :: Chit Fund Scam|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Saradha-scam-CBI-arrests-Trinamool-Congress-MP-Srinjoy-Bose/articleshow/45230685.cms|title=Saradha scam: CBI arrests Trinamool Congress MP Srinjoy Bose|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-25/bhubaneswar/42391745_1_chit-fund-scam-status-report-cbi-probe|title=State delays report on chit fund scam|date=25 September 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928231929/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-09-25/bhubaneswar/42391745_1_chit-fund-scam-status-report-cbi-probe|archive-date=28 September 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Saradha-scam-CBI-arrests-Trinamool-Congress-MP-Srinjoy-Bose/articleshow/45230685.cms|title=Saradha scam: CBI arrests Trinamool Congress MP Srinjoy Bose|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/jolt-for-mamata-banerjee-madan-mitra-arrested-in-saradha-ponzi-scam/articleshow/45493780.cms|title=Jolt for Mamata Banerjee? Madan Mitra arrested in Saradha ponzi scam - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.impactnews.in/2017/11/03/narada-and-saradha-scam-accused-mukul-roy-joins-bjp/|title=Narada and Saradha Scam Accused, Mukul Roy joins BJP|access-date=2022-12-29|archive-date=2017-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107024918/http://www.impactnews.in/2017/11/03/narada-and-saradha-scam-accused-mukul-roy-joins-bjp/|url-status=dead}}</ref> * [[एम.बी.बी.एस|एमबीबीएस]] जागा घोटाळा - रशीद मसूदला चार वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा आणि [[राज्यसभा|राज्यसभेतून]] हकालपट्टी करण्यात आली. <ref name="timesofindia.indiatimes.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Convicted-Congress-MP-Rasheed-Masood-disqualified-from-Rajya-Sabha/articleshow/24484085.cms|title=Convicted Congress MP Rasheed Masood disqualified from Rajya Sabha|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://timesofindia.indiatimes.com/india/Convicted-Congress-MP-Rasheed-Masood-disqualified-from-Rajya-Sabha/articleshow/24484085.cms "Convicted Congress MP Rasheed Masood disqualified from Rajya Sabha"]. ''[[द टाइम्स ऑफ इंडिया|The Times of India]]''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">16 November</span> 2016</span>.</cite></ref> === २०१४ === * मुंबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-02/news/55682622_1_mial-firs-mumbai-international-airport-ltd|title=FIRs registered over CAG report on Mumbai airport project - The Economic Times|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222330/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-02/news/55682622_1_mial-firs-mumbai-international-airport-ltd|url-status=dead}}</ref> - GVK आणि [[भारतीय विमानतळ प्राधिकरण|भारतीय विमानतळ प्राधिकरणाच्या]] अधिकाऱ्यांवर फसवणूक आणि खोटेपणा केल्याबद्दल FIR नोंदवण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-fir-lodged-against-aai-bigwigs-for-undue-profits-of-rs-5800-cr-2031553|title=FIR lodged against GVK group chairman GVK Reddy and MIAL MD Sanjay Reddy for undue profits of Rs 5,800 crore - Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=3 November 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> GVK ला ₹ 5,000 कोटी देण्यासाठी प्रकल्पाला तीन वर्षे जाणीवपूर्वक उशीर करण्यात आला. * अवीन घोटाळा - तामिळनाडू राज्य दूध संघाच्या सोसायट्यांमधून पुरवठा करण्यात आलेल्या दुधात दहा वर्षांची भेसळ, दररोज अंदाजे {{INR}} 27 लाख. <ref name="hindu1">{{स्रोत बातमी|last=T.|first=Ramakrishnan|url=http://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/van-seizure-blows-the-lid-off-aavin-scam/article6451108.ece|title=Van seizure blows the lid off Aavin scam|date=27 September 2014|work=द हिंदू|access-date=27 September 2014}}</ref> ट्रकच्या मालकाला चेन्नईत अटक करण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/Contractor-Remanded-in-Aavin-Scam/2014/09/22/article2443244.ece|title=Contractor Remanded in Aavin Scam|date=27 September 2014|work=The Express News Service|publisher=The New Indian Express|location=Villupuram|access-date=1 October 2014|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081530/http://www.newindianexpress.com/states/tamil_nadu/Contractor-Remanded-in-Aavin-Scam/2014/09/22/article2443244.ece|url-status=dead}}</ref> <ref name="deccan1">{{स्रोत बातमी|last=V.P.|first=Raju|url=http://www.deccanchronicle.com/140927/nation-crime/article/aavin-rip-was-well-planned|title=Aavin rip off was well planned|date=27 September 2014|publisher=Deccan Chronicle|location=Chennai|access-date=1 October 2014}}</ref> * स्मार्टसिटी, कोची घोटाळा - केरळ सरकारचा संयुक्त उपक्रम आणि दुबई होल्डिंगची उपकंपनी TECOM इन्व्हेस्टमेंट्स <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Kochi/smartcity-got-undue-favours-at-every-stage-cag/article6192246.ece|title=SmartCity got undue favours at every stage: CAG|date=9 July 2014|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/smart-city-it-project-not-transparent-cag-114070801233_1.html|title=Smart City IT project not transparent:CAG|date=8 July 2014|work=Business Standard India|access-date=16 November 2016|via=Business Standard|agency=Press Trust of India}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Smart-City-terms-and-conditions-diluted-says-CAG-report/2014/07/09/article2321083.ece|title=Smart City terms and conditions diluted, says CAG report|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307034709/http://www.newindianexpress.com/cities/kochi/Smart-City-terms-and-conditions-diluted-says-CAG-report/2014/07/09/article2321083.ece|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://keralaitnews.com/2199/cag-raps-kerala-government-over-smartcity-kochi-project|title=CAG raps Kerala Government over SmartCity Kochi project|date=9 July 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> * एमएलसी जागा घोटाळ्यासाठी रोख - [[एच.डी. कुमारस्वामी|एचडी कुमारस्वामी]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bangalore/Former-Karnataka-CM-HD-Kumaraswamy-caught-on-tape-asking-for-bribe/articleshow/37875970.cms?|title=Former Karnataka CM HD Kumaraswamy caught on tape asking for bribe|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/ex-karnataka-cm-hd-kumaraswamy-caught-on-tape-demanding-40cr-from-mlc-aspirant/article1-1237249.aspx|title=Ex-Karnataka CM caught on tape demanding bribe|date=5 July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706000017/http://www.hindustantimes.com/india-news/ex-karnataka-cm-hd-kumaraswamy-caught-on-tape-demanding-40cr-from-mlc-aspirant/article1-1237249.aspx|archive-date=6 July 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[प्रतापसिंह राणे]] लाचखोरी प्रकरण <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/other-states/sit-books-pratapsingh-rane-son-for-bribery/article6180191.ece|title=SIT books Pratapsingh Rane, son for bribery|date=5 July 2014|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/special-investigation-team-books-former-cm-pratapsingh-rane-son-for-bribery/articleshow/37828793.cms|title=Special Investigation Team books former CM Pratapsingh Rane, son for bribery - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[अरवली पर्वतरांग|अरवली पर्वतरांगा]] ( [[हरियाणा]] आणि [[राजस्थान]] ) मध्ये अवैध खाणकाम <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/SC-pulls-up-Rajasthan-for-failing-to-curb-illegal-mining/articleshow/37817018.cms|title=SC pulls up Rajasthan for failing to curb illegal mining|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-talks-tough-on-illegal-Aravali-mines/articleshow/37797547.cms?|title=SC talks tough on illegal Aravali mines|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * सिलीगुडी जलपाईगुडी विकास प्राधिकरण घोटाळा, [[पश्चिम बंगाल]] (₹200 कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/ED-probe-heat-on-IAS-officer-in-SJDA-project-scam/articleshow/37733159.cms|title=ED probe heat on IAS officer in SJDA project scam|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[जिओ|रिलायन्स जिओ]] स्पेक्ट्रम-लिलाव-हेराफेरी घोटाळा- <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Auction-rigged-cancel-broadband-spectrum-held-by-Reliance-Jio-CAG-report-says/articleshow/37488064.cms|title=Auction rigged, cancel broadband spectrum held by Reliance Jio, CAG report says|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/telecom/dot-refutes-cags-charges-of-favouring-reliance-jio-by-allowing-it-to-convert-its-isp-permit-into-a-unified-license/articleshow/37537848.cms|title=DoT refutes CAG's charges of favouring Reliance Jio by allowing it to convert its ISP permit into a unified license|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[ओडिशा]] औद्योगिक-जमीन गहाण घोटाळा (₹५२,००० कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhubaneswar/CAG-raps-Idco-for-favours-to-industries/articleshow/37113058.cms|title=CAG raps Idco for favours to industries|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/companies/idco-flouted-la-act-to-benefit-private-companies-says-cag-114062301128_1.html|title=Idco flouted LA act to benefit private companies, says CAG|date=23 June 2014|work=Business Standard India|access-date=16 November 2016|via=Business Standard}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/archive/odisha-demands-report-from-idco-on-rs-52000-cr-land-scam/1265244/|title=Odisha demands report from Idco on Rs 52,000-cr land scam|date=30 June 2014|website=The Financial Express}}</ref> * ''[[नॅशनल हॅराल्ड|नॅशनल हेराल्ड]]'' जमीन घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/loudspeaker/national-herald-land-scam-will-the-gandhis-face-a-long-trial-in-the-case-84583/|title=National Herald land scam: Will the Gandhi's face a long trial in the case?|date=26 June 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Sonia-Rahul-now-face-I-T-heat-in-National-Herald-case/articleshow/37602227.cms|title=Sonia, Rahul now face I-T heat in National Herald case|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[व्यापम घोटाळा]] - [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशातील]] . प्रवेश परीक्षेतील हेराफेरीशी संबंधित असले तरी, या घोटाळ्याशी संबंधित अनैसर्गिक मृत्यूंची संख्या खूप जास्त आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/education/vyapam-how-a-munnabhai-style-exam-scam-turned-into-a-macabre-thriller|title=Vyapam: How a Munnabhai-style Exam Scam Turned Into a Macabre Thriller|website=thewire.in|language=en|access-date=2020-12-08}}</ref> योगायोगाने हा [[विकिपीडिया|विकिपीडियावरील]] [[Most viewed article|सर्वाधिक पाहिलेला लेख]] आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Vyapam-scam-on-Wikipedias-top-20-list/articleshow/48129815.cms|title=Vyapam scam on Wikipedia's top 20 list|date=July 19, 2015|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2020-12-08}}</ref> * [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेशचे]] शेतकरी कल्याण आणि कृषी विकास मंत्री गौरी शंकर चतुर्भुज बिसेन बेहिशेबी मालमत्ता प्रकरण (₹२,००० कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/Lokayukta-orders-Rs-2000-crore-graft-charge-Bisen-faces-probe-heat/articleshow/36940396.cms|title=Lokayukta orders Rs 2,000 crore graft charge: Bisen faces probe heat|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-06-20/news/50739232_1_lokayukta-probe-land-worth-pil|title=Lokyaukta probe ordered against Gaurishankar Bisen on corruption allegation - The Economic Times|access-date=16 November 2016|archive-date=2014-06-26|archive-url=https://archive.today/20140626185512/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-06-20/news/50739232_1_lokayukta-probe-land-worth-pil|url-status=dead}}</ref> * हरी कुमार झा बेहिशोबी मालमत्ता प्रकरण (₹१५ कोटी) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/cities/bangalore/ifs-man-among-five-raided-by-lokayukta-15-crore-assets-unearthed/|title=IFS man among five raided by Lokayukta; 15 crore assets unearthed|date=29 May 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/karnataka/lokayukta-raids-on-five-officials-unearth-assets-worth-rs-15-crore/article6062794.ece|title=Lokayukta raids on five officials unearth assets worth Rs. 15 crore|date=30 May 2014|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी]] (NCP) बेहिशेबी-रोख प्रकरण (₹34 कोटी) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/uaccounted-cash-case-it-grants-week-s-time-to-ncp-file-reply-114053001696_1.html|title=Uaccounted cash case: IT grants week's time to NCP file reply|date=30 May 2014|work=Business Standard India|access-date=16 November 2016|via=Business Standard|agency=Press Trust of India}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/nationalist-congress-party-gets-a-weeks-time-from-i-t-department-to-reply-in-unaccounted-cash-case/articleshow/35790736.cms|title=Nationalist Congress Party gets a week's time from I-T department to reply in unaccounted cash case - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> * हरियाणा नागरी विकास प्राधिकरण (HUDA) विवेकाधीन कोटा भूखंड घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/gurgaon/Haryana-Urban-Development-Authority-names-former-ministers-MLAs-in-multiple-plots-scam/articleshow/35745751.cms|title=Haryana Urban Development Authority names former ministers, MLAs in multiple plots scam|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Ohri|first=Raghav|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/sy-quraishi-and-many-others-got-more-than-one-plot-in-haryana-huda/articleshow/35744141.cms|title=SY Quraishi and many others got more than one plot in Haryana: HUDA - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> * ज्योतिरादित्य माधवराव सिंधिया जमीन हडप प्रकरण <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Madhya-Pradesh-economic-offences-wing-starts-probe-against-Jyotiraditya-Scindia-for-land-grabbing/articleshow/35662502.cms|title=Madhya Pradesh economic offences wing starts probe against Jyotiraditya Scindia for land grabbing|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * आर.सी. कुरीएल विषम मालमत्ता प्रकरण ( [[मध्य प्रदेश]] ) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/Joint-director-of-industries-department-raided-by-MP-Lokayukta/articleshow/35370105.cms|title=Joint director of industries department raided by MP Lokayukta|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/mp-lokayukta-raids-industries-dept-joint-directors-premises/article6028022.ece|title=Madhya Pradesh Lokayukta raids Industries Dept. Joint Director's premises|date=20 May 2014|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> * मयंक जैन बेहिशोबी मालमत्ता प्रकरण <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/mp-ips-officer-owns-50-acres-land-8-houses-2-nursing-homes-114051501557_1.html|title=MP IPS officer owns 50 acres land, 8 houses, 2 nursing homes|date=15 May 2014|work=Business Standard India|access-date=16 November 2016|via=Business Standard|agency=Press Trust of India}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newindianexpress.com/nation/Lokayukta-Unearths-Assets-Worth-Crores-from-IPS-Officer/2014/05/16/article2226932.ece|title=Lokayukta Unearths Assets Worth Crores from IPS Officer|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120847/http://www.newindianexpress.com/nation/Lokayukta-Unearths-Assets-Worth-Crores-from-IPS-Officer/2014/05/16/article2226932.ece|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/Fortnight-after-Lokayukta-raids-Madhya-Pradesh-CM-suspends-IPS-Mayank-Jain/articleshow/35883721.cms|title=Fortnight after Lokayukta raids, Madhya Pradesh CM suspends IPS Mayank Jain|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[राजस्थान]] गृहनिर्माण मंडळ (RHB) मालमत्तेचे अनियंत्रित भाडेपट्टी वाटप <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/home/lok-sabha-elections-2014/news/Irregularity-in-allotment-of-RHB-property-to-BJP-MLA-Lokayukta/articleshow/35130414.cms|title=Irregularity in allotment of RHB property to BJP MLA: Lokayukta|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/Raje-may-leave-Singhvi-out-of-cabinet-expansion/articleshow/35355167.cms|title=Raje may leave Singhvi out of cabinet expansion|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * HPCA बेकायदेशीर जमीन वाटप घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/himachalpradesh/chargesheet-against-dhumal-anurag-thakur/article1-1212385.aspx|title=Chargesheet against Dhumal, Anurag Thakur|date=26 April 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140429154832/http://www.hindustantimes.com/india-news/himachalpradesh/chargesheet-against-dhumal-anurag-thakur/article1-1212385.aspx|archive-date=29 April 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/charge-sheet-filed-against-dhumal-in-hpca-case/article5948630.ece|title=Charge sheet filed against Dhumal in HPCA case|date=25 April 2014|work=द हिंदू|via=www.thehindu.com}}</ref> - HPCA घोटाळ्यात [[प्रेम कुमार धुमल|प्रेम कुमार धुमाळ]] आणि [[अनुराग ठाकूर]] यांच्यावर आरोपपत्र दाखल करण्यात आले आहे. * [[भारतीय रेल्वे]] - [[रेलटेल कॉर्पोरेशन ऑफ इंडिया|RailTel Corporation of India]] मोबाइल घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/RailTel-official-under-CBI-lens-in-mobile-scam/articleshow/31909960.cms|title=RailTel official under CBI lens in 'mobile scam'|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * [[हिंदुस्तान एरोनॉटिक्स लिमिटेड]] आणि रोल्स-रॉईस संरक्षण घोटाळा (₹10,000 कोटी) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Another-scam-hits-defence-ministry-Antony-orders-CBI-probe/articleshow/31301383.cms|title=Another scam hits defence ministry, Antony orders CBI probe|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * [[एर इंडिया|एर इंडिया]] फॅमिली फेअर स्कीम घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-21/news/47559949_1_probe-report-chief-vigilance-officer-cbi|title=Air India hit by another scam; writes to CBI for probe|date=21 February 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911114528/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-02-21/news/47559949_1_probe-report-chief-vigilance-officer-cbi|url-status=dead}}</ref> * बोकारो स्टील प्लांट भरती घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/CBI-raids-BJP-leader-ex-governor-in-steel-plant-scam/articleshow/29522156.cms|title=CBI raids BJP leader, ex-governor in steel plant scam|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/CBI-lens-on-Paswan-in-recruitment-scam/articleshow/30808710.cms|title=CBI lens on Paswan in recruitment scam|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * गुजरातचा मनमानी जमीन वाटप घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-24/news/46562825_1_agricultural-land-pil-top-court|title=Supreme Court sets aside land allotment made by Narendra Modi government as 'arbitrary'|date=24 January 2014|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=2022-12-29|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222500/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-24/news/46562825_1_agricultural-land-pil-top-court|url-status=dead}}</ref> * कृभको आणि यारा आंतरराष्ट्रीय खत फसवणूक वाद <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/lid-blown-off-fertilizer-fraud/article5583350.ece|title=Lid blown off fertilizer fraud|date=17 January 2014|work=द हिंदू|location=Chennai, India}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/national/not-a-penny-was-transacted-says-kribhco-md/article5584559.ece|title=Not a penny was transacted, says Kribhco MD|date=17 January 2014|work=द हिंदू|location=Chennai, India}}</ref> * दिल्ली जल बोर्ड घोटाळा (₹१०,००० कोटी) <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-03/delhi/36720833_1_raw-water-nangloi-wtp-mgd|title=Arvind Kejriwal alleges scam of over Rs 10,000cr in Delhi Jal Board|date=3 February 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130413005907/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-02-03/delhi/36720833_1_raw-water-nangloi-wtp-mgd|archive-date=13 April 2013}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ibnlive.in.com/news/djb-scam-cbi-raids-21-places-in-delhincr-files-5-firs/445833-3-244.html|title=DJB scam: CBI raids 21 places in Delhi-NCR; files 5 FIRs|date=16 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140120010242/http://ibnlive.in.com/news/djb-scam-cbi-raids-21-places-in-delhincr-files-5-firs/445833-3-244.html|archive-date=20 January 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[भारतीय रेल्वे]] "इमर्जन्सी कोटा" तिकीट घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Cash-for-job-trail-leads-CBI-to-major-railways-quota-scam/articleshow/28253991.cms|title=Cash-for-job trail leads CBI to major railways quota 'scam'|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref> * स्मशान शेड घोटाळा- [[राज्यसभा|राज्यसभेचे]] खासदार टीएम सेल्वागणपती यांना दोन वर्षांची शिक्षा झाली आणि भ्रष्टाचारासाठी राजीनामा दिला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ndtv.com/elections/article/election-2014/first-tamil-nadu-politician-to-be-disqualified-as-mp-after-conviction-509972?pfrom=home-lateststories|title=First Tamil Nadu politician to be disqualified as MP after conviction|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/a-day-after-conviction-dmk-leader-t-m-selvaganapathy-resigns-from-rajya-sabha/articleshow/33913736.cms|title=A day after conviction, DMK leader T M Selvaganapathy resigns from Rajya Sabha - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[महाराष्ट्र]] मनी लाँडरिंग - [[छगन भुजबळ]] आणि त्यांच्या कुटुंबीयांच्या चौकशीसाठी विशेष तपास पथकाची स्थापना करण्यात आली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/mumbai/report-sit-to-probe-money-laundering-allegations-against-chhagan-bhujbal-kin-2045217|title=SIT to probe money-laundering allegations against Chhagan Bhujbal, kin - Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=19 December 2014|access-date=16 November 2016}}</ref> === २०१५ === * [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाला]] असे आढळून आले की गृहनिर्माण आणि शहरी गरीबी निर्मूलन मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय शहरी उपजीविका अभियानाने नऊ लाख (900,000) बेघर लोकांसाठी केवळ 208 घरे बांधली आहेत, जरी [[भारत सरकार|केंद्र सरकारने]] या मिशनसाठी तरतूद केली होती. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Anand Choudhary|first=Amit|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/SC-calls-urban-shelter-scheme-a-big-scam/articleshow/47045765.cms|title=SC calls urban shelter scheme 'a big scam'|date=25 April 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]}}</ref> * दिल्ली जल बोर्ड टँकर घोटाळा (₹400 कोटी) – दिल्लीच्या माजी मुख्यमंत्री [[शीला दीक्षित]] यांच्यावर महागड्या निविदा काढल्याचा आरोप होता. दिल्ली सरकारच्या लाचलुचपत प्रतिबंधक शाखेने दीक्षित आणि दिल्लीचे मुख्यमंत्री [[अरविंद केजरीवाल]] यांच्याविरोधात एफआयआर दाखल केला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/cities/delhi/under-cong-djb-indulged-in-fraudulent-activity-complaint/|title=Under Cong, DJB indulged in fraudulent activity: Complaint|date=29 August 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/ACB-books-Sheila-Kejriwal-governments-in-Rs-400-crore-tanker-scam/articleshow/52843462.cms|title=ACB books Sheila, Kejriwal governments in Rs 400 crore tanker scam|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=22 June 2016}}</ref> * [[अमेठी]] [[राजीव गांधी चॅरिटेबल ट्रस्ट]] जमीन हडप प्रकरण - एका महसूल न्यायालयाने राजीव गांधी चॅरिटेबल ट्रस्टला एका औद्योगिक घराने विकलेली जमीन उत्तर प्रदेश राज्य औद्योगिक विकास महामंडळाला परत करण्याचे आदेश दिले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/rajiv-gandhi-charitable-trust-land-in-amethi-to-be-returned-to-upsidc/articleshow/48682167.cms|title=Rajiv Gandhi Charitable Trust land in Amethi to be returned to UPSIDC - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> * दिल्ली CNG घोटाळा (₹100 कोटी) - दिल्लीच्या माजी मुख्यमंत्री शीला दीक्षित आणि नायब राज्यपाल नजीब जंग या घोटाळ्यात आरोपी होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-08-11/news/65452948_1_scam-delhi-cabinet-inquiry-act|title=CNG Fitness: One scam, two parallel probes|archive-url=https://web.archive.org/web/20151103104053/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-08-11/news/65452948_1_scam-delhi-cabinet-inquiry-act|archive-date=3 November 2015|access-date=29 August 2015}}</ref> * दिल्ली वीज घोटाळा - [[भारताचे नियंत्रक व महालेखापाल|CAG]] ने अहवाल दिला की [[रिलायन्स समूह|रिलायन्स अनिल धीरूभाई अंबानी समूहाची]] उपकंपनी BRPL ने त्यांचे दर जवळजवळ ₹8,000 कोटींनी वाढवल्याचा आरोप आहे आणि शहरातील दर कमी केले पाहिजेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/cities/delhi/delhi-govt-may-move-court-for-final-cag-report-on-discoms/|title=Delhi govt wants CAG report 'indicting' power firms to be made public|date=19 August 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[गुजरात]] मासेमारी घोटाळा (₹४०० कोटी) - [[गुजरात|गुजरातचे]] मंत्री पुरषोत्तम सोलंकी आणि दिलीपभाई संघानी यांच्यावर ५८ जलाशयांसाठी बेकायदेशीरपणे मासेमारीचे कंत्राट दिल्याचा आरोप होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/cities/ahmedabad/fisheries-scam-court-issues-process-against-purshottam-solanki/|title=Fisheries scam: Court issues process against Purshottam Solanki|date=20 August 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> * GIDC भूखंड वाटप लाच प्रकरण - [[गोवा|गोव्याचे]] मुख्यमंत्री [[लक्ष्मीकांत पार्सेकर]] यांचे मेहुणे दिलीप मालवणकर, गोवा औद्योगिक विकास महामंडळ (GIDC) शी संलग्न क्षेत्र व्यवस्थापक, यांना भूखंड वाटप करण्यासाठी ₹ 10,000 लाच घेताना अटक करण्यात आली. Tuem औद्योगिक वसाहत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/money/report-goa-cm-s-brother-in-law-arrested-in-bribe-case-parsekar-says-won-t-interfere-in-probe-2116405|title=Goa CM's brother-in-law arrested in bribe case; Parsekar says won't interfere in probe - Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=20 August 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[मिझोरम|मिझोरम]] ऑफिस ऑफ प्रॉफिट स्कॅम - आरोग्य मंत्री लाल थंझारा (मुख्यमंत्री [[पु ललथनहवला|लाल]] थनहवला यांचे भाऊ) यांनी सनशाइन ओव्हरसीज या रस्ते बांधकाम कंपनीमध्ये 21.6 टक्के वाटा असल्याच्या आरोपावरून मंत्रिमंडळातून राजीनामा दिला, ज्याला सरकारी कंत्राट मिळाले होते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.telegraphindia.com/1150819/jsp/northeast/story_37891.jsp#.VeFq9CVViko|title=Mizoram minister resigns|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[महाराष्ट्र]] अण्णाभाऊ साठे विकास महामंडळ घोटाळा (₹१४१ कोटी) – आमदार रमेश कदम यांना [[गुन्हे अन्वेषण विभाग|सीआयडीने]] राज्य संचालित ASDC कडून निधी पळवल्याबद्दल अटक केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/ncp-legislator-ramesh-kadam-arrested-for-rs-141-crore-scam/article1-1380911.aspx|title=NCP legislator Ramesh Kadam arrested for Rs 141 crore scam|date=17 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150817154357/http://www.hindustantimes.com/india-news/ncp-legislator-ramesh-kadam-arrested-for-rs-141-crore-scam/article1-1380911.aspx|archive-date=17 August 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[उत्तराखंड]] मद्य-परवाना घोटाळा - [[उत्तराखंड|उत्तराखंडचे]] मुख्यमंत्री [[हरीश रावत]] आणि त्यांचे सचिव, मोहम्मद शाहीद, दारूविक्रीवर राज्याचे धोरण बदलण्यासाठी ₹100 कोटी रुपयांच्या लाचेसाठी एका मद्यविक्रेत्याशी वाटाघाटी करताना दिसले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/counter-offensive-bjp-alleges-a-liquor-scam-in-cong-ruled-u-khand/article1-1372040.aspx|title=BJP alleges liquor scam in Cong-ruled U'khand, CM rubbishes charge|date=22 July 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150722204215/http://www.hindustantimes.com/india-news/counter-offensive-bjp-alleges-a-liquor-scam-in-cong-ruled-u-khand/article1-1372040.aspx|archive-date=22 July 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.oneindia.com/2008/05/15/videos-china-quake-death-toll-rises-to-15-000.html|title=China quake: Death toll rises to 15,000|date=15 May 2008|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[नागपूर]] जमीन हडप प्रकरण - महाराष्ट्राच्या उच्च न्यायालयाने खासदार [[विजय दर्डा|विजय जे. दर्डा]] आणि महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री [[अशोक चव्हाण]] यांना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/HC-fines-Ashok-Chavan-Darda-family-for-land-grab/articleshow/47836864.cms|title=HC fines Ashok Chavan, Darda family for land grab|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> ₹ 25,000 दंड ठोठावला आणि विजय आणि [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा|राजेंद्र दर्डा]] यांच्या नियंत्रणाखाली असलेल्या जवाहरलाल दर्डा एज्युकेशन सोसायटीच्या अतिक्रमणाच्या चौकशीचे आदेश दिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/HC-fines-Ashok-Chavan-Darda-family-for-land-grab/articleshow/47836864.cms|title=HC fines Ashok Chavan, Darda family for land grab|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * एकात्मिक बाल विकास सेवा "चिक्की" वाद (₹२०६ कोटी) - [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] महिला आणि बालकल्याण मंत्री [[पंकजा मुंडे]] यांनी विक्रेत्यांना कंत्राट देताना अनिवार्य ई-निविदा मागितल्या नाहीत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://zeenews.india.com/news/maharashtra/chikki-scam-pankaja-munde-gave-contract-to-ngo-headed-by-congress-leader_1620282.html|title=Chikki scam: Pankgave contract to NGO headed by Congress leader?|date=26 June 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> * बेंगळुरू बेकायदेशीर जमीन अ-सूचना घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-06-21/news/63671897_1_bs-yeddyurappa-firs-b-s-yeddyurappa|title=Four more FIRs filed against BS Yeddyurappa|access-date=16 November 2016|archive-date=2016-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20160428222308/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-06-21/news/63671897_1_bs-yeddyurappa-firs-b-s-yeddyurappa|url-status=dead}}</ref> कर्नाटकचे [[बी.एस. येडियुरप्पा|मुख्यमंत्री बीएस येडियुरप्पा]] हे प्रमुख संशयित होते. * [[वीरभद्र सिंह|वीरभद्र सिंग]] बेहिशोबी मालमत्ता प्रकरण (₹6 कोटी) - CBI ने [[हिमाचल प्रदेश|हिमाचल प्रदेशचे]] मुख्यमंत्री [[वीरभद्र सिंह|वीरभद्र सिंग यांची]] प्राथमिक चौकशी नोंदवली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Disproportionate-assets-case-CBI-registers-preliminary-enquiry-against-Virbhadra-Singh-and-family/articleshow/47720702.cms|title=Disproportionate assets case: CBI registers preliminary enquiry against Virbhadra Singh and family|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * NTC जमीन घोटाळा (₹709 कोटी) - CBI ने [[गुजरात|गुजरातचे]] माजी मुख्यमंत्री [[शंकरसिंह वाघेला|शंकरसिंह वाघेला यांच्यावर]] गुन्हा दाखल केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/CBI-books-former-Guj-CM-Vaghela-in-NTC-land-scam/articleshow/47712735.cms|title=CBI books former Guj CM Vaghela in NTC land scam|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * ललित मोदी भ्रष्टाचार प्रकरण - माजी [[इंडियन प्रीमियर लीग]] (आयपीएल) आयुक्तांनी आठ क्रेडिट कार्ड वापरले, त्यापैकी एकही त्यांच्या नावावर नाही. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/As-IPL-boss-Lalit-Modi-used-8-credit-cards-but-none-in-his-name/articleshow/47807709.cms|title=As IPL boss, Lalit Modi used 8 credit cards, but none in his name|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> * 2015 कॅश फॉर व्होट घोटाळा - आमदार रेवंत रेड्डी यांना [[तेलंगणा|तेलंगणात]] तुरुंगात टाकण्यात आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/cash-for-vote-scam-tdp-telangana-mla-revanth-reddy-in-jail/articleshow/47497556.cms|title=Cash for vote scam: TDP Telangana MLA Revanth Reddy in jail - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> * कॉर्पोरेट हेरगिरी - [[रिलायन्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड|रिलायन्स इंडस्ट्रीज]], [[रिलायन्स समूह|रिलायन्स अनिल धीरूभाई अंबानी ग्रुप]], एस्सार ग्रुप, केर्न इंडिया आणि ज्युबिलंट एनर्जी यांच्या अधिकाऱ्यांवर पेट्रोलियम मंत्रालयातील कागदपत्रे चोरल्याचा आरोप होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ndtv.com/india-news/corporate-espionage-case-handsome-monthly-amount-paid-to-obtain-stolen-documents-says-delhi-police-756757|title=Corporate Espionage Case: Companies Paid Rs. 2.5 Lakh Per Month to Obtain Stolen Documents, Says Delhi Police|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Pandey|first=Devesh K.|url=http://www.thehindu.com/news/national/corporate-espionage-cbi-summons-senior-ril-official/article7000271.ece|title=Corporate espionage: CBI summons senior RIL official|last2=Mishra|first2=Lalatendu|date=17 March 2015|work=द हिंदू|access-date=16 November 2016}}</ref> * [[उत्तराखंड]] पूर-मदत घोटाळा (₹100 कोटी) - 2013 च्या पूर काळात उत्तराखंडमधील लाखो लोक उपाशी असताना, राज्याच्या अधिकाऱ्यांनी पूर-साहाय्य निधीमध्ये भाग घेतला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/officers-partied-on-uttarakhand-flood-relief-funds-cbi-probe-suggested/articleshow/47481130.cms|title=Officers "partied" on Uttarakhand flood relief funds; CBI probe suggested - The Economic Times|work=The Economic Times|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-uttarakhand-cm-orders-probe-into-flood-relief-scam-bjp-demands-cbi-enquiry-2090684|title=Uttarakhand CM orders probe into flood relief scam, BJP demands CBI enquiry - Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=30 May 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> * एनएसई सह-स्थान घोटाळा (सुमारे ₹50,000 कोटी) – 2010 ते 2014 दरम्यान [[राष्ट्रीय रोखे बाजार|नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज ऑफ इंडिया]] (NSE) वर इनसाइडर ट्रेडिंग <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/biz-tech/brokers-may-have-siphoned-off-fifty-thousand-crore-algo-trading-scam.html|title=Brokers may have siphoned off Rs 50,000 cr in NSE algo trading scam|date=2017-11-30}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/markets/nse-co-location-case-sebi-chairman-says-enforcement-action-to-be-completed-soon/article24219410.ece|title=NSE co-location case: SEBI Chairman says enforcement action to be completed soon|date=2018-06-21}}</ref> हे प्रकरण २०१५ मध्ये उघडकीस आले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Shah|first=Palak|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/nse-mess-whistleblower-rakes-up-dark-fibre-issue/articleshow/57726792.cms|title=NSE mess: Whistleblower rakes up dark fibre issue|date=2017-03-20|work=The Economic Times}}</ref> * लुईस बर्जर ग्रुप लाच प्रकरण - गोव्याचे माजी सार्वजनिक बांधकाम मंत्री [[चर्चिल आलेमाव|चर्चिल आलेमाओ]] आणि गोव्याचे माजी मुख्यमंत्री [[दिगंबर कामत]] हे प्रमुख संशयित होते. आलेमाओला अटक करण्यात आली आणि कामत यांनी अटकपूर्व जामिनासाठी अर्ज केला. लुई बर्जर ग्रुपच्या अधिकाऱ्यांनी गोव्याच्या मंत्र्याला लाच दिल्याची कबुली दिल्यानंतर त्यांना अटक करण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/louis-berger-case-ex-cm-digambar-kamat-next-on-police-radar/article1-1377173.aspx|title=Louis Berger case: Ex-Goa CM Digambar Kamat next on police radar|date=6 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150809011728/http://www.hindustantimes.com/india-news/louis-berger-case-ex-cm-digambar-kamat-next-on-police-radar/article1-1377173.aspx|archive-date=9 August 2015|access-date=16 November 2016}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Louis-Berger-bribery-Former-Goa-minister-Churchill-Alemao-arrested/articleshow/48368023.cms|title=Louis Berger bribery case: Former Goa minister Churchill Alemao arrested|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=16 November 2016}}</ref> === २०१६ === * नारदाचे स्टिंग ऑपरेशन * फ्रीडम 251 घोटाळा - एक पोंझी योजना, जी मोहित गोयल नावाच्या उद्योजकाने रिंगिंग बेल्स प्रायव्हेट लिमिटेड नावाच्या कंपनीद्वारे स्थापित केली होती. कंपनीने ग्राहकांना २५१ [[भारतीय रुपया|भारतीय रुपयात]] [[मोबाईल फोन]] देण्याचे वचन दिले आणि पैसे गोळा केले. ते कर्तव्य पार पाडण्यात अपयशी ठरले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/freedom-251-biggest-scam-of-the-millennium-bjp-involved-congress-310733-2016-02-26|title=Freedom 251 biggest scam of the millennium, BJP involved: Congress MP|date=February 26, 2016|website=India Today|language=en|access-date=2021-02-02}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/man-behind-freedom-251-mobile-phone-detained-for-fraud/articleshow/57314430.cms|title=Freedom 251: Man behind Freedom 251 mobile phone detained for fraud|date=February 23, 2017|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-02-02}}</ref> * फरारी आर्थिक गुन्हेगार, [[विजय मल्ल्या]] 2 मार्च 2016 रोजी [[इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून]] [[जेट एरवेझ|जेट एरवेजच्या]] [[दिल्ली]] - [[लंडन]] फ्लाइटद्वारे भारतातून पळून गेला. * PACL घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/mumbai-news/pacl-scam-ed-gets-conditional-permission-to-question-pravin-raut-101658842593350.html|title=PACL scam: ED gets conditional permission to question Pravin Raut|date=2022-07-26|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-08-02}}</ref> === २०१७ === * नोएडा पोंझी योजना - अबलेझ इन्फो सोल्यूशनचे व्यवस्थापकीय संचालक, अनुभव मित्तल यांनी चालवलेल्या कथित पोंझी योजनेची चौकशी करणाऱ्या विशेष तपास पथकाने (एसआयटी) जवळपास 200 सोने आणि हिरे व्यापाऱ्यांच्या संशयास्पद व्यवहारांवर त्यांचे प्रयत्न केंद्रित केले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Khandelwal|first=Peeyush|url=http://www.hindustantimes.com/delhi-news/noida-ponzi-scheme-sit-probe-in-rs-3-700-crore-online-scam-focus-on-core-investors/story-v5JaFKtnXsv37fUmfb7RQN.html|title=Noida Ponzi scheme: SIT probe in Rs 3,700 crore online scam focus on 'core investors'|date=13 February 2017|work=Hindustan Times|access-date=13 February 2017}}</ref> * [[महाराष्ट्र]] शिष्यवृत्ती घोटाळा - [[इतर मागास वर्ग|इतर मागासवर्गीय]] विद्यार्थ्यांसाठी असलेल्या सरकारी शिष्यवृत्तीच्या कथित गैरवापराच्या चौकशीत असे आढळून आले की 2010 पासून राज्यभरातील शेकडो संस्थांनी अनेक हजार कोटी रुपये खिशात टाकले आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Deshpande|first=Vivek|url=http://indianexpress.com/article/india/maharashtra-scholarship-scam-probe-reveals-institutes-pocketing-crores-by-using-different-ploys-4808880/|title=Maharashtra scholarship scam: Probe reveals institutes pocketed crores by using different ploys|date=22 August 2017|work=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=22 August 2017}}</ref> * 5 एप्रिल 2017 रोजी, सीबीआयने विन्सम डायमंड्स अँड ज्वेलरी आणि फॉरेव्हर प्रेशियस ज्वेलरी अँड डायमंड्स आणि त्यांचे मुख्य प्रवर्तक जतीन मेहता यांच्याविरुद्ध 1,530 कोटी रुपयांची तीन सरकारी बँकांची फसवणूक केल्याप्रकरणी सहा गुन्हे नोंदवले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://thewire.in/126904/the-great-rs-7000-crore-diamond-heist|title=Winsome, Lose Some: Jatin Mehta and the Great Rs 7,000 Crore Diamond Heist|access-date=1 May 2017}}</ref> * 2011 ते 2015 या कालावधीत इंडोनेशियन कोळसा आणि आयात केलेल्या वीज उपकरणांसाठी जादा शुल्काच्या चौकशीसाठी [[अदानी उद्योगसमूह|अदानी समूह]], [[रिलायन्स समूह]], एस्सार समूह आणि इतर खाण आणि ऊर्जा कंपन्यांविरुद्ध [[सार्वजनिक हित कायदा|जनहित याचिका दाखल]] करण्यात आली होती. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.newindianexpress.com/business/2017/sep/16/adani-group-reliance-adag-essar-accused-of-cheating-in-rs-290-billion-scam-1658238--1.html|title=Adani group, Reliance ADAG, Essar accused of cheating in Rs 290 billion scam|date=17 September 2017|website=www.newindianexpress.com|access-date=2022-12-29|archive-date=2022-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20221229060058/https://www.newindianexpress.com/business/2017/sep/16/adani-group-reliance-adag-essar-accused-of-cheating-in-rs-290-billion-scam-1658238--1.html|url-status=dead}}</ref> === २०१८ === * रोटोमॅक बँक फसवणूक: 18 फेब्रुवारी 2010 च्या [[केंद्रीय अन्वेषण विभाग|सेंट्रल ब्युरो ऑफ इन्व्हेस्टिगेशनच्या]] [[प्रथम माहिती अहवाल|पहिल्या माहिती अहवालानुसार]], रोटोमॅकने [[कोटी]] ( ) किमतीच्या कर्जावर कथितपणे चूक केली. एफआयआरमध्ये म्हणले आहे की रोटोमॅकने कर्ज एका काल्पनिक कंपनीकडे वळवले, ज्याने पैसे रोटोमॅककडे परत केले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.livemint.com/Companies/vBvxbqXc0DFcIPWq6R57GJ/CBI-registers-FIR-against-Rotomac-promoter-for-Rs800-crore-b.html|title=Rotomac bank fraud: CBI files FIR against scam worth Rs.3,695 crore|access-date=20 February 2018}}</ref> * पंजाब नॅशनल बँक घोटाळा : ब्रॅडी हाऊस, [[मुंबई]] येथील [[पंजाब नॅशनल बँक|पंजाब नॅशनल बँकेच्या]] शाखेत ( US$ 1.77 अब्ज) किमतीचे फसवे [[पतपत्र|पत्र]] जारी करण्यात आले, ज्यामुळे बँकेला या रकमेसाठी जबाबदार धरण्यात आले. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bloombergquint.com/business/2018/02/14/the-nirav-modi-case-how-the-18-billion-fraud-detected-at-pnb-unfolded|title=The Nirav Modi Case: How The $1.8 Billion Fraud Detected At PNB Unfolded|work=Bloomberg Quint|language=en|access-date=15 February 2018|archive-date=2018-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215033227/https://www.bloombergquint.com/business/2018/02/14/the-nirav-modi-case-how-the-18-billion-fraud-detected-at-pnb-unfolded|url-status=dead}}</ref> नीरव मोदीशी जोडलेले फसवे व्यवहार बँकेच्या एका नवीन कर्मचाऱ्याच्या लक्षात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.moneycontrol.com/news/business/economy/a-freshly-appointed-official-first-noticed-the-fraud-at-punjab-national-bank-2508727.html|title=A freshly appointed official first noticed the fraud at Punjab National Bank|website=Moneycontrol|language=en-US|access-date=15 February 2018}}</ref> या घोटाळ्यात दोन शाखा कर्मचारी सामील होते, ज्यामध्ये सोसायटी फॉर वर्ल्डवाईड इंटरबँक फायनान्शिअल टेलिकम्युनिकेशनसह इतर भारतीय बँकांच्या ( अलाहाबाद बँक, [[अ‍ॅक्सिस बँक|अॅक्सिस बँक]] आणि [[युनियन बँक ऑफ इंडिया|युनियन बँक ऑफ इंडियासह]] ) परदेशातील शाखांमध्ये पेमेंट नोट्स जमा करण्यासाठी बँकेच्या कोअर बँकिंग प्रणालीला बायपास करण्यात आले होते. . तीन ज्वेलर्स ( गीतांजली ग्रुप आणि त्याच्या उपकंपन्या, गिली आणि नक्षत्र) देखील चौकशीत आहेत. मेहुल चोक्सीही या घोटाळ्यात आरोपी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/224314/explained-punjab-national-banks-1-8-billion-fraud/|title=Explained: Punjab National Bank's $1.8 Billion Fraud - The Wire|last=Roy|first=Somesh Jha, Namrata Acharya and Anup|website=thewire.in|language=en-GB|access-date=15 February 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nirav-modi-fraud-case-bjp-comes-under-attack-from-opposition-parties/articleshow/62929543.cms|title=Nirav Modi fraud case: BJP comes under attack from opposition parties|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=15 February 2018}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Iyer|first=Sriram|url=https://qz.com/1208133/punjab-national-bank-fraud-nirav-modi-accused-of-swindling-1-8-billion-was-with-narendra-modi-at-davos-just-weeks-ago/|title=Nirav Modi, accused of swindling $1.8 billion, was with Narendra Modi at Davos|work=Quartz|language=en-US|access-date=15 February 2018|archive-date=2018-02-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180215125632/https://qz.com/1208133/punjab-national-bank-fraud-nirav-modi-accused-of-swindling-1-8-billion-was-with-narendra-modi-at-davos-just-weeks-ago/|url-status=dead}}</ref> === २०१९ === * कारवी घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tribuneindia.com/news/nation/karvy-scam-ed-attaches-assets-worth-rs-110-crore-417257|title=Karvy scam: ED attaches assets worth Rs 110 crore|last=Service|first=Tribune News|website=Tribuneindia News Service|language=en|access-date=2022-08-02}}</ref> * पीएमसी बँक घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/punjab-maharashtra-co-operative-bank-pmc-scam-1606111-2019-10-04|title=Lessons from the Punjab & Maharashtra Co-operative Bank scam|last=Arun|first=MG|website=India Today|language=en|access-date=2022-08-02}}</ref> * DHFL घोटाळा <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/money-and-banking/dhfl-accused-of-31000-crore-fraud/article26122764.ece|title=DHFL accused of ₹31,000-crore fraud|date=29 January 2019}}</ref> आणि UPPCL कर्मचारी भविष्य निर्वाह निधी (EPF) घोटाळा <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/rs-4-000-cr-epf-scam-adityanath-govt-removes-uppcl-chairman-alok-kumar-119110801852_1.html|title=Rs 4,000-cr EPF scam: Adityanath govt removes UPPCL chairman Alok Kumar|date=8 November 2019|work=Business Standard India}}</ref> * माजी केंद्रीय मंत्री [[पी. चिदंबरम]] यांच्याविरुद्ध आयएनएक्स मीडिया खटला <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/chidambaram-inx-media-scam-case-explained-karti-5921402/|title=Explained: INX Media case against P Chidambaram, and a timeline of events|date=23 August 2019}}</ref> * IMA पोन्झी योजना <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/ima-ponzi-scam-ed-attaches-rs-209-cr-assets-under-pmla-summons-k-taka-minister-1561745926894.html|title=IMA ponzi scam: ED attaches ₹209-cr assets under PMLA; summons K'taka minister|date=28 June 2019}}</ref> * डीके शिवकुमार मनी लाँड्रिंग प्रकरण <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-congress-leader-dk-shivakumar-arrested-2787316|title=Congress leader DK Shivakumar arrested|date=4 September 2019}}</ref> * कॉक्स आणि किंग्ज घोटाळा * IL&FS घोटाळा आणि फसवणूक <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/about/what-is-il-fs-crisis|title=What is IL&FS Crisis|work=Business Standard India|access-date=2021-06-26}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/banking/finance/banking/ilfs-fraud-whistleblower-sought-to-uncover-it-in-2017-but-top-brass-covered-it-up/articleshow/69711422.cms?from=mdr|title=IL&FS fraud: Whistleblower sought to uncover it in 2017, but top-brass covered it up|work=The Economic Times|access-date=2021-06-26}}</ref> * आम्रपाली आद्य ट्रेडिंग अँड इन्व्हेस्टमेंट्स प्रायव्हेट लिमिटेड आणि इतर ८ द्वारे ग्राहकांच्या निधीचा गैरवापर <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/markets/stock-markets/nse-declares-amrapali-aadya-a-defaulter/article9901824.ece|title=NSE declares Amrapali Aadya a defaulter|date=2017-10-12|website=www.thehindubusinessline.com|language=en|access-date=2022-08-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.moneylife.in/article/misuse-of-clients-funds-sebi-slaps-rs29-crore-fine-on-amrapali-aadya-trading-aadya-commodities-7-others/67044.html|title=Misuse of Clients' Funds: SEBI Slaps Rs29 Crore Fine on Amrapali Aadya Trading, Aadya Commodities, 7 Others|website=Moneylife|language=en|access-date=2022-08-02|archive-date=2022-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220703211130/https://moneylife.in/article/misuse-of-clients-funds-sebi-slaps-rs29-crore-fine-on-amrapali-aadya-trading-aadya-commodities-7-others/67044.html|url-status=dead}}</ref> * [[Kanva Scandal|कण्व घोटाळा]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/kanva-group-founder-held-on-charges-of-cheating/articleshow/71863293.cms|title=Kanva Group founder held on charges of cheating|date=1 November 2019}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://t.me/kanva_victims|title=Multi Crore Scam}}</ref> == २०२० चे दशक == === २०२० === * केरळ सोन्याची तस्करी घोटाळा : 30 जून 2020 रोजी विमानतळावरील सीमाशुल्क अधिकाऱ्यांनी [[दुबई|दुबईहून]] आलेले राजनयिक सामान ताब्यात घेतले जे बेकायदेशीर सोने वाहून नेणारी खेप असल्याचे निष्पन्न झाले. या तस्करीचा केरळ सरकारच्या उच्चपदस्थांशी संबंध असल्याचा आरोप आहे आणि [[राष्ट्रीय तपास संस्था]], [[अंमलबजावणी संचालनालय]] इत्यादी संस्थांकडून त्याची चौकशी सुरू आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/kerala-gold-smuggling-swapna-suresh-6496550/|title=Kerala gold smuggling case explained: Diplomatic cargo, an absconding woman and a consulate under scanner|date=2020-07-13|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-02}}</ref> * [[टार्गेट रेटिंग पॉइंट|बनावट टीआरपी घोटाळा]] - ऑक्टोबर 2020 मध्ये, [[मुंबई पोलीस|मुंबई पोलिसांनी]] टीआरपीमध्ये फेरफार केल्याच्या कारणास्तव [[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]], न्यूझ नेशन, रिपब्लिक टीव्ही आणि अनेक [[मराठी भाषा|मराठी]] चॅनेलविरुद्ध आरोपपत्र दाखल केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/latest/979320/fake-trp-scam-mumbai-polices-crime-unit-files-charge-sheet|title=Fake TRP scam: Mumbai Police's crime unit files charge sheet|website=Scroll.in|language=en-US|access-date=2020-12-08}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://newsable.asianetnews.com/top-stories/trp-scam-probe-ed-finds-key-evidence-against-india-today-vpn-qq7ri6|title=TRP Scam Probe: ED has evidence against India Today, 4 other channels|language=en}}</ref> * रोशनी जमीन घोटाळा - रु. 25,000 कोटींचा घोटाळा यापूर्वी 2013 च्या [[भारताचे नियंत्रक व महालेखापाल|कॅग ऑडिटमध्ये]] ठळकपणे समोर आला होता. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Fayyaz|first=Ahmed Ali|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/roshni-scam-a-tale-of-fullfledged-coverup/article5767623.ece|title=Roshni scam, a tale of full-fledged cover-up|date=2014-03-09|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-12-09}}</ref> नोव्हेंबर 2020 मध्ये, सीबीआयने [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीरमधील]] भूमिहीन लोकांना सरकारी जमीन देणाऱ्या कायद्यांच्या तरतुदींचा गैरवापर करून श्रीमंत आणि सत्तेच्या पदावर असलेल्या लोकांकडून जमीन हडप केल्याच्या प्रकरणांची नोंद केली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Pandey|first=Devesh K.|url=https://www.thehindu.com/news/national/cbi-registers-two-more-cases-linked-to-25000-cr-roshni-land-scam-in-jk/article33167589.ece|title=CBI registers three more cases linked to ₹25,000-crore Roshni land scam in Jammu & Kashmir|date=2020-11-24|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-12-09}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/roshni-land-scam-after-waving-tainted-list-jk-seeks-hc-review-7094531/|title=Roshni land scam: After waving 'tainted list,' J&K seeks HC review|date=2020-12-07|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2020-12-09}}</ref> * [https://t.me/SGRSBSTHV%E2%93%87 गुरू राघवेंद्र बँक घोटाळा] : बेंगळुरू येथील सहकारी बँकेने निरपराध नागरिकांची फसवणूक केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/former-ceo-of-scam-hit-guru-raghavendra-bank-found-dead-in-his-car-6493727/|title=Former CEO of scam-hit Guru Raghavendra bank found dead in his car|date=2020-07-07|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-02}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/business/business-news/letter-alleges-accounting-fraud-at-sri-guru-raghavendra-bank-934901.html|title=Letter alleges accounting fraud at Sri Guru Raghavendra Bank|date=2021-01-04|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2021-02-02}}</ref> * सॅन्डलवुड ड्रग स्कँडल: ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यात कर्नाटक पोलिसांनी अमली पदार्थांचे सेवन आणि पेडलिंग प्रकरणी कन्नड चित्रपट उद्योगात काम करणाऱ्या असंख्य अभिनेते आणि व्यक्तींना अटक केली आणि त्यांची चौकशी केली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/sandalwood-drug-case-all-the-actors-under-the-scanner-6607557/|title=Sandalwood drug scandal, explained: A look at the actors under scanner|date=2021-01-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-02-02}}</ref> * तामिळनाडूमध्ये पीएम किसान निधी घोटाळा, जिथे रु. अपात्र लाभार्थ्यांना 110 कोटी रुपये देण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/pm-kisan-scam-in-tamil-nadu-rs-110-crore-siphoned-off/articleshow/78000569.cms|title=PM-Kisan scam in Tamil Nadu: Rs 110 crore siphoned off|last=J|first=Shanmughasundaram|last2=Sivarajah|first2=Padmini|date=September 8, 2020|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2021-02-02}}</ref> * बेल्ली बेलाकू घोटाळा: [https://dpal.karnataka.gov.in/storage/pdf-files/acts%20alpha%20and%20dept%20wise%20acts/17%20of%202000%20(E).pdf कर्नाटक सौहार्द सहकारी कायद्याचा] गैरवापर करून बंगळुरूमध्ये सुमारे 2000 निष्पाप बळींची फसवणूक करण्यात आली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prajavani.net/district/bengaluru-city/bank-fraud-fir-against-former-ceo-777849.html|title=₹ 7.90 ಕೋಟಿ ದುರುಪಯೋಗ; ಮಾಜಿ ಸಿಇಒ ವಿರುದ್ಧ ಎಫ್‌ಐಆರ್|date=2020-11-09|website=Prajavani|language=en|access-date=2022-11-11}}</ref> . कर्नाटक सरकारने एसआयटी, सीआयडी आणि त्याच्या खटल्याचा तपास कर्नाटक पोलिसांकडे सोपवला. [https://dpal.karnataka.gov.in/storage/pdf-files/30%20of%202005%20(E)%20Principal%20Act.pdf आर्थिक आस्थापना कायद्यातील ठेवीदारांच्या हिताच्या संरक्षणाच्या तरतुदीनुसार] सक्षम प्राधिकरणाची स्थापना करण्यात आली होती. प्रथमदर्शनी अहवाल असे दर्शवितात की या घोटाळ्यात एकत्रित सार्वजनिक निधीतून सुमारे 20 कोटींची उधळपट्टी करण्यात आली आहे. [https://t.me/SGRSBSTHV%E2%93%87 गुरू राघवेंद्र बँक घोटाळ्यात] अनेक बेली बेलाकू घोटाळ्याचे गुन्हेगार देखील सहआरोपी आहेत ज्यात गुन्ह्यांमध्ये गुन्हेगारी संबंध असल्याचे दिसून येते. === २०२१ === * वाझेगेट घोटाळा: मार्च 2021 मध्ये, मुकेश अंबानी बॉम्बस्फोट प्रकरणानंतर एनआयएने मुंबई पोलिसांचा तपास हाती घेतल्यानंतर, सचिन वाझे आणि मुंबईचे पोलिस आयुक्त परम बीर सिंग यांनी या संपूर्ण प्रकरणाच्या नियोजनात भूमिका बजावल्याचे नमूद केले. बॉम्ब परमबीर सिंग ज्यांची नंतर बदली झाली त्यांनी महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री [[उद्धव ठाकरे]] यांना पत्र लिहिले की राज्याचे गृहमंत्री [[अनिल देशमुख]] यांनी त्यांना दरमहा 110 कोटी रुपये जमा करण्यास सांगितले होते. या पत्रानंतर अनेक ठोस पुरावे मिळाले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/sachin-vaze-ambani-bomb-scare-case-mansukh-hiren-murder-shiv-sena-7227630/|title=Explained: Who is Sachin Vaze, the 'encounter specialist' arrested by NIA in Ambani bomb scare case?|date=2021-03-24|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en}}</ref> * 2021 भरती घोटाळा: ब्रिगेडियर (दक्षता) व्ही के पुरोहित यांच्या तक्रारीवरून, 28 फेब्रुवारी 2021 रोजी बेस हॉस्पिटलमधील तात्पुरत्या नाकारलेल्या अधिकारी उमेदवारांच्या पुनरावलोकन वैद्यकीय परीक्षेच्या मंजुरीसाठी लाच स्वीकारण्यात सेवा कर्मचाऱ्यांच्या कथित सहभागाबद्दल इनपुट प्राप्त झाले होते. नवी दिल्ली [[केंद्रीय अन्वेषण विभाग|सेंट्रल ब्युरो ऑफ इन्व्हेस्टिगेशनने]] एफआयआर नोंदवला. त्यानंतर एजन्सीने देशभरात 30 ठिकाणी शोध घेतला. [[केंद्रीय अन्वेषण विभाग|सीबीआयने]] सशस्त्र दलातील भरतीतील कथित अनियमिततेच्या संदर्भात लेफ्टनंट कर्नल दर्जाच्या पाच अधिकाऱ्यांसह 17 लष्करी अधिकाऱ्यांवर आणि सहा खासगी व्यक्तींवर गुन्हा दाखल केला आहे. लेफ्टनंट कर्नल MVSNA भगवान हा भरती रॅकेटचा मास्टरमाईंड असल्याचा आरोप आहे, सूत्रांनी सांगितले. अनेक खालच्या दर्जाचे लष्करी अधिकारी आणि आरोपी अधिकाऱ्यांच्या नातेवाईकांवरही गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/army-recruitment-scam-cbi-7229938/|title=Recruitment scam: CBI books 17 Army officers including 5 Lt Cols|date=2021-03-16|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en}}</ref> * पेगासस स्नूपिंग स्कँडल : पेगासस प्रोजेक्ट नावाचा आंतरराष्ट्रीय शोध पत्रकारिता उपक्रम ज्यामध्ये मंत्री, विरोधी नेते, राजकीय रणनीतीकार, न्यायाधीश, पत्रकार, प्रशासक आणि कार्यकर्त्यांसह अनेक व्यक्तींवर पेगासस स्पायवेअरचा वापर केल्याचा आरोप करण्यात आला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=PTI|first=BS Web Team &|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/pegasus-rahul-gandhi-prashant-kishore-among-those-allegedly-targeted-121071901045_1.html|title=Pegasus: Rahul Gandhi, Prashant Kishor among those allegedly targeted|date=2021-07-19|work=Business Standard India|access-date=2022-01-27}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/media/pegasus-project-spyware-indian-journalists|title=Snoop List Has 40 Indian Journalists, Forensic Tests Confirm Presence of Pegasus Spyware on Some|website=The Wire|access-date=2022-01-27}}</ref> === २०२२ === * धर्मादाय घोटाळा: 10 फेब्रुवारी 2022 रोजी, [[अंमलबजावणी संचालनालय|अंमलबजावणी संचालनालयाने]] मनी लाँडरिंग कायद्यांतर्गत पत्रकार [[राणा अय्युब]] यांची 1.77 कोटी रुपयांची मालमत्ता जप्त केली. ईडीच्या एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, [[२०१९-२०२० वुहान कोरोना व्हायरसचा उद्रेक|कोविड-19 महामारीच्या]] काळात तिने तीन निधीसाठी जमा केलेली देणगी योग्य कारणांसाठी वापरली गेली नाही. बहुतेक देणगी करपात्र वैयक्तिक उत्पन्न म्हणून घोषित केली गेली आणि वैयक्तिक खर्चासाठी वापरली गेली. देणगीवर प्राप्तिकर भरला होता. * [https://t.me/Sirivaibhava_victims सिरी वैभव घोटाळा] : 18 जून 2022 रोजी [https://souharda.coop/ कर्नाटक राज्य सौहर्दा फेडरल कोऑपरेटिव्हने] गुंतवणुकदारांची फसवणूक केल्याप्रकरणी श्रीवैभव सौहर्दा पट्टिना सहकारी नियामिथाच्या बोर्ड सदस्यांविरुद्ध कर्नाटक राज्य पोलिसांकडे फौजदारी तक्रार दाखल केली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/cooperative-society-in-the-dock-for-cheating-investors/article65556916.ece|title=Cooperative society in the dock for cheating investors|date=2022-06-23|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-11-11}}</ref> प्रथमदर्शनी अहवाल असे सूचित करतात की या घोटाळ्यात सामूहिक सार्वजनिक निधीतून सुमारे 350 <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kannada.asianetnews.com/video/crime/bengaluru-siri-vaibhava-co-operative-society-fraud-2-arrested-hls-rf5wb7|title=2 ಸಾವಿರ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು, 350 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ ವಂಚನೆ, ಮತ್ತೊಂದು ಸೊಸೈಟಿ ಹಗರಣ ಬಯಲಿಗೆ!|last=lakshmikashyap|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=kn|access-date=2022-11-11}}</ref> कोटी रुपयांची उधळपट्टी करण्यात आली आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/bangalore-news/over-200-crores-unearthed-in-bengaluru-credit-co-operative-society-raid-1653487|title=Over 200 Crores Unearthed In Bengaluru Credit Co-operative Society Raid|website=NDTV.com|access-date=2022-11-11}}</ref> [https://t.me/SGRSBSTHV%E2%93%87 गुरू राघवेंद्र बँक घोटाळ्यात] अनेक सिरी वैभव घोटाळ्याचे गुन्हेगार देखील सहआरोपी आहेत ज्यात गुन्ह्यांमध्ये गुन्हेगारी संबंध असल्याचे दिसून येते. <ref name="complaint">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.raghavendrabank.com/Ashok%20Reddy%20&%20Associates.pdf|title=Complaint against Borrowers: Ashok Reddy & Associates|website=Sri Guru Raghavendra Sahakara Bank Niyamitha|access-date=11 Nov 2022}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.raghavendrabank.com/Ashok%20Reddy%20&%20Associates.pdf "Complaint against Borrowers: Ashok Reddy & Associates"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Sri Guru Raghavendra Sahakara Bank Niyamitha''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">11 November</span> 2022</span>.</cite></ref> * शालेय सेवा आयोग नोकरी घोटाळा पश्चिम बंगाल: 23 जुलै 2022 रोजी, पार्थ चॅटर्जीला त्याची सहाय्यक अभिनेत्री अर्पिता मुखर्जीसह कथित राज्य शाळा सेवा आयोग (SSC) भरती घोटाळ्याप्रकरणी [[अंमलबजावणी संचालनालय|अंमलबजावणी संचालनालयाने]] त्याच्या निवासस्थानातून अटक केली. छातीत दुखत असल्याच्या तक्रारीनंतर त्यांना एसएसकेएम रुग्णालयात दाखल करण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/enforcement-directorate-ssc-scam-case-live-updates-raids-minister-partha-chatterjee-tmc-bengal-teacher-recruitment-arpita-mukherjee-cbi-1978971-2022-07-23|title=Bengal SSC scam case LIVE Updates: Arrested Bengal minister Partha Chatterjee admitted to state-run SSKM Hospital.|date=2022-07-23|website=India Today|language=en|access-date=2022-07-23}}</ref> नंतर, त्यांना एम्स भुवनेश्वर येथे हलविण्यात आले जेथे डॉक्टरांनी सांगितले की त्यांना जुनाट आजार आहे परंतु त्यांना त्वरित रुग्णालयात दाखल करण्याची आवश्यकता नाही. तो सध्या [[अंमलबजावणी संचालनालय|अंमलबजावणी संचालनालयाच्या]] कोठडीत आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/law/ed-gets-10-days-custody-of-arrested-wb-minister-partha-chatterjee-associate|title=ED Gets 10 Days' Custody of Arrested WB Minister Partha Chatterjee, Associate|website=The Wire|access-date=2022-07-28}}</ref> 28 जुलै 2022 पर्यंत, [[अंमलबजावणी संचालनालय|अंमलबजावणी संचालनालयाने]] त्याच्या आणि अर्पिता मुखर्जी यांच्याशी संबंधित मालमत्तांमधून ₹49.8 कोटी रोख, ₹5.07 कोटी किमतीचे सोने, ₹56 लाख किमतीचे [[चलन|विदेशी चलन]] आणि कोडेड डायरी जप्त केल्या आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/india/rs-50-crore-cash-rs-5-crore-gold-and-coded-diaries-the-bengal-scam-haul-so-far-and-counting-5639179.html|title=Rs 49.8 Crore Cash, Rs 5 Crore Gold and Coded Diaries: The Bengal Scam Haul So Far. And Counting?|date=2022-07-28|website=News18|language=en|access-date=2022-07-28}}</ref> 28 जुलै रोजी त्यांची प्रभारी कॅबिनेट मंत्रालयातून हकालपट्टी करण्यात आली आणि [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस|TMC]] मधून त्यांना निलंबित करण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/bengal-ssc-scam-live-updates-partha-chatterjee-arpita-mukherjee-ed-tmc-mithun-bjp-wbssc-mamata-banerjee-livenews-5638663.html|title=Bengal SSC Scam LIVE Updates: Partha Chatterjee Sacked as Minister Over Graft Charges, May be Removed as TMC Gen Secy Too|date=2022-07-28|website=News18|language=en|access-date=2022-07-28}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Singh|first=Shiv Sahay|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/arrested-west-bengal-minister-partha-chatterjee-sacked-from-cabinet/article65693598.ece|title=Partha Chatterjee is out of Bengal Cabinet|date=2022-07-28|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2022-07-29}}</ref> 5 ऑगस्ट 2022 रोजी त्यांना आणि त्यांची सहकारी अर्पिता मुखर्जी यांना तुरुंगात पाठवण्यात आले. [[Annwesha Mukherjee|अन्वेषा मुखर्जी]] नावाची एक महिला आहे जिने स्वतःला पार्थ चॅटर्जीची जवळची सहकारी असल्याचे सांगून अनेक निरपराध लोकांना [[भारतीय रेल्वे]], एसएससी आणि इतर सरकारी नोकऱ्या देण्याचे आश्वासन देऊन फसवले. तिने विविध बहाण्याने भारतभर अनेक लोकांची फसवणूक केली होती आणि विविध घोटाळ्यांमध्ये ती सहभागी होती. तिला अटक करण्यात आली होती पण आता ती जामिनावर आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/partha-chatterjee-close-aide-arpita-sent-to-jail-till-18-august-in-bengal-school-service-scam/1070800/|title=Partha Chatterjee, close aide Arpita sent to jail till 18 August in Bengal School Service scam|last=PTI|date=2022-08-05|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2022-08-22}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील भ्रष्टाचार]] niuppjoyoaur0o3vbuh36p105i6nouh 0 324411 2711358 2512419 2026-09-22T22:36:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711358 wikitext text/x-wiki {{Infobox women's cricket tour | series_name = बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०१६ | team1_image = Cricket Ireland flag.svg | team1_name = आयर्लंड महिला | team2_image = Flag of Bangladesh.svg | team2_name = बांगलादेश महिला | from_date = ५ | to_date = १० सप्टेंबर २०१६ | team1_captain = [[लॉरा डेलनी]] | team2_captain = [[जहाँआरा आलम]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 1 | team1_ODIs_most_runs = [[सेसेलिया जॉयस]] (७२) | team2_ODIs_most_runs = [[संजिदा इस्लाम]] (३३) | team1_ODIs_most_wickets = एमी केनेली (४) | team2_ODIs_most_wickets = [[रुमाना अहमद]] (३) | player_of_ODI_series = [[रुमाना अहमद]] (बांगलादेश) | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = क्लेअर शिलिंग्टन (२६) | team2_twenty20s_most_runs = फरजाना हक (२४) | team1_twenty20s_most_wickets = लुसी ओ'रेली (२) | team2_twenty20s_most_wickets = खदिजा तुळ कुबरा (३) | player_of_twenty20_series = | team1_points = | team2_points = | points_header = }} बांगलादेश राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाने सप्टेंबर २०१६ मध्ये आयरिश संघाविरुद्ध दोन एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) आणि दोन ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) मालिकेसाठी आयर्लंडचा दौरा केला.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/series/1027739.htm|title=Bangladesh Women tour of Ireland, 2016|work=Cricinfo}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite news |title=Tigresses prepare for Ireland test |url=http://www.thedailystar.net/sports/cricket/tigresses-prepare-ireland-test-1273429 |newspaper=The Daily Star |location=Dhaka |date=22 August 2016}}</ref><ref>{{cite news |title=14 women cricketers to tour N Ireland early Sept |url=http://www.thefinancialexpress-bd.com/2016/08/29/43871/14-women-cricketers-to-tour-N-Ireland-early-Sept |newspaper=The Financial Express |location=Dhaka |date=29 August 2016}}</ref> सर्व सामने टायरोन येथील ब्रेडी क्रिकेट क्लबमध्ये झाले. ५ आणि ६ सप्टेंबरला अनुक्रमे टी२०आ, त्यानंतर ८ आणि १० सप्टेंबरला एकदिवसीय सामने आयोजित करण्यात आले होते. बांगलादेशचा संघ कर्णधार सलमा खातूनशिवाय होता.<ref>{{cite news |last=Isam |first=Mohammad |date=28 August 2016 |title=Injured Salma Khatun out for Bangladesh Women |url=http://www.espncricinfo.com/women/content/story/1051261.html |work=ESPNcricinfo}}</ref> पहिला सामना वाहून गेल्यानंतर मालिकेत तिसरा वनडे जोडला गेला.<ref>{{cite news |date=10 September 2016 |title=Ireland Women To Play Bangladesh At Shaws Bridge |url=http://www.cricketireland.ie/news/article/ireland-women-to-play-bangladesh-at-shaws-bridge |work=Cricket Ireland |accessdate=2023-02-04 |archive-date=2016-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160912221222/http://www.cricketireland.ie/news/article/ireland-women-to-play-bangladesh-at-shaws-bridge |url-status=dead }}</ref> ==टी२०आ मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा आयरिश मानक वेळेत आहेत (युटीसी+०१:००)}} ===पहिली टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = ५ सप्टेंबर २०१६ | time = १०:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = ५४/८ (१० षटके) | runs1 = क्लेअर शिलिंग्टन २६ (१८) | wickets1 = खदिजा तुळ कुबरा ३/५ (२ षटके) | score2 = ४८/६ (१० षटके) | runs2 = फरजाना हक २४ (२४) | wickets2 = लुसी ओ'रेली २/५ (२ षटके) | result = आयर्लंड महिला ६ धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/962023.html धावफलक] | venue = ब्रेडी क्रिकेट क्लब, माघेरामासन, ब्रेडी | umpires = [[रोलँड ब्लॅक]] (आयर्लंड) आणि अ‍ॅलन नील (आयर्लंड) | motm = | toss = बांगलादेश महिलांनी नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | round = | rain = पावसामुळे सामना १० षटके प्रति बाजूने कमी झाला. | notes = }} ===दुसरी टी२०आ=== {{Single-innings cricket match | date = ६ सप्टेंबर २०१६ | time = १०:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना सोडला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1027745.html धावफलक] | venue = ब्रेडी क्रिकेट क्लब, माघेरामासन, ब्रेडी | umpires = [[रोलँड ब्लॅक]] (आयर्लंड) आणि अ‍ॅलन नील (आयर्लंड) | motm = | toss = नाणेफेक नाही. | round = | rain = पावसामुळे एकही चेंडू न टाकता सामना रद्द करण्यात आला. | notes = }} ==एकदिवसीय मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा आयरिश मानक वेळेत आहेत (युटीसी+०१:००)}} ===पहिला सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ८ सप्टेंबर २०१६ | time = १०:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना सोडला | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1027749.html धावफलक] | venue = ब्रेडी क्रिकेट क्लब, माघेरामासन, ब्रेडी | umpires = [[रोलँड ब्लॅक]] (आयर्लंड) आणि नोएल डन (आयर्लंड) | motm = | toss = नाणेफेक नाही. | round = | rain = | notes = पावसामुळे एकही चेंडू न टाकता सामना रद्द करण्यात आला. }} ===दुसरा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ९ सप्टेंबर २०१६ | time = १०:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|IRE}} | team2 = {{crw|BAN}} | score1 = ६८/० (१८ षटके) | runs1 = [[सेसेलिया जॉयस]] ३७* | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = अनिर्णित | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1055669.html धावफलक] | venue = शॉज ब्रिज लोअर ग्राउंड, [[बेलफास्ट]] | umpires = अॅलेक्स अॅडम्स (आयर्लंड) आणि फिलिप थॉम्पसन (आयर्लंड) | motm = | toss = बांगलादेश महिलांनी नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | round = | rain = पावसामुळे सामना ४७ षटकांचा झाला. | notes = मेग केंडल ही आयर्लंड महिलांसाठी वनडे पदार्पण. पावसामुळे आयर्लंडच्या डावाच्या १८ षटकांनंतर सामना रद्द करण्यात आला. }} ===तिसरा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १० सप्टेंबर २०१६ | time = १०:३० | daynight = | team1 = {{crw-rt|BAN}} | team2 = {{crw|IRE}} | score1 = १०६ (४०.१ षटके) | runs1 = [[संजिदा इस्लाम]] ३३ (५३) | wickets1 = एमी केनेली ४/३२ (१० षटके) | score2 = ९६ (३७.५ षटके) | runs2 = [[सेसेलिया जॉयस]] ३५ (७७) | wickets2 = [[रुमाना अहमद]] ३/२० (७.५ षटके) | result = बांगलादेश महिला १० धावांनी विजयी | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1027751.html धावफलक] | venue = शॉज ब्रिज लोअर ग्राउंड, [[बेलफास्ट]] | umpires = चार्ली मॅकेल्वी (आयर्लंड) आणि अ‍ॅलन नील (आयर्लंड) | motm = | toss = बांगलादेश महिलांनी नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | round = | rain = | notes = रुमाना अहमदने हॅटट्रिक घेतली.<ref name="hat">{{cite news|title =Rumana's historic hat-trick seals series for Bangladesh, Ireland v Bangladesh, 3rd Women's ODI, Belfast | url=http://www.espncricinfo.com/women/content/story/1056207.html|date =10 September 2016|accessdate =11 September 2016 |publisher=espncricinfo}}</ref> }} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाचे आयर्लंड दौरे]] n4m71uxhqze10cwe7y0tt5b62jkvx3i 0 325603 2711501 2644012 2026-09-23T06:33:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711501 wikitext text/x-wiki '''रत्नमाला धारेश्वर सावनूर''' (जन्म ३ डिसेंबर १९५०) ह्या एक भारतीय राजकारणी आहेत, ज्या पूर्वी [[जनता दल|जनता दलाशी]] आणि नंतर [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] पक्षाशी संलग्न होत्या. त्या [[अकरावी लोकसभा|११व्या लोकसभेच्या]] सदस्य होत्या आणि त्यांनी गुजराल मंत्रालयात नियोजन आणि अंमलबजावणी राज्यमंत्री म्हणून काम पाहिले. == प्रारंभिक जीवन == सावनूरचा जन्म गोपाळराव मसाजी पोळ यांच्या घरी कर्नाटकातील [[बेळगांव जिल्हा|बेळगाव जिल्ह्यात]] ३ डिसेंबर १९५० रोजी झाला. त्यांनी [[कोल्हापूर|कोल्हापुरातील]] विधी महाविद्यालयातून कायद्याची पदवी घेतली आहे. <ref name="LS">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/biodata_1_12/3781.htm|title=Biographical Sketch of Member of XI Lok Sabha: Savanoor, Smt. Ratnamala|publisher=[[लोक सभा]]|access-date=27 November 2017}}</ref> == कारकीर्द == सावनूर ह्या पूर्वी [[जनता दल|जनता दलाच्या]] सदस्य होते. १९९६ च्या भारतीय सार्वत्रिक निवडणुकीदरम्यान, त्यांनी [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जातींसाठी]] राखीव असलेल्या [[चिक्कोडी लोकसभा मतदारसंघ|चिक्कोडी]] मतदारसंघातून [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]चे [[बी. शंकरानंद]] यांच्या विरोधात निवडणूक लढवली आणि १,१२,७५९ मतांच्या फरकाने त्यांचा पराभव केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/LS_1996/Vol_II_LS96.pdf|title=Statistical Report on General Elections, 1996 to the Eleventh Lok Sabha|publisher=[[भारतीय निवडणूक आयोग]]|page=194|access-date=27 November 2017}}</ref> शंकरानंद यांनी यापूर्वी सलग नऊ वेळा या मतदारसंघातून विजय मिळवला होता. <ref name="Rediff">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/1998/feb/16chik.htm|title=Shankaranand may still pull off a surprise|last=Prabhudesai|first=Sandesh|date=16 February 1998|publisher=[[रीडिफ.कॉम]]|access-date=27 November 2017}}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सावनूर यांची पंतप्रधान [[इंद्रकुमार गुजराल]] यांच्या मंत्रिमंडळात नियोजन आणि अंमलबजावणी राज्यमंत्री म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. <ref name="LS"/> <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://archive.deccanherald.com/deccanherald/mar192004/s6.asp|title=Demand for Congress ticket|date=19 March 2004|work=[[Deccan Herald]]|access-date=27 November 2017}}{{मृत दुवा|date=February 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> तथापि, जनता दलाने १९९८ च्या सार्वत्रिक निवडणुकीत चिक्कोडी येथून दुसरा उमेदवार उभा केला. <ref name="Rediff" /> मार्च २००४ मध्ये [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] मध्ये सामील होण्यापूर्वी सावनूर थोड्या काळासाठी काँग्रेसच्या सदस्या होत्या. २००८ च्या कर्नाटक विधानसभेच्या निवडणुकीपूर्वी त्यांनी [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षात]] प्रवेश केला. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/cong-jds-leaders-join-bjp/560083|title=Cong, JDS leaders join BJP|date=5 April 2008|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|access-date=27 November 2017|archive-date=2021-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423085631/https://www.outlookindia.com/newswire/story/cong-jds-leaders-join-bjp/560083|url-status=dead}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == त्यांनी १२ मे १९७४ रोजी धारेश्वर सावनूरशी लग्न केले आणि त्यांना दोन मुली आहेत. <ref name="LS"/> == संदर्भ == </references> [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]] [[वर्ग:जनता दल (धर्मनिरपेक्ष) नेते]] glv1trsdglcdlnr4oacd1b8uwc74piy 0 328291 2711524 2681884 2026-09-23T08:53:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711524 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} रेबेका सेरानो (३० नोव्हेंबर १९९६ हॉलीवूड, लॉस एंजेलस, कॅलिफोर्निया) ही एक अमेरिकन दूरचित्रवाणी व्यक्तिमत्व आणि अभिनेत्री आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://acceptthisrose.com/2023/01/09/the-bachelor-becca-serrano-age-instagram-job/amp/|title=The Bachelor’s Becca Serrano age, Instagram, job|website=acceptthisrose.com|access-date=2023-03-26}}</ref> तिने चित्रपटांमध्ये भूमिका केल्या आहेत; टेल मी आय लव्ह यू (२०१९), ट्रॅफिक्ड (२०१७) आणि एनी विदिन (२०१६). तिला २०१९ मध्ये चित्रपटांमधील अभिनयासाठी कॅलिफोर्निया टॅलेंट हंट पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://abc.com/shows/the-bachelor/cast/season-27-2023-becca|title=Becca {{!}} The Bachelor|website=ABC|language=en|access-date=2023-03-26|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326182058/https://abc.com/shows/the-bachelor/cast/season-27-2023-becca|url-status=dead}}</ref> == कारकीर्द == सेरानो ही नर्सिंग पदवीसह पदवीधर आहे. तिचा जन्म एका जवळच्या मेक्सिकन अमेरिकन कुटुंबात झाला आणि तिचे संगोपन तिच्या आईने केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bracketology.tv/the-bachelor/contestants/becca-serrano/|title=Rebecca "Becca" Serrano {{!}} The Bachelor {{!}} Contestant Bio|website=Bracketology.tv|language=en-US|access-date=2023-03-26}}</ref> तिने २०१० मध्ये हॉलिवूड इंडस्ट्रीमध्ये डार्क क्रॉसिंग या चित्रपटाद्वारे पदार्पण केले जे एक ऍक्शन, थरारपट होते ज्यामध्ये तिने नतालियाची भूमिका केली होती. २०१२ मध्ये ती फिल्म फॅन्टसी दूरचित्रवाणी सीरियल फॉक्सफरमध्ये लुईसा लूची भूमिका साकारताना दिसली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://biographygist.com/who-is-rebecca-becca-serrano-from-the-bachelor-season-27/|title=Who Is Rebecca “Becca” Serrano From "The Bachelor" Season 27?|last=cruz|first=john|date=2023-01-20|website=Biography Gist|language=en-US|access-date=2023-03-26}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०१६ मध्ये तिने केन वुड्रफ निर्मित एनी विदिन या चित्रपटात क्रिस्टलची भूमिका साकारली होती. २०१७ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ट्रॅफिक्ड या चित्रपटात तिने एक छोटीशी भूमिका साकारली होती जिथे तिने एका मुलीचे अपहरण केले होते. फिओना मॅकेन्झी दिग्दर्शित टेल मी आय लव्ह यू या चित्रपटात तिने पाहुण्यांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tvguidetime.com/people/who-is-rebecca-becca-serrano-meet-the-bachelor-season-27-contestant-547355.html|title=Who is Rebecca “Becca” Serrano? Meet The Bachelor season 27 contestant {{!}} TG Time|date=2023-01-18|website=TG Time {{!}} tvguidetime.com|language=en-US|access-date=2023-03-26|archive-date=2023-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205194211/https://www.tvguidetime.com/people/who-is-rebecca-becca-serrano-meet-the-bachelor-season-27-contestant-547355.html|url-status=dead}}</ref> == फिल्मोग्राफी == मला सांग आय लव्ह यू (२०१९) ट्रॅफिक केलेले (२०१७) शत्रू आत (२०१६) फॉक्सफर (२०१२) डार्क क्रॉसिंग (२०१०) == बाह्य दुवे == [[imdbname:13376898|रेबेका सेरानो आयएमडीबीवर]] == संदर्भ == <references /> kf00u81rjmvus9oxjgnxt7d3lziwpeu 2711532 2711524 2026-09-23T09:58:13Z KiranBOT 139572 दुव्यांमधील AMP ट्रॅकिंग काढले ([[:m:User:KiranBOT/AMP|माहिती]]) ([[User talk:Usernamekiran|त्रुटी नोंदवा]]) v3.1.1-current 2711532 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} रेबेका सेरानो (३० नोव्हेंबर १९९६ हॉलीवूड, लॉस एंजेलस, कॅलिफोर्निया) ही एक अमेरिकन दूरचित्रवाणी व्यक्तिमत्व आणि अभिनेत्री आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://acceptthisrose.com/2023/01/09/the-bachelor-becca-serrano-age-instagram-job/|title=The Bachelor’s Becca Serrano age, Instagram, job|website=acceptthisrose.com|access-date=2023-03-26}}</ref> तिने चित्रपटांमध्ये भूमिका केल्या आहेत; टेल मी आय लव्ह यू (२०१९), ट्रॅफिक्ड (२०१७) आणि एनी विदिन (२०१६). तिला २०१९ मध्ये चित्रपटांमधील अभिनयासाठी कॅलिफोर्निया टॅलेंट हंट पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://abc.com/shows/the-bachelor/cast/season-27-2023-becca|title=Becca {{!}} The Bachelor|website=ABC|language=en|access-date=2023-03-26|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326182058/https://abc.com/shows/the-bachelor/cast/season-27-2023-becca|url-status=dead}}</ref> == कारकीर्द == सेरानो ही नर्सिंग पदवीसह पदवीधर आहे. तिचा जन्म एका जवळच्या मेक्सिकन अमेरिकन कुटुंबात झाला आणि तिचे संगोपन तिच्या आईने केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bracketology.tv/the-bachelor/contestants/becca-serrano/|title=Rebecca "Becca" Serrano {{!}} The Bachelor {{!}} Contestant Bio|website=Bracketology.tv|language=en-US|access-date=2023-03-26}}</ref> तिने २०१० मध्ये हॉलिवूड इंडस्ट्रीमध्ये डार्क क्रॉसिंग या चित्रपटाद्वारे पदार्पण केले जे एक ऍक्शन, थरारपट होते ज्यामध्ये तिने नतालियाची भूमिका केली होती. २०१२ मध्ये ती फिल्म फॅन्टसी दूरचित्रवाणी सीरियल फॉक्सफरमध्ये लुईसा लूची भूमिका साकारताना दिसली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://biographygist.com/who-is-rebecca-becca-serrano-from-the-bachelor-season-27/|title=Who Is Rebecca “Becca” Serrano From "The Bachelor" Season 27?|last=cruz|first=john|date=2023-01-20|website=Biography Gist|language=en-US|access-date=2023-03-26}}{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २०१६ मध्ये तिने केन वुड्रफ निर्मित एनी विदिन या चित्रपटात क्रिस्टलची भूमिका साकारली होती. २०१७ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या ट्रॅफिक्ड या चित्रपटात तिने एक छोटीशी भूमिका साकारली होती जिथे तिने एका मुलीचे अपहरण केले होते. फिओना मॅकेन्झी दिग्दर्शित टेल मी आय लव्ह यू या चित्रपटात तिने पाहुण्यांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tvguidetime.com/people/who-is-rebecca-becca-serrano-meet-the-bachelor-season-27-contestant-547355.html|title=Who is Rebecca “Becca” Serrano? Meet The Bachelor season 27 contestant {{!}} TG Time|date=2023-01-18|website=TG Time {{!}} tvguidetime.com|language=en-US|access-date=2023-03-26|archive-date=2023-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230205194211/https://www.tvguidetime.com/people/who-is-rebecca-becca-serrano-meet-the-bachelor-season-27-contestant-547355.html|url-status=dead}}</ref> == फिल्मोग्राफी == मला सांग आय लव्ह यू (२०१९) ट्रॅफिक केलेले (२०१७) शत्रू आत (२०१६) फॉक्सफर (२०१२) डार्क क्रॉसिंग (२०१०) == बाह्य दुवे == [[imdbname:13376898|रेबेका सेरानो आयएमडीबीवर]] == संदर्भ == <references /> ma6smvaf8aqghn6kbrr4qt0waen3r8s 0 331097 2711422 2645610 2026-09-23T02:04:46Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711422 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मणिपूर विद्यापीठ''' हे [[इंफाळ]], [[मणिपूर]] येथे स्थित एक [[केंद्रीय विद्यापीठ (भारत)|केंद्रीय विद्यापीठ]] आहे. हे ''मणिपूर विद्यापीठ कायदा, १९८०'' अंतर्गत ५ जून १९८० रोजी मणिपूर राज्याच्या प्रादेशिक अधिकारक्षेत्रासह अध्यापन-सह-संलग्न विद्यापीठ म्हणून स्थापित केले गेले. १३ ऑक्टोबर २००५ पासून ''मणिपूर विद्यापीठ कायदा, २००५''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.manipuruniv.ac.in/allbuni/ckfinder/userfiles/files/MU_ACT_2005.pdf|title=Manipur University Act, 2005|date=28 December 2005|website=Gazette of India|publisher=[[भारत सरकार]]|access-date=17 January 2021}}</ref> अंतर्गत त्याचे केंद्रीय विद्यापीठात रूपांतर करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/manipur-university-becomes-central-university/328730|title=Manipur University becomes Central University|website=outlookindia.com|access-date=2020-02-28|archive-date=2021-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210826195422/https://www.outlookindia.com/newswire/story/manipur-university-becomes-central-university/328730|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:The_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_at_the_inauguration_of_the_105th_session_of_Indian_Science_Congress,_at_Manipur_University,_in_Imphal.jpg|इवलेसे|300x300अंश| [[इंफाळ]] येथील मणिपूर विद्यापीठात भारतीय विज्ञान काँग्रेसच्या १०५ व्या सत्राच्या उद्घाटनप्रसंगी पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]].]] विद्यापीठात १०२ संलग्न महाविद्यालये आणि एक घटक महाविद्यालय, (मणिपूर इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी) आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://en.manipuruniv.ac.in/|title=Manipur University|website=en.manipuruniv.ac.in|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150601080759/http://en.manipuruniv.ac.in/|archive-date=1 June 2015|access-date=2017-07-26}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील केंद्रीय विद्यापीठे}} [[वर्ग:भारतातील केंद्रीय विद्यापीठे]] g99c62nqmep4zwe4fg9uj4odym15q93 0 331146 2711454 2436858 2026-09-23T04:16:32Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711454 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मिझोरम विद्यापीठ''' हे [[भारत सरकार|भारत सरकारच्या]] [[विद्यापीठ अनुदान आयोग|विद्यापीठ अनुदान आयोगाच्या]] अंतर्गत असलेले केंद्रीय विद्यापीठ आहे आणि त्याची स्थापना [[भारतीय संसद|भारताच्या संसदेच्या]] ''मिझोरम विद्यापीठ कायदा (२०००)'' द्वारे २ जुलै २००१ रोजी करण्यात आली.<ref>[http://video.disc.iisc.ernet.in/vigyan/mizo_univ.htm The Mizoram University Act of 25 April 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120803150529/http://video.disc.iisc.ernet.in/vigyan/mizo_univ.htm}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiankanoon.org/doc/1403505/|title=Further Discussion On The Mizoram University|publisher=indiankanoon.org|access-date=15 August 2012}}</ref> == इतिहास == [[मिझो नॅशनल फ्रंट]] आणि [[भारत सरकार]] यांच्यात ३० जून १९८६ रोजी झालेल्या मिझोरम शांतता कराराचे फळ हे विद्यापीठ आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.satp.org/satporgtp/countries/india/states/mizoram/documents/papers/mizoram_accord_1986.htm|title=Mizoram Accord, 1986|website=www.satp.org}}</ref> तथापि, ते [[wiktionary:de novo|नवीन]] तयार केले गेले नाही. [[शिलाँग]] येथे मुख्यालय असलेल्या [[नॉर्थ-ईस्टर्न हिल विद्यापीठ|नॉर्थ-ईस्टर्न हिल विद्यापीठाने]] १९७८ पासून मिझोरम कॅम्पस आधीच चालवला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nehu.ac.in/library/over.html|title=Library, North-Eastern Hill University, Shillong, Meghalaya, India}}</ref> इथेच नवे विद्यापीठ स्थापना झाले. त्यामुळे विद्यापीठाचे कार्यक्षेत्र संपूर्ण मिझोरमपर्यंत पसरलेले आहे. सुरुवातीला, विद्यापीठात NEHU कडून सात शैक्षणिक विभाग होते, परंतु आता त्यात एकूण १८ शैक्षणिक विभाग आहेत. == कॅम्पस == {{Convert|978.2|acre}} जमिनीचा भूखंड हिरवेगार आणि निसर्गरम्य टेकड्या असलेले, मिझोरम सरकारने तान्हरील येथे भाड्याने दिलेले जागेत मिझोरम विद्यापीठ आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mzu.edu.in/about%20mzu.html|title=Introduction|publisher=Mizoram University Website|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714170441/http://www.mzu.edu.in/about%20mzu.html|archive-date=14 July 2011|access-date=19 August 2012}}</ref> वनस्पतींच्या जीवनामध्ये २९० प्रजाती आणि १०७ कुटुंबांमध्ये संवहनी वनस्पतींच्या ३८४ प्रजाती समाविष्ट आहेत.<ref name=":0">Lalchhuanawma (2008) Ecological studies on plant diversity and productivity of herbaceous species in Mizoram university campus at Tanhril, Aizawl, Mizoram (N.E. India).</ref> कॅम्पसमध्ये प्राण्यांच्या प्रजातींची समृद्ध विविधता देखील आहे. सरपटणाऱ्या प्राण्यांमध्ये २३ प्रजाती आहेत.<ref>Laltanpuia TC, Lalrinchhana C, Lalnunsanga, Lalrotluanga, Hmingthansanga R, Kumari A, Renthlei V, Lalrintluangi S, Lalremsanga HT (2008) Snakes of Mizoram University Campus, Tanhril, Aizawl with notes on their identification keys. </ref> कॅम्पसमध्ये सुमारे ६० प्रजाती सूचीबद्ध पक्षी आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ebird.org/ebird/hotspot/L3160733|title=eBird--Mizoram University Campus|last=ebird|website=eBird|access-date=2016-11-06}}</ref> == संस्था आणि प्रशासन == विद्यापीठात ९ शाळा कार्यरत आहेत. {| class="wikitable" !स्कूल ऑफ [[अर्थशास्त्र|इकॉनॉमिक्स]] [[व्यवस्थापन|मॅनेजमेंट]] अँड इन्फॉर्मेशन सायन्सेस ! स्कूल ऑफ अर्थ सायन्सेस अँड नॅचरल रिसोर्सेस मॅनेजमेंट |- | * वाणिज्य विभाग * [[अर्थशास्त्र]] विभाग * [[व्यवस्थापन]] विभाग * ग्रंथालय आणि माहिती विज्ञान * [[मास कम्युनिकेशन|जनसंवाद]] विभाग * [[पर्यटन]] आणि आतिथ्य व्यवस्थापन विभाग | * [[भूशास्त्र|भूविज्ञान]] विभाग * वनीकरण (कृषी वनीकरण) विभाग * [[भूगोल]] विभाग * फलोत्पादन, सुगंधी व औषधी वनस्पती विभाग * [[पर्यावरणशास्त्र|पर्यावरण विज्ञान]] विभाग * विस्तार शिक्षण व ग्रामविकास विभाग |- ! स्कूल ऑफ लाइफ सायन्सेस ! स्कूल ऑफ फिजिकल सायन्सेस |- | * [[वनस्पतीशास्त्र|वनस्पतिशास्त्र]] विभाग * [[प्राणिशास्त्र|प्राणीशास्त्र]] विभाग * [[जैवतंत्रज्ञान]] विभाग | * [[भौतिकशास्त्र]] विभाग * [[रसायनशास्त्र]] विभाग * औद्योगिक रसायनशास्त्र विभाग * [[गणित]], आणि संगणक विज्ञान विभाग |- ! स्कूल ऑफ [[सामाजिक शास्त्र|सोशल सायन्सेस]] ! [[शिक्षण]] आणि [[मानव्यविद्या|मानविकी]] शाळा |- | * [[मानसशास्त्र]] विभाग * [[सामाजिक कार्य]] विभाग * [[समाजशास्त्र]] विभाग * [[राज्यशास्त्र]] विभाग * [[इतिहास]] आणि मानववंशशास्त्र विभाग * सार्वजनिक प्रशासन विभाग * आदिवासी अभ्यास आणि एथनोमेडिसिन विभाग | * [[मिझो भाषा|मिझो]] विभाग * इंग्रजी विभाग * [[शिक्षण]] विभाग * [[हिंदी भाषा|हिंदी]] विभाग |- ! colspan="2" align="center" | [[अभियांत्रिकी]] आणि [[तंत्रज्ञान]] शाळा |- | colspan="2" align="center" | [[संगणक अभियांत्रिकी]] विभाग ( यूजी )</br>इलेक्ट्रॉनिक्स आणि कम्युनिकेशन अभियांत्रिकी विभाग ( यूजी आणि पीजी )</br> [[विद्युत अभियांत्रिकी|इलेक्ट्रिकल अभियांत्रिकी]] विभाग ( यूजी )</br> [[माहिती तंत्रज्ञान]] विभाग ( UG )</br> [[स्थापत्य अभियांत्रिकी]] विभाग ( यूजी )</br> अन्न तंत्रज्ञान विभाग |- ! स्कूल ऑफ फाइन आर्ट्स, [[वास्तुशास्त्र|आर्किटेक्चर]] आणि [[फॅशन]] ! स्कूल ऑफ [[वैद्यकशास्त्र|मेडिकल]] आणि पॅरामेडिकल |- | * [[नियोजन]] आणि [[वास्तुशास्त्र|स्थापत्य]] विभाग * फॅशन डिझाईन विभाग (लवकरच सुरू होणार आहे) | * क्लिनिकल मानसशास्त्र विभाग |- |} [[नॅशनल इन्स्टिट्युशनल रँकिंग फ्रेमवर्क|नॅशनल इन्स्टिट्यूशनल रँकिंग फ्रेमवर्क]] (NIRF) द्वारे २०२० मध्ये भारतातील विद्यापीठांमध्ये विद्यापीठ ६७ व्या स्थानावर होते आणि एकूण १०० व्या क्रमांकावर होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/outlook-icare-india-university-rankings-2019-top-25-central-universities/301950|title=Outlook-ICARE India University Rankings 2019: Top 25 Central Universities|website=Outlook India|access-date=7 August 2019|archive-date=2023-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230503050638/https://www.outlookindia.com/magazine/story/outlook-icare-india-university-rankings-2019-top-25-central-universities/301950|url-status=dead}}</ref> मिझोरम विद्यापीठात पाच (५) मुलींचे वसतिगृह आणि सात (७) मुलांचे वसतिगृह आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील केंद्रीय विद्यापीठे}} [[वर्ग:भारतातील केंद्रीय विद्यापीठे]] ixpo4p7mbzzww3hu0n8j8kybzvnn3bg 0 331358 2711388 2269445 2026-09-23T00:44:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711388 wikitext text/x-wiki [[भारत सरकार|भारत सरकारकडून]] तदर्थ किंवा कायमस्वरूपी अनेक आयोगांची स्थापना केली जाते. हे आयोग, संबंधित मंत्रालयाच्या अखत्यारीत येणाऱ्या विविध समस्यांवर मार्गदर्शन करण्यासाठी, सल्ला देण्यासाठी किंवा निराकरण करण्यासाठी स्थापन केले जातत. '''भारतातील आयोगांची यादी''' खालीलप्रमाणे आहे. == कायमचे आयोग == {| class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! आयोग !! स्थापना वर्ष !! उद्दिष्टे !!मंत्रालय |- | १ || अणु ऊर्जा आयोगा || १९४८ || Replaces the 'Indian Atomic Energy Commission' created on 3 August 1948 under the late Department of Scientific Research, July 194८. Plan and implement various measures on sound technical and economic principles and free from all non-essential restrictions or needlessly elastic rules in the field of atomic energy.<ref>{{Cite web|url=http://dae.nic.in/sites/default/files/resolution.pdf|title=The resolution passed by Department of Atomic Energy, Government of India}}{{मृत दुवा|date=May 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> || Department of Atomic Energy |- | २ || Commission for Agricultural Costs and Prices || १९६५ || Stabilize agricultural prices eaningful real income levels to farmers Essential agricultural commodities at reasonable prices || [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय]] |- | ३ || National Commission for Backward Class<ref>{{Cite web |url=http://socialjustice.nic.in/commission.php |title=National Commissions under Ministry of Social Justice and Empowerment |access-date=28 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160503182839/http://socialjustice.nic.in/commission.php |archive-date=3 May 2016 |url-status=dead }}</ref> || १९९३ || Consider inclusions in and exclusions from the lists of castes notified as backward for the purpose of job reservations. Advice to the Central Government on such matters. || [[सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय (भारत)]] |- | ४ || National Commission on Cattle || २००२ || Suggest ways of improving the condition of cattle. || [[कृषी व शेतकरी कल्याण मंत्रालय]] |- | ५ || Competition Commission of India || २००३ || Enforce The Competition Act, 2002 throughout India. Prevent activities that have an adverse effect on competition in India. || |- | ६ || राष्ट्रीय सांख्यिकी आयोग || २००५ || Reduce the problems faced by statistical agencies in the country in relation to collection of data. Special emphasis on ensuring collection of unbiased data so as to restore public trust in the figures released by he Government. || [[सांख्यिकी आणि कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय]] |- | ७ || [[दूरसंचार आयोग]] || १९८९ || responsible for policy formulation, licensing, wireless spectrum management, administrative monitoring of PSUs, research and development and standardization/validation of equipment etc.<ref>{{cite web | url=http://www.dot.gov.in/objectives | title=Functions of DoT | publisher=Department of Telecommunications, Ministry of Communication, Government of India | date=30 October 2017 | accessdate=28 April 2018 | archive-date=2023-05-21 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230521095019/https://dot.gov.in/objectives | url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.dot.gov.in/about-us/profile | title=Profile | publisher=Department of Telecommunications | location=India | accessdate=14 September 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131002225338/http://www.dot.gov.in/about-us/profile | archive-date=2 October 2013 | url-status=dead }}</ref> || Ministry of Communications and Information Technology |- | ८ || [[भारतीय निवडणूक आयोग]] || १९५० || Constitutional Autonomous Body conducts the elections to the offices of the President and Vice-President of India, parliament, State Legislative assemblies and legislative councils || |- | ९ || Chief Labour Commissioner || १९४५ || Prevention and settlement of industrial disputes through conciliation/mediation. Enforcement of Labour Laws and Rules made there under in Central Sphere. Quasi-Judicial functions. Verification of Trade Union membership etc. || |- | १० || भारतीय नियोजन आयोग || १९५० || Formulates India's Five-Year Plans, among other functions || |- | ११ || भारतीय कायदा आयोग || १९५५ || Reforming the Law For Maximising Justice in Society and Promoting Good Governance under the Rule of Law || [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय (भारत)|कायदा आणि न्याय मंत्रालय]] |- | १२ || वित्त आयोग || १९५१ || Adjudicates on the sharing of resources between center and states || |- | १३ || भारतीय राष्ट्रीय मानवी हक्क आयोग || १९९३ || || Autonomous statutory body |- | १४ || [[विद्यापीठ अनुदान आयोग]] || १९५३ || Coordination, determination and maintenance of standards of university education. It provides recognition to universities in India, and disburses funds to such recognized universities and college. || [[शिक्षण मंत्रालय (भारत)]] |- | १५ || Vigilance Commission (CVC) || १९६४ || To address governmental corruption |- | १६ || ज्ञान आयोग || २००५ || || |- | १७ || [[राष्ट्रीय महिला आयोग]] || १९९२ || protecting and promoting the interests of women in India || |- | १८ || Scheduled Tribes Commission || २००४ || protection, welfare and development & advancement of the Scheduled Tribes |- | १९ || Commission for Enterprises in the Unorganized Sector || २००४ || || [[सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग मंत्रालय (भारत)]] |- | २० || जनगणना आयोग || १८७२ || || Ministry of Home Affairs |- | २१ || Central Forestry Commission || १९६५ || || |- | २२ || Central Water Commission || १९४५ || || Ministry of Water Resources, River Development and Ganga Rejuvenation |- | २३ || Electronics Commission || १९७१ || || |- | २४ || Commission for Additional Sources of Energy || १९८१ || || |- | २५ || राष्ट्रीय पूर आयोग || १९७६ || Ministry of Water Resources, River Development and Ganga Rejuvenation |- | २६ || Indo-Bangladesh Joint Rivers Commission || १९७२ || || |- | २७ || खादी आणि ग्रामोद्योग आयोग || १९५७ || || Ministry of Micro, Small and Medium Enterprises |- | २८ || भारतीय राष्ट्रीय अंतराळ संशोधन समिती || १९६२ || || |- | २९ || कर्मचारी निवड आयोग || १९७६ || || Department of Personnel and Training |- | ३० || राष्ट्रीय न्यायिक नियुक्ती आयोग || || Transferring of judges to higher judiciary || |- | ३१ || [[केंद्रीय लोकसेवा आयोग]] || १९२६ || Conduct examinations for appointment to the services of the Union. Direct recruitment by selection through interviews. Appointment of officers on promotion / deputation / absorption. Framing and amendment of Recruitment Rules for various services and posts under the Government. Disciplinary cases relating to different Civil Services. Advising the Government on any matter referred to the Commission by the President of India || |- | ३२ || [[वेतन आयोग]] || १९४७ || भारत सरकारच्या कर्मचाऱ्यांच्या पगार रचनेतील बदलांबाबत शिफारशी देणे. || |- | ३३ || राष्ट्रीय अल्पसंख्यांक आयोग || १९९२ || || Ministry of Minority Affairs |- |} == तदर्थ आयोग == {| class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! आयोग !! स्थापना वर्ष !! उद्दिष्टे |- | १ || राज्य पुनर्रचना आयोग || १९५५ || राज्याच्या सीमांची पुनर्रचना करण्याची शिफारस साठी |- | २ || कोठारी आयोग || १९६४ || सर्व स्तरांवर शिक्षणाच्या विकासासाठी सामान्य तत्त्वे आणि मार्गदर्शक तत्त्वे तयार करणे. <br> भारतातील शिक्षणाच्या प्रमाणित राष्ट्रीय पद्धतीबाबत सरकारला सल्ला देणे. |- | ३ || कपूर आयोग || १९६६ || [[महात्मा गांधींची हत्या|महात्मा गांधींच्या हत्येच्या]] कटाची चौकशी करणे. |- | ४ || खोसला आयोग || १९७० || १९४५ मध्ये [[सुभाषचंद्र बोस]] यांच्या मृत्यूची चौकशी करणे. |- | ५ || मंडल आयोग || १९७९ || देशाच्या लोकसंख्येच्या ५२% असलेल्या ४५० पेक्षा जास्त मागासवर्गीयांची ओळख करणे. <br> शैक्षणिक संस्थांमधील २७% जागा आणि सरकारी नोकऱ्यांची शिफारस करणे. |- | ६ || सरकारिया आयोग || १९८३ || केंद्र आणि राज्य यांच्यातील शक्ती संतुलन तपासणे आणि सुधारणा सुचवणे. <br> राज्यपालांच्या नियुक्तीबाबत योग्य शिफारशी करणे. |- | ७ || मुखर्जी आयोग || २००५ || १९४५ मध्ये [[सुभाषचंद्र बोस]] यांच्या मृत्यूची चौकशी करणे. |- | ८ || नानावटी आयोग || २००० || [[१९८४ शीखविरोधी दंगल|१९८४ च्या शीखविरोधी दंगलीची]] चौकशी करणे. |- | ९ || नरेंद्रन आयोग || २००० || राज्य सार्वजनिक सेवांमध्ये मागासवर्गीयांच्या प्रतिनिधित्वाचा अभ्यास करणे. |- | १० || संविधानी कामकाजांचा आढावा घेण्यासाठी राष्ट्रीय आयोग || २००० || निवडणूक कायद्यांमध्ये बदल, न्यायाधीशांच्या नियुक्तीसाठी राष्ट्रीय न्यायिक आयोगाची स्थापना आणि लोकसभेद्वारे पंतप्रधानांची निवड सुचविली. |- | ११ || नानावटी-मेहता आयोग || २००२ || गोधरा ट्रेन जाळण्याची घटना आणि गोधरा हत्याकांडची चौकशी करणे. |- | १२ || धार्मिक आणि भाषिक अल्पसंख्याकांसाठी आयोग || २००४ || भारतातील भाषिक आणि धार्मिक अल्पसंख्यांकांशी संबंधित विविध समस्यांकडे लक्ष देणे. |- | १३ || लिबरहान आयोग || १९९२ || [[बाबरी मशीद|बाबरी मशीदीच्या]] वादग्रस्त वास्तूच्या विध्वंसाची चौकशी करणे. |- | १४ || शहा आयोग || १९७७ || [[आणीबाणी (भारत)|भारतीय आणीबाणी (१९७५-७७)]] दरम्यान केलेल्या सर्व अत्याचारांची चौकशी करणे. |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारत सरकार]] pzobcl99e5k0vfcnj8b4rshspuaypqo 0 332300 2711448 2291256 2026-09-23T04:05:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711448 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''डॉ. मालदा अल्दौदी''' (जन्म २४ जून १९७८ दमास्कस, सीरिया) हे संयुक्त अरब अमिराती मधील विशेषज्ञ सौंदर्याचा त्वचाशास्त्रज्ञ आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/report-dr-malda-aldaoudi-continues-to-expand-her-wisdom-by-pursuing-her-master-s-at-harvard-university-3025754|title=Dr. Malda Aldaoudi continues to expand her wisdom by pursuing her master's at Harvard University|website=DNA India|language=en|access-date=2023-06-09}}</ref> ती एक माजी मॉडेल होती जी द ग्रीन बार, शिफा आणि अमिनाज नॅचरल स्किनकेअर सारख्या ब्रँड्समध्ये काम करण्यासाठी ओळखली जाते. ती युनायटेड अरब अमिराती स्थित अत्यंत यशस्वी इंटर्नल क्लिनिकची वैद्यकीय संचालक आणि मालक आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ibtimes.sg/how-dr-malda-aldaoudi-guiding-people-about-aesthetic-medicine-via-social-media-69181|title=How Dr. Malda Aldaoudi is guiding people about aesthetic medicine via social media|last=https://www.ibtimes.sg/reporters/ibt-brand-solutions|date=2023-02-23|website=www.ibtimes.sg|language=en|access-date=2023-06-09}}</ref> == मागील जीवन आणि शिक्षण == अल्दौदीने २००१ मध्ये दमास्कस विद्यापीठातून तिची वैद्यकीय पदवी मिळवली आणि २००६ मध्ये व्हेनेरिओलॉजीमधून त्वचाविज्ञान विषयात पदव्युत्तर पदवी पूर्ण केली. तिने सौंदर्यविषयक औषध आणि २०११ मध्ये अमेरिकन ऍकॅडमी ऑफ एस्थेटिक मेडिसिनमधून "बोर्ड ऑफ एस्थेटिक मेडिसिन" मध्ये प्रगत प्रशिक्षण घेतले. सध्या ती हार्वर्ड विद्यापीठात एमएचसीएम पदवी घेत आहे. == कारकीर्द == डॉ. मालदा दुबईमध्ये त्वचारोगतज्ज्ञ आणि सौंदर्यशास्त्रीय औषध विशेषज्ञ म्हणून सराव करतात. ती युनायटेड अरब अमिराती स्थित अत्यंत यशस्वी इंटर्नल क्लिनिकची वैद्यकीय संचालक आणि मालक आहे. अमेरिकन अकॅडमी ऑफ एस्थेटिक मेडिसिन, अमेरिकन अकॅडमी ऑफ डर्मेटोलॉजी आणि युरोपियन अकॅडमी ऑफ डर्मेटोलॉजीच्या त्या सदस्य आहेत. तिच्या डॉक्टरेट कारकिर्दीबरोबरच तिने दुबईस्थित बुका, रामी अल अली, नफसिका स्कौर्टी आणि बिल अरबी या ब्रँड्ससोबत काम केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/health/take-skincare-tips-from-one-of-the-best-derma-in-town-dr-malda-aldaoudi-2584052|title=Take Skincare Tips From One Of The Best Derma In Town, Dr Malda Aldaoudi|website=Zee News|language=en|access-date=2023-06-09}}</ref> २०१३ मध्ये, तिला त्वचाविज्ञान आणि सौंदर्यविषयक त्वचाविज्ञान विभागाचे प्रमुख म्हणून नियुक्त करण्यात आले. २०१६ मध्ये ती अबू धाबीमधील एलिझी मेडिकल सेंटरसाठी त्वचाविज्ञान विभागाची प्रमुख बनली. मालदा हे कॉस्मेटिक आणि फार्मास्युटिकल कंपन्यांसाठी ट्रेनर आहे ज्यात सिंक्लेअर फार्मा आणि गाल्डरमा यांचा समावेश आहे. २०२० मध्ये ती सीरियन रेड क्रिसेंट सोसायटीची सदस्य बनली जी एक मानवतावादी नानफा संस्था आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/outlook-spotlight/can-sugar-damage-your-skin-dr-malda-aldaoudi-answers-news-264739|title=Can Sugar damage Your Skin? Dr. Malda Aldaoudi Answers|first=OUTLOOK FOR BRANDS|date=23 FEB 2023|website=Outlook|url-status=live}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == पुरस्कार == * जीसीसी स्किनकेअर सेंटरद्वारे सर्वोत्कृष्ट त्वचाविज्ञानी * अरेबियन टाइम्सचा फिमेल सोशल आयकॉन पुरस्कार == संदर्भ == <references /> == बाह्य दुवे == [https://drmalda.com/ अधिकृत संकेतस्थळ] dod80b13zugfh649kted2ynyg1lpbha 0 332803 2711324 2500387 2026-09-22T20:32:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711324 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पूरब कोहली''' हा एक भारतीय दूरचित्रवाणी आणि चित्रपट अभिनेता, मॉडेल आणि माजी व्हिडिओ जॉकी आहे. [[रॉक ऑन!!|''रॉक ऑन!!'']] चित्रपटातील भूमीकेसाठी तो प्रसिद्ध आहे. == फिल्मोग्राफी == {| class="wikitable sortable" !वर्ष !शिर्षक !भूमिका !टिप्पणी |- | rowspan="2" |२००३ |''बस यू ही'' |आदित्य | |- |''सूपारी'' |चिकन | |- | २००४ |''वास्तु शास्त्र'' |मूरली | |- | rowspan="2" |२००५ |''१३थ फ्लोअर'' |रजत | |- |''माय ब्रदर...निखिल'' |नायजेल डि कोस्टा | |- | rowspan="2" |२००६ |''बस एक पल'' | | |- |''वो लम्हे'' |सॅम | |- |२००७ |''आवारापन'' |मुन्ना मलिक | |- |२००८ |''[[रॉक ऑन!!]]'' |केदार जवेरी "के.डी." |Filmfare Special Jury Award (certificate)<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/Filmfare+certificate+was+a+pleasant+surprise:+Purab+Kohli/1/33483.html|title=Filmfare certificate was a pleasant surprise: Purab Kohli|date=23 March 2009|work=India Today|access-date=2013-07-04}}</ref> |- |२००९ |''ये मेरा इंडिया'' |नचिकेत जोशी | |- |२०१० |''हाइड अँड सिक''<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-20/first-look/28070049_1_shawn-arranha-mrinalini-sharma-purab-kohli|title=Hide & Seek: First Look|date=20 November 2009|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=20 November 2012|archive-url=https://archive.today/20130103160853/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-11-20/first-look/28070049_1_shawn-arranha-mrinalini-sharma-purab-kohli|archive-date=3 January 2013|url-status=dead}}</ref> |ओम जैस्वाल | |- | rowspan="2" |२०११ |''टर्निंग ३०'' |जय सक्सेना | |- |''आय ॲम'' |सूरज | |- | rowspan="3" |२०१२ |''फॅटसो!'' |नवीन | |- |''१० एम.एल. लव्ह''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.desimartini.com/movies/10ml-love/md2713.htm|title=10ml Love Movie Reviews - Ratings, Songs, Videos, Release, Trailers - Desimartini.com|website=www.desimartini.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121128045817/http://www.desimartini.com/movies/10ml-love/md2713.htm|archive-date=2012-11-28}}</ref> | | |- |''कुछ स्पाईस टू मेक इट मिठा'' |अक्षय राणा |Short film<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-14/bollywood/31058223_1_marriage-special-appearance-purab-kohli|title=Kuch Spice To Make It Meetha|date=14 February 2012|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=20 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20131219195627/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-02-14/bollywood/31058223_1_marriage-special-appearance-purab-kohli|archive-date=19 December 2013|url-status=dead}}</ref> |- |२०१३ |''गंगूबाई'' |वामन | |- | rowspan="2" |२०१४ |''शादी के साइड इफेक्टस'' |शेखर | |- |''जल'' |बक्का | |- |2015-2018 |''Sense8'' |राजन |[[नेटफ्लिक्स]] series |- | rowspan="3" |२०१६ |''[[एरलिफ्ट (चित्रपट)|एरलिफ्ट ]]'' |इब्राहिम दुर्रानी |<ref name="dur">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/purab-kohli-learns-arabic-during-airlift-shoot/|title=Purab Kohli learns Arabic during 'Airlift' shoot|date=10 December 2015|website=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|access-date=15 December 2015}}</ref> |- |''Rock On 2'' |केदार जवेरी "के.डी." | |- |''P.O.W.- Bandi Yuddh Ke'' |सर्ताज सिंग | |- |२०१७ |''Noor'' |अयान | |- |२०१८ |''It's Not That Simple'' |अंगद शेर्गील |Aired on Voot |- |२०१९ |''Typewriter'' |Inspector Ravi Anand |Web series on [[नेटफ्लिक्स]] |- |2019-2021 |''Out of Love'' |Akarsh |Web series on [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]] |- |2019 |''Mission Mangal'' |विवेक पिलैई | |- |2020 |''London Confidential'' |अर्जून |film on [[झी फाईव्ह]] |- | rowspan="2" |2021 |''Bob Biswas'' |Bubai |Special appearance<br /><br />film on ZEE5<ref>{{Citation|title=Bob Biswas (2021) - IMDb|accessdate=2021-12-05}}</ref> |- |''The Matrix Resurrections'' |झेन |English film |- | rowspan="2" |2022 |''London Files'' |अमर रॉय |Web Series on Voot |- |''Criminal Justice: Adhura Sach'' |निरज |Web series on [[डिझ्नी+ हॉटस्टार]] |- |२०२३ |''Blind'' | |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/amp/sonam-kapoor-ahujas-blind-starts-filming/2000431|title=Sonam Kapoor Ahuja''s ''Blind'' starts filming|date=28 December 2020|work=Outlook India|access-date=28 December 2020|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414125455/https://www.outlookindia.com/newsscroll/amp/sonam-kapoor-ahujas-blind-starts-filming/2000431|url-status=dead}}</ref> |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी|30em}} [[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:पंजाबी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:भारतीय अभिनेते]] 2qe10ukcmzkemyysidute2jf23rdaa8 0 338212 2711386 2701935 2026-09-23T00:40:10Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711386 wikitext text/x-wiki हत्याकांड म्हणजे एका गटाच्या सदस्यांची दुसऱ्या अधिक शक्तिशाली गटाच्या एक किंवा अधिक सदस्यांनी जाणीवपूर्वक केलेली कत्तल. हत्याकांड हे अविवेकी किंवा अत्यंत पद्धतशीर असू शकते. हत्याकांड ही एकाच वेळी झालेली घटना मानेली जाते. ती विस्तारित लष्करी मोहीम किंवा युद्धादरम्यान घडलेली घटना असू शकते. हत्याकांड हे लढाईपासून वेगळे असते. लढाईमध्ये विरोधी पक्ष एकमेकांशी लढतात. जेव्हा एक बाजू शरणागती पत्करते किंवा लढण्याची क्षमता गमावते तेव्हा लगेचच त्याचे परिणाम दिसून येतात. हत्याकांडामध्ये विजयी गट त्यांच्या विरोधकांना ठार मारणे चालूच ठेवते. खालील यादी पुर्ण नाही. यात काही नोंदी गहाळ असू शकतात. == युरोपियन वसाहतींपूर्वी == {| class="sortable wikitable" style="font-size:90%;" !नाव/ठिकाण ! तारीख ! स्थान ! '''गुन्हेगार''' ! मृतांची संख्या ! नोंदी ! संदर्भ |- | चित्तोडगडचा वेढा (१३०३) | १३०३ | [[चित्तोडगढ|चित्तोड]], गुहिला राज्य |{{Flagicon image|Delhi Sultanate Flag.svg}} [[दिल्ली सल्तनत]] | ३०,००० हिंदू | [[अमीर खुस्रो|अमीर खुसरोच्या]] म्हणण्यानुसार [[अल्लाउद्दीन खिलजी|अलाउद्दीन खल्जीने]] चितोडला वेढा घालून ३०,००० लोकांची कत्तल करण्याचा आदेश दिला. | <ref>{{स्रोत बातमी|last=Barua|first=Pradeep|url=https://books.google.com/books?id=FIIQhuAOGaIC&q=khilji+chittor+30%2C000&pg=PA30|title=The State at War in South Asia|date=January 2005|publisher=University of Nebraska Press|isbn=0803213441|pages=30, 317}}</ref> |- | गाराचा नरसंहार (१५६०) | १५६० हिंदू | गारहा-कटंगा राज्य (आताचा [[नरसिंहपूर जिल्हा|नरसिंगपूर जिल्हा]] ) |[[चित्र:Flag_of_the_Mughal_Empire.png|25x25अंश]] [[मुघल साम्राज्य]] | ४०,००० हिंदू | अकबराने गऱ्हामध्ये हिंदूंचा कत्तल करण्याचा आदेश दिला | <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=-Nw0DQAAQBAJ&pg=PT1090|title=The SAGE Encyclopedia of War: Social Science Perspectives|last=Paul Joseph|date=15 June 2016|publisher=SAGE Publications|isbn=9781483359915|quote=Akbar, in the early years of his reign, ordered a massacre of Hindus in Garha in 1560 CE}}</ref> |- | चित्तोडगडचा वेढा (१५६८) | फेब्रुवारी १५६८ | [[चित्तोडगढ किल्ला|चित्तोड किल्ला]] |[[चित्र:Flag_of_the_Mughal_Empire.png|25x25अंश]] [[मुघल साम्राज्य]] | ३०,००० हिंदू | अकबराने चित्तोडमध्ये ३०,००० गैर-लढाऊ लोकांच्या सामान्य हत्याकांडाचे आदेश दिले आणि अनेकांना कैदी म्हणून घेतले. | <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=A History of Rajasthan (PB)|last=Rima Hooja|date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0|page=463|language=en|quote=The subsequent sack of Chittor was accompanied by a massacre of the surviving populace of some 30,000 non-combatantsmany of whom were peasants from surrounding areas who had sought shelter within the fort}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=qDxuAAAAMAAJ|title=Mughal Religious Policies, the Rajputs & the Deccan|last=Satish Chandra|date=1993|publisher=Vikas Publishing House|isbn=978-0-7069-6385-4|page=21|language=en|quote=Exaspered by the stiffness of the resistance, Akbar ordered a general massacre in the course of which about 30,000 persons were killed including the defenders and a large number of peasants who had taken shelter in the fort. A large number of people were taken prisoners}}</ref> |- | तैमुरीद सैन्याने गुलामांची फाशी | १३९८ | लोणी, गाझियाबाद , {{Flagicon image|Delhi Sultanate Flag.svg}} [[दिल्ली सल्तनत]] |{{Flagicon image|Timurid.svg}} [[तैमुरीड साम्राज्य]] | १,००,००० हिंदू कैदी | [[तैमूरलंग|तैमूर द लेम]], दिल्लीची लढाई सुरू होण्यापूर्वी, त्याच्या लक्षात आले की त्याची लुटमार आणि पकडले गेलेले गुलाम जे त्याच्या दिल्लीच्या कूच दरम्यान जप्त केले गेले होते ते मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे. एवढ्या मोठ्या गटाशी लढणे अवघड आणि धोकादायक दोन्ही होते म्हणून [[दिल्ली|दिल्लीवर]] हल्ला करण्यापूर्वी बंड टाळण्यासाठी त्यांनी पकडलेल्या १,००,००० कैद्यांना मारण्याचा आदेश त्याच्या सैनिकांना दिला. योग्य जीवितहानीबद्दल कोणतीही अचूक ऐतिहासिक माहिती शिल्लक नाही परंतु असे मानले जाते की गुलाम, नागरिक आणि सैनिकांसह भारतीय बाजूने सुमारे एक दशलक्ष मरण पावले. | <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=PsyatLixPsUC&pg=PA91|title=Cambridge Economic History Of India Vol-1|last=Raychaudhuri and Habib|publisher=Orient Blackswan|year=2004|isbn=9788125027300|page=91|access-date=28 January 2014}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6L6avTlqJNYC&q=timur+massacre+Bhatnir&pg=PA50|title=History of India|last=N. Jayapalan|publisher=Atlantic Publishers and Distributors|year=2001|isbn=978-8171569281}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/dli.csl.5434|title=The History of India, as Told by Its Own Historians. The Muhammadan Period|publisher=Trübner and Company|year=1871|page=[https://archive.org/details/dli.csl.5434/page/n508 491]}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-Delhi-1398|title=Battle of Delhi {{!}} Summary|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2021-10-03}}</ref> |- | अहमदनगरची लढाई | १५५९-६० | [[निजामशाही|अहमदनगर सल्तनत]] | [[निजामशाही|अहमदनगर सल्तनत]] | अज्ञात | फिरिश्ताच्या म्हणण्यानुसार, रामरायाच्या [[विजयनगरचे साम्राज्य|विजयनगरच्या]] सैन्याने [[आदिलशाही|विजापूरशी]] युती करून अहमदनगरच्या देशाचा इतका नाश केला की परेंडा ते [[जुन्नर]] आणि अहमदनगरपासून [[दौलताबाद किल्ला|दौलताबादपर्यंत]] लोकसंख्येचा एकही अवशेष उरला नाही. त्यांनी [[अहमदनगर|अहमदनगरमध्येही]] मुस्लिमांची कत्तल आणि लुटमार केली. [[अहमदनगर किल्ला|अहमदनगर किल्ल्याला]] वेढा घालताना, विजापूरचा अली आदिल शाह आणि [[कुतुबशाही राजवंश|गोलकोंडाचा]] इब्राहिम कुली कुतुबशाह यांनीही लगतच्या प्रदेशाचा नाश केला. | <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=5C4hBqKdkEsC&pg=PA110|title=The Kingdom of Ahmadnagar|last=Radhey Shyam|publisher=[[Motilal Banarsidass]]|year=1966|isbn=9788120826519|pages=110, 111}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=F-ub1MSr89QC&pg=PA79|title=Courtly Encounters: Translating Courtliness and Violence in Early Modern Eurasia|last=Sanjay Subrahmanyam|date=30 October 2012|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=9780674067363|page=79|author-link=Sanjay Subrahmanyam}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Cambridge History of India, Volume 3|last=Wolseley Haig|publisher=[[Cambridge University Press]]|page=682|author-link=Wolseley Haig}}</ref> |- | खेजर्ली हत्याकांड | १७३० | खेजर्ली |{{Flagicon image|Flag of Jodhpur.svg}}मारवाड राज्य | ३६३ [[बिश्नोई]] | ३६३ [[बिश्नोई]] मारले, झाडांची कापणी थांबवली आणि खेजर्लीमध्ये बेकायदेशीर | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://nvdatabase.swarthmore.edu/content/bishnoi-villagers-sacrifice-lives-save-trees-1730|title=Bishnoi villagers sacrifice lives to save trees, 1730 {{!}} Global Nonviolent Action Database|website=nvdatabase.swarthmore.edu|access-date=2023-05-19}}</ref> |- | छोटा घल्लूघरा | १७४६ | [[लाहोर]] |{{Flagicon image|Flag of the Mughal Empire (triangular).svg}} [[मुघल साम्राज्य]] | ३,००० शीख कैदी | लाहोरच्या दिवाणाच्या सैन्याशी झालेल्या लढाईत ७,००० शीख मारले गेले. लाहोरमध्ये ३,००० पकडले गेले आणि त्यांना फाशी देण्यात आली. | <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=d1wUgKKzawoC&pg=PA675|title=Advanced Study in the History of Modern India 1707–1813|last=Jaswant Lal Mehta|publisher=Sterling Publishers|year=2005|isbn=9781932705546}}</ref> <ref name="Shani">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HKu66SixH6AC&pg=PA85|title=Sikh Nationalism and Identity in a Global Age|last=Giorgio Shani|publisher=Routledge|year=2007|isbn=9781134101894|page=85}}</ref> |- | वड्डा घलूघरा | १७६३ | [[पंजाब प्रदेश|पंजाब]] |[[चित्र:Flag_of_the_Emirate_of_Herat.svg|सीमा|25x25अंश]][[दुराणी साम्राज्य|दुर्राणी साम्राज्य]] | २५,००० ते ३०,००० शीख | [[अहमदशाह अब्दाली|अहमद शाह दुर्राणीच्या]] अफगाण मुस्लिम सैन्याने केले. | <ref name="Shani" /> |} == युरोपियन वसाहती दरम्यान भारत == {| class="sortable wikitable" style="font-size:90%;" !नाव / जागा !तारीख !ठिकाण !मृत्यू. !टिपण्या !संदर्भ (s) |- |लाल किल्ल्यावरील पिंपळाच्या झाडाची कत्तल |१६ मे १८५७ |[[दिल्ली]] [[मुघल साम्राज्य]]{{Flagicon image|Alam of the Mughal Empire.svg}} |४० - ५२ युरोपियन |[[बहादूरशाह जफर|बहादूर शाह जफर]] राजवाड्यातील सेवकांनी आणि भारतीय सैनिकांनी आदल्या दिवशीच्या दंगलीत पकडल्या गेलेल्या युरोपीय नागरिकांना ठार मारले. | |- |[[प्रयागराज|अलाहाबाद]] बंडखोरी |६ जून १८५७ |भारतातील [[प्रयागराज|अलाहाबाद]] कंपनीची सत्ता{{Flagicon image|Flag_of_the_British_East_India_Company_(1801).svg}}भारतातील कंपनी शासन |सुमारे ५० युरोपियन |बंगाल नेटिव्ह इन्फंट्रीच्या 6 व्या रेजिमेंटने त्यांच्या युरोपियन अधिकाऱ्यांना ठार मारले आणि शहर लुटले. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/martyrofallahaba00meekiala|title=The martyr of Allahabad; memorials of Ensign Arthur Marcus Hill Cheek, of the Sixth Native Bengal Infantry, murdered by the Sepoys at Allahabad|last=Meek|first=R. (Robert)|date=1857|publisher=London : J. Nisbet|others=University of California Libraries}}</ref> |- |कानपूरचा वेढा |५ ते २५ जून १८५७ |[[कानपूर]] - भारतातील कंपनीची सत्ता{{Flagicon image|Flag_of_the_British_East_India_Company_(1801).svg}}भारतातील कंपनी शासन |सुमारे १,००० |युरोपीय सैनिक - व्यापारी - अभियंते त्यांच्या बायका आणि मुले ईस्ट इंडिया कंपनीच्या शिपायांसह जे एकतर ख्रिश्चन होते किंवा बंडात सामील होण्यास किंवा [[धोंडोपंत बाजीराव पेशवे|नाना साहेब]] सैन्यात सामील होण्यास नकार देत होते | |- |जनरल नील कत्तल |१७ जून ते जुलै १८५७ |[[प्रयागराज|अलाहाबाद]] - [[कानपूर]] आणि आसपासचे भाग - भारतात कंपनीची सत्ता{{Flagicon image|Flag_of_the_British_East_India_Company_(1801).svg}}भारतातील कंपनी शासन |हजारो भारतीय बंडखोरांनी बंडखोर आणि नागरिकांचा संशय घेतला |अलाहाबादमधील कत्तल बिबीघर हत्याकांडापूर्वी झाली होती आणि त्यानंतर कानपूरमधील कत्तल |<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=BscnZT_1po8C&pg=PA39|title=Martial Races: The Military, Race and Masculinity in British Imperial Culture, 1857–1914|last=Heather Streets|publisher=Manchester University Press|year=2004|isbn=978-0-7190-6962-8|pages=39–|access-date=13 August 2013}}</ref> |- |सतीचौरा घाट हत्याकांड |२७ जून १८५७ |[[कानपूर]] - भारतातील कंपनीची सत्ता{{Flagicon image|Flag_of_the_British_East_India_Company_(1801).svg}}भारतातील कंपनी शासन |सुमारे २०० ब्रिटिश अधिकारी |नाना साहेबांच्या सैन्याने केली कत्तल |<ref name="Tickell2013">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=kiE9ie0hi8IC&pg=PA69|title=Terrorism, Insurgency and Indian-English Literature, 1830–1947|last=Alex Tickell|date=17 June 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-61841-3|page=69|access-date=13 August 2013}}</ref> |- |बीबीघर हत्याकांड |१५ जुलै १८५७ |[[कानपूर]] - भारतातील कंपनीची सत्ता{{Flagicon image|Flag_of_the_British_East_India_Company_(1801).svg}}भारतातील कंपनी शासन |२०० ब्रिटिश महिला आणि मुले |पीडित हे नाना साहेबांच्या सैन्याखालील कैदी होते. ही कत्तल कसाई गटाने केली होती , परंतु ती कोणी केली हे अद्याप अस्पष्ट आहे. |<ref name="Gorra2008">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=9m6PteVNcPAC&pg=PA21|title=After Empire: Scott, Naipaul, Rushdie|last=Michael Gorra|date=15 April 2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-30476-2|pages=21–|access-date=13 August 2013}}</ref> |- |मलेरकोटला येथील कूका (नामधारी) हत्याकांड |१७ ते १८ जानेवारी १८७२ |मालेरकोटला [[पंजाब]] [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |~ ६५ कूका (नामधारी) ठार |श्री. कोवान (लुधियानाचे उपायुक्त) आणि श्री. फोर्सिथ (अंबालाचे आयुक्त) यांनी अनुक्रमे १७ आणि १८ जानेवारी १८७२ रोजी नामधारी लोकांना कोणत्याही खटल्याशिवाय तोफांनी फाशी देण्याचे आदेश दिले. |<ref>''Rebels Against the British Rule (1995)''. Bhai Nahar Singh & Bhai Kirpal Singh. Atlantic Publishers & Distributors; Page XXI</ref> |- |मानगढ हत्याकांड |१७ नोव्हेंबर १९१३ |मंगध (आताचे गुजरात - राजस्थान) [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} | १,५०० आदिवासी |मेजर एस. बेली आणि कॅप्टन ई. स्टॉयली या ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली मशीनगन आणि तोफांचा मारा करण्यात आला. आर. ई. हॅमिल्टन या स्थानिक राजकीय प्रतिनिधीने महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. आणखी सुमारे ९०० जणांना पकडण्यात आले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/special-report/story/20120910-jallianwala-bagh-in-gujarat-brutal-tribal-massacre-gujarat-rajasthan-border-759622-1999-11-30|title=Descendants of Mangad massacare seek recognition for past tragedy|last=Mahurkar|first=Uday|date=1999-11-30|website=India Today|language=en|access-date=2021-05-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/jaipur/mangarh-a-battle-for-tribal-legacy/|title=Mangarh: A battle for tribal legacy|date=2015-11-21|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-05-28}}</ref> |- |[[जालियनवाला बाग हत्याकांड]] |१३ एप्रिल १९१९ |[[अमृतसर]] [[पंजाब]] [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |१५०० भारतीय |[[रेजिनाल्ड डायर|रेजिनाल्ड एडवर्ड हॅरी डायर]] ब्रिटिश भारतीय सैन्याच्या एका तुकडीला डायरने दिलेल्या आदेशांच्या विरुद्ध आणि त्यानंतर लिंचिंगच्या बलात्कारांच्या मालिकांच्या आणि वसाहतवादविरोधी निदर्शकांकडून स्थानिक व्यावसायिकांना धमकावल्याच्या घटनांच्या विरोधात होणाऱ्या मोठ्या बैठकीवर गोळीबार करण्याचे आदेश दिले. | |- |मलबार बंड |ऑक्टोबर १९२१ |मलबार - [[केरळ]] - [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |१०,००० हिंदू आणि मुस्लिम (१,००,००० हिंदूंचे कायमचे स्थलांतर झाले. |मुस्लिम समाजाची [[खिलाफत आंदोलन|खिलाफत चळवळ]] हे मुख्य कारण मानले जाते. | |- |पाल - चितारिया हत्याकांड |7७ मार्च १९२२ |पाल - चितारिया विजयनगर (आताचे गुजरात) [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |१२०० आदिवासी |ब्रिटिश अधिकारी मेजर एच. जी. सटन यांच्या नेतृत्वाखालील मेवाड भिल सैन्याने आदिवासींच्या जमावावर गोळीबार केला. |<ref>{{Cite magazine|last=UDAY MAHURKAR|date=September 1, 1997|title=Palchitaria: The carnage that took place in Gujarat three years after Jallianwala massacre|url=https://www.indiatoday.in/magazine/investigation/story/19970901-palchitaria-the-carnage-that-took-place-in-gujarat-three-years-after-jallianwala-massacre-830500-1997-09-01|magazine=India Today|language=en|access-date=2021-05-28}}</ref> |- |कोहाट दंगली |९ ते ११ सप्टेंबर १९२४ |कोहाट - वायव्य सरहद्दीचा प्रांत - [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |१५५ हिंदू आणि शीख मारले गेले (३,२०० हिंदू कायमचे स्थलांतरित झाले.) | | |- |कलकत्त्यातील दंगली |१५ जुलै १९२६ |[[कोलकाता|कलकत्ता]] [[बंगाल]] [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |१००+ मृत २००+ जखमी |एका मुस्लिम जमावाने हिंदूंच्या वस्त्यांवर हल्ला केला आणि नंतर मुस्लिम दंगलखोरांवर पोलिसांनी जोरदार आरोप करून ते उद्ध्वस्त केले. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://trove.nla.gov.au/newspaper/article/60918540|title=The Calcutta Riots (15 July 1926)|website=Townsville Daily Bulletin|access-date=16 August 2017}}</ref> |- |संयुक्त प्रांतातील दंगली |१९२३ ते 1१९२७ |[[संयुक्त प्रांत]] [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |हजारो मृत्यू आणि जखमी |४ सप्टेंबर १९२७ नागपूर दंगली ३ - ७ मे १९२७ लाहोर नोव्हेंबर १९२७ लाहोरसह ८८ स्वतंत्र जातीय दंगली. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=luropwVYb0kC&q=lahore+riots+1927&pg=PA153|title=History of the United Panjab, Volume 1|last=Singh Nijjar|first=Bakhshish|date=1996|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-8171565344|page=153|access-date=16 August 2017}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cL7KVAqvSEYC&q=lahore+riots+1927&pg=PA109|title=The Press in Tamil Nadu and the Struggle for Freedom, 1917–1937|last=Ganesan|first=A|date=1988|publisher=Mittal Publications|isbn=978-8170990826|page=109|access-date=16 August 2017}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.britishempire.co.uk/maproom/india.htm|title=The British Empire - India|website=The British Empire|access-date=16 August 2017}}</ref> |- |[[१९२७ नागपूर दंगल|नागपूर दंगली]] |४ सप्टेंबर १९२७ |[[नागपूर]] - बॉम्बे प्रेसिडेन्सी - [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |२२ ठार १०० + जखमी | | |- |किस्सा ख्वानी हत्याकांड |२३ एप्रिल १९३० |[[पेशावर]] - [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |सुमारे ३० निदर्शक |बाजारामध्ये ब्रिटिश भारतीय लष्कराच्या पाठवणीच्या एका स्वाराला ठार मारण्यात आले आणि जाळण्यात आल्यानंतर दोन बख्तरबंद गाड्यांना आत प्रवेश करण्याचे आणि निदर्शकांवर गोळीबार करण्याचे आदेश देण्यात आले. | |- |आमको सिमको हत्याकांड |२५ एप्रिल १९३९ |सिमको गाव [[सुंदरगढ जिल्हा|सुंदरगड]] [[ओडिशा]] [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |सुमारे ३०० आदिवासी शेतकरी मृत आणि ५० जखमी |स्वातंत्र्यसैनिक निर्मल मुंडाच्या अटकेचा विरोध करणाऱ्या आदिवासींच्या जमावाने ब्रिटिश भारतीय सैन्याच्या सैन्याने त्यांच्यावर गोळीबार केला. |<ref name="saritadas">{{Cite thesis|last=Das|first=Sarita|title=Emergence of political leadership in Sundargarh|publisher=Sambalpur University|date=2007}}</ref> |- |कलकत्ता दंगली |१५ ऑगस्ट - १७ सप्टेंबर १९४६ |[[पश्चिम बंगाल]] - [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |७,००० ते १०,००० हिंदू आणि मुस्लिम. |[[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]] ' थेट कारवाई दिन ' म्हणून संबोधलेल्या आंदोलनादरम्यान हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये हाणामारी झाली. |<ref name="Sengupta">{{स्रोत पुस्तक|title=Turbulence|last=Sengupta|first=Debjani|publisher=The Sarai Programme, Center for the Study of Developing Societies|year=2006|editor-last=Narula|editor-first=Monica|series=Serai Reader|volume=6|pages=288–295|chapter=A City Feeding on Itself: Testimonies and Histories of 'Direct Action' Day|oclc=607413832|chapter-url=http://archive.sarai.net/files/original/2ed2f960de6596b5ed75501e6de2c774.pdf}}</ref> |- |नोआखली दंगली |सप्टेंबर - ऑक्टोबर १९४६ |पूर्व बंगाल - [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |५,००० हिंदू |इस्लाममध्ये जबरदस्तीने धर्मांतर आणि संपत्ती जप्त करण्यासाठी मुस्लिम समुदायाने हिंदू समुदायावर हल्ला केला. सुमारे १,५०,००० ते ७,५०,००० वाचलेल्यांना तात्पुरत्या मदत छावण्यांमध्ये आश्रय देण्यात आला |<ref name="khan68-69">{{स्रोत पुस्तक|url=https://archive.org/details/greatpartitionma00khan|title=The Great Partition: The Making of India and Pakistan|last=Khan|first=Yasmin|publisher=Yale University Press|year=2007|isbn=9780300120783|pages=[https://archive.org/details/greatpartitionma00khan/page/68 68]–69|url-access=registration}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.sciencespo.fr/mass-violence-war-massacre-resistance/en/document/india-1900-1947|title=India from 1900 to 1947 {{!}} Sciences Po Encyclopédie des violences de masse|date=2016-01-20|website=www.sciencespo.fr|access-date=29 November 2016}}</ref><ref name="sd278-80">{{स्रोत पुस्तक|title=1946: The Great Calcutta Killings and Noakhali Genocide|last=Sinha|first=Dinesh Chandra|last2=Dasgupta|first2=Ashok|publisher=Himangshu Maity|year=2011|isbn=9788192246406|location=Kolkata|pages=278–280}}</ref> |- |बिहार हत्याकांड |३० ऑक्टोबर - ७ नोव्हेंबर १९४६ |[[बिहार]] - [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |२००० मुस्लिम |हिंदूंकडून नोआखली दंगलीचे प्रत्युत्तर देण्यात आले |<ref>Ian Stephens, ''Pakistan'' (New York: Frederick A. Praeger, 1963), p. 111.</ref> |- |गढमुक्तेश्वर मुस्लिमविरोधी हिंसाचार |नोव्हेंबर १९४६ |[[संयुक्त प्रांत]] [[ब्रिटिश राज]]{{Flagicon image|British_Raj_Red_Ensign.svg}} |२१४ मुस्लिम |इंग्रजांनी केलेल्या भारताच्या विभाजनामुळे भडकलेल्या दंगली. |<ref name="Pandeyp94">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=ZdLhnFet4w4C&pg=PA94|title=Remembering Partition: Violence, Nationalism and History in India|last=Pandey|first=Gyanendra|publisher=Cambridge University Press|year=2001|isbn=9780521002509|pages=94–98}}</ref> |- |} == स्वतंत्र भारत == {| class="sortable wikitable" style="font-size:90%;" !नाव / जागा !तारीख !ठिकाण !मृत्यू. !टिपण्या !संदर्भ (s) |- |इंग्रजांनी केलेली भारताची फाळणी |१९४७ |[[पंजाब]], [[दिल्ली]] and [[सिंध]], {{flagicon image |British_Raj_Red_Ensign.svg}}, {{flagicon image |Flag_of_India.svg}} भारताचे वर्चस्व and {{flagicon image | Flag_of_Pakistan.svg}}पाकिस्तानचे वर्चस्व |सुमारे २ ते २० लाख लोक |पश्चिम पंजाबमध्ये मुस्लिमांकडून शीख आणि हिंदूंची कत्तल झाली. पूर्व पंजाबमध्ये शीख आणि हिंदूंनी मुस्लिमांची कत्तल केली. जातीय हिंसाचारामुळे २० ते २५ हजार मुस्लिम आणि ४५ ते ६० हजार हिंदूंची हत्या झाली. युएनएचसीआर च्या अंदाजानुसार १.४ करोड लोक या हिंसाचारामुळे विस्थापित झाले. |<br /><ref name="D'Costa 2011 53">{{Cite book|title=Nationbuilding, Gender and War Crimes in South Asia|url=https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos|last=D'Costa|first=Bina|publisher=Routledge|year=2011|isbn=9780415565660|pages=[https://archive.org/details/nationbuildingge0000dcos/page/53 53]}}</ref><ref>{{Cite book|title=Muslims in India Since 1947: Islamic Perspectives on Inter-Faith Relations|url=https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika|last=Sikand|first=Yoginder|publisher=Routledge|year=2004|isbn=9781134378258|pages=[https://archive.org/details/muslimsinindiasi0000sika/page/5 5]}}</ref><ref name="Butalia 2000">{{Cite book|url=https://www.nytimes.com/books/first/b/butalia-silence.html|title=The Other Side of Silence: Voices From the Partition of India|last=Butalia|first=Urvashi|publisher=Duke University Press|year=2000}}</ref><ref>{{cite book |last=Zamindar |first=Vazira Fazila-Yacoobali |date=2010 |title=The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories |publisher=Columbia University Press |page=247 |isbn=978-0-231-13847-5}}</ref> |- |१९४७ चे जम्मूमधील हत्याकांड |सप्टेंबर ते नोव्हेंबर १९४७ |[[जम्मू|जम्मू विभाग]] [[जम्मू आणि काश्मीर (संस्थान)|जम्मू आणि काश्मीर (प्रामुख्याने राज्य)]] {{Flagicon image|Flag of Jammu and Kashmir (1936-1953).svg}} |२० हजार ते १ लाख मुस्लिम{{Sfn|Snedden, Understanding Kashmir and Kashmiris|2015}}<ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.kashmirlife.net/circa-1947-a-long-story-67652/|title=circa 1947: A Long Story|last=Khalid Bashir Ahmad|date=5 November 2014|website=www.kashmirlife.net|language=en-GB|access-date=2017-03-27}}</ref> २० हजारांपेक्षा अधिक हिंदू आणि शीख{{Sfn|Snedden, Kashmir: The Unwritten History|2013}}<ref name="Khalid Hasan">{{Harvard citation text|Hasan, Mirpur 1947|2013}}</ref> | |<ref name=":0" /><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ranjan|first=Amit|date=2017-01-02|title=Christopher Snedden. Understanding Kashmir and Kashmiris; Aman M. Hingorani. Unravelling the Kashmir Knot|journal=Asian Affairs|volume=48|issue=1|pages=167–169|doi=10.1080/03068374.2017.1271605|issn=0306-8374}}</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Kumar|first=Satish|date=July 2012|title=Book Review: Christopher Snedden, Kashmir: The Unwritten HistorySneddenChristopherKashmir: The Unwritten History (Noida, India: Harper Collins Publishers, 2013), 460pp. ₹599.|journal=International Studies|volume=49|issue=3–4|pages=449–451|doi=10.1177/0020881714534539|issn=0020-8817}}</ref><ref>{{Citation}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.khalidhasan.net/2007/03/16/mirpur-1947-%E2%80%93-the-untold-story/|title=Mirpur 1947 – the untold story|date=2011-09-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928132633/http://www.khalidhasan.net/2007/03/16/mirpur-1947-%E2%80%93-the-untold-story/|archive-date=2011-09-28|access-date=2018-08-12}}</ref> |- |खरसावन हत्याकांड |१ जानेवारी १९४८ |[[खरसावन राज्य]] - भारताचे अधिराजत्व{{Flagicon image|Flag_of_India.svg}}[[भारतीय अधिराज्य|भारताचे अधिपत्य]] |१००+ आदिवासी |खरसावन बाजार मैदानावर ओरिसा लष्करी पोलिसांनी आदिवासींची कत्तल केली. |<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=TxdkDwAAQBAJ&dq=kharsawan+massacre&pg=PT119|title=The Life and Times of Jaipal Singh Munda: The Life and Times of Jaipal Singh Munda: Remembering Jaipal Singh Munda, the Tribal Leader|last=Kiro|first=Santosh|date=2020-09-15|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5266-943-1|language=hi}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=NcjrDwAAQBAJ&dq=kharsawan+massacre&pg=PA266|title=THE MAKING OF ADIVASI MAHASABHA|last=Kumar|first=Nirdosh|date=2019-07-04|publisher=Book Rivers|isbn=978-93-88727-08-2|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=DIxVDwAAQBAJ&dq=kharsawan+massacre&pg=PA119|title=ADIVASIDOM : Selected writings & speeches of Jaipal Singh Munda|last=Pankaj|first=Ashwini Kumar|date=2017-06-01|publisher=Pyara Kerketta Foundation|isbn=978-93-81056-70-7|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=N6ZNAQAAMAAJ&q=kharsawan+massacre|title=A Piece of Land to Call One's Own: Multicultural Federalism and Institutional Innovation in India|last=Stuligross|first=David Patrick|date=2001|publisher=University of California, Berkeley|language=en}}</ref> |- |हैदराबाद हत्याकांड |१९४८ |[[हैदराबाद संस्थान|हैदराबाद राज्य]]{{Flagicon image|Hyderabad_State_Flag.gif}} |२७ ते ४० हजार हैदराबादी नागरिक<ref name="bbc">{{स्रोत बातमी|last=Thomson|first=Mike|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-24159594|title=India's hidden massacre|date=2013-09-24|work=BBC|access-date=26 September 2013}}</ref> |भारतीय सशस्त्र दल आणि हिंदू निमलष्करी दलांद्वारे मुस्लिमांची सामूहिक हत्या आणि बलात्कार. |<ref name="bbc" /> |- |मतीखरु हत्याकांड |६ सप्टेंबर १९६० |माटिखरु (आता फेक जिल्ह्यात नागालँड) ''{{Small|(now in [[Phek district]], Nagaland)}}'' |९ नागरिक |ही घटना ६ सप्टेंबर १९६० रोजी घडली जेव्हा [[भारतीय लष्कर]] १६ व्या पंजाब रेजिमेंटच्या सैन्याने माटिखरु गावात सामूहिक हत्येची कृती केली. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://easternmirrornagaland.com/living-eyewitness-pochury-black-day-and-massacre-of-matikhru-village/|title=Living Eyewitness – Pochury Black Day, and Massacre of Matikhrü Village|last=Katiry|first=Zhiwhuotho|date=September 5, 2017|access-date=December 10, 2021}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://unpo.org/article/16355|title=Nagalim: Remembrance Of Matikhrü Incident|date=September 9, 2013|website=[[Unrepresented Nations and Peoples Organization]]|access-date=December 10, 2021|archive-date=2024-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240713172848/https://unpo.org/article/16355|url-status=dead}}</ref> |- |१९६६ गोहत्या विरोधी आंदोलन |७ नोव्हेंबर १९६६ |[[नवी दिल्ली]] |७ जणांचा मृत्यू |हिंदू [[साधू]] आणि आंदोलकांची सरकारने केली हत्या<ref name=":1">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/archives/article16183780.ece|title=(dated November 8, 1966)|date=8 November 2016|work=द हिंदू|issn=0971-751X}}</ref> | |- |किल्वनमनी हत्याकांड |२५ डिसेंबर १९६८ |[[नागपट्टिनम]] तामिळनाडू |४४ जणांचा मृत्यू |संप करणाऱ्या शेतमजुरांची त्यांच्या घरमालकांनी कथितपणे एका टोळीने हत्या केली. | |- |1969 च्या गुजरात दंगली |१९६९ |[[गुजरात]] |अधिकृतरित्या एकूण ६६० |हिंदू - मुस्लिम दंगली. १०७४ जखमी झाले आणि ४८,००० हून अधिक लोकांनी आपली मालमत्ता गमावली. अनधिकृत अहवालात २००० मृत्यू झाल्याचा दावा केला आहे. बहुतांश नुकसान मुस्लिम समाजाचे झाले. पोलिसांच्या तक्रारींमध्ये नोंदवलेल्या ५१२ मृत्यूंपैकी ४३० मुस्लिम होते. दंगलीदरम्यान 4 कोटी 20 लाख रुपयांची मालमत्ता नष्ट झाली. |<ref name="JagmohanReport1971">{{स्रोत पुस्तक|title=Report: Inquiry into the communal disturbances at Ahmedabad and other places in Gujarat on and after 18th September 1969|last=Pingle Jagamohan Reddy|last2=Nusserwanji K Vakil|last3=Akbar S Sarela|publisher=Commission of Inquiry on Communal Disturbances at Ahmedabad and at Various Places in the State of Gujarat on and after 18 September 1969, Home Department, Government of Gujarat|year=1971|page=180|authorlink=amp}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Muslims in Indian cities : trajectories of marginalisation|date=2012|publisher=Columbia University Press|others=Gayer, Laurent., Jaffrelot, Christophe.|isbn=9780231703086|location=New York (N.Y.)|oclc=730413638}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Communalism and sexual violence in India : the politics of gender, ethnicity and conflict|last=Kumar, Megha|date=2016-06-16|isbn=9781786720689|location=London|oclc=958926230}}</ref> |- |तुर्कमान गेट पाडणे आणि दंगली |१९७६ |[[दिल्ली]] |अधिकृतपणे ६ तर १५ अनधिकृतपणे पोलिसांकडून मारले गेले (जवळपास सर्व मुस्लिम). |राहायला जाण्यास नकार देणाऱ्या दिल्लीतील रहिवाशांची हत्या. |<ref>India Since Independence: Making Sense of Indian Politics {{ISBN|9788131725672}}</ref> |- |मारीचझापी हत्याकांड |३१ जानेवारी १९७९ |[[पश्चिम बंगाल]] |अधिकृत आकडेवारी 2 हिंदुस्तान टाईम्सने ५० ते १००० हिंदू निर्वासितांचा उल्लेख केला आहे. प्रत्यक्ष संख्या सुमारे ५००० इतकी आहे. |पूर्व पाकिस्तानातून आलेल्या निर्वासितांची हत्या. |<ref name="haunt">{{स्रोत बातमी|last=Bhattacharya|first=Snigdhendu|url=http://www.hindustantimes.com/kolkata/ghost-of-marichjhapi-returns-to-haunt/story-4v78MhnW2IZVCQMPfDObqO.html|title=Ghost of Marichjhapi returns to haunt|date=25 April 2011|work=द हिंदूstan Times|access-date=5 August 2013}}</ref> |- |१९८० मधील मुरादाबाद दंगली |१९८० |[[उत्तर प्रदेश]] |अधिकृतपणे ४०० तर अनाधिकृत अंदाज २५०० |मुस्लिम - पोलिस संघर्ष म्हणून सुरू झालेल्या या दंगलीचे नंतर हिंदू - मुस्लिम दंगलीत रूपांतर झाले. |<ref name="Asghar1991">{{स्रोत पुस्तक|title=Communal riots in post-independence India|last=Satish Saberwal, Mushirul Hasan|publisher=Universities Press|year=1991|isbn=978-81-7370-102-3|editor-last=Asgharali Engineer|pages=209–227|chapter=14. Moradabad Riots, 1980: Causes and Meanings|access-date=6 April 2013|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yB5NM0o3I9QC&pg=PA209}}</ref> |- |[[मंडई हत्याकांड]] |१९८० |[[त्रिपुरा]] |२५०० बंगाली हिंदू निर्वासित | |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://news.google.com/newspapers?nid=1129&dat=19800616&id=3E4NAAAAIBAJ&pg=3736,2460642|title=350 Bengalis Are Massacred in Indian Village|date=16 June 1980|work=Pittsburgh Post-Gazette|access-date=15 July 2012}}</ref> |- |[[गुआ हत्याकांड]] |८ सप्टेंबर १९८० |[[बिहार]] |११ आदिवासी |बिहारच्या लष्करी पोलिसांनी रुग्णालयात आदिवासींची कत्तल केली. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://adivasiresurgence.com/2016/03/27/gua-massacre-in-the-history-of-jharkhand-movement/|title=Gua Massacre in the History of Jharkhand Movement – Adivasi Resurgence|date=2016-03-27|language=en-US|access-date=2023-09-19|archive-date=2023-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230926151420/http://adivasiresurgence.com/2016/03/27/gua-massacre-in-the-history-of-jharkhand-movement/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/magazine/indiascope/story/19801015-gua-massacre-underscores-growing-militancy-of-tribal-movement-in-bihar-821495-2014-01-06|title=Gua massacre underscores growing militancy of tribal movement in Bihar|website=India Today|language=en|access-date=2023-09-19}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=jpO4AAAAIAAJ&q=gua+massacre|title=Science, Development and Violence: The Revolt Against Modernity|last=Alvares|first=Claude Alphonso|date=1992|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-562914-9|language=en}}</ref> |- |[[खोयराबाडी हत्याकांड]] |७ फेब्रुवारी १९८३ |[[आसाम]] |१०० ते ५०० बंगाली | |<ref name="gupta1984">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=HZbaAAAAMAAJ|title=Assam: A Valley Divided|last=Gupta|first=Shekhar|date=1984|publisher=Vikas Publishing House|isbn=978-0-7069-2537-1|location=New Delhi|page=121|access-date=4 November 2018}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=6FluAAAAMAAJ|title=North-East India: Problems, Policies, and Prospects : Since Independence|last=Barpujari|first=H. K.|date=1998|publisher=Spectrum Publication|isbn=978-81-85319-81-0|page=63|access-date=4 November 2018}}</ref> |- |[[नेल्ली हत्याकांड]] |१८ फेब्रुवारी १९८३ |[[आसाम]] |२,१९१ बंगाली |आसाममध्ये |<ref>Chadha, Vivek, ''Low Intensity Conflicts in India.'' Sage Publications, 2005.</ref> |- |ट्रेन प्रवासी हत्याकांड I (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग) |23 फेब्रुवारी १९८४ |[[पंजाब]] |११ हिंदू | | |- |[[१९८४ शीखविरोधी दंगल]] |३१ ऑक्टोबर - ४ नोव्हेंबर १९८४ |प्रामुख्याने [[दिल्ली]] , परंतु [[भारत]] इतर भागांतही |संपूर्ण भारतात ८ ते १७ हजार शीख |इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर दंगली झाल्या. | |- |[[होंड - चिल्लर हत्याकांड]] (१९८४ च्या शीखविरोधी दंगलीचा भाग) |२ नोव्हेंबर १९८४ |[[होंड - चिल्लर]] [[हरियाणा]] |३२ शीख |इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाच्या सदस्यांनी केलेले दंगली. | |- |देसी ग्राउंड हत्याकांड (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग) |२८ मार्च १९८६ |[[लुधियाना]] [[पंजाब]] |१३ हिंदू | | |- |मल्लियन हत्याकांड (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग) |२९ मार्च १९८६ |[[जलंधर|जालंधर]] [[पंजाब]] |२० हिंदू मजूर | | |- |बस प्रवासी हत्याकांड तिसरा (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग) |२५ जुलै १९८६ |मुक्तसर [[पंजाब]] |१५ हिंदू | | |- |बस प्रवासी हत्याकांड IV (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग) |३० नोव्हेंबर १९८६ |[[पंजाब]] खड्डा |२४ हिंदू | | |- |[[हाशिमपुरा हत्याकांड]] |२२ मे १९८७ |[[मेरठ]] [[उत्तर प्रदेश]] |४२ मुस्लिम | | |- |बस प्रवासी हत्याकांड V (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग) |जुलै १९८७ |[[फतेहबाद]] [[हरियाणा]] |८० हिंदू | | |- |जगदेव कलान हत्याकांड (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग) |६ ऑगस्ट १९८७ |[[पंजाब]] |१३ हिंदू | | |- |राजबाह हत्याकांड (पंजाबमधील दहशतवादी घटनांचा भाग) |३१ मार्च १९८८ |[[पंजाब]] |एकाच कुटुंबातील १८ हिंदू | | |- |- |रेल्वे प्रवासी हत्याकांड II (1991च्या पंजाब हत्याकांडाचा भाग) |१५ जून १९८८ |[[लुधियाना]] [[पंजाब]] |८० (बहुतांश हिंदू) | | |- |रेल्वे प्रवासी हत्याकांड तिसरा (१९९१ च्या पंजाब हत्याकांडाचा भाग) |डिसेंबर १९८८ |[[लुधियाना]] [[पंजाब]] |४९ (बहुतांश हिंदू) | | |- |हजारीबाग हत्याकांड |सप्टेंबर १९८९ |[[हजारीबाग]] |५३ हिंदू आणि २० मुस्लिम | |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://scroll.in/article/747650/the-forgotten-riot-how-bhagalpur-1989-left-a-memory-trace-in-bihar-politics|title=एक विसरलेली दंगल - भागलपूर (१९८९)|url-status=live}}</ref> |- |[[१९८९ भागलपूर हिंसाचार]] |ऑक्टोबर १९८९ |[[भागलपूर]] [[बिहार]] |एकूण मृतांची संख्या सुमारे १००० होती. |हिंदू विद्यार्थ्यांच्या हत्येबाबत दोन खोट्या अफवा पसरू लागल्याः एका अफवात असे म्हणले गेले की विद्यापीठातील सुमारे २०० हिंदू विद्यार्थ्यांना मुसलमानांनी ठार मारले आहे , तर दुसऱ्या अफवात असे सांगितले गेले की ३१ हिंदू मुलांची हत्या करून त्यांचे मृतदेह संस्कृत महाविद्यालयातील विहिरीत फेकून देण्यात आले. | |- |[[काश्मिरी पंडितांची पलायन|१९९० काश्मिरी हिंदूंच्या हत्या]] |१९९० च्या दशकात |[[काश्मीर खोरे]] |३०-८० काश्मिरी पंडित<ref name="braithewaite-dcosta">{{Citation|publisher=Bina D'Costa|title=Cacades of violence:War, Crime and Peacebuilding Across South Asia|year=2018|quote=... when the violence surged in early 1990, more than 100,000 Hindus of the valley—known as Kashmiri Pandits—fled their homes, with at least 30 killed in the process.}}</ref><ref name="sumantra-bose-mortality">{{Citation|url=Sumantra Bose|title=Kashmir at the Crossroads, Inside a 21st-Century Conflict.|year=2020|quote=On 15 March 1990, by which time the Pandit exodus from the Valley was substantially complete, the All-India Kashmiri Pandit Conference, a community organisation, stated that thirty-two Pandits had been killed by militants since the previous autumn.}}</ref> |लक्ष्यित हत्या आणि अपहरणांपासून वाचण्यासाठी 1989 पासून मोठ्या संख्येने लोक पळून गेले होते. [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] सरकारच्या म्हणण्यानुसार 1989 ते 2004 या काळात 219 लोक मारले गेले , तर काश्मीरमधील समुदायाच्या एका संघटनेने एक सर्वेक्षण केले , ज्याच्या आकडेवारीनुसार १९९० पासून ३९९ लोक मारले गेल्याचे आणि एकट्या १९९० मध्ये अंदाजे 75% लोक मारले गेल्याचा अंदाज आहे. या ५ लाख हिंदू पंडीत काश्मिरमधून विस्थापित झाले. |<ref name="thomas.loc.gov">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c109:H.CON.RES.344:|title=U S Congress Bill|publisher=thomas.loc.gov|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160113121916/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/query/z?c109:H.CON.RES.344:|archive-date=13 January 2016|access-date=3 March 2017}}</ref><ref name="auto">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/ldquo219-Kashmiri-Pandits-killed-by-militants-since-1989rdquo/article16006510.ece|title=219 Kashmiri Pandits killed by militants since 1989|date=24 March 2010|work=द हिंदू|accessdate=2023-10-27|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128055218/https://www.thehindu.com/todays-paper/ldquo219-Kashmiri-Pandits-killed-by-militants-since-1989rdquo/article16006510.ece|url-status=dead}}</ref> <ref name="greaterkashmir">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.greaterkashmir.com/news/news/399-pandits-killed-since-1990-kpss/97140.html|title=399 Pandits killed since 1990: KPSS|publisher=greaterkashmir.com|access-date=3 March 2017}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=pkt7CgAAQBAJ&pg=PA46|title=State, Society, and Minorities in South and Southeast Asia|publisher=Lexington Books|year=2015|isbn=9780739188910|page=46}}</ref> |- |[[गावकडल हत्याकांड]] |२० जानेवारी १९९० |[[श्रीनगर]] [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |५० काश्मिरी आंदोलक |पोलिसांवर दगडफेक करणाऱ्या काश्मिरी निदर्शकांच्या गटावर भारतीय सैन्याने जोरदार गोळीबार केला | |- |[[अयोध्येत गोळीबार|अयोध्येत कारसेवकांवर पोलिसांचा गोळीबार]] |३० ऑक्टोबर १९९० आणि २ नोव्हेंबर १९९० |[[अयोध्या]] [[उत्तर प्रदेश]] |१६ हिंदू (अधिकृत आकडेवारी) |उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री [[मुलायम सिंह यादव|मुलायमसिंह यादव]] यांनी अयोध्येत पोहोचलेल्या [[कार सेवक|कारसेवक]] गोळीबार करण्याचे आदेश पोलिसांना दिले. मृतदेह सरयू नदीत फेकण्यात आल्याचे सांगण्यात येते. |<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-16/india/40611404_1_up-bjp-kar-sevaks-ayodhya|title=1990 decision to order firing on 'kar sevaks' painful, Mulayam Singh Yadav says|date=16 July 2013|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130719061454/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2013-07-16/india/40611404_1_up-bjp-kar-sevaks-ayodhya|archive-date=19 July 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://indianexpress.com/article/india/india-news-india/firing-on-kar-sevaks-was-sad-but-needed-mulayam-singh-yadav-2999819/|title=Firing on kar sevaks was sad but needed: Mulayam Singh Yadav|work=द इंडियन एक्सप्रेस}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/explainers/2015/12/08/ayodhya-deqoded-part-6-the-making-of-mullah-mulayam|title=Ayodhya DeQoded|date=8 December 2015|website=the quint}}</ref> |- |१९९१ - कर्नाटकात तामिळविरोधी हिंसाचार |१२ - १३ डिसेंबर १९९१ |प्रामुख्याने [[बंगळूर|बंगळुरू]] - [[मैसुरु|म्हैसूर]] परंतु दक्षिण [[कर्नाटक]] इतर भागांमध्येही |१८ तामिळ |कावेरी जल न्यायाधीकरणाच्या आदेशांच्या विरोधात आयोजित निदर्शनांमध्ये हिंसक हल्ले झाले | |- |[[मुंबईतील दंगली]] |डिसेंबर १९९२ - जानेवारी १९९३ |[[मुंबई]] |५७५ मुस्लिम २७५ हिंदू ४५ अज्ञात आणि ५ इतर |[[अयोध्या]] बाबरी मशीद पाडल्याचा परिणाम म्हणून हिंदू - मुस्लिम जातीय दंगली. | |- |[[सोपोर हत्याकांड]] |६ जानेवारी १९९३ |[[सोपोर]] - [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |५५ काश्मिरी विद्यार्थी |सुरक्षा दलांनी मिरवणुकीवर गोळीबार केला. | |- |[[१९९३ किश्तवाड हत्याकांड]] |१४ ऑगस्ट १९९३ |सरथळ [[किश्तवाड]] [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |१७ हिंदू बस प्रवासी |दहशतवाद्यांनी बसमधील प्रवाशांना हिंदू आणि मुस्लिमांमध्ये विभागले आणि हिंदू गटावर गोळीबार केला |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/opinion/security-code/pakistani-militants-bringing-communal-war-back-to-jk-hindu-killings-in-rajouri-are-proof/1297089/|title=Pakistani militants bringing communal war back to J&K. Hindu killings in Rajouri are proof|last=Swami|first=Praveen|authorlink=Praveen Swami|date=4 January 2023|website=[[The Print]]|access-date=18 August 2023}}</ref><ref>{{Citation|url=Sumantra Bose|title=Kashmir at the Crossroads: Inside a 21st-Century Conflict|year=2021}}</ref> |- |[[बिजबेहरा हत्याकांड]] |२२ ऑक्टोबर १९९३ |[[बिजबेहरा]] [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |५५ काश्मिरी आंदोलक |भारतीय सशस्त्र दलांनी निःशस्त्र काश्मिरी निदर्शकांवर गोळीबार केला , ज्यात ५५ नागरिक ठार झाले. | |- |१९९४ मोकोकचुंग हत्याकांड |२७ डिसेंबर १९९४ |[[मोकोकचुंग]] [[नागालँड]] |१२ नागरिक |१० [[आसाम रायफल|आसाम रायफल्स]] आणि [[भारतीय लष्कर]] १२ [[मराठा लाइट इन्फंट्री रेजिमेंट|मराठा लाइट इन्फंट्री]] सैन्याने [[नागालँड]] [[मोकोकचुंग]] नागरी लोकांवर छापा टाकला तेव्हा ही घटना घडली. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://morungexpress.com/1994-isnt-just-number|title=1994 isn't just a number|date=September 22, 2011|website=[[The Morung Express]]|access-date=December 10, 2021}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.countercurrents.org/das191111.htm|title=Armed Forces(Special Powers) Act (AFSPA) And Irom Sharmila's Struggle For Justice|last=Das|first=Asit|date=November 19, 2011|website=[[Counter Currents]]|access-date=December 10, 2021}}</ref> |- |१९९५ कोहिमा हत्याकांड |५ मार्च १९९५ |[[कोहिमा]] [[नागालँड]] |७ नागरिक |लष्कराच्या ताफ्यातील स्वतःच्या वाहनाचे टायर फुटल्याने ही घटना घडली , ज्यामुळे टायर फुटण्याचा आवाज बॉम्ब हल्ला आहे असे समजून सशस्त्र सैन्याने नागरिकांवर गोळीबार केला. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://easternmirrornagaland.com/remembering-truthfully-and-forgiving-generously/|title=Nagaland:Remembering Truthfully and Forgiving Generously|last=Naleo|first=Villo|date=August 23, 2016|website=[[Eastern Mirror]]|access-date=5 December 2021}}</ref> |- |१९९७ रमाबाईंची हत्या |११ जुलै १९९७ |रमाबाई कॉलनी [[मुंबई]] | १० [[दलित]] लोक |दलित कार्यकर्ते [[बाबासाहेब आंबेडकर|बी. आर. आंबेडकर]] यांच्या पुतळ्याची अलीकडेच विटंबना केल्याच्या निषेधार्थ राज्य राखीव पोलीस दल सदस्यांच्या पथकाने जमावावर गोळीबार केला. | |- |[[लक्ष्मणपूर बाठे हत्याकांड]] |१ डिसेंबर १९९७ |[[अरवल जिल्हा]] [[बिहार]] |[[दलित]] जातीतील 58 लोक |१९९२ मध्ये गया जिल्ह्यातील बारा येथे ३७ उच्च जातीच्या पुरुषांच्या हत्येमागे माओवाद्यांचे समर्थक असलेल्या ५८ [[दलित]] हत्या करून उच्च जातीच्या रणवीर सेनेने रात्री गावात प्रवेश केला. |<ref>{{स्रोत बातमी|last=Arun Kumar|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-08/india/28125248_1_ranvir-sena-arwal-district-upper-caste|title=16 to hang for killing 58 in Bihar village|date=8 April 2010|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=10 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811055629/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-04-08/india/28125248_1_ranvir-sena-arwal-district-upper-caste|archive-date=11 August 2011|url-status=dead}}</ref> |- |१९९८ वांधमा हत्याकांड |२५ जानेवारी १९९८ |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |२३ काश्मिरी पंडित |अज्ञात दहशतवादी | |- |[[प्राणकोट हत्याकांड (१९९८)]] |१७ एप्रिल १९९८ |[[उधमपूर जिल्हा|उधमपूर]] - [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |२६ हिंदू | | |- |१९९८ चपनारी हत्याकांड |१९ जून १९९८ |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |२५ हिंदू |पाकिस्तानी समर्थित बंडखोरांनी हा प्रकार केल्याचा आरोप आहे. | |- |१९९८ चंबा हत्याकांड |३ ऑगस्ट १९९८ |[[चंबा जिल्हा]] [[हिमाचल प्रदेश]] |३५ हिंदू |इस्लामी दहशतवादी संघटनेचा हल्ला | |- |[[मंजोलाई मजुरांची कत्तल]] |२३ जुलै १९९९ |[[तिरुनलवेली|तिरुनेलवेली]] - [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] |१७ दलित |आंदोलकांना पांगवण्यासाठी पोलिसांची लाठीमार | |- |[[चित्तिसिंहपुरा हत्याकांड]] |२० मार्च २००० |[[चित्तीसिंहपुरा]] [[अनंतनाग जिल्हा]] [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |३६ शीख |इस्लामी दहशतवादी संघटनेचा हल्ला | |- |गौरंगा टिल्ला हत्याकांड |२००० |[[त्रिपुरा]] |१६ गैर - आदिवासी हिंदू | |<ref name="telegraphindia.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.telegraphindia.com/1000522/the_east.htm#head6|title=19 Killed in Tripura Massacre Rerun|publisher=telegraphindia.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130000320/http://telegraphindia.com/1000522/the_east.htm#head6|archive-date=30 January 2009|access-date=3 March 2017}}</ref> |- |बागबेर हत्याकांड |२० मे २००० |[[त्रिपुरा]] |२५ गैर - आदिवासी हिंदू | |<ref name="telegraphindia.com" /> |- |[[नानूर हत्याकांड]] |२७ जुलै २००० |[[पश्चिम बंगाल]] |११ कामगार | | |- |२००० ची अमरनाथ यात्रा हत्याकांड |१ ऑगस्ट २००० |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |३० (हिंदू यात्रेकरू) |मुस्लिम दहशतवाद्यांचा हल्ला | |- |भोजपूर गावातील हत्याकांड |१५ ऑक्टोबर २००० |भोजपूर गाव [[बिहार]] |एका हल्ल्यात खालच्या जातीचे ५ सदस्य (एका माजी गावप्रमुखासह) मारले गेले आणि आणखी तीन जण जखमी झाले. |हल्ल्यानंतर अखिलेश सिंग टोळीतील 8 बंदूकधाऱ्यांना अटक करण्यात आली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.start.umd.edu/gtd/search/IncidentSummary.aspx?gtdid=200010170012|title=GTD ID:200010170012|website=Global Terrorism Database|access-date=2023-09-24}}</ref> |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://m.rediff.com/news/2000/oct/04bihar.htm|title=Five killed in caste violence in Bihar|website=रिडिफ.कॉम|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |[[2001 अलुवा हत्याकांड]] |6 जानेवारी 2001 |[[केरळ]] |एकाच कुटुंबातील 6 सदस्य | | |- |[[किश्तवाड हत्याकांड (२००१)|2001 किश्तवाड हत्याकांड]] |3 ऑगस्ट 2001 |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |19 हिंदू |मुस्लिम दहशतवाद्यांचा हल्ला | |- |[[गोध्रा रेल्वे जाळणे|गोध्रा हत्याकांड]] |27 फेब्रुवारी 2002 |गोधरा गुजरात |59 हिंदू |हिंदू प्रवासी (मुख्यतः महिला आणि मुले) जिवंत जाळले गेले आणि त्यांच्यावर दगडफेक करण्यात आली. गुजरात सरकारने रेल्वे जाळल्याच्या प्रकरणाचा तपास करण्यासाठी वेगवेगळ्या आयोगांची स्थापना केली होती , ज्यांनी या प्रकरणाचा तपशील तपासण्यासाठी 6 वर्षे घालवली आणि असा निष्कर्ष काढला की आग 1000 - 2000 लोकांच्या जमावाने पेटवून दिली होती. परंतु काही अहवालात असे म्हणले आहे की गोध्रा रेल्वेच्या आगीचे कारण अद्याप अनिश्चित आहे. न्यायालयाने 31 मुस्लिमांना दोषी ठरवले आणि इतर 63 जणांची पुराव्याअभावी निर्दोष मुक्तता केली. |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm|title=South Asia &#124; Gujarat riot death toll revealed|date=2005-05-11|publisher=BBC News|access-date=2 February 2014}}</ref><ref name="Times Of India">{{स्रोत बातमी|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-22/india/28624491_1_maulvi-umarji-godhra-train-maulana-umarji|title=Godhra verdict: 31 convicted in Sabarmati Express burning case|date=February 22, 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104092429/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-22/india/28624491_1_maulvi-umarji-godhra-train-maulana-umarji|archive-date=4 January 2012|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.ndtv.com/article/india/godhra-verdict-31-convicted-63-acquitted-86991 Godhra verdict: 31 convicted, 63 acquitted] NDTV&nbsp;– 1 March 2011</ref> |- |[[2002 गुजरात दंगली]] |28 फेब्रुवारी 2002 |[[अहमदाबाद]] |सरकारी अहवालांनुसार 790 मुस्लिम आणि 254 हिंदूंचा मृत्यू झाला , 223 बेपत्ता आणि 2,500 जखमी झाले. ह्युमन राईट्स वॉचसारख्या गटांनी केलेल्या अनधिकृत अंदाजानुसार मृतांची संख्या 2,000 हून अधिक आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Jaffrelot|first=Christophe|date=July 2003|title=Communal Riots in Gujarat: The State at Risk?|url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/volltextserver/4127/1/hpsacp17.pdf|journal=Heidelberg Papers in South Asian and Comparative Politics|page=16|access-date=5 November 2013}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=w5SlnZilfMMC&q=2000+deaths+gujarat+riots&pg=PA28|title=The Ethics of Terrorism: Innovative Approaches from an International Perspective|publisher=Charles C Thomas Publisher|year=2009|isbn=9780398079956|page=28}}</ref> |जातीय हिंसाचार |<ref name="Official death toll">{{स्रोत बातमी|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4536199.stm|title=Gujarat riot death toll revealed|date=11 May 2005|publisher=BBC}}</ref> |- |[[गुलबर्ग सोसायटी हत्याकांड]] (2002 च्या गुजरात दंगलीचा भाग) |28 फेब्रुवारी 2002 |[[अहमदाबाद]] |69 (बहुतांश मुसलमान) | | |- |[[नरोडा पाटिया हत्याकांड]] (2002 च्या गुजरात दंगलीचा भाग) |28 फेब्रुवारी 2002 |[[नरोडा]] [[अहमदाबाद]] |97 मुस्लिम | |<ref name="hindu12">{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/states/other-states/article3835078.ece?homepage=true|title=Ex-BJP Minister among 32 convicted of Naroda-Patiya massacre|date=29 August 2012|work=द हिंदू|access-date=30 August 2012}}</ref><ref name="cnn12">{{स्रोत बातमी|url=http://ibnlive.in.com/news/naroda-patiya-massacre-bjp-mla-maya-kodnani-bajrang-dal-leader-babu-bajrangi-and-30-others-convicted/286609-37-64.html|title=Naroda Patiya massacre: BJP MLA Maya Kodnani, Bajrang Dal leader Babu Bajrangi and 30 others convicted|date=29 August 2012|publisher=[[सीएनएन-आयबीएन]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831162851/http://ibnlive.in.com/news/naroda-patiya-massacre-bjp-mla-maya-kodnani-bajrang-dal-leader-babu-bajrangi-and-30-others-convicted/286609-37-64.html|archive-date=31 August 2012|url-status=dead}}</ref><ref name="indiatimes1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-22/india/28624491_1_maulvi-umarji-godhra-train-maulana-umarji|title=Godhra verdict: 31 convicted in Sabarmati Express burning case|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104092429/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-02-22/india/28624491_1_maulvi-umarji-godhra-train-maulana-umarji|archive-date=4 January 2012|access-date=2 February 2014}}</ref> |- |मार्च 2002 रघुनाथ हल्ला (2002 रघुनाथ मंदिर हल्ल्याचा भाग) |30 मार्च 2002 |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |11 हिंदूंचा मृत्यू , 20 जखमी (हिंदू भक्त) |मुस्लिम अतिरेकी | |- |[[2002 कासिम नगर हत्याकांड]] |13 जुलै 2002 |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |29 हिंदू |दहशतवादी हल्ला | |- |[[अक्षरधाम मंदिरावर हल्ला]] |24 सप्टेंबर 2002 |[[गुजरात]] |29 ठार 79 जखमी (हिंदू) |दहशतवादी हल्ला | |- |नोव्हेंबर [[2002 रघुनाथ मंदिर हल्ला]] (2002 रघुनाथ मंदिर हल्ल्याचा भाग) |24 नोव्हेंबर 2002 |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |14 ठार 45 जखमी (बहुतांश हिंदू भक्त) |[[लष्कर-ए-तैयबा|लष्कर - ए - तोयबा]] आरोप |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://voanews.com/english/archive/2002-11/a-2002-11-25-2-Security.cfm|title=Security Increased in Jammu City Following Attack on Hindu Temple|last=Pasricha|first=Anjana|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080915223900/http://voanews.com/english/archive/2002-11/a-2002-11-25-2-Security.cfm|archive-date=15 September 2008|access-date=2016-01-11}}</ref> |- |[[2003 नदीमार्ग हत्याकांड]] |23 मार्च 2002 |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |24 हिंदू |दहशतवादी हल्ला | |- |[[कालुचक दहशतवादी हल्ला|2002 कालूचक हत्याकांड]] |14 मे 2002 |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |31 |पर्यटकांची बस आणि लष्कराच्या कौटुंबिक निवासस्थानावर दहशतवादी हल्ला. | |- |[[मराड हत्याकांड]] |मे 2003 |[[केरळ]] |8 ठार 58 जखमी - अ. | | |- |[[कमलनगर हत्याकांड]] |14 ऑगस्ट 2003 |[[त्रिपुरा]] |14 जणांचा मृत्यू | |<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.telegraphindia.com/north-east/5-ministers-heckled-at-carnage-site/cid/808471|title=5 ministers heckled at carnage site|date=18 August 2003|work=The Telegraph}}</ref> |- |[[2006 वाराणसी बॉम्बस्फोट]] |मार्च 2006 |[[उत्तर प्रदेश]] |28 ठार 101 जखमी - [[संकट मोचन हनुमान मंदिर]] भाविकांना लक्ष्य |हिंदू मंदिरावर दहशतवादी हल्ला | |- |[[2006 डोडा हत्याकांड]] |30 एप्रिल 2006 |[[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |35 हिंदू |दहशतवादी हल्ला | |- |[[2007 समझौता एक्स्प्रेस बॉम्बस्फोट]] |18 फेब्रुवारी 2007 |दिवाना स्थानक |68 लोक , बहुतांश पाकिस्तानी नागरिक आणि काही रेल्वे कर्मचाऱ्यांसह काही भारतीय | |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/direct-hand-of-aseemanand-in-samjhauta-blasts-nia/article1-644360.aspx|title=Direct hand of Aseemanand in Samjhauta blasts: NIA|website=hindustantimes.com/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131215052748/http://www.hindustantimes.com/india-news/direct-hand-of-aseemanand-in-samjhauta-blasts-nia/article1-644360.aspx|archive-date=15 December 2013}}</ref> |- |[[२६ नोव्हेंबर २००८ चा मुंबईवरील दहशतवादी हल्ला|2008 मुंबई दहशतवादी हल्ला]] |26 नोव्हेंबर 2008 |[[मुंबई]] |164 जणांचा मृत्यू , 600 हून अधिक जखमी |सिद्ध झालेल्या पाकिस्तानी दहशतवाद्यांनी केलेल्या 11 समन्वित हल्ल्यांमध्ये विविध राष्ट्रीयत्वांच्या लोकांचा समावेश आहे आणि इस्रायली पीडितांना ठार मारण्यापूर्वी त्यांचा छळ करण्यात आला होता. |<ref name="Casualties">{{Cite press release|url=http://pib.nic.in/release/release.asp?relid=45446|publisher=Press Information Bureau ([[भारत सरकार]])|date=11 December 2008|title=HM announces measures to enhance security|access-date=14 December 2008}}</ref> |- |[[एप्रिल 2010 दंतेवाडामध्ये माओवाद्यांचा हल्ला]] |6 एप्रिल 2010 |[[छत्तीसगढ|छत्तीसगड]] |76 |माओवाद्यांनी सीआरपीएफवर केला हल्ला | |- |[[2010 दंतेवाडा बस बॉम्बस्फोट]] |17 मे 2010 |[[छत्तीसगढ|छत्तीसगड]] |44 |माओवाद्यांनी नागरी बसवर हल्ला केला. | |- |[[2012 आसाम हिंसाचार]] |जुलै 2012 |[[आसाम]] |77 |बहुसंख्य आसामी आणि बोडो समुदायातील स्थानिक बंगाली भाषिक बांगलादेशी मुस्लिम समुदायाच्या जातीय भावनांमुळे अल्पसंख्याक बंगाली मुस्लिमांना बळजबरीने बांगलादेशात पाठवण्याचे अनेक प्रयत्न केले जातात , अशा प्रकारे दुसऱ्या पक्षाच्या बचावासाठी निषेध केला जातो. आसामी बोडो (आदिवासी ख्रिश्चन आणि हिंदू धर्म) आणि बंगाली भाषिक बांगलादी मुस्लिम यांच्यात जातीय हिंसाचार उसळला. | |- |[[2013 मध्ये दरभा खोऱ्यात नक्षलवादी हल्ला|2013 मध्ये दर्भा खोऱ्यात झालेला नक्षलवादी हल्ला]] |25 मे 2013 |दरभा खोरे सुकमा जिल्हा [[छत्तीसगढ|छत्तीसगड]] |28 |काँग्रेस पक्षाच्या मोटारसायकलस्वारातील 28 जण | |- |[[2013 मुझफ्फरनगर दंगल]] |25 ऑगस्ट 2013 - 17 सप्टेंबर 2013 |[[मुझफ्फरनगर जिल्हा]] [[उत्तर प्रदेश]] |42 मुस्लिम आणि 20 हिंदूंची हत्या आणि 93 जखमी |हिंदू मुलींची छेडछाड , एका मुस्लिम मुलाची हत्या , त्यानंतर खुनी (दोन हिंदू मुले) यांची सार्वजनिक लिंचिंग , यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम समुदायामध्ये जातीय दंगली उसळल्या. | |- |[[2017 अमरनाथ यात्रेवर हल्ला|2017 अमरनाथ यात्रा हल्ला]] |10 जुलै 2017 |[[अनंतनाग जिल्हा]] [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर]] |8 हिंदू यात्रेकरू |अमरनाथ यात्रेसाठी जाणाऱ्या हिंदू यात्रेकरूंना घेऊन जाणाऱ्या बसवर [[लष्कर-ए-तैयबा|लष्कर - ए - तोयबा]] दहशतवाद्यांनी हल्ला केला , ज्यात 8 यात्रेकरूंचा मृत्यू झाला. |<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.ndtv.com/india-news/amarnath-terror-attack-pilgrim-dies-in-hospital-number-of-deaths-now-8-1725345|title=Amarnath Terror Attack: Pilgrim Dies In Hospital, Number Of Deaths Now 8|work=NDTV}}</ref> |- |[[२०१७ उत्तर भारतातील दंगल]] |२५-२६ ऑगस्ट २०१७ |[[पंजाब प्रदेश|पंजाब]] [[हरियाणा]] [[चंदिगढ|चंदीगड जिल्हा]] [[उत्तर भारत]] |४१+ ठार आणि ३००+ जखमी |५४६ जणांना अटक [[गुरमीत राम रहीम सिंग]] बलात्कार प्रकरणातील दोषी 1000 जणांना अटक हनीप्रीतवर दंगल आणि जाळपोळीचा आरोप | |- |[[२०२० दिल्ली दंगल]] |२३ फेब्रुवारी २०२० - १ मार्च २०२० |[[ईशान्य दिल्ली जिल्हा|ईशान्य दिल्ली]] |५३ ठार आणि २०० पेक्षा जास्त जखमी हिंदू आणि मुस्लिम |२,२०० जणांना अटक (अटक केलेल्यांसह) सीएए समर्थक जमाव आणि सीएए विरोधी जमाव यांच्यातील संघर्षांमुळे हे घडले. | |- |[[२०२१ नागालँड हत्याकांड]] |४ डिसेंबर २०२१ |ओटिंग [[मोन जिल्हा]] [[नागालँड]] |१३ जणांचा मृत्यू |जातीय संघर्ष |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theguardian.com/world/2021/dec/05/nagaland-killings-india-security-forces-shot-civilians-mistaken-for-militants|title=नागालँड हत्या: भारतीय सुरक्षा दलांनी नागरिकांना गोळ्या घातल्याने दंगल|date=5 December 2021|website=[[द गार्डियन]]|access-date=5 December 2021}}</ref> |- |[[२०२३ मणिपूर हिंसाचार|2023 मणिपूर हिंसाचार]] |३ मे २०२३ |[[मणिपूर]] |१८१+ ठार आणि ३१०+ जखमी |मेईतेई आणि कुकी - झोमी यांच्यातील वांशिक तणावामुळे |<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/video/news/the-news/manipur-violence-3-months-on-manipur-crisis-far-from-over-715428|title=३ महिने उलटले, मणिपूर संकट संपले नाही|date=3 August 2023|publisher=[[ND Studios|ND TV]]|access-date=3 July 2023}}</ref> |- |२०२३ हरियाणा दंगल |३१ जुलै २०२३ |[[नूह जिल्हा]] [[हरियाणा]] |६ ठार - ५ हिंदू (दोन पोलीस अधिकारी , तीन यात्रेकरू) १ मुस्लिम आणि २००+ जखमी |११६ जणांना अटक करण्यात आली. संघटित मुस्लिम जमावाने हिंदू धार्मिक मिरवणुकीवर हल्ला केला. | <ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/india-violence-clashes-haryana-muslims-hindus-a4e5d0bd9427c85bdb311d64fdf98f08|title=हिंदू आणि मुस्लिमांमधील जातीय संघर्षात ५ जण ठार झाल्यानंतर भारताचे उत्तर हरियाणा राज्य तणावपूर्ण आहे.|website=[[Associated Press News]] |date=2 August 2023|access-date=3 August 2023}}</ref> |} == संदर्भ == <references group="" responsive="1"></references> [[वर्ग:देशानुसार हत्याकांडांची यादी|भारत]] [[वर्ग:भारताच्या इतिहास-संबंधित याद्या|संहार]] [[वर्ग:भारतातील हत्याकांड|*]] [[वर्ग:भारतातील आपत्तींची यादी|संहार]] rdtbnyyxr9s9w7zwumz0gj5lzkix5fw 0 339210 2711406 2711130 2026-09-23T01:40:08Z अभय नातू 206 /* खेळाडू */ 2711406 wikitext text/x-wiki [[भारतीय क्रिकेट|भारताकडून]] '''टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने''' विश्वचषकात खेळलेल्या खेळाडूंची ही यादी आहे. ज्या क्रमाने हे खेळाडू भारतीय संघात शामिल झाले त्याच क्रमाने ही यादी केलेली आहे. ज्याप्रसंगी एकाच सामन्यात एकाहून जास्त खेळाडूंनी पदार्पण केले तेथे अशा खेळाडूंच्या आडनावाप्रमाणे त्यांना क्रमांक देण्यात आला आहे. == खेळाडू == {| class="wikitable" width="auto" |- bgcolor="#efefef" ! colspan=5 | भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० विश्वचषकातील खेळाडू ! colspan=5 | फलंदाजी ! colspan=6 | गोलंदाजी ! colspan=2 | क्षेत्ररक्षण |- bgcolor="#efefef" ! क्रमांक ! नाव ! विश्वचषक वर्ष ! एकूण विश्वचषक ! सामने <ref>खेळलेले सामने. यात अनिर्णीत सामनेही आहेत.</ref> ! डाव ! नाबाद ! धावा ! उच्चांक <ref>सगळ्या डावातील सर्वोच्च धावसंख्या. *चा अर्थ फलंदाज नाबाद होता.</ref> ! [[सरासरी धावा]] ! टाकलेले चेंडू ! निर्धाव षटके<ref>इतक्या [[षटक (क्रिकेट)|षटकांत]] एकही धाव दिली नाही.</ref> ! दिलेल्या धावा ! बळी ! सर्वोत्कृष्ट ! सरासरी धावा/बळी ! झेल ! य.ची. |- | १|| [[अजित आगरकर]] || २००७ || १ || ३ || २ || - || १५ || १४ || ७.५० || ४८ || - || ७५ || १ || १-३५ || ७५.०० || - || - |- | २|| [[महेंद्रसिंग धोणी]] (क,य)|| २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ६ || ३३ || २९ || १४ || ५२९ || ४५ || ३५.२६ || - || - || - || - || - || - || २१ || ११ |- | ३|| [[हरभजनसिंग]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२ || ४ || १९ || ८ || ३ || ६३ || १४ || १२.६० || ४१४ || ४ || ४६८ || १६ || ४-१२ || २९.२५ || ६ || - |- | ४|| [[दिनेश कार्तिक]] (य)|| २००७, २०१०, २०२२ || ३ || १० || ८ || - || ७१ || १७ || ८.८७ || - || - || - || - || - || - || ८ || २ |- | ५|| [[इरफान पठाण]] || २००७, २००९, २०१२ || ३ || १५ || १० || ५ || ८६ || ३१ || १७.२० || २५८ || १ || ३२१ || १६ || ३-१६ || २०.०६ || १ || - |- | ६|| [[विरेंद्र सेहवाग]]|| २००७, २०१२ || २ || ९ || ८ || - || १८७ || ६८ || २३.३७ || ६ || - || २० || - || - || - || १ || - |- | ७|| [[शांताकुमारन् श्रीसंत]] || २००७ || १ || ७ || २ || २ || २० || १९* || - || १३८ || २ || १८३ || ६ || २/१२ || ३०.५० || २ || - |- | ८|| [[गौतम गंभीर]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२ || ४ || २१ || २० || - || ५२४ || ७५ || २६.२० || - || - || - || - || - || - || ८ || - |- | ९|| [[रुद्र प्रताप सिंग]] || २००७, २००९ || २ || ९ || २ || २ || ३ || २* || - || १७४ || - || १८६ || १४ || ४-१३ || १३.२८ || २ || - |- | १०|| [[रॉबिन उतप्पा]] || २००७ || १ || ७ || ६ || - || ११३ || ५० || १८.८३ || - || - || - || - || - || - || १ || - |- | ११|| [[युवराजसिंग]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ६ || ३१ || २८ || ३ || ५९३ || ७० || २३.७२ || १९० || - || २३० || १२ || ३-२४ || १९.१६ || ७ || - |- | १२|| [[जोगिंदर शर्मा]] || २००७ || १ || ४ || - || - || - || - || - || ८७ || - || १३८ || ४ || २-२० || ३४.५० || २ || - |- | १३|| [[रोहित शर्मा]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ८ || ३९ || ३६ || ८ || ९६३ || ७९* || ३४.३९ || ३० || - || ५० || - || - || - || १६ || - |- | १४|| [[युसुफ पठाण]] || २००७, २००९, २०१० || ३ || ११ || ९ || २ || १२२ || ३३* || १७.४२ || १४४ || - || १९८ || ६ || २-४२ || ३३.०० || ६ || - |- | १५|| [[झहीर खान]] || २००९, २०१०, २०१२ || ३ || १२ || ४ || २ || १३ || ९ || ६.५० || २३२ || - || ३२२ || १२ || ४-१९ || २६.८३ || २ || - |- | १६|| [[सुरेश रैना]] || २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ५ || २६ || २१ || ३ || ४५३ || १०१ || २५.१६ || १३२ || - || १५२ || ५ || १-४ || ३०.४० || ११ || - |- | १७|| [[इशांत शर्मा]] || २००९ || १ || ५ || - || - || - || - || - || ९० || - || १२५ || २ || २-३४ || ६२.५० || - || - |- | १८|| [[प्रग्यान ओझा]] || २००९ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ६६ || - || ६८ || ७ || ४-२१ || ९.७१ || १ || - |- | १९|| [[रविंद्र जडेजा]] || २००९, २०१०, २०१४, २०१६, २०२१ || ५ || २२ || ९ || ३ || ९५ || २६* || १५.८३ || ४४४ || १ || ५२९ || २१ || ३-१५ || २५.१९ || ११ || - |- | २०|| [[प्रवीण कुमार|प्रविण कुमार]] || २०१० || १ || २ || - || - || - || - || - || २४ || - || १७ || २ || २-१४ || ८.५० || - || - |- | २१|| [[आशिष नेहरा]] || २०१०, २०१६ || २ || १० || ३ || - || - || - || - || २३४ || १ || २६९ || १५ || ३-१९ || १७.९३ || १ || - |- | २२|| [[मुरली विजय]] || २०१० || १ || ४ || ४ || - || ५७ || ४८ || १४.२५ || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | २३|| [[पियुश चावला]] || २०१०, २०१२ || २ || ४ || - || - || - || - || - || ७२ || १ || ८२ || ३ || २-१३ || २७.३३ || २ || - |- | २४|| [[विनय कुमार]] || २०१० || १ || १ || - || - || - || - || - || २४ || - || ३० || २ || २-३० || १५.०० || - || - |- | २५|| [[रविचंद्रन आश्विन]] || २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ५ || २४ || ८ || ६ || ५४ || १६* || २७.०० || ५१० || - || ५५२ || ३२ || ४-११ || १७.२५ || ५ || - |- | २६|| [[विराट कोहली]] || २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ५ || २७ || २५ || ११ || ११४१ || ८९* || ८१.५० || ३४ || - || ४६ || २ || १-१५ || २३.०० || ११ || - |- | २७|| [[लक्ष्मीपती बालाजी]] || २०१२ || १ || ४ || - || - || - || - || - || ७२ || - || ८८ || ९ || ३-१९ || ९.७७ || - || - |- | २८|| [[अशोक दिंडा]] || २०१२ || १ || १ || - || - || - || - || - || १२ || - || २६ || १ || १-२६ || २६.०० || - || - |- | २९|| [[अमित मिश्रा]] || २०१४ || १ || ६ || - || - || - || - || - || १३२ || १ || १४७ || १० || ३-२६ || १४.७० || - || - |- | ३०|| [[शिखर धवन]] || २०१४, २०१६ || २ || ७ || ७ || - || ७४ || ३० || १०.५७ || - || - || - || - || - || - || ३ || - |- | ३१|| [[भुवनेश्वर कुमार]] || २०१४, २०२१, २०२२ || ३ || १३ || ३ || ३ || ९ || ५* || - || २४४ || ३ || २४३ || ८ || २-९ || ३०.३७ || ४ || - |- | ३२|| [[मोहम्मद शमी]] || २०१४, २०२१, २०२२ || ३ || १४ || ३ || २ || ० || ०* || ०.०० || २७५ || १ || ३७० || १४ || ३-१५ || २६.४२ || १ || - |- | ३३|| [[अजिंक्य रहाणे]] || २०१४, २०१६ || २ || ४ || ४ || - || ९४ || ४० || २३.५० || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | ३४|| [[मोहित शर्मा]] || २०१४ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ४२ || - || ६३ || २ || १-११ || ३१.५० || - || - |- | ३५|| [[जसप्रीत बुमराह]] || २०१६, २०२१ || २ || १० || १ || १ || ० || ०* || - || २३२ || १ || २४८ || ११ || २-१० || २२.५४ || - || - |- | ३६|| [[हार्दिक पंड्या]] || २०१६, २०२१, २०२२ || ३ || १६ || १० || १ || २१३ || ६३ || २३.६६ || २१६ || - || ३२९ || १३ || ३-३० || २५.३० || ९ || - |- | ३७|| [[मनीष पांडे]] || २०१६ || १ || १ || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - |- | ३८|| [[लोकेश राहुल]] || २०२१, २०२२ || २ || ११ || ११ || १ || ३२२ || ६९ || ३२.२० || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | ३९|| [[रिषभ पंत]] (य)|| २०२१, २०२२ || २ || ७ || ५ || १ || ८७ || ३९ || २१.७५ || - || - || - || - || - || - || १ || १ |- | ४०|| [[सूर्यकुमार यादव]] || २०२१, २०२२ || २ || १० || ९ || ४ || २८१ || ६८ || ५६.२० || - || - || - || - || - || - || ६ || - |- | ४१|| [[वरुण चक्रवर्ती]] || २०२१ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ६६ || ० || ७१ || ० || - || - || - || - |- | ४२|| [[शार्दुल ठाकूर]] || २०२१ || १ || २ || १ || ० || ० || ० || ०.०० || २७ || ० || ४८ || ० || - || - || २ || - |- | ४३|| [[ईशान किशन]] || २०२१ || १ || १ || १ || ० || ४ || ४ || ४.०० || - || - || - || - || - || - || - || - |- | ४४|| [[राहुल चाहर]] || २०२१ || १ || १ || - || - || - || - || - || २४ || ० || ३० || ० || ० || - || - || - |- | ४५|| [[अक्षर पटेल]] || २०२२ || १ || ५ || ३ || १ || ९ || ७ || ४.५० || ८० || ० || ११५ || ३ || २-१८ || ३८.३३ || २ || - |- | ४६|| [[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] || २०२२ || १ || ६ || १ || १ || २ || २* || - || १२० || ० || १५६ || १० || ३-३२ || १५.६० || - || - |- | ४७|| [[दीपक हूडा]] || २०२२ || १ || १ || १ || ० || ० || ०.०० || - || - || - || - || - || - || - || - |} विश्व चषक क्रिकेट संघात निवड झाली परंतु एकही सामना खेळायला नाही मिळाला; असे खेळाडू पुढील प्रमाणे: {| class="wikitable" width="auto" |- ! क्रमांक ! नाव ! वर्ष |- | १|| [[मनोज तिवारी]] || २०१२ |- | २|| वरुण अ‍ॅरन || २०१४ |- | ३|| [[स्टुअर्ट बिन्नी]] || २०१४ |- | ४|| [[पवन नेगी]] || २०१६ |- | ५|| [[युझवेंद्र चहल]] || २०२२ |- | ६|| [[हर्षल पटेल]] || २०२२ |} ==विश्वचषक कर्णधार== आजवर ३ खेळाडूंनी भारतीय विश्वचषक संघाचे नेतृत्व केलेले आहे. त्यांच्या कामगिरीचा लेखाजोखा असा (ही यादी १० नोव्हेंबर २०२२ रोजी संपलेल्या भारत-इंग्लंड सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे) : {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" |- ! scope="col" width=5%| [[टोपी|कॅप]] ! scope="col" width=30%| खेळाडू ! scope="col" width=15%| कालावधी ! scope="col" width=10%| सामने ! scope="col" width=10%| विजय ! scope="col" width=10%| पराभव ! scope="col" width=10%| बरोबरी ! scope="col" width=10%| परिणाम नाही ! scope="col" width=10%| विजय % |- | १ | scope="row"| [[महेंद्रसिंग धोणी]] | २००७–२०१६ | ३३ | २० | ११ | १ | १ | ६०.६०% |- | २ | scope="row"| [[विराट कोहली]] | २०२१–२०२१ | ५ | ३ | २ | ० | ० | ६०.००% |- | ३ | scope="row"| [[रोहित शर्मा]] | २०२२–२०२२ | ६ | ४ | २ | ० | ० | ६६.६६% |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} 2kzu4v5xrwz3uvylxtcgjydy296hvwt 2711407 2711406 2026-09-23T01:41:10Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711407 wikitext text/x-wiki [[भारतीय क्रिकेट|भारताकडून]] '''टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने''' विश्वचषकात खेळलेल्या खेळाडूंची ही यादी आहे. ज्या क्रमाने हे खेळाडू भारतीय संघात शामिल झाले त्याच क्रमाने ही यादी केलेली आहे. ज्याप्रसंगी एकाच सामन्यात एकाहून जास्त खेळाडूंनी पदार्पण केले तेथे अशा खेळाडूंच्या आडनावाप्रमाणे त्यांना क्रमांक देण्यात आला आहे. == खेळाडू == {| class="wikitable" width="auto" |- bgcolor="#efefef" ! colspan=5 | भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० विश्वचषकातील खेळाडू ! colspan=5 | फलंदाजी ! colspan=6 | गोलंदाजी ! colspan=2 | क्षेत्ररक्षण |- bgcolor="#efefef" ! क्रमांक ! नाव ! विश्वचषक वर्ष ! एकूण विश्वचषक ! सामने <ref>खेळलेले सामने. यात अनिर्णीत सामनेही आहेत.</ref> ! डाव ! नाबाद ! धावा ! उच्चांक <ref>सगळ्या डावातील सर्वोच्च धावसंख्या. *चा अर्थ फलंदाज नाबाद होता.</ref> ! [[सरासरी धावा]] ! टाकलेले चेंडू ! निर्धाव षटके<ref>इतक्या [[षटक (क्रिकेट)|षटकांत]] एकही धाव दिली नाही.</ref> ! दिलेल्या धावा ! बळी ! सर्वोत्कृष्ट ! सरासरी धावा/बळी ! झेल ! य.ची. |- | १|| [[अजित आगरकर]] || २००७ || १ || ३ || २ || - || १५ || १४ || ७.५० || ४८ || - || ७५ || १ || १-३५ || ७५.०० || - || - |- | २|| [[महेंद्रसिंग धोणी]] (क,य)|| २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ६ || ३३ || २९ || १४ || ५२९ || ४५ || ३५.२६ || - || - || - || - || - || - || २१ || ११ |- | ३|| [[हरभजनसिंग]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२ || ४ || १९ || ८ || ३ || ६३ || १४ || १२.६० || ४१४ || ४ || ४६८ || १६ || ४-१२ || २९.२५ || ६ || - |- | ४|| [[दिनेश कार्तिक]] (य)|| २००७, २०१०, २०२२ || ३ || १० || ८ || - || ७१ || १७ || ८.८७ || - || - || - || - || - || - || ८ || २ |- | ५|| [[इरफान पठाण]] || २००७, २००९, २०१२ || ३ || १५ || १० || ५ || ८६ || ३१ || १७.२० || २५८ || १ || ३२१ || १६ || ३-१६ || २०.०६ || १ || - |- | ६|| [[विरेंद्र सेहवाग]]|| २००७, २०१२ || २ || ९ || ८ || - || १८७ || ६८ || २३.३७ || ६ || - || २० || - || - || - || १ || - |- | ७|| [[शांताकुमारन् श्रीसंत]] || २००७ || १ || ७ || २ || २ || २० || १९* || - || १३८ || २ || १८३ || ६ || २/१२ || ३०.५० || २ || - |- | ८|| [[गौतम गंभीर]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२ || ४ || २१ || २० || - || ५२४ || ७५ || २६.२० || - || - || - || - || - || - || ८ || - |- | ९|| [[रुद्र प्रताप सिंग]] || २००७, २००९ || २ || ९ || २ || २ || ३ || २* || - || १७४ || - || १८६ || १४ || ४-१३ || १३.२८ || २ || - |- | १०|| [[रॉबिन उतप्पा]] || २००७ || १ || ७ || ६ || - || ११३ || ५० || १८.८३ || - || - || - || - || - || - || १ || - |- | ११|| [[युवराजसिंग]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ६ || ३१ || २८ || ३ || ५९३ || ७० || २३.७२ || १९० || - || २३० || १२ || ३-२४ || १९.१६ || ७ || - |- | १२|| [[जोगिंदर शर्मा]] || २००७ || १ || ४ || - || - || - || - || - || ८७ || - || १३८ || ४ || २-२० || ३४.५० || २ || - |- | १३|| [[रोहित शर्मा]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ८ || ३९ || ३६ || ८ || ९६३ || ७९* || ३४.३९ || ३० || - || ५० || - || - || - || १६ || - |- | १४|| [[युसुफ पठाण]] || २००७, २००९, २०१० || ३ || ११ || ९ || २ || १२२ || ३३* || १७.४२ || १४४ || - || १९८ || ६ || २-४२ || ३३.०० || ६ || - |- | १५|| [[झहीर खान]] || २००९, २०१०, २०१२ || ३ || १२ || ४ || २ || १३ || ९ || ६.५० || २३२ || - || ३२२ || १२ || ४-१९ || २६.८३ || २ || - |- | १६|| [[सुरेश रैना]] || २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ५ || २६ || २१ || ३ || ४५३ || १०१ || २५.१६ || १३२ || - || १५२ || ५ || १-४ || ३०.४० || ११ || - |- | १७|| [[इशांत शर्मा]] || २००९ || १ || ५ || - || - || - || - || - || ९० || - || १२५ || २ || २-३४ || ६२.५० || - || - |- | १८|| [[प्रग्यान ओझा]] || २००९ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ६६ || - || ६८ || ७ || ४-२१ || ९.७१ || १ || - |- | १९|| [[रविंद्र जडेजा]] || २००९, २०१०, २०१४, २०१६, २०२१ || ५ || २२ || ९ || ३ || ९५ || २६* || १५.८३ || ४४४ || १ || ५२९ || २१ || ३-१५ || २५.१९ || ११ || - |- | २०|| [[प्रवीण कुमार|प्रविण कुमार]] || २०१० || १ || २ || - || - || - || - || - || २४ || - || १७ || २ || २-१४ || ८.५० || - || - |- | २१|| [[आशिष नेहरा]] || २०१०, २०१६ || २ || १० || ३ || - || - || - || - || २३४ || १ || २६९ || १५ || ३-१९ || १७.९३ || १ || - |- | २२|| [[मुरली विजय]] || २०१० || १ || ४ || ४ || - || ५७ || ४८ || १४.२५ || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | २३|| [[पियुश चावला]] || २०१०, २०१२ || २ || ४ || - || - || - || - || - || ७२ || १ || ८२ || ३ || २-१३ || २७.३३ || २ || - |- | २४|| [[विनय कुमार]] || २०१० || १ || १ || - || - || - || - || - || २४ || - || ३० || २ || २-३० || १५.०० || - || - |- | २५|| [[रविचंद्रन आश्विन]] || २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ५ || २४ || ८ || ६ || ५४ || १६* || २७.०० || ५१० || - || ५५२ || ३२ || ४-११ || १७.२५ || ५ || - |- | २६|| [[विराट कोहली]] || २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ५ || २७ || २५ || ११ || ११४१ || ८९* || ८१.५० || ३४ || - || ४६ || २ || १-१५ || २३.०० || ११ || - |- | २७|| [[लक्ष्मीपती बालाजी]] || २०१२ || १ || ४ || - || - || - || - || - || ७२ || - || ८८ || ९ || ३-१९ || ९.७७ || - || - |- | २८|| [[अशोक दिंडा]] || २०१२ || १ || १ || - || - || - || - || - || १२ || - || २६ || १ || १-२६ || २६.०० || - || - |- | २९|| [[अमित मिश्रा]] || २०१४ || १ || ६ || - || - || - || - || - || १३२ || १ || १४७ || १० || ३-२६ || १४.७० || - || - |- | ३०|| [[शिखर धवन]] || २०१४, २०१६ || २ || ७ || ७ || - || ७४ || ३० || १०.५७ || - || - || - || - || - || - || ३ || - |- | ३१|| [[भुवनेश्वर कुमार]] || २०१४, २०२१, २०२२ || ३ || १३ || ३ || ३ || ९ || ५* || - || २४४ || ३ || २४३ || ८ || २-९ || ३०.३७ || ४ || - |- | ३२|| [[मोहम्मद शमी]] || २०१४, २०२१, २०२२ || ३ || १४ || ३ || २ || ० || ०* || ०.०० || २७५ || १ || ३७० || १४ || ३-१५ || २६.४२ || १ || - |- | ३३|| [[अजिंक्य रहाणे]] || २०१४, २०१६ || २ || ४ || ४ || - || ९४ || ४० || २३.५० || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | ३४|| [[मोहित शर्मा]] || २०१४ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ४२ || - || ६३ || २ || १-११ || ३१.५० || - || - |- | ३५|| [[जसप्रीत बुमराह]] || २०१६, २०२१ || २ || १० || १ || १ || ० || ०* || - || २३२ || १ || २४८ || ११ || २-१० || २२.५४ || - || - |- | ३६|| [[हार्दिक पंड्या]] || २०१६, २०२१, २०२२ || ३ || १६ || १० || १ || २१३ || ६३ || २३.६६ || २१६ || - || ३२९ || १३ || ३-३० || २५.३० || ९ || - |- | ३७|| [[मनीष पांडे]] || २०१६ || १ || १ || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - |- | ३८|| [[लोकेश राहुल]] || २०२१, २०२२ || २ || ११ || ११ || १ || ३२२ || ६९ || ३२.२० || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | ३९|| [[रिषभ पंत]] (य)|| २०२१, २०२२ || २ || ७ || ५ || १ || ८७ || ३९ || २१.७५ || - || - || - || - || - || - || १ || १ |- | ४०|| [[सूर्यकुमार यादव]] || २०२१, २०२२ || २ || १० || ९ || ४ || २८१ || ६८ || ५६.२० || - || - || - || - || - || - || ६ || - |- | ४१|| [[वरुण चक्रवर्ती]] || २०२१ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ६६ || ० || ७१ || ० || - || - || - || - |- | ४२|| [[शार्दुल ठाकूर]] || २०२१ || १ || २ || १ || ० || ० || ० || ०.०० || २७ || ० || ४८ || ० || - || - || २ || - |- | ४३|| [[ईशान किशन]] || २०२१ || १ || १ || १ || ० || ४ || ४ || ४.०० || - || - || - || - || - || - || - || - |- | ४४|| [[राहुल चाहर]] || २०२१ || १ || १ || - || - || - || - || - || २४ || ० || ३० || ० || ० || - || - || - |- | ४५|| [[अक्षर पटेल]] || २०२२ || १ || ५ || ३ || १ || ९ || ७ || ४.५० || ८० || ० || ११५ || ३ || २-१८ || ३८.३३ || २ || - |- | ४६|| [[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] || २०२२ || १ || ६ || १ || १ || २ || २* || - || १२० || ० || १५६ || १० || ३-३२ || १५.६० || - || - |- | ४७|| [[दीपक हूडा]] || २०२२ || १ || १ || १ || ० || ० || ०.०० || - || - || - || - || - || - || - || - |} विश्व चषक क्रिकेट संघात निवड झाली परंतु एकही सामना खेळायला नाही मिळाला; असे खेळाडू पुढील प्रमाणे: {| class="wikitable" width="auto" |- ! क्रमांक ! नाव ! वर्ष |- | १|| [[मनोज तिवारी]] || २०१२ |- | २|| वरुण अ‍ॅरन || २०१४ |- | ३|| [[स्टुअर्ट बिन्नी]] || २०१४ |- | ४|| [[पवन नेगी]] || २०१६ |- | ५|| [[युझवेंद्र चहल]] || २०२२ |- | ६|| [[हर्षल पटेल]] || २०२२ |} ==विश्वचषक कर्णधार== आजवर ३ खेळाडूंनी भारतीय विश्वचषक संघाचे नेतृत्व केलेले आहे. त्यांच्या कामगिरीचा लेखाजोखा असा (ही यादी १० नोव्हेंबर २०२२ रोजी संपलेल्या भारत-इंग्लंड सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे) : {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" |- ! scope="col" width=5%| [[टोपी|कॅप]] ! scope="col" width=30%| खेळाडू ! scope="col" width=15%| कालावधी ! scope="col" width=10%| सामने ! scope="col" width=10%| विजय ! scope="col" width=10%| पराभव ! scope="col" width=10%| बरोबरी ! scope="col" width=10%| परिणाम नाही ! scope="col" width=10%| विजय % |- | १ | scope="row"| [[महेंद्रसिंग धोणी]] | २००७–२०१६ | ३३ | २० | ११ | १ | १ | ६०.६०% |- | २ | scope="row"| [[विराट कोहली]] | २०२१–२०२१ | ५ | ३ | २ | ० | ० | ६०.००% |- | ३ | scope="row"| [[रोहित शर्मा]] | २०२२–२०२२ | ६ | ४ | २ | ० | ० | ६६.६६% |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू]] h6iaqm12fef7usr116wmpishnjoqxkn 2711409 2711407 2026-09-23T01:41:22Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711409 wikitext text/x-wiki [[भारतीय क्रिकेट|भारताकडून]] '''टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट सामने''' विश्वचषकात खेळलेल्या खेळाडूंची ही यादी आहे. ज्या क्रमाने हे खेळाडू भारतीय संघात शामिल झाले त्याच क्रमाने ही यादी केलेली आहे. ज्याप्रसंगी एकाच सामन्यात एकाहून जास्त खेळाडूंनी पदार्पण केले तेथे अशा खेळाडूंच्या आडनावाप्रमाणे त्यांना क्रमांक देण्यात आला आहे. == खेळाडू == {| class="wikitable" width="auto" |- bgcolor="#efefef" ! colspan=5 | भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० विश्वचषकातील खेळाडू ! colspan=5 | फलंदाजी ! colspan=6 | गोलंदाजी ! colspan=2 | क्षेत्ररक्षण |- bgcolor="#efefef" ! क्रमांक ! नाव ! विश्वचषक वर्ष ! एकूण विश्वचषक ! सामने <ref>खेळलेले सामने. यात अनिर्णीत सामनेही आहेत.</ref> ! डाव ! नाबाद ! धावा ! उच्चांक <ref>सगळ्या डावातील सर्वोच्च धावसंख्या. *चा अर्थ फलंदाज नाबाद होता.</ref> ! [[सरासरी धावा]] ! टाकलेले चेंडू ! निर्धाव षटके<ref>इतक्या [[षटक (क्रिकेट)|षटकांत]] एकही धाव दिली नाही.</ref> ! दिलेल्या धावा ! बळी ! सर्वोत्कृष्ट ! सरासरी धावा/बळी ! झेल ! य.ची. |- | १|| [[अजित आगरकर]] || २००७ || १ || ३ || २ || - || १५ || १४ || ७.५० || ४८ || - || ७५ || १ || १-३५ || ७५.०० || - || - |- | २|| [[महेंद्रसिंग धोणी]] (क,य)|| २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ६ || ३३ || २९ || १४ || ५२९ || ४५ || ३५.२६ || - || - || - || - || - || - || २१ || ११ |- | ३|| [[हरभजनसिंग]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२ || ४ || १९ || ८ || ३ || ६३ || १४ || १२.६० || ४१४ || ४ || ४६८ || १६ || ४-१२ || २९.२५ || ६ || - |- | ४|| [[दिनेश कार्तिक]] (य)|| २००७, २०१०, २०२२ || ३ || १० || ८ || - || ७१ || १७ || ८.८७ || - || - || - || - || - || - || ८ || २ |- | ५|| [[इरफान पठाण]] || २००७, २००९, २०१२ || ३ || १५ || १० || ५ || ८६ || ३१ || १७.२० || २५८ || १ || ३२१ || १६ || ३-१६ || २०.०६ || १ || - |- | ६|| [[विरेंद्र सेहवाग]]|| २००७, २०१२ || २ || ९ || ८ || - || १८७ || ६८ || २३.३७ || ६ || - || २० || - || - || - || १ || - |- | ७|| [[शांताकुमारन् श्रीसंत]] || २००७ || १ || ७ || २ || २ || २० || १९* || - || १३८ || २ || १८३ || ६ || २/१२ || ३०.५० || २ || - |- | ८|| [[गौतम गंभीर]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२ || ४ || २१ || २० || - || ५२४ || ७५ || २६.२० || - || - || - || - || - || - || ८ || - |- | ९|| [[रुद्र प्रताप सिंग]] || २००७, २००९ || २ || ९ || २ || २ || ३ || २* || - || १७४ || - || १८६ || १४ || ४-१३ || १३.२८ || २ || - |- | १०|| [[रॉबिन उतप्पा]] || २००७ || १ || ७ || ६ || - || ११३ || ५० || १८.८३ || - || - || - || - || - || - || १ || - |- | ११|| [[युवराजसिंग]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ६ || ३१ || २८ || ३ || ५९३ || ७० || २३.७२ || १९० || - || २३० || १२ || ३-२४ || १९.१६ || ७ || - |- | १२|| [[जोगिंदर शर्मा]] || २००७ || १ || ४ || - || - || - || - || - || ८७ || - || १३८ || ४ || २-२० || ३४.५० || २ || - |- | १३|| [[रोहित शर्मा]] || २००७, २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ८ || ३९ || ३६ || ८ || ९६३ || ७९* || ३४.३९ || ३० || - || ५० || - || - || - || १६ || - |- | १४|| [[युसुफ पठाण]] || २००७, २००९, २०१० || ३ || ११ || ९ || २ || १२२ || ३३* || १७.४२ || १४४ || - || १९८ || ६ || २-४२ || ३३.०० || ६ || - |- | १५|| [[झहीर खान]] || २००९, २०१०, २०१२ || ३ || १२ || ४ || २ || १३ || ९ || ६.५० || २३२ || - || ३२२ || १२ || ४-१९ || २६.८३ || २ || - |- | १६|| [[सुरेश रैना]] || २००९, २०१०, २०१२, २०१४, २०१६ || ५ || २६ || २१ || ३ || ४५३ || १०१ || २५.१६ || १३२ || - || १५२ || ५ || १-४ || ३०.४० || ११ || - |- | १७|| [[इशांत शर्मा]] || २००९ || १ || ५ || - || - || - || - || - || ९० || - || १२५ || २ || २-३४ || ६२.५० || - || - |- | १८|| [[प्रग्यान ओझा]] || २००९ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ६६ || - || ६८ || ७ || ४-२१ || ९.७१ || १ || - |- | १९|| [[रविंद्र जडेजा]] || २००९, २०१०, २०१४, २०१६, २०२१ || ५ || २२ || ९ || ३ || ९५ || २६* || १५.८३ || ४४४ || १ || ५२९ || २१ || ३-१५ || २५.१९ || ११ || - |- | २०|| [[प्रवीण कुमार|प्रविण कुमार]] || २०१० || १ || २ || - || - || - || - || - || २४ || - || १७ || २ || २-१४ || ८.५० || - || - |- | २१|| [[आशिष नेहरा]] || २०१०, २०१६ || २ || १० || ३ || - || - || - || - || २३४ || १ || २६९ || १५ || ३-१९ || १७.९३ || १ || - |- | २२|| [[मुरली विजय]] || २०१० || १ || ४ || ४ || - || ५७ || ४८ || १४.२५ || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | २३|| [[पियुश चावला]] || २०१०, २०१२ || २ || ४ || - || - || - || - || - || ७२ || १ || ८२ || ३ || २-१३ || २७.३३ || २ || - |- | २४|| [[विनय कुमार]] || २०१० || १ || १ || - || - || - || - || - || २४ || - || ३० || २ || २-३० || १५.०० || - || - |- | २५|| [[रविचंद्रन आश्विन]] || २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ५ || २४ || ८ || ६ || ५४ || १६* || २७.०० || ५१० || - || ५५२ || ३२ || ४-११ || १७.२५ || ५ || - |- | २६|| [[विराट कोहली]] || २०१२, २०१४, २०१६, २०२१, २०२२ || ५ || २७ || २५ || ११ || ११४१ || ८९* || ८१.५० || ३४ || - || ४६ || २ || १-१५ || २३.०० || ११ || - |- | २७|| [[लक्ष्मीपती बालाजी]] || २०१२ || १ || ४ || - || - || - || - || - || ७२ || - || ८८ || ९ || ३-१९ || ९.७७ || - || - |- | २८|| [[अशोक दिंडा]] || २०१२ || १ || १ || - || - || - || - || - || १२ || - || २६ || १ || १-२६ || २६.०० || - || - |- | २९|| [[अमित मिश्रा]] || २०१४ || १ || ६ || - || - || - || - || - || १३२ || १ || १४७ || १० || ३-२६ || १४.७० || - || - |- | ३०|| [[शिखर धवन]] || २०१४, २०१६ || २ || ७ || ७ || - || ७४ || ३० || १०.५७ || - || - || - || - || - || - || ३ || - |- | ३१|| [[भुवनेश्वर कुमार]] || २०१४, २०२१, २०२२ || ३ || १३ || ३ || ३ || ९ || ५* || - || २४४ || ३ || २४३ || ८ || २-९ || ३०.३७ || ४ || - |- | ३२|| [[मोहम्मद शमी]] || २०१४, २०२१, २०२२ || ३ || १४ || ३ || २ || ० || ०* || ०.०० || २७५ || १ || ३७० || १४ || ३-१५ || २६.४२ || १ || - |- | ३३|| [[अजिंक्य रहाणे]] || २०१४, २०१६ || २ || ४ || ४ || - || ९४ || ४० || २३.५० || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | ३४|| [[मोहित शर्मा]] || २०१४ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ४२ || - || ६३ || २ || १-११ || ३१.५० || - || - |- | ३५|| [[जसप्रीत बुमराह]] || २०१६, २०२१ || २ || १० || १ || १ || ० || ०* || - || २३२ || १ || २४८ || ११ || २-१० || २२.५४ || - || - |- | ३६|| [[हार्दिक पंड्या]] || २०१६, २०२१, २०२२ || ३ || १६ || १० || १ || २१३ || ६३ || २३.६६ || २१६ || - || ३२९ || १३ || ३-३० || २५.३० || ९ || - |- | ३७|| [[मनीष पांडे]] || २०१६ || १ || १ || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - |- | ३८|| [[लोकेश राहुल]] || २०२१, २०२२ || २ || ११ || ११ || १ || ३२२ || ६९ || ३२.२० || - || - || - || - || - || - || २ || - |- | ३९|| [[रिषभ पंत]] (य)|| २०२१, २०२२ || २ || ७ || ५ || १ || ८७ || ३९ || २१.७५ || - || - || - || - || - || - || १ || १ |- | ४०|| [[सूर्यकुमार यादव]] || २०२१, २०२२ || २ || १० || ९ || ४ || २८१ || ६८ || ५६.२० || - || - || - || - || - || - || ६ || - |- | ४१|| [[वरुण चक्रवर्ती]] || २०२१ || १ || ३ || - || - || - || - || - || ६६ || ० || ७१ || ० || - || - || - || - |- | ४२|| [[शार्दुल ठाकूर]] || २०२१ || १ || २ || १ || ० || ० || ० || ०.०० || २७ || ० || ४८ || ० || - || - || २ || - |- | ४३|| [[ईशान किशन]] || २०२१ || १ || १ || १ || ० || ४ || ४ || ४.०० || - || - || - || - || - || - || - || - |- | ४४|| [[राहुल चाहर]] || २०२१ || १ || १ || - || - || - || - || - || २४ || ० || ३० || ० || ० || - || - || - |- | ४५|| [[अक्षर पटेल]] || २०२२ || १ || ५ || ३ || १ || ९ || ७ || ४.५० || ८० || ० || ११५ || ३ || २-१८ || ३८.३३ || २ || - |- | ४६|| [[अर्शदीप सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|अर्शदीप सिंग]] || २०२२ || १ || ६ || १ || १ || २ || २* || - || १२० || ० || १५६ || १० || ३-३२ || १५.६० || - || - |- | ४७|| [[दीपक हूडा]] || २०२२ || १ || १ || १ || ० || ० || ०.०० || - || - || - || - || - || - || - || - |} विश्व चषक क्रिकेट संघात निवड झाली परंतु एकही सामना खेळायला नाही मिळाला; असे खेळाडू पुढील प्रमाणे: {| class="wikitable" width="auto" |- ! क्रमांक ! नाव ! वर्ष |- | १|| [[मनोज तिवारी]] || २०१२ |- | २|| वरुण अ‍ॅरन || २०१४ |- | ३|| [[स्टुअर्ट बिन्नी]] || २०१४ |- | ४|| [[पवन नेगी]] || २०१६ |- | ५|| [[युझवेंद्र चहल]] || २०२२ |- | ६|| [[हर्षल पटेल]] || २०२२ |} ==विश्वचषक कर्णधार== आजवर ३ खेळाडूंनी भारतीय विश्वचषक संघाचे नेतृत्व केलेले आहे. त्यांच्या कामगिरीचा लेखाजोखा असा (ही यादी १० नोव्हेंबर २०२२ रोजी संपलेल्या भारत-इंग्लंड सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे) : {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" |- ! scope="col" width=5%| [[टोपी|कॅप]] ! scope="col" width=30%| खेळाडू ! scope="col" width=15%| कालावधी ! scope="col" width=10%| सामने ! scope="col" width=10%| विजय ! scope="col" width=10%| पराभव ! scope="col" width=10%| बरोबरी ! scope="col" width=10%| परिणाम नाही ! scope="col" width=10%| विजय % |- | १ | scope="row"| [[महेंद्रसिंग धोणी]] | २००७–२०१६ | ३३ | २० | ११ | १ | १ | ६०.६०% |- | २ | scope="row"| [[विराट कोहली]] | २०२१–२०२१ | ५ | ३ | २ | ० | ० | ६०.००% |- | ३ | scope="row"| [[रोहित शर्मा]] | २०२२–२०२२ | ६ | ४ | २ | ० | ० | ६६.६६% |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारताचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू]] [[वर्ग:क्रिकेट विश्वचषक]] 88ninpg32f3jg6euqiw8io9huwh5ffx 0 340930 2711377 2702046 2026-09-22T23:17:30Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711377 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''बॅटल रॉयल गेम''' हा एक ऑनलाइन मल्टीप्लेयर व्हिडिओ गेम प्रकार आहे जो सर्व्हायव्हल गेमच्या सर्व्हायव्हल, एक्सप्लोरेशन आणि स्कॅव्हेंजिंग घटकांसह शेवटच्या-पुरुष-स्टँडिंग गेमप्लेचे मिश्रण करतो. बॅटल रॉयल गेममध्ये डझनभर ते शेकडो खेळाडूंचा समावेश असतो, जे कमीत कमी उपकरणांसह सुरुवात करतात आणि नंतर आकुंचन पावत असलेल्या "सुरक्षित क्षेत्राच्या" बाहेर अडकणे टाळून इतर सर्व विरोधकांना संपवणे आवश्यक असते, विजेता शेवटचा खेळाडू किंवा संघ जिवंत असतो. शैलीचे नाव 2000 च्या जपानी चित्रपट ''बॅटल रॉयल'' वरून घेतले गेले आहे, जे स्वतः त्याच नावाच्या कादंबरीवर आधारित आहे, जे लहान होत चाललेल्या प्ले झोनमध्ये शेवटच्या-पुरुष-उभे स्पर्धेची समान थीम प्रस्तुत करते. 2010 च्या दशकाच्या सुरुवातीला ''[[माइनक्राफ्ट|Minecraft]]'' आणि ''ARMA 2'' सारख्या मोठ्या प्रमाणावरील ऑनलाइन सर्व्हायव्हल गेमच्या मोड्समधून या शैलीचा उगम झाला. ''[[प्लेयरअननोन्स बॅटलग्राऊंड्स|PUBG: बॅटलग्राउंड्स]]'' (2017), ''Fortnite Battle Royale'' (2017), ''Apex Legends'' (2019) आणि ''Call of Duty: Warzone'' (2020) यांसारख्या स्टँडअलोन गेम्ससह, दशकाच्या अखेरीस, शैली एक सांस्कृतिक घटना बनली. लाखो खेळाडू त्यांच्या रिलीजच्या काही महिन्यांतच. == संकल्पना == बॅटल रॉयल गेम अनेक वैयक्तिक खेळाडू, खेळाडूंच्या जोडी किंवा अनेक लहान पथकांमध्ये (सामान्यत: 3-5 खेळाडू) खेळले जातात. प्रत्येक सामन्यात, इतर सर्व प्रतिस्पर्ध्यांना संपवून शेवटचा खेळाडू किंवा संघ उभा राहणे हे ध्येय असते. खेळाडू-वर्णांना एका मोठ्या नकाशाच्या जागेत ठेवून सामना सुरू होतो, विशेषतः सर्व खेळाडूंना एका लहान वेळेच्या मर्यादेत मोठ्या विमानातून स्कायडायव्ह करून. नकाशामध्ये यादृच्छिक वितरण असू शकते किंवा खेळाडूंना ते कोठून सुरुवात करतात यावर काही नियंत्रण ठेवण्याची अनुमती देते. सर्व खेळाडू कमीत कमी उपकरणांसह सुरुवात करतात, कोणत्याही खेळाडूला सुरुवातीस अस्पष्ट फायदा देत नाही. सामान्यत: लढाई, जगण्यासाठी किंवा वाहतुकीसाठी वापरलेली उपकरणे यादृच्छिकपणे नकाशाभोवती विखुरलेली असतात, अनेकदा नकाशावरील खुणांवर, जसे की भुताटकीच्या शहरांमधील इमारतींमध्ये. इतर खेळाडूंकडून मारले जाणे टाळत असताना खेळाडूंनी या आयटमसाठी नकाशा शोधणे आवश्यक आहे, ज्यांना स्क्रीनवर किंवा नकाशावर दृष्यदृष्ट्या चिन्हांकित किंवा वेगळे करता येत नाही, खेळाडूने त्यांचे स्थान काढण्यासाठी केवळ स्वतःचे डोळे आणि कान वापरणे आवश्यक आहे. काढून टाकलेल्या खेळाडूंकडील उपकरणे सहसा लुटली जाऊ शकतात. या गेममध्ये सहसा काही मेकॅनिक असतात जेणेकरून प्रतिस्पर्ध्यांना जवळ ढकलले जाते जसे गेम पुढे जातो, सामान्यत: हळूहळू कमी होत जाणाऱ्या सुरक्षित क्षेत्राचे रूप घेते, झोनबाहेरील खेळाडूंना बाहेर काढावे लागते. सामान्यतः, बॅटल रॉयल स्पर्धकांना फक्त एक जीवन दिले जाते आणि जे खेळाडू मरण पावतात त्यांना क्वचितच पुनरुत्थान करण्याची परवानगी दिली जाते. सांघिक समर्थनासह खेळ खेळाडूंना तात्पुरत्या, कायमस्वरूपी नसून, एकदा आरोग्य बिघडल्यानंतर मृत्यूच्या जवळ येण्याची परवानगी देऊ शकतात, ज्यामुळे मित्रपक्षांना प्रतिस्पर्ध्याने बाहेर पडण्यापूर्वी किंवा संपवण्याआधी त्यांना पुनरुज्जीवित करण्याची संधी दिली. जेव्हा फक्त एकच खेळाडू किंवा संघ शिल्लक राहतो तेव्हा सामना संपतो आणि गेम सामान्यत: सर्व खेळाडू किती काळ टिकले यावर आधारित, कॉस्मेटिक वस्तूंसाठी वापरल्या जाणाऱ्या इन-गेम चलनासारखे काही प्रकारचे बक्षीस प्रदान करते. प्रारंभ बिंदू, आयटम प्लेसमेंट आणि सुरक्षित क्षेत्र कमी करण्याच्या यादृच्छिक स्वरूपामुळे बॅटल रॉयल शैली खेळाडूंना विचार करण्यास आणि त्वरित प्रतिक्रिया देण्यास आणि संपूर्ण सामन्यात शेवटचा माणूस/संघ उभा राहण्यासाठी रणनीती सुधारण्यास सक्षम करते. स्टँडअलोन गेम्स व्यतिरिक्त, बॅटल रॉयल संकल्पना मोठ्या गेममधील अनेक गेम मोड्सपैकी एक भाग म्हणून देखील उपस्थित असू शकते किंवा दुसऱ्या गेमसाठी वापरकर्त्याने तयार केलेल्या मोड म्हणून लागू केली जाऊ शकते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pcgamer.com/the-best-battle-royale-games-modes-and-mods/|title=The best battle royale games, modes and mods|last=Brown|first=Fraser|date=September 15, 2017|website=[[PC Gamer]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915204216/http://www.pcgamer.com/the-best-battle-royale-games-modes-and-mods/|archive-date=September 15, 2017|access-date=September 15, 2017}}</ref> बॅटल रॉयलच्या मूलभूत गोष्टींवर अनेक बदल केले जाऊ शकतात. उदाहरणार्थ, ''Fortnite ने'' त्याच्या ''Fortnite Battle Royale'' फ्री-टू-प्ले गेममध्ये 50-विरुद्ध-50 प्लेयर मोड असलेल्या इव्हेंटमध्ये तात्पुरता मोड सादर केला; खेळाडूंना दोन संघांपैकी एक नियुक्त केला जातो आणि इतर संघातील सर्व खेळाडूंना काढून टाकण्याच्या उद्दिष्टासह, खेळाचे सुरक्षित क्षेत्र कमी होत असताना [[दुर्ग|तटबंदी]] बांधण्यासाठी संसाधने आणि शस्त्रे गोळा करण्यासाठी त्यांच्या सहकाऱ्यांसोबत काम करतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.polygon.com/2017/12/7/16748276/fortnite-battle-royale-50-vs-50-trailer-date-tga-2017|title=Fortnite: Battle Royale gets a new 50-versus-50 team mode|last=Hall|first=Charlie|date=December 7, 2017|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171213010918/https://www.polygon.com/2017/12/7/16748276/fortnite-battle-royale-50-vs-50-trailer-date-tga-2017|archive-date=December 13, 2017|access-date=December 12, 2017}}</ref> == इतिहास == 2010 च्या दशकापूर्वी बॅटल रॉयल शैलीचे फॉर्म्युलेटिव्ह घटक अस्तित्वात होते. लास्ट मॅन स्टँडिंग नियम दर्शविणारे गेमप्ले मोड हे मल्टीप्लेयर ऑनलाइन अॅक्शन गेम्सचे वारंवार मुख्य भाग आहेत, जरी साधारणपणे कमी एकूण खेळाडू असले तरी, 1990 च्या सुरुवातीस ''बॉम्बरमॅन'', ज्याने पॉवर अप गोळा करणाऱ्या आणि सर्व समान किमान क्षमता असलेल्या खेळाडूंसह मल्टीप्लेयर गेम मोड सादर केले. शेवटचा खेळाडू उभा राहेपर्यंत संघर्ष केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.eurogamer.net/articles/2017-10-17-remembering-dyna-blaster-the-first-battle-royale-game-i-played|title=Remembering Dyna Blaster, the first Battle Royale game I played|last=Hagton|first=Ian|date=October 17, 2017|website=[[Eurogamer]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190704154054/https://www.eurogamer.net/articles/2017-10-17-remembering-dyna-blaster-the-first-battle-royale-game-i-played|archive-date=July 4, 2019|access-date=November 18, 2018}}</ref> मोठ्या खुल्या जगाच्या नकाशावर [[मृतभक्षक|स्कॅव्हेंजिंग]] आणि टिकून राहण्याचे घटक सर्व्हायव्हल गेम्सद्वारे लोकप्रिय झाले. <ref name="vg247">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vg247.com/2017/04/10/battle-royale-playerunknowns-battlegrounds-king-of-the-kill-and-the-new-genre-of-shooter/|title=Battle royale: PlayerUnknown's Battlegrounds, King of the Kill and the new genre of shooter|last=Saed|first=Sherif|date=April 10, 2017|website=VG247|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608191503/https://www.vg247.com/2017/04/10/battle-royale-playerunknowns-battlegrounds-king-of-the-kill-and-the-new-genre-of-shooter/|archive-date=June 8, 2017|access-date=June 9, 2017}}</ref> <ref name="pcgamer">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pcgamer.com/playerunknowns-battlegrounds-could-have-a-bright-future-in-the-battle-royale-genre-he-created/|title=Playerunknown's Battlegrounds could have a bright future in the battle royale genre he created|last=Livingston|first=Christopher|date=February 28, 2017|website=PC Gamer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617164755/http://www.pcgamer.com/playerunknowns-battlegrounds-could-have-a-bright-future-in-the-battle-royale-genre-he-created/|archive-date=June 17, 2017|access-date=June 9, 2017}}</ref> 2000 चा [[जपान|जपानी]] चित्रपट ''बॅटल रॉयल'', त्याच नावाची 1999 ची कौशून ताकामीची कादंबरी आणि त्याचे 2000 मंगा रुपांतर, या शैलीचे मूलभूत नियम मांडले होते, ज्यामध्ये खेळाडूंना एकच जीवंत होईपर्यंत एकमेकांना ठार मारण्यास भाग पाडले जाते, कमी होत असलेल्या नकाशावर घडत आहे आणि शस्त्रे आणि वस्तूंचा शोध घेण्याची गरज आहे. <ref name="ny23">{{Cite magazine|date=January 17, 2023|title=How "Battle Royale" Took Over Video Games|url=https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/how-battle-royale-took-over-video-games|magazine=The New Yorker}}</ref> याने लवकरच बॅटल रॉयल थीम असलेल्या जपानी मांगा आणि [[ॲनिमे|अॅनिमच्या]] लाटेला प्रेरणा दिली, जसे की ''Gantz'' (2000), ''Future Diary'' (2006), आणि ''Btooom!'' (2009), आणि नंतर बॅटल रॉयल फॉर्म्युला अखेरीस ''द हंगर गेम्स'' फ्रँचायझीमध्ये दिसला. <ref name="RPS">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rockpapershotgun.com/2018/12/06/how-battle-royale-went-from-a-manga-to-a-fortnite-game-mode/|title=How Battle Royale went from a manga to a Fortnite game mode|last=Zavarise|first=Giada|date=6 December 2018|website=[[Rock, Paper, Shotgun]]|access-date=24 May 2020}}</ref> ''Btooom मध्ये काल्पनिक लढाई रॉयल व्हिडिओ गेम चित्रित करण्यात आले होते!'' , <ref name="lemonde">{{स्रोत बातमी|url=https://www.lemonde.fr/pixels/article/2018/04/25/jeu-video-l-antique-bomberman-a-t-il-inspire-les-phenomenes-pubg-et-fortnite_5290540_4408996.html|title=Jeu vidéo : l'antique " Bomberman " a-t-il inspiré les phénomènes " PUBG " et " Fortnite " ?|date=April 25, 2018|work=[[Le Monde]]|language=fr|access-date=February 18, 2019}}</ref> आणि "बुलेट ऑफ बुलेट" टूर्नामेंट म्हणून ''सोर्ड आर्ट ऑनलाइन'' (२०१० मुद्रित) या प्रकाश कादंबरी मालिकेच्या फॅंटम बुलेट ( ''गन गेल ऑनलाइन'' ) चाप मध्ये. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://comicbook.com/anime/2018/04/23/how-gun-gale-connects-to-sword-art-online-bullet-of-bullets/|title='Gun Gale Online' Reveals Direct Tie-In To 'Sword Art Online'|date=April 24, 2018|work=ComicBook.com|access-date=16 April 2019}}</ref> ''बॅटल रॉयल'' फॉर्म्युला व्हिडिओ गेममध्ये रुपांतरित करण्याचे प्रारंभिक प्रयत्न जपानी व्हिज्युअल कादंबरी गेमच्या रूपात आले ज्यात कथाकथन आणि कोडे सोडवण्यावर लक्ष केंद्रित केले गेले, जसे की ''हिगुराशी: व्हेन दे क्राय'' (2002), ''झिरो एस्केप'' (2009) आणि ''डँगनरोनपा'' (2010) . तथापि, हे व्हिज्युअल कादंबरी गेम शैलीपेक्षा वेगळे आहेत जे बॅटल रॉयल गेम्स म्हणून ओळखले जाऊ लागले, जे नंतर उदयास आले जेव्हा पाश्चात्य विकसकांनी ''बॅटल रॉयल'' फॉर्म्युला शूटर गेम फॉरमॅटमध्ये रुपांतरित केले. <ref name="RPS"/> === प्रारंभिक मोड आणि गेम (२०१२-२०१६) === 2012 चा चित्रपट ''द हंगर गेम्स'' रिलीज झाल्यानंतर लगेचच, ज्याचा आधीच्या ''बॅटल रॉयल'' चित्रपटासारखाच आधार होता, ''[[माइनक्राफ्ट|Minecraft]]'' साठी हंगर गेम्स (नंतर सर्व्हायव्हल गेम्समध्ये बदलले) नावाचे सर्व्हर प्लग-इन विकसित केले गेले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.yahoo.com/news/blogs/technology-blog/minecraft-hunger-games-exists-just-amazing-imagining-165117705.html|title=Minecraft Hunger Games exists, and it's just as amazing as you're imagining|last=Wehner|first=Mike|date=May 15, 2012|website=[[Yahoo! News]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100233/https://www.yahoo.com/news/blogs/technology-blog/minecraft-hunger-games-exists-just-amazing-imagining-165117705.html|archive-date=September 24, 2017|access-date=September 24, 2017}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamespot.com/articles/battle-royale-games-explained/1100-6459225/|title=Battle Royale Games Explained|last=Fillari|first=Alessandro|date=May 26, 2018|website=[[GameSpot]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180526152403/https://www.gamespot.com/articles/battle-royale-games-explained/1100-6459225/|archive-date=May 26, 2018|access-date=May 26, 2018}}</ref> सर्व्हायव्हल गेम्स चित्रपटातून प्रेरणा घेतात, सुरुवातीला खेळाडूंना नकाशाच्या मध्यभागी उपकरणाच्या चेस्टच्या सेटजवळ ठेवतात. खेळ सुरू झाल्यावर, खेळाडू मध्यवर्ती संसाधनांवर स्पर्धा करू शकतात किंवा खेळाच्या क्षेत्राभोवती विखुरलेल्या चेस्टमध्ये संग्रहित वस्तू शोधण्यासाठी पसरू शकतात. मारले गेलेले खेळाडू काढून टाकले जातात आणि शेवटचा जिवंत खेळाडू सामना जिंकतो. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=The Big Book of Minecraft|url=https://archive.org/details/bigbookofminecra0000tall|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=2014|publisher=Triumph Books|isbn=978-1-62937-028-6|page=[https://archive.org/details/bigbookofminecra0000tall/page/70 70]}}</ref> ''डेझेड'' मध्ये, ''आर्मा 2'' साठी एक मोड, ऑगस्ट 2012 मध्ये रिलीज झाला, खेळाडू विविध धोक्यांनी भरलेल्या सतत सँडबॉक्समध्ये राहण्यासाठी मूलभूत गरजा मिळविण्यासाठी एकमेकांच्या बाजूने किंवा विरुद्ध संघर्ष करतात. मॉडची रचना खेळाडू विरुद्ध खेळाडूंच्या चकमकींचा समावेश करण्यासाठी करण्यात आली होती, परंतु खेळाच्या नकाशाच्या आकारामुळे आणि खेळाच्या जगाच्या चिकाटीमुळे या घटना सामान्यत: क्वचितच घडत होत्या. <ref name="Hall">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.polygon.com/2017/9/22/16350170/pubg-fortnite-battle-royale-genre-opinion|title=PUBG and Fortnite's argument raises the question: Can you own a genre?|last=Hall|first=Charlie|date=September 22, 2017|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923003827/https://www.polygon.com/2017/9/22/16350170/pubg-fortnite-battle-royale-genre-opinion|archive-date=September 23, 2017|access-date=September 22, 2017}}</ref> यामुळे गेम मोड्सचा विकास झाला ज्याने अंतिम विजेता निश्चित करण्यासाठी खेळाडूंमधील अधिक वारंवार प्रतिकूल परस्परसंवादांवर लक्ष केंद्रित करण्याच्या बाजूने ''डेझेड'' ओपन-एंडेडनेसचा त्याग केला. सर्वात प्रभावशाली बॅटल रॉयल मोड ब्रेंडन ग्रीनने तयार केला होता, जो त्याच्या ऑनलाइन उर्फ " प्लेयरअननोन " द्वारे ओळखला जातो, ज्याचा ''डेझेडचा'' बॅटल रॉयल मोड 2013 मध्ये प्रथम रिलीज झाला होता. हा मोड थेट ''बॅटल रॉयल'' कडून प्रेरित होता, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.playbattlegrounds.com/news/24.pu|title=INVEN Game Conference Talk|last=Greene|first=Brendan|date=February 15, 2017|publisher=Playerunknown's Battlegrounds|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170610101755/http://playbattlegrounds.com/news/24.pu|archive-date=June 10, 2017|access-date=June 8, 2017}}</ref> आणि चित्रपटातील संकल्पनांचा परिचय करून देतो जसे की खेळ चालू असताना खेळाडूंना जवळ येण्यास भाग पाडणारा प्ले झोन. <ref name="ny23"/> ''हंगर गेम्स'' -प्रेरित मोड्सच्या विरुद्ध, ग्रीनच्या मॉडमधील शस्त्रे नकाशाभोवती यादृच्छिकपणे विखुरलेली होती. ग्रीनने 2014 मध्ये ''Arma 3'' साठी हा मोड पुन्हा तयार केला. ग्रीनने ''H1Z1: King of the Kill'' साठी सल्लागार म्हणून त्याचे स्वरूप वापरणे सुरू ठेवले </link> बॅटल रॉयल शैलीच्या त्याच्या दृष्टीचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या स्टँडअलोन गेमच्या ब्लूहोलमध्ये क्रिएटिव्ह डेव्हलपर बनण्यापूर्वी, जे नंतर ''[[प्लेयरअननोन्स बॅटलग्राऊंड्स|PUBG: Battlegrounds]]'' म्हणून प्रसिद्ध केले जाईल. इतर डेव्हलपर्सच्या गेमने उच्च खेळल्या गेलेल्या बॅटल रॉयल-शैलीतील मोड्स, तसेच <nowiki><i id="mwpA">द हंगर गेम्स</i></nowiki> चित्रपट मालिकेच्या लोकप्रियतेपासून प्रेरणा घेतली. ''Ark: Survival Evolved'' by Studio Wildcard ने जुलै 2015 मध्ये त्याचा "सर्व्हायव्हल ऑफ द फिटेस्ट" मोड सादर केला, जो एस्पोर्ट्स टूर्नामेंटसाठी वापरण्यासाठी सज्ज होता. 2016 मध्ये हा मोड तात्पुरता स्वतःचा फ्री-टू-प्ले गेम म्हणून खंडित करण्यात आला होता, ज्यापूर्वी डेव्हलपर्सने संपूर्ण गेमच्या देखरेखीसाठी ते पुन्हा मुख्य गेममध्ये विलीन करण्याचा पर्याय निवडला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pcgamer.com/ark-survival-evolved-gets-a-survival-of-the-fittest-tournament-mode/|title=Ark: Survival Evolved gets a "Survival of the Fittest" tournament mode|last=Chalk|first=Andy|date=July 24, 2015|website=[[PC Gamer]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923050929/http://www.pcgamer.com/ark-survival-evolved-gets-a-survival-of-the-fittest-tournament-mode/|archive-date=September 23, 2017|access-date=September 22, 2017}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rockpapershotgun.com/2016/08/02/ark-survival-of-the-fittest-not-f2p|title=Mod Me Up! Ark: Survival Of The Fittest No Longer F2P|last=O'Conner|first=Alice|date=August 2, 2016|website=[[Rock Paper Shotgun]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923193909/https://www.rockpapershotgun.com/2016/08/02/ark-survival-of-the-fittest-not-f2p/|archive-date=September 23, 2017|access-date=September 22, 2017}}</ref> 2016 मध्ये, 2009 मंगा ''Btooom'' वर आधारित, ''Btooom Online'' हा बॅटल रॉयल मोबाईल गेम विकसित आणि जपानमध्ये रिलीज करण्यात आला. <ref name="lemonde"/> जपानी मोबाइल चार्ट्सवर काही सुरुवातीचे यश असूनही, ''Btooom ऑनलाइन'' जपानमध्ये शेवटी व्यावसायिक अपयशी ठरले. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Titsoff|first=Ader|url=http://goboiano.com/btooom-wont-get-a-2nd-season-as-mobile-game-flops/|title=Btooom! Won't Get a 2nd Season as Mobile Game Flops|date=April 5, 2017|work=GoBoiano|language=en-US|access-date=February 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180730181513/http://goboiano.com/btooom-wont-get-a-2nd-season-as-mobile-game-flops/|archive-date=July 30, 2018|url-status=usurped}}</ref> === स्टँडअलोन गेम्सची निर्मिती (2017-2018) === 2017 पूर्वी बॅटल रॉयल शैलीचे मूळ घटक स्थापित केले गेले होते, परंतु शैली 2017 आणि 2018 मध्ये दोन प्रमुख शीर्षकांमधून वाढली: ''[[प्लेयरअननोन्स बॅटलग्राऊंड्स|PUBG: बॅटलग्राउंड्स]]'', ज्याने लवकरच ''फोर्टनाइट बॅटल रॉयलला'' प्रेरणा दिली. दोन्ही खेळांनी अल्प कालावधीत लाखो खेळाडूंना आकर्षित केले, ते व्यावसायिक यश म्हणून सिद्ध झाले आणि 2018 नंतर भविष्यातील वाढीस कारणीभूत ठरले. ''H1Z1: किंग ऑफ द किल,'' ज्याने शैलीतील या दोन खिताबांची आधीपासून सुरुवात केली होती, 2017 च्या सुरुवातीपर्यंत स्टीमवर सर्वाधिक खेळल्या जाणाऱ्या खेळांमध्ये एक स्थान बनले आहे, परंतु ते त्याचे खेळाडूबेस राखण्यात सक्षम झाले नाही. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Christopher Livingston|url=https://www.pcgamer.com/king-of-the-kill-devs-talk-about-pubg-we-just-sort-of-try-to-ignore-any-comparison/|title=King of the Kill devs talk about PUBG: "We just sort of try to ignore any comparison"|date=2017-09-12|work=PC Gamer|language=en|access-date=2021-12-19}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.kotaku.com.au/2017/03/fans-wont-stop-playing-h1z1-king-of-the-kill-even-though-they-claim-to-hate-it/|title=Fans Won't Stop Playing One Of Steam's Most Popular Games, Even Though They Claim To Hate It|date=2017-03-30|website=Kotaku Australia|language=en-AU|access-date=2021-12-19|archive-date=2021-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219215548/https://www.kotaku.com.au/2017/03/fans-wont-stop-playing-h1z1-king-of-the-kill-even-though-they-claim-to-hate-it/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gamerant.com/h1z1-player-base-drop-539/|title=H1Z1 Loses 91% of Player Base Right Before eSports League Launch|date=2018-02-26|website=Game Rant|language=en-US|access-date=2021-12-19}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.polygon.com/2018/2/20/17031910/h1z1-struggling-player-count-down-90-percent|title=H1Z1 struggling to keep players in the face of competition|last=Hall|first=Charlie|date=2018-02-20|website=Polygon|language=en-US|access-date=2021-12-19}}</ref> ''PUBG: बॅटलग्राउंड्स'' ब्रेंडन ग्रीनने तयार केले होते, त्याचे शीर्षक त्याच्या ऑनलाइन उर्फ "प्लेयरअननोन" वर आधारित आहे. हा गेम त्याच्या ''ARMA 2'' च्या मागील ''बॅटल रॉयल'' मोडवर आधारित होता आणि 2013 मध्ये प्रथम रिलीज झालेल्या ''DayZ'' वर आधारित होता <ref name="pcgamer"/> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/sites/insertcoin/2017/09/22/pubg-developer-calls-out-fortnite-for-copying-its-battle-royale-format/#659e2e767d2f|title='PUBG' Developer Unironically Calls Out 'Fortnite' For Copying Its Battle Royale Format|last=Tassi|first=Paul|date=September 22, 2017|website=Forbes|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171015193311/https://www.forbes.com/sites/insertcoin/2017/09/22/pubg-developer-calls-out-fortnite-for-copying-its-battle-royale-format/#659e2e767d2f|archive-date=October 15, 2017}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Winkie|first=Luke|date=April 7, 2017|title=Meet Brendan 'Playerunknown' Greene, Creator of the Twitch Hit 'Battlegrounds'|url=https://www.rollingstone.com/glixel/news/meet-playerunknown-creator-of-the-battle-royale-genre-w475728|magazine=Rolling Stone|archive-url=https://web.archive.org/web/20170730075114/http://www.rollingstone.com/glixel/news/meet-playerunknown-creator-of-the-battle-royale-genre-w475728|archive-date=July 30, 2017}}</ref> त्याच्या पूर्वीच्या कामावर आधारित, ग्रीन [[दक्षिण कोरिया|दक्षिण कोरियातील]] ब्लूहोल येथे काम करण्यासाठी गेला, तो बॅटल रॉयल शैली, ''PUBG: बॅटलग्राउंड्स या'' त्याच्या व्हिजनचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या स्टँडअलोन गेमचा क्रिएटिव्ह डेव्हलपर बनला. ''बॅटलग्राउंड्स'' हा पहिला बॅटल रॉयल गेम नसला तरी, मार्च 2017 मध्ये लवकर ऍक्सेस करण्यासाठी त्याच्या रिलीजने मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधले, वर्षाच्या अखेरीस वीस दशलक्ष प्रती विकल्या गेल्या, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamespot.com/articles/pubg-reaches-a-big-sales-milestone-as-creator-prom/1100-6454752/|title=PUBG Reaches A Big Sales Milestone As Creator Promises "Change Is Coming"|last=Pereira|first=Chris|date=November 7, 2017|website=[[GameSpot]]|access-date=November 7, 2017}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://venturebeat.com/2017/12/15/playerunknowns-battlegrounds-sells-1-million-xbox-one-copies-in-3-days/|title=PlayerUnknown's Battlegrounds sells 1 million Xbox One copies in 3 days|last=Minotii|first=Mike|date=December 15, 2017|website=[[Venture Beat]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215220709/https://venturebeat.com/2017/12/15/playerunknowns-battlegrounds-sells-1-million-xbox-one-copies-in-3-days/|archive-date=December 15, 2017|access-date=December 15, 2017}}</ref> आणि हा गेमचा परिभाषित गेम मानला जातो. शैली <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.vg247.com/2017/04/10/battle-royale-playerunknowns-battlegrounds-king-of-the-kill-and-the-new-genre-of-shooter/|title=Battle royale: PlayerUnknown's Battlegrounds, King of the Kill and the new genre of shooter|last=Saed|first=Sharif|date=April 10, 2017|website=[[VG247]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170802162326/https://www.vg247.com/2017/04/10/battle-royale-playerunknowns-battlegrounds-king-of-the-kill-and-the-new-genre-of-shooter/|archive-date=August 2, 2017|access-date=July 27, 2017}}</ref> सप्टेंबर 2017 मध्ये, गेमने एकाच वेळी 1.3 दशलक्षाहून अधिक वापरकर्ते गेम खेळत असताना, स्टीमवर समवर्ती खेळाडूंच्या सर्वाधिक संख्येचा मागील विक्रम मोडला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://plarium.com/en/mmo-games/battle-royale/|title=How Battle Royale is changing online gaming|website=[[Plarium]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180228100725/https://plarium.com/en/mmo-games/battle-royale/|archive-date=February 28, 2018|access-date=February 27, 2018}}</ref> ''बॅटलग्राउंड्सची'' स्फोटक वाढ आणि त्याने बॅटल ' शैली कशी प्रस्थापित केली हे 2017 मध्ये व्हिडिओ गेम उद्योगातील शीर्ष ट्रेंडपैकी एक मानले गेले <ref>{{स्रोत बातमी|last=Sapieha|first=Chad|url=http://business.financialpost.com/technology/gaming/the-year-in-games-5-news-stories-and-trends-that-dominated-the-industry-in-2017|title=The year in games: Five news stories and trends that dominated the industry in 2017|date=December 14, 2017|work=[[National Post]]|access-date=December 18, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171215155814/http://business.financialpost.com/technology/gaming/the-year-in-games-5-news-stories-and-trends-that-dominated-the-industry-in-2017|archive-date=December 15, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamasutra.com/view/news/311869/5_trends_that_defined_the_game_industry_in_2017.php|title=5 trends that defined the game industry in 2017|last=Graft|first=Kris|date=December 18, 2017|website=[[Gamasutra]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222052025/https://www.gamasutra.com/view/news/311869/5_trends_that_defined_the_game_industry_in_2017.php|archive-date=December 22, 2017|access-date=December 18, 2017}}</ref> ''बॅटलग्राउंड्सच्या'' ' बॅटल रॉयल शैलीमध्ये नवीन रूची निर्माण झाली. ''बॅटलग्राउंड्सच्या'' मूलभूत गेमप्लेची कॉपी करणारे असंख्य गेम ''बॅटलग्राउंड्स'' ' झाल्यानंतर लगेचच [[चीन|चीनमध्ये]] दिसू लागले. <ref name="Livingston">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pcgamer.com/pubg-exec-clarifies-objection-to-fortnite-battle-royale-its-not-about-the-idea-itself-its-about-epic-games/|title=PUBG exec clarifies objection to Fortnite Battle Royale: 'it's not about the idea itself, it's about Epic Games'|last=Livingston|first=Christopher|date=September 23, 2017|website=[[PC Gamer]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170923075730/http://www.pcgamer.com/pubg-exec-clarifies-objection-to-fortnite-battle-royale-its-not-about-the-idea-itself-its-about-epic-games/|archive-date=September 23, 2017|access-date=September 23, 2017}}</ref> एपिक गेम्सने ''फोर्टनाइट'', एक सहकारी जगण्याची खेळ, ''बॅटलग्राउंड्सच्या'' रिलीझच्या जवळ लवकर ऍक्सेसमध्ये सोडली होती. एपिकने त्यांचा स्वतःचा बॅटल रॉयल मोड तयार करण्याची क्षमता पाहिली आणि सप्टेंबर 2017 पर्यंत फ्री-टू-प्ले ''फोर्टनाइट बॅटल रॉयल'' रिलीज केले ज्याने बॅटल रॉयल गेमप्ले संकल्पनेसह मुख्य ''फोर्टनाइट'' गेममधील काही सर्व्हायव्हल घटक आणि मेकॅनिक्स एकत्र केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.eurogamer.net/articles/2017-09-12-battle-royale-coming-to-fortnite-in-september|title=Battle Royale coming to Fortnite in September|last=Hood|first=Vic|date=September 12, 2017|website=[[Eurogamer]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912234406/http://www.eurogamer.net/articles/2017-09-12-battle-royale-coming-to-fortnite-in-september|archive-date=September 12, 2017|access-date=September 12, 2017}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.eurogamer.net/articles/2017-09-20-pubg-inspired-fornite-battle-royale-will-launch-as-a-free-standalone-game|title=PUBG-inspired Fortnite Battle Royale will launch as a free standalone game|last=Hood|first=Vic|date=September 20, 2017|website=[[Eurogamer]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921001323/http://www.eurogamer.net/articles/2017-09-20-pubg-inspired-fornite-battle-royale-will-launch-as-a-free-standalone-game|archive-date=September 21, 2017|access-date=September 20, 2017}}</ref> गेममध्ये ''बॅटलग्राउंड्स'' सारख्याच खेळाडूंची संख्या दिसली, नोव्हेंबर 2017 पर्यंत एपिक गेम्सने नोंदवलेले वीस दशलक्ष अद्वितीय खेळाडू आहेत <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamespot.com/articles/fortnite-passes-20-million-players-big-new-patch-a/1100-6454776/|title=Fortnite Passes 20 Million Players, Big New Patch Announced|last=Makuch|first=Eddie|date=November 7, 2017|website=[[GameSpot]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108205800/https://www.gamespot.com/articles/fortnite-passes-20-million-players-big-new-patch-a/1100-6454776/|archive-date=November 8, 2017|access-date=November 8, 2017}}</ref> ब्ल्यूहोलने या हालचालीवर चिंता व्यक्त केली, ''बॅटलग्राउंड्सचा'' क्लोन असल्यामुळे कमी, परंतु अधिक म्हणजे ते ''बॅटलग्राउंड्समधील'' अवास्तविक इंजिनच्या तांत्रिक समर्थनासाठी एपिक गेम्ससोबत काम करत होते आणि त्यामुळे त्यांना काळजी वाटत होती की ''फोर्टनाइट'' नियोजित समाविष्ट करू शकेल. ''बॅटलग्राउंडमध्ये'' ते सोडण्यापूर्वी त्यांच्या बॅटल रॉयल मोडची वैशिष्ट्ये. <ref name="Hall"/> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ibtimes.co.uk/playerunknowns-battlegrounds-team-issues-threat-over-carbon-copy-battle-royale-mode-epic-games-1640468|title=PlayerUnknown's Battlegrounds team issues threat over 'carbon copy' battle royale mode in Epic Games' Fortnite|last=Skipper|first=Ben|date=September 22, 2017|website=[[International Business Times]]|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170922165952/http://www.ibtimes.co.uk/playerunknowns-battlegrounds-team-issues-threat-over-carbon-copy-battle-royale-mode-epic-games-1640468|archive-date=September 22, 2017|access-date=September 22, 2017}}</ref> <ref name="Livingston"/> ''बॅटलग्राउंडच्या'' ', PUBG कॉर्पोरेशनने, जानेवारी 2018 मध्ये दक्षिण कोरियामध्ये एपिकच्या विरोधात ''फोर्टनाइट बॅटल रॉयल'' ''बॅटलग्राउंड्सच्या'' ' उल्लंघन केल्याचा दावा करून खटला दाखल केला . <ref name="bbc">{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.co.uk/news/technology-44287860|title=Fortnite sued for 'copying' rival game|date=May 29, 2018|work=[[BBC News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180531053521/http://www.bbc.co.uk/news/technology-44287860|archive-date=May 31, 2018|url-status=live}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-29/fortnite-versus-pubg-two-game-giants-are-set-to-battle-in-court|title=Most Popular Game on the Planet Accused of Copyright Violation|last=Nakamura|first=Yuji|last2=Kim|first2=Sam|date=May 29, 2018|website=[[Bloomberg L.P.]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180530034851/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-05-29/fortnite-versus-pubg-two-game-giants-are-set-to-battle-in-court|archive-date=May 30, 2018|access-date=May 29, 2018}}</ref> बाजार निरीक्षकांनी असे भाकीत केले की ब्लूहोल केस जिंकण्याची शक्यता कमी आहे, कारण ''PUBG'' ची मौलिकता न्यायालयात प्रस्थापित करणे कठीण होईल कारण ते स्वतःच ''बॅटल रॉयलमधून'' घेतले गेले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/tech/2018/06/134_250352.html|title=Can PUBG win legal battle against Epic Games?|date=June 8, 2018|work=[[Korea Times]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180706082637/https://www.koreatimes.co.kr/www/tech/2018/06/134_250352.html|archive-date=July 6, 2018|url-status=live}}</ref> जून 2018 च्या अखेरीस, PUBG ने अज्ञात कारणास्तव खटला बंद केला होता. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-06-27/pubg-drops-lawsuit-against-creators-of-gaming-phenom-fortnite|title=Copyright Lawsuit Dropped Against Fortnite Creators, Ending Legal Battle|last=Kim|first=Sam|date=June 26, 2018|website=[[Bloomberg L.P.]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180627173422/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-06-27/pubg-drops-lawsuit-against-creators-of-gaming-phenom-fortnite|archive-date=June 27, 2018|access-date=June 27, 2018}}</ref> 2018 मध्ये, ''Fortnite Battle Royale ने'' ''बॅटलग्राउंड्सला'' खेळाडूंच्या संख्येत टक्कर दिली <ref>{{स्रोत बातमी|last=Liao|first=Shannon|url=https://www.theverge.com/2018/12/18/18146774/pubg-mobile-players-fortnite|title=PUBG mobile has as many players as Fortnite|date=18 December 2018|work=[[The Verge]]|language=en|access-date=24 May 2020}}</ref> आणि कमाईच्या बाबतीत ते मागे टाकले, <ref name="pcgamesn">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pcgamesn.com/fortnite/fortnite-revenue|title=Fortnite made $126m in February, making more than PUBG for the first time|last=Jones|first=Ali|date=March 22, 2018|website=[[PCGamesN]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323030445/https://www.pcgamesn.com/fortnite/fortnite-revenue|archive-date=March 23, 2018|access-date=March 22, 2018}}</ref> ज्याचे श्रेय त्याचे फ्री-टू-प्ले बिझनेस मॉडेल आणि क्रॉस-प्लॅटफॉर्म सपोर्ट, तसेच कॅज्युअल खेळाडूंसाठी त्याची प्रवेशक्षमता आहे. <ref name="Verge" /> <ref name="Toms">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tomsguide.com/us/why-is-fortnite-so-popular,news-26921.html|title=Why Is Fortnite So Damn Popular — and Will It Last?|last=Andronico|first=Michael|date=April 6, 2018|website=[[Tom's Guide]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180411192449/https://www.tomsguide.com/us/why-is-fortnite-so-popular,news-26921.html|archive-date=April 11, 2018|access-date=April 11, 2018}}</ref> ''बॅटलग्राउंड्सचे'' निर्माते ब्रेंडन ग्रीन यांनी बॅटल रॉयल शैलीमध्ये आणखी वाढ करण्याचे श्रेय दिले. <ref name="Verge">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2018/3/23/17156952/pubg-creator-brendan-greene-epic-games-fortnite-battle-royale-genre-gdc-2018|title=PUBG creator says it's great Fortnite is growing the battle royale genre|last=Statt|first=Nick|date=March 23, 2018|website=[[The Verge (website)|The Verge]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180323211703/https://www.theverge.com/2018/3/23/17156952/pubg-creator-brendan-greene-epic-games-fortnite-battle-royale-genre-gdc-2018|archive-date=March 23, 2018|access-date=March 23, 2018}}</ref> ड्रेक, जुजू स्मिथ-शूस्टर आणि ट्रॅव्हिस स्कॉट यांच्यासोबत टायलर "निंजा" ब्लेव्हिन्सच्या प्रवाहानंतर त्याची मुख्य प्रवाहातील प्रसिद्धी आणखी वाढली. <ref name="Engadget">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.engadget.com/2018/03/17/fortnite-battle-royale-record-breaker/|title=The rise and rise (and rise) of 'Fortnite'|last=Brian|first=Matt|date=March 17, 2018|website=[[Engadget]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180324041607/https://www.engadget.com/2018/03/17/fortnite-battle-royale-record-breaker/|archive-date=March 24, 2018|access-date=March 23, 2018}}</ref> ज्याने समवर्ती दर्शकसंख्येसाठी ट्विच रेकॉर्ड सेट केला. <ref name="poly_Drak">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.polygon.com/2018/3/15/17123162/drake-ninja-fortnite-stream|title=Drake sets records with his Fortnite: Battle Royale Twitch debut|last=Patrick Gill, Christopher Grant, Ross Miller, and Julia Alexander|date=March 15, 2018|website=Polygon|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315101436/https://www.polygon.com/2018/3/15/17123162/drake-ninja-fortnite-stream|archive-date=March 15, 2018|access-date=March 19, 2018}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.polygon.com/2018/3/20/17143948/fortnite-ninja-drake-pornhub-yes-really|title=From Drake to porn, everyone wants a piece of Fortnite|last=Kuchera|first=Ben|date=March 20, 2018|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180320230606/https://www.polygon.com/2018/3/20/17143948/fortnite-ninja-drake-pornhub-yes-really|archive-date=March 20, 2018|access-date=March 20, 2018}}</ref> जानेवारीमध्ये एकूण 45 दशलक्ष खेळाडू आणि फेब्रुवारीमध्ये 3.4 दशलक्ष समवर्ती खेळाडू जमा झाले. बहुभुजाने त्याला "2018 चा सर्वात मोठा खेळ" आणि "एक अस्सल सांस्कृतिक घटना" असे लेबल केले, <ref name="Polygon">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.polygon.com/fortnite-battle-royale/2018/3/30/17177068/why-is-fortnite-popular|title=Why is Fortnite Battle Royale so wildly popular?|last=Campbell|first=Colin|date=March 30, 2018|website=[[Polygon (website)|Polygon]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180408060713/https://www.polygon.com/fortnite-battle-royale/2018/3/30/17177068/why-is-fortnite-popular|archive-date=April 8, 2018|access-date=April 11, 2018}}</ref> "NFL खेळाडूंपासून ते प्रसिद्ध अभिनेत्यांपर्यंत सर्वजण" ते खेळत होते, <ref name="Toms" /> [[बॉस्टन रेड सॉक्स|रेड सॉक्स]] खेळाडू झेंडर बोगार्ट्स आणि [[फाउ.से. बायर्न म्युन्शेन|बायर्न म्युनिकच्या]] युवा संघासह खेळातून उत्सव उधार घेणे. <ref name="USA">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ftw.usatoday.com/2018/03/fortnite-is-taking-over-the-sports-world|title=Fortnite is taking over the sports world|last=Schwartz|first=Nick|date=March 31, 2018|website=[[USA Today]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412082552/https://ftw.usatoday.com/2018/03/fortnite-is-taking-over-the-sports-world|archive-date=April 12, 2018|access-date=April 11, 2018}}</ref> [[आशिया|आशियामध्ये]], तथापि, ''PUBG'' हा सर्वात लोकप्रिय बॅटल रॉयल गेम राहिला आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Camarao|first=Dan|url=https://www.vice.com/en_in/article/k7ea89/pubg-fortnite-mobile-gaming-asia|title=Move Over Fortnite, Asian Gamers Know Why PUBG Is Better|date=27 December 2019|work=Vice|access-date=24 May 2020}}</ref> ''PUBG: Battlegrounds'' च्या यशाने प्रेरित होऊन 2017 मध्ये रिलीज झालेल्या इतर लोकप्रिय बॅटल रॉयल गेममध्ये दोन NetEase शीर्षके, 2022 जुलै रोजी बंद करण्यात आलेला ''सर्व्हायव्हलचे नियम'' आणि Knives ''Out'' हा मोबाइल गेम आणि Garena चा मोबाइल गेम ''फ्री फायर'' यांचा समावेश आहे. 2021 पर्यंत 150 दशलक्ष दैनिक सक्रिय खेळाडू <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gameworldobserver.com/2021/08/17/garena-free-fire-surpasses-150-million-peak-daily-active-players|title=Mobile battle royale Free Fire surpasses 150 million peak daily active players|last=Obedkov|first=Evgeny|date=2021-08-17|website=Game World Observer|language=en-US|access-date=2022-11-11}}</ref> यापैकी प्रत्येक गेमला 2018 पर्यंत लाखो डाउनलोड मिळाले आहेत, बहुतेक आशियामध्ये. <ref name="NetEase">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.rulesofsurvivalgame.com|title=Rules of Survival|publisher=[[NetEase]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181030024643/http://www.rulesofsurvivalgame.com/|archive-date=October 30, 2018|access-date=2019-04-15}}</ref> <ref name="gamasutra">{{स्रोत बातमी|url=http://www.gamasutra.com/view/pressreleases/326197/NetEase_Games_Knives_Out_battlefield_is_spreading_to_PlayStation_4.php|title=NetEase Games' Knives Out battlefield is spreading to PlayStation 4|date=September 11, 2018|work=[[Gamasutra]]|access-date=October 28, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026222633/http://www.gamasutra.com/view/pressreleases/326197/NetEase_Games_Knives_Out_battlefield_is_spreading_to_PlayStation_4.php|archive-date=October 26, 2018|url-status=live}}</ref> <ref name="sensortower">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://s3.amazonaws.com/sensortower-itunes/Quarterly+Reports/Sensor-Tower-Q4-2018-Data-Digest.pdf|title=Q4 and Full Year 2018: Store Intelligence Data Digest|date=January 16, 2019|website=Sensor Tower|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190210221540/https://s3.amazonaws.com/sensortower-itunes/Quarterly+Reports/Sensor-Tower-Q4-2018-Data-Digest.pdf|archive-date=February 10, 2019|access-date=January 19, 2019}}</ref> === मुख्य प्रवाहातील लोकप्रियता (2018-सध्या) === ''बॅटलग्राउंड्स'' आणि ''फोर्टनाइटच्या'' यशाने, बॅटल रॉयल शैलीचा मोठ्या प्रमाणात विस्तार झाला. प्रमुख प्रकाशकांनी, [53] इलेक्ट्रॉनिक आर्ट्स <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamespot.com/articles/ea-responds-to-pubgs-massive-success-teases-new-an/1100-6456453/|title=EA Responds To PUBG's Massive Success, Teases "New And Innovative" Modes For Its Own Games|last=Makuch|first=Eddie|date=January 30, 2018|website=[[GameSpot]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518055051/https://www.gamespot.com/articles/ea-responds-to-pubgs-massive-success-teases-new-an/1100-6456453/|archive-date=May 18, 2018|access-date=May 17, 2018}}</ref> अ‍ॅक्टिव्हिजन, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://variety.com/2018/gaming/news/activision-blizzard-battle-royale-1202799186/|title=Activision Blizzard Not Worried About 'Fortnite' Competition|last=Fogel|first=Stefanie|date=May 4, 2018|website=[[Variety (magazine)|Variety]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180517090407/http://variety.com/2018/gaming/news/activision-blizzard-battle-royale-1202799186/|archive-date=May 17, 2018|access-date=May 17, 2018}}</ref> आणि युबिसॉफ्ट <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamespot.com/articles/ubisoft-responds-to-fortnites-massive-popularity-t/1100-6459040/|title=Ubisoft Responds To Fortnite's Massive Popularity, Teases It May Follow The Trend|last=Makuch|first=Eddie|date=May 17, 2018|website=[[GameSpot]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180518033245/https://www.gamespot.com/articles/ubisoft-responds-to-fortnites-massive-popularity-t/1100-6459040/|archive-date=May 18, 2018|access-date=May 17, 2018}}</ref> यांनी त्यांच्या भविष्यातील योजनांवर आणि संपूर्ण उद्योगावर वाढत्या शैलीचा प्रभाव मान्य केला. अ‍ॅक्टिव्हिजनच्या ''कॉल ऑफ ड्यूटी'' मालिकेमध्ये EA च्या ''बॅटलफील्ड V'' प्रमाणेच 2018 च्या हप्त्यामध्ये ब्लॅकआउट नावाचा बॅटल रॉयल मोड, ''कॉल ऑफ ड्यूटी: ब्लॅक ऑप्स 4'', <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamespot.com/articles/call-of-duty-black-ops-4-has-a-battle-royale-mode/1100-6459017/|title=Call Of Duty: Black Ops 4 Has A Battle Royale Mode|last=Knezevic|first=Kevin|date=May 17, 2018|website=GameSpot|language=en-US|access-date=May 17, 2018}}</ref> वैशिष्ट्यीकृत आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamespot.com/articles/battlefield-5-battle-royale-mode-dice-discusses-ho/1100-6459565/|title=Battlefield 5 Battle Royale Mode: DICE Discusses How It Happened|last=Makuch|first=Eddie|date=June 11, 2018|website=[[GameSpot]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610091712/https://www.gamespot.com/articles/battlefield-5-battle-royale-mode-dice-discusses-ho/1100-6459565/|archive-date=June 10, 2018|access-date=June 11, 2018}}</ref> इतर प्रस्थापित गेमने अपडेट्समध्ये बॅटल रोयाल-प्रेरित गेम मोड जोडले, जसे की ''ग्रँड थेफ्ट ऑटो ऑनलाइन'', <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pcgamer.com/gta-online-gets-a-pubg-style-battle-royale-mode-in-the-smugglers-run-update/|title=GTA Online gets a PUBG-style Battle Royale mode in the Smuggler's Run update|last=Chalk|first=Andy|date=August 29, 2017|website=[[PC Gamer]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913043922/http://www.pcgamer.com/gta-online-gets-a-pubg-style-battle-royale-mode-in-the-smugglers-run-update/|archive-date=September 13, 2017|access-date=September 12, 2017}}</ref> ''पॅलाडिन्स'', <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pcgamer.com/hi-rez-president-explains-why-battlegrounds-name-was-chosen-for-paladins-new-mode/|title=Hi-Rez president explains why 'Battlegrounds' name was chosen for Paladins' new mode|last=Donnelly|first=Joe|date=January 5, 2018|website=[[PC Gamer]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180105233645/http://www.pcgamer.com/hi-rez-president-explains-why-battlegrounds-name-was-chosen-for-paladins-new-mode/|archive-date=January 5, 2018|access-date=January 5, 2018}}</ref> ''डोटा २'', <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ign.com/articles/2018/05/08/dota-2-is-getting-a-battle-royale-game-mode|title=Dota 2 Is Getting a Battle Royale Game Mode|last=Stewart|first=Sam|date=May 8, 2018|website=IGN|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180509023603/http://www.ign.com/articles/2018/05/08/dota-2-is-getting-a-battle-royale-game-mode|archive-date=May 9, 2018|access-date=May 9, 2018}}</ref> ''बॅटलराईट'', <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pcgamer.com/moba-brawler-battlerite-is-getting-a-battle-royale-mode/|title=MOBA brawler Battlerite is getting a battle royale mode|last=Wood|first=Austin|date=May 3, 2018|website=PC Gamer|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510115244/https://www.pcgamer.com/moba-brawler-battlerite-is-getting-a-battle-royale-mode/|archive-date=May 10, 2018|access-date=May 9, 2018}}</ref> आणि ''काउंटर-स्ट्राइक: ग्लोबल आक्षेपार्ह'' . <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamesindustry.biz/articles/2018-12-06-counter-strike-global-offensive-goes-free-to-play|title=Counter-Strike: Global Offensive goes free-to-play|last=Valentine|first=Rebekah|date=December 6, 2018|website=[[GamesIndustry.biz]]|access-date=December 6, 2018}}</ref> फेब्रुवारी 2019 मध्ये, EA ने फ्री-टू-प्ले ''Apex Legends'' रिलीज केले, ज्याने एका महिन्यात 50 दशलक्ष खेळाडूंची खाती ओलांडली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.pushsquare.com/news/2019/03/apex_legends_reaches_50_million_players_in_its_first_month|title=Apex Legends Reaches 50 Million Players In Its First Month|last=Tailby|first=Stephen|date=March 4, 2019|website=Push Square|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190304142048/http://www.pushsquare.com/news/2019/03/apex_legends_reaches_50_million_players_in_its_first_month|archive-date=March 4, 2019|access-date=March 4, 2019}}</ref> ''कॉल ऑफ ड्यूटी'' फ्रँचायझीमधील दुसरा मुख्य बॅटल रॉयल हप्ता, ''कॉल ऑफ ड्यूटी: वॉरझोन ,'' ''कॉल ऑफ ड्यूटी: मॉडर्न वॉरफेअर'' व्हिडिओ गेमचा एक भाग म्हणून मार्च 2020 मध्ये रिलीज झाला होता परंतु तो खरेदी करण्याची आवश्यकता नाही; <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pcgamesn.com/call-of-duty-warzone/free-to-play|title=Call of Duty: Warzone confirmed as a standalone, free-to-play battle royale|website=PCGamesN|language=en-GB|access-date=2020-04-21}}</ref> रिलीझच्या पहिल्या महिन्यात गेमने ५० दशलक्षाहून अधिक खेळाडूंना गाठले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.polygon.com/2020/4/10/21216734/call-of-duty-warzone-50-million-player-count|title=Call of Duty: Warzone hits 50M players in first month|last=McWhertor|first=Michael|date=2020-04-10|website=Polygon|language=en|access-date=2020-04-21}}</ref> बॅटल रॉयलचा दृष्टिकोन सामान्यतः शूटर गेमशी संबंधित नसलेल्या शैलीतील गेममध्ये देखील वापरला गेला आहे. ''Tetris 99'' हा [[निन्टेन्डो|Nintendo]] द्वारे Nintendo Switch साठी जारी केलेला 2019 चा गेम आहे ज्यामध्ये 99 खेळाडू एकाच वेळी ''Tetris'' च्या गेममध्ये भाग घेतात. शेवटचा खेळाडू उभा राहण्याचा प्रयत्न करून, खेळाडू पूर्ण केलेल्या प्रत्येक ओळीसाठी इतर खेळाडूंवर "हल्ला" करू शकतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2019/2/13/18224020/tetris-99-battle-royale-nintendo-switch-fortnite|title=Tetris is now a battle royale game with Tetris 99|last=Alexander|first=Julia|date=February 13, 2019|website=[[The Verge]]|access-date=February 13, 2019}}</ref> ''Tetris 99'' ने सुपर मारिओ ब्रदर्स 35, ''Pac-Man 99 ,'' <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://arstechnica.com/gaming/2021/04/nintendo-switch-continues-the-retro-battle-royale-trend-with-pac-man-99/|title=99 Pac-Men enter, one Pac-Man leaves in new Switch freebie Pac-Man 99|last=Mackovich|first=Sam|date=April 7, 2021|website=[[Ars Technica]]|access-date=April 15, 2021}}</ref> आणि F-Zero 99 या स्विच गेम्ससाठी टेम्पलेट म्हणून काम केले. ब्लिझार्ड एंटरटेनमेंटने त्याच्या डिजिटल कार्ड गेम ''हर्थस्टोनमध्ये'' बॅटल रॉयल-प्रेरित "बॅटलग्राउंड्स" मोड जोडला, जिथे आठ खेळाडू नवीन कार्ड्स तयार करण्याच्या अनेक फेऱ्यांद्वारे इतरांवर विजय मिळवण्यासाठी आणि एक-एक इव्हेंटमध्ये लढतात. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamasutra.com/view/news/353607/Why_the_Hearthstone_devs_wanted_to_make_an_auto_battler.php|title=Why the Hearthstone devs wanted to make an auto battler|last=Francis|first=Bryant|date=November 11, 2019|website=[[Gamasutra]]|access-date=December 11, 2019|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825025605/https://gamasutra.com/view/news/353607/Why_the_Hearthstone_devs_wanted_to_make_an_auto_battler.php|url-status=dead}}</ref> प्लेग्राउंड गेम्समधील ''फोर्झा होरायझन 4 या'' रेसिंग गेममध्ये "द एलिमिनेटर" नावाचा बॅटल रॉयल मोड जोडला गेला आहे जेथे सर्व खेळाडू एकाच कारने सुरुवात करतात, परंतु इतर खेळाडूंना हरवून आणि नकाशाभोवती "थेंब" शोधून अपग्रेड मिळवू शकतात; <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.eurogamer.net/articles/2019-12-11-forza-horizon-4-is-getting-a-battle-royale-mode-called-the-eliminator|title=Forza Horizon 4 is getting a battle royale mode called The Eliminator|last=Wales|first=Matt|date=December 11, 2019|website=[[Eurogamer]]|access-date=December 11, 2019}}</ref> मायक्रोसॉफ्टने २०२१ मध्ये सांगितले की हा गेममधील सर्वात लोकप्रिय मल्टीप्लेयर मोड आहे. <ref name="carey20211109">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.trueachievements.com/n47663/forza-horizon-5-revamped-multiplayer|title=Forza Horizon 5 devs talk multiplayer, social gaming, and how to win The Eliminator|last=Carey|first=Sean|date=2021-11-09|website=TrueAchievements|language=en|access-date=2021-11-14}}</ref> ''बॅबल रॉयल'' हा फ्रँक लँट्झने विकसित केलेला गेम आहे जो ''स्क्रॅबलचा'' वापर शब्द-आधारित बॅटल रॉयल गेमसाठी आधार म्हणून करतो. <ref name="polygon">{{स्रोत बातमी|last=Carpenter|first=Nicole|url=https://www.polygon.com/22839555/battle-babble-royale-scrabble-steam|title=A battle royale where you fight to the death with words, not bullets|date=December 16, 2021|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|access-date=December 18, 2021}}</ref> डिसेंबर २०१९ पर्यंत डझनभर बॅटल रॉयल गेम डेब्यू झाले आहेत परंतु, MOBA प्रकाराप्रमाणेच, एकाच वेळी फक्त दोन किंवा तीन शीर्षकांनी मुख्य प्रवाहात लोकप्रियता राखली आहे. इतर गेम आणि बॅटल रॉयल मोड त्यांच्या समवर्ती खेळाडूंची संख्या कमी होण्यापूर्वी आणि खेळाडू फोर्टनाइट किंवा बॅटलग्राउंडवर परत येण्यापूर्वी काही काळ लोकप्रिय झाले होते; Apex Legends हा वर्षातील एकमेव नवीन यशस्वी बॅटल रॉयल गेम होता. इतर मल्टीप्लेयर-केवळ खेळांच्या विरुद्ध, सामान्यत: बॅटल रॉयल गेममध्ये मोठ्या संख्येने सहभागी असलेल्या खेळाडूंना वाजवी वेळेत मॅचमेकिंगसाठी मोठ्या प्रमाणात समवर्ती खेळाडू आधार आवश्यक असतो. झेवियंट स्टुडिओ द्वारे द कुलिंग, 2016 मध्ये लवकर ऍक्सेसमध्ये रिलीझ करण्यात आले होते आणि 16 खेळाडूंसाठी स्ट्रीमिंग-फ्रेंडली बॅटल रॉयल मोड म्हणून डिझाइन केले होते. तथापि, बॅटलग्राउंड्सच्या रिलीझनंतर, द कुलिंगने आपला बराचसा खेळाडूंचा आधार गमावला आणि गेमची पूर्ण आवृत्ती जारी केल्यानंतर काही महिन्यांनी, झेवियंटने जाहीर केले की ते इतर प्रकल्पांवर जाण्यासाठी पुढील विकास संपवत आहेत. बॉस की प्रॉडक्शनद्वारे रॅडिकल हाइट्स एप्रिल 2018 मध्ये लाँच करण्यात आली होती परंतु दोन आठवड्यांच्या आत 80% प्लेयर बेस गमावला होता. आउटपोस्ट गेम्सने डिसेंबर २०१७ मध्ये रिलीज केलेला बॅटल रोयाल गेम SOS, मे 2018 पर्यंत त्याच्या खेळाडूंची संख्या दुहेरी अंकांमध्ये घसरली होती, ज्यामुळे आउटपोस्टने नोव्हेंबर 2018 पर्यंत गेम बंद करण्याची घोषणा केली होती. 2018 मध्ये E3 येथे अनेक मोठ्या बॅटल रोयाल घोषणा झाल्या , फक्त फॉलआउट 76 चा बॅटल रॉयल मोड 2019 मध्ये ट्रेड शोमध्ये दिसला. चिनी सरकारने ऑडिओ आणि व्हिडिओ आणि अंक प्रकाशन असोसिएशनद्वारे ऑक्टोबर 2017 मध्ये सांगितले की ते आपल्या नागरिकांना बॅटल रॉयल गेम खेळण्यापासून परावृत्त करेल कारण त्यांना ते खूप हिंसक वाटतात, जे " [[समाजवाद|समाजवादाच्या]] मूल्यांपासून विचलित होते आणि तरुणांसाठी हानिकारक मानले जाते. ग्राहक", ''ब्लूमबर्ग'' द्वारे भाषांतरित केल्याप्रमाणे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-10-30/world-s-hottest-pc-game-could-be-banned-in-china-due-to-violence|title=World's Hottest PC Game Could Get Locked Out of China|last=Chen|first=Lulu Yilun|date=October 29, 2017|website=[[Bloomberg Businessweek]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030091807/https://www.bloomberg.com/news/articles/2017-10-30/world-s-hottest-pc-game-could-be-banned-in-china-due-to-violence|archive-date=October 30, 2017|access-date=October 31, 2017}}</ref> पश्चिमेकडील गेमिंग प्रकाशनांनी असा अंदाज लावला आहे की यामुळे देशात युद्ध रॉयल प्रकाशित करणे कठीण किंवा अशक्य होईल. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pcgamesn.com/playerunknown-battlegrounds/pubg-china|title=The Chinese government is discouraging the development of battle royale games|last=Jones|first=Ali|date=October 30, 2017|website=[[PCGamesN]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030185708/https://www.pcgamesn.com/playerunknown-battlegrounds/pubg-china|archive-date=October 30, 2017|access-date=October 30, 2017}}</ref> नोव्हेंबर 2017 मध्ये, PUBG कॉर्पोरेशनने चीनमध्ये गेम प्रकाशित करण्यासाठी Tencent सोबत भागीदारीची घोषणा केली, "चिनी नियम आणि सेन्सॉरचे समाधान करण्यासाठी "ते समाजवादी मूलभूत मूल्ये, चीनी पारंपारिक संस्कृती आणि नैतिक नियमांशी सहमत आहेत याची खात्री करण्यासाठी" गेममध्ये काही बदल केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gamesindustry.biz/articles/2017-11-22-tencent-to-publish-playerunknowns-battlegrounds-in-china|title=Tencent to publish PlayerUnknown's Battlegrounds in China|last=Handrahan|first=Matthew|date=November 22, 2017|website=[[GamesIndustry.biz]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201044018/http://www.gamesindustry.biz/articles/2017-11-22-tencent-to-publish-playerunknowns-battlegrounds-in-china|archive-date=December 1, 2017|access-date=November 22, 2017}}</ref> <ref>{{Citation|title=PlayerUnknown's Battlegrounds has been approved in China, with a few changes|accessdate=November 22, 2017|archivedate=November 22, 2017}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.reuters.com/article/us-china-tencent-videogames/tencent-to-bring-worlds-hottest-video-game-to-china-promises-socialist-values-idUSKBN1DM192?feedType=RSS&feedName=technologyNews|title=Tencent to bring world's hottest video game to China, promises socialist values|date=November 22, 2017|work=[[Reuters]]|access-date=December 15, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171216034938/https://www.reuters.com/article/us-china-tencent-videogames/tencent-to-bring-worlds-hottest-video-game-to-china-promises-socialist-values-idUSKBN1DM192?feedType=RSS&feedName=technologyNews|archive-date=December 16, 2017|url-status=live|df=mdy-all}}</ref> तथापि, 2018 च्या मध्यात, चीनी सरकारने चीनमध्ये प्रकाशित होणाऱ्या गेमचे पुनरावलोकन आणि वर्गीकरण कसे केले आणि डिसेंबर 2018 पर्यंत, नवीन ऑनलाइन नीतिमत्ता पुनरावलोकन समिती स्थापन केल्यानंतर, ''फोर्टनाइट'' आणि ''PUBG'' यासह अनेक बॅटल रॉयल शीर्षके सुधारली., निषिद्ध म्हणून सूचीबद्ध केले होते किंवा खेळातून मागे घेणे आवश्यक आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pcgamesn.com/fortnite/fortnite-china-ban|title=Fortnite, PUBG, and Paladins have reportedly been banned by the Chinese government|last=Jones|first=Ali|date=December 11, 2018|website=[[PCGamesN]]|access-date=December 11, 2018}}</ref> PUBG कॉर्पोरेशन Tencent सोबत चीनी रिलीजवर काम करत असताना, चीनमध्ये ''बॅटलग्राउंड्सचे'' अनेक क्लोन रिलीज करण्यात आले आणि "चिकन इटिंग गेम" नावाचा एक नवीन प्रकार तयार केला, ज्याचे नाव ''बॅटलग्राउंड्समध्ये'' उभ्या असलेल्या शेवटच्या खेळाडूच्या अभिनंदनाच्या ओळीवर आधारित आहे, " ''विजेता विजेता चिकन डिनर!'' " <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.gamasutra.com/view/news/310581/Inside_the_PUBGfueled_rise_of_chicken_eating_games_in_China.php|title=Inside the PUBG-fueled rise of 'chicken eating games' in China|last=Wawro|first=Alex|date=November 28, 2017|website=[[Gamasutra]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171227122651/https://www.gamasutra.com/view/news/310581/Inside_the_PUBGfueled_rise_of_chicken_eating_games_in_China.php|archive-date=December 27, 2017|access-date=December 18, 2017}}</ref> == प्रभाव == बॅटल रॉयल<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://sigmabattleroyale.com/|title=Download Sigma Game APK Latest Version 2.0 [Sigma APK 2.0] 🔥|website=Sigma Apk 2.0|language=en-US|url-status=live|access-date=2023-12-13}}{{मृत दुवा|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> शैलीची जलद वाढ आणि यश अनेक घटकांना कारणीभूत आहे, ज्यामध्ये सर्व खेळाडू एकाच असुरक्षित अवस्थेत सुरू करतात आणि खेळाडूंसाठी कोणताही आंतरिक फायदा काढून टाकतात आणि प्रेक्षक एस्पोर्ट म्हणून योग्य आहेत. <ref name="wired maslow" /> ''फोर्टनाइट बॅटल रॉयल'' यासारख्या विशिष्ट गेमच्या व्यवसाय मॉडेलसह इतर घटक संगणक, कन्सोल आणि मोबाइल डिव्हाइसवर विनामूल्य आणि उपलब्ध आहेत. <ref>{{Cite magazine|last=Paumgarten|first=Nick|date=May 15, 2018|title=How Fortnite Captured Teens' Hearts and Minds|url=https://www.newyorker.com/magazine/2018/05/21/how-fortnite-captured-teens-hearts-and-minds|magazine=[[The New Yorker]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180515040304/https://www.newyorker.com/magazine/2018/05/21/how-fortnite-captured-teens-hearts-and-minds|archive-date=May 15, 2018|access-date=May 15, 2018}}</ref> युटा युनिव्हर्सिटीचे प्राध्यापक असेही मानतात की बॅटल रॉयल गेम्स हे मास्लोच्या गरजांच्या पदानुक्रमाचे घटक ओळखतात, भूतकाळातील व्हिडिओ गेमपेक्षा मानवी प्रेरणांचे वर्णन करणारी योजना. मॅस्लोच्या पदानुक्रमाचे सर्वात खालचे स्तर, शारीरिक आणि सुरक्षितता, लढाई रॉयल्सच्या जगण्याच्या घटकांद्वारे पूर्ण केले जातात, प्रेम/स्वतःचे आणि आदराचे स्तर हे बॅटल रॉयल अपरिहार्यपणे एक सामाजिक आणि स्पर्धात्मक खेळ असण्याचा परिणाम आहे आणि स्वतःचा अंतिम स्तर आहे. -वास्तविकिकरण गेममध्ये वारंवार जिंकण्यासाठी कुशल बनण्यापासून येते. <ref name="wired maslow">{{Cite magazine|last=Melrose|first=Carter|date=June 14, 2018|title=WHY BATTLE ROYALE GAMES LIKE FORTNITE ARE EVERYWHERE (IT'S NOT JUST MONEY)|url=https://www.wired.com/story/fortnite-battlefield-rise-of-battle-royale/|magazine=[[Wired (magazine)|Wired]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615011914/https://www.wired.com/story/fortnite-battlefield-rise-of-battle-royale/|archive-date=June 15, 2018|access-date=June 14, 2018}}</ref> ''बिझनेस इनसाइडरने'' असा अंदाज वर्तवला आहे की बॅटल रॉयल गेम्स केवळ 2018 मध्ये {{USD|2 billion}} अधिक कमावतील आणि 2019 च्या अखेरीस एकूण {{USD|20 billion}} उत्पन्न करतील <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.ign.com/articles/2018/07/20/analysts-predict-battle-royale-games-could-make-20-billion-next-year|title=Analysts Predict Battle Royale Games Could Make $20 Billion Next Year|last=Wade|first=Jessie|date=July 20, 2018|website=[[IGN]]|access-date=July 20, 2018}}</ref> सुपरडेटा रिसर्चने अहवाल दिला की, 2018 मध्ये, तीन सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या बॅटल रॉयल गेम्स ( ''फोर्टनाइट'', ''PUBG'' आणि ''कॉल ऑफ ड्यूटी: ब्लॅक ऑप्स 4'' ) ने त्या वर्षी एकत्रित डिजिटल कमाईत जवळपास {{USD|4 billion}} व्युत्पन्न केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.superdataresearch.com/market-data/market-brief-year-in-review/|title=Market Brief {{ndash}} 2018 Digital Games & Interactive Entertainment Industry Year In Review|website=SuperData Research|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121010757/https://www.superdataresearch.com/market-data/market-brief-year-in-review/|archive-date=January 21, 2019|access-date=January 19, 2019}}</ref> सुपरडेटा रिसर्चने नोंदवले आहे की 2020 मधील शीर्ष चार सर्वाधिक कमाई करणाऱ्या बॅटल रॉयल गेम्स ( ''PUBG Mobile'', ''Garena Free Fire'', ''Call of Duty: Warzone'' आणि ''Fortnite'' ) ने त्या वर्षी एकत्रित डिजिटल कमाईत जगभरात {{USD|7 billion}} पेक्षा जास्त कमाई केली. <ref name="SuperData2020">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.superdataresearch.com/blog/2020-year-in-review|title=Games and interactive media earnings rose 12% to $139.9B in 2020|date=6 January 2021|website=[[SuperData Research]]|publisher=[[Nielsen Company]]|url-access=registration|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210106144257/https://www.superdataresearch.com/blog/2020-year-in-review|archive-date=January 6, 2021|access-date=6 January 2021}}</ref> ''Fortnite ने'' 2019 पर्यंत जगभरात {{USD|9 billion}} पेक्षा जास्त कमाई केली, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2021/5/3/22417447/fortnite-revenue-9-billion-epic-games-apple-antitrust-case|title=Fortnite made more than $9 billion in revenue in its first two years|last=Clark|first=Mitchell|date=May 3, 2021|website=[[The Verge]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503180540/https://www.theverge.com/2021/5/3/22417447/fortnite-revenue-9-billion-epic-games-apple-antitrust-case|archive-date=May 3, 2021|access-date=May 3, 2021}}</ref> तर ''PUBG Mobile ने'' 2022 च्या सुरुवातीस {{USD|8 billion}} पेक्षा जास्त कमाई केली <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://sensortower.com/blog/pubg-mobile-8-billion-revenue|title=PUBG Mobile Shoots Past $8 Billion in Lifetime Revenue|date=May 2022|work=Sensor Tower|access-date=15 May 2022}}</ref> सेन्सर टॉवरने अहवाल दिला की 2018 मधील टॉप तीन सर्वाधिक डाउनलोड केलेले मोबाइल बॅटल रोयाल गेम्स ( ''PUBG Mobile'', ''Garena Free Fire'' आणि ''Fortnite'' ) यांना 500 हून अधिक मिळाले.{{Spaces}}त्या वर्षी एकत्रित दशलक्ष डाउनलोड. <ref name="sensortower"/> {{As of|2020}} </link></link> , सर्वाधिक खेळल्या जाणाऱ्या बॅटल रॉयल गेममध्ये 600 सह ''PUBG मोबाईलचा'' समावेश आहे{{Spaces}}दशलक्ष खेळाडू, <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://in.ign.com/playerunknowns-battlegrounds-mobile/142341/news/pubg-mobile-gets-600-million-downloads|title=PUBG Mobile Gets 600 Million Downloads|date=3 December 2019|work=[[IGN]]|access-date=20 March 2020}}</ref> ''फोर्टनाइट'' 350 सह{{Spaces}}दशलक्ष खेळाडू, <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theverge.com/2020/5/6/21249497/fortnite-350-million-registered-players-hours-played-april|title=Fortnite is now one of the biggest games ever with 350 million players|last=Statt|first=Nick|date=May 6, 2020|website=[[The Verge]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200506180958/https://www.theverge.com/2020/5/6/21249497/fortnite-350-million-registered-players-hours-played-april|archive-date=May 6, 2020|access-date=May 6, 2020}}</ref> NetEase चा मोबाईल गेम ''Knives Out'' with 250 पेक्षा जास्त{{Spaces}}दशलक्ष खेळाडू, <ref name="gamasutra"/> ''जगण्याचे नियम'' 230 सह{{Spaces}}दशलक्ष खेळाडू, <ref name="NetEase"/> आणि १८० हून अधिक ''गारेना फ्री फायर''{{Spaces}}दशलक्ष खेळाडू. <ref name="sensortower" /> टर्टल बीच कॉर्पोरेशन, हेडफोन्स आणि गेमिंगसाठी मायक्रोफोन्सचे निर्माते, 2017 मधील त्याच तिमाहीच्या तुलनेत 2018 च्या दुसऱ्या तिमाहीत निव्वळ उत्पन्नात 200% पेक्षा जास्त वाढ नोंदवली, ज्याचे श्रेय त्यांनी बॅटल रॉयल शैलीच्या लोकप्रियतेला दिले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gamasutra.com/view/news/323907/The_battle_royale_boom_helped_Turtle_Beach_achieve_a_record_quarter.php|title=The battle royale boom helped Turtle Beach achieve a record quarter|last=McAloon|first=Alissa|date=August 7, 2018|website=[[Gamasutra]]|access-date=August 7, 2018|archive-date=2021-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825030655/https://gamasutra.com/view/news/323907/The_battle_royale_boom_helped_Turtle_Beach_achieve_a_record_quarter.php|url-status=dead}}</ref> 2022 मध्ये जपानी विद्यार्थ्यांवर आयोजित केलेल्या अभ्यासात जे नियमितपणे ऑनलाइन गेम खेळतात, बॅटल रॉयल गेमप्लेचा गेमिंग व्यसन आणि कमी यशाची भावना यांच्याशी सांख्यिकीयदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण संबंध असल्याचे दिसून आले. अभ्यासाने असेही सुचवले आहे की बॅटल रॉयल शैलीला इतर एस्पोर्ट्स शैलींपेक्षा अधिक लक्ष देणे आवश्यक आहे, विशेषतः आक्रमक भावनांसह त्याच्या दुव्याच्या बाबतीत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Ohno|first=Shiroh|date=2022|title=The Link Between Battle Royale Games and Aggressive Feelings, Addiction, and Sense of Underachievement: Exploring eSports-Related Genres|url=https://link.springer.com/10.1007/s11469-021-00488-0|journal=International Journal of Mental Health and Addiction|language=en|volume=20|issue=3|pages=1873–1881|doi=10.1007/s11469-021-00488-0|issn=1557-1874}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * बॅटल रॉयल गेम्सची यादी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}}{{Video game genre}} [[वर्ग:Pages with unreviewed translations]] dqa9dgh70mmmouct230a5iurmtnh0dn 0 341757 2711509 2676169 2026-09-23T07:57:08Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711509 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''राम मंदिर''' हे [[अयोध्या|अयोध्येतील]] [[राम जन्मभूमी|रामजन्मभूमीच्या]] जागेवर बांधले जाणारे [[मंदिर|हिंदू मंदिर]] आहे जे [[रामायण|रामायणानुसार]] [[हिंदू धर्म|हिंदू धर्मातील]] भगवान विष्णूचे अवतार भगवान श्री [[राम]] यांचे जन्मस्थान आहे असे मानले जाते. मंदिराच्या बांधकामाची देखरेख श्री रामजन्मभूमी तीर्थक्षेत्र करत आहे. ५ ऑगस्ट २०२० रोजी, [[भारताचे पंतप्रधान]] श्री [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र मोदी यांच्या]] हस्ते भूमिपूजन विधी पार पडला आणि मंदिराच्या बांधकामाला सुरुवात झाली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/may/07/land-levelling-for-ayodhya-ram-temple-soon-says-mandir-trust-after-video-conference-2140354.html|title=Land levelling for Ayodhya Ram temple soon, says mandir trust after video conference|website=The New Indian Express|access-date=2023-05-26}}</ref> == इतिहास == हिंदू धर्मातील धारणेनुसार श्री राम हे श्री विष्णू देवतेचा अवतार मानले जातात. प्राचीन भारतीय महाकाव्य, [[रामायण|रामायणानुसार]], रामाचा जन्म अयोध्येत झाला होता म्हणून हे क्षेत्र राम जन्मभूमी म्हणून ओळखले जाते. १५ व्या शतकात [[मुघल साम्राज्य|मुघलांनी]] रामजन्मभूमीवर [[बाबरी मशीद|बाबरी]] मशीद बांधली. हिंदू मंदिर पाडल्यानंतर मशीद बांधली गेली असे हिंदू मानतात. १८५० च्या दशकातच या वादाला हिंसक वळण लागले. <ref name="HinduTitleDispute19">{{स्रोत बातमी|last=Deepalakshmi|first=K.|url=https://www.thehindu.com/news/national/ramjanmabhoomi-babri-masjid-title-dispute-the-story-so-far/article29925573.ece|title=Ramjanmabhoomi-Babri Masjid title dispute: The story so far|date=2019-11-08|work=द हिंदू|issn=0971-751X|access-date=2020-07-25}}</ref> [[अलाहाबाद उच्च न्यायालय|अलाहाबाद उच्च न्यायालयाच्या]] लखनौ खंडपीठाने त्यावर स्थगिती देण्याचे आदेश देण्यापूर्वी [[विश्व हिंदू परिषद|विश्व हिंदू परिषदेने]] वादग्रस्त जागेवर मंदिराची पायाभरणी करणार असल्याची घोषणा केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/pune/chandrakant-patil-on-babri-masjid-demolition-bjp-chandrakant-patil-slam-shiv-sena-on-babri-masjid-demolition-1166947|title=बाबरी मशीद पाडली तेव्हा कोणीही शिवसैनिक म्हणून नाही तर...; चंद्रकांत पाटील|last=पांढरे|first=शिवानी|date=2023-04-11|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2024-01-03}}</ref> त्यानंतर विश्व हिंदू परिषदेने पैसे आणि विटा गोळा केल्या आणि त्यावर "श्री राम" लिहिले होते. नंतर, राजीव गांधी मंत्रालयाने विश्व हिंदू परिषदेला ''पायाभरणी'' करण्याची परवानगी दिली, तत्कालीन गृहमंत्री [[बुटासिंग|बुटा सिंग यांनी]] तत्कालीन विश्व हिंदू परिषद नेते अशोक सिंघल यांना परवानगी दिली. सुरुवातीला, केंद्र आणि राज्य सरकारांनी विवादित जागेच्या बाहेर पायाभरणी समारंभ आयोजित करण्याचे मान्य केले होते. तथापि, ९ नोव्हेंबर १९८९ रोजी विश्व हिंदू परिषद नेते आणि साधूंच्या गटाने विवादित जमिनीवर ७ घनफूट खड्डा खोदून पायाभरणी केली. सिंहद्वार येथे स्थापन केले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-the-ayodhya-ram-temple-journey-from-november-9-1989-to-august-5-2020-6539284/|title=Explained: The Ayodhya Ram temple journey, from November 9, 1989 to August 5, 2020|last=Mathew|first=Liz|date=2020-08-04|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2020-08-04}}</ref> डिसेंबर १९९२ मध्ये बाबरी मशीद पाडल्यानंतर हा वाद हिंसाचारात वाढला. अयोध्या अध्यादेश, १९९३, काही क्षेत्रांच्या संपादनासारखे विविध शीर्षक आणि कायदेशीर विवाद देखील उद्भवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/national/it-will-not-be-known-who-wrote-the-verdict-of-ayodhya-case-cji-dhanjay-chandrachud-marathi-news-1106677.html|title=राम मंदिर निकालाच्या निर्णयावर कसे झाले एकमत, सरन्यायाधीशांनी सांगितले काय घडले|last=Marathi|first=TV9|date=2024-01-02|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2024-01-03}}</ref> २०१९ च्या अयोध्या वादावर सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय हा वादग्रस्त जमीन सरकारने स्थापन केलेल्या ट्रस्टला देण्याचा होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/ayodhya-ram-janmabhoomi/when-will-the-prana-pratishta-be-held-in-the-grand-ram-mandir-1031005.html|title=Ram mandir : कधी होणार भव्य राम मंदिरात प्राणप्रतिष्ठा? सर्वात मोठी बातमी आली समोर|last=Marathi|first=TV9|date=2023-09-26|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2024-01-03}}</ref> श्री रामजन्मभूमी तीर्थक्षेत्र हे ट्रस्ट स्थापन करण्यात आले. <ref name="HinduTitleDispute19"/> ५ फेब्रुवारी २०२० रोजी संसदेत अशी घोषणा करण्यात आली की दुसऱ्या मोदी मंत्रालयाने मंदिराच्या बांधकामाची योजना स्वीकारली आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Phukan|first=Sandeep|url=https://www.thehindu.com/news/national/ram-temple-at-ayodhya-autonomous-trust-to-be-set-up-for-construction-says-pm-modi/article30740700.ece|title=PM announces Cabinet nod for Ram temple in Ayodhya|date=2020-02-05|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-05-09}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-53656481|title=अयोध्येतील राम मंदिर निर्माण ट्रस्टवर कुणाचा किती विश्वास?|language=mr}}</ref> == वास्तुविशारद == राम मंदिराची मूळ रचना अहमदाबादच्या सोमपुरा कुटुंबाने १९८८ मध्ये तयार केली होती. <ref name=":2">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/ayodhya-ram-temple-will-be-161-feet-tall-an-increase-by-20-feet-2267315|title=Ayodhya's Ram Temple Will Be 161-Foot Tall, An Increase Of 20 Feet|last=Pandey|first=Alok|date=23 July 2020|website=NDTV|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-23}}</ref> सोमपूर किमान १५ पिढ्यांपासून जगभरातील १०० पेक्षा जास्त मंदिरांच्या मंदिर डिझाइनचा एक भाग आहे. <ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theprint.in/india/somnath-akshardham-now-ram-mandir-gujarat-family-designing-temples-for-15-generations/469120/|title=Somnath, Akshardham & now Ram Mandir — Gujarat family designing temples for 15 generations|last=Sampal|first=Rahul|date=2020-07-28|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2020-07-29}}</ref> सोमपूरच्या रहिवाशांनी २०२० मध्ये मूळ डिझाइनमध्ये काही बदलांसह राम मंदिरासाठी नवीन डिझाइन तयार केले होते. हे मंदिर २३५ फूट रुंद, ३६० फूट लांब आणि १६१ फूट उंच असेल. <ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/jul/21/280-feet-wide-300-feet-long-and-161-feet-tall-ayodhya-ram-temple-complex-to-be-worlds-third-largest-hindu-shrine-2172847.html|title=280-feet wide, 300-feet long and 161-feet tall: Ayodhya Ram temple complex to be world's third-largest Hindu shrine|last=Bajpai|first=Namita|date=21 July 2020|website=The New Indian Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20200722221129/https://www.newindianexpress.com/nation/2020/jul/21/280-feet-wide-300-feet-long-and-161-feet-tall-ayodhya-ram-temple-complex-to-be-worlds-third-largest-hindu-shrine-2172847.html|archive-date=2020-07-22|access-date=2020-07-23|url-status=dead}}</ref> मंदिराचे मुख्य वास्तुविशारद चंद्रकांत सोमपुरा यांच्यासोबत त्यांची दोन मुले निखिल सोमपुरा आणि आशिष सोमपुरा हे देखील वास्तुविशारद आहेत. सोमपुरा घराण्याने भारतीय मंदिर स्थापत्य कलेपैकी एक असलेल्या 'नाग्रा' वास्तुशैलीनुसार राम मंदिर बांधले . मंदिराच्या संकुलात एक प्रार्थना हॉल, "रामकथा कुंज (व्याख्यान हॉल), एक वैदिक पाठशाळा (शैक्षणिक सुविधा), एक संत निवास (संत निवास) आणि यती निवास (अभ्यागतांसाठी वसतिगृह)" आणि संग्रहालये आणि इतर सुविधा असतील. <ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2019/nov/11/grand-ram-temple-in-ayodhya-before-2022-2060227.html|title=Grand Ram temple in Ayodhya before 2022|last=|first=|date=11 November 2019|website=The New Indian Express|others=IANS|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-26}}</ref> एकदा पूर्ण झाल्यानंतर मंदिर परिसर जगातील तिसरे सर्वात मोठे हिंदू मंदिर असेल. <ref name=":1"/> २०१९ मध्ये प्रयाग कुंभमेळ्यादरम्यान प्रस्तावित मंदिराचे मॉडेल प्रदर्शित करण्यात आले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=India|first=Press Trust of|url=https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ram-temple-work-to-begin-in-april-this-year-trustee-120020601389_1.html|title=Ayodhya Ram Mandir construction to begin in April this year: Trustee|date=2020-02-06|work=Business Standard India|access-date=2020-05-09}}</ref> == बांधकाम == श्री रामजन्मभूमी तीर्थ क्षेत्र ट्रस्टने मार्च २०२० मध्ये राम मंदिराच्या निर्मितीचा पहिला टप्पा सुरू केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/03/23/1st-phase-of-ram-temple-construction-begins-in-ayodhya.html|title=1st phase of Ram temple construction begins in Ayodhya|last=Sharma|first=Pratul|date=23 March 2020|website=The Week|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-09}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477|title=Ram Mandir Construction: राम मंदिर निर्मितीच्या पहिल्या टप्प्यातील काम सुरू|date=2020-05-08|work=Times Now Marathi|language=mr|trans-title=Ram Mandir Construction: Ram mandir Foundation Starts First Phase of Work|access-date=2020-05-08|archive-date=2021-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018015943/https://www.timesnowmarathi.com/india-news-international/article/ram-mandir-foundation-first-phase-of-work-starts-cleaning-of-site-starts/292477|url-status=dead}}</ref> तथापि, २०२० च्या चीन-भारत संघर्षानंतर भारतात कोविड-१९ महामारी लॉकडाऊनमुळे बांधकाम तात्पुरते स्थगित करण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/09/ram-mandir-plans-continue-during-covid-19-lockdown-temple-trust-releases-its-official-logo-2127639.html|title=Ram Mandir plans continue during COVID-19 lockdown, temple trust releases its official Logo|last=Bajpai|first=Namita|date=9 April 2020|website=The New Indian Express|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-05-09}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html|title=COVID-19: लॉकडाउन खत्म होते ही अयोध्या में शुरू होगा भव्य राम मंदिर निर्माण|date=1970-01-01|website=News18 India|language=hi|trans-title=COVID-19: The Ram Temple construction will begin in Ayodhya after the end of lockdown|access-date=2020-05-08|archive-date=2020-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200509073923/https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/ayodhya-after-lockdown-ram-mandir-construction-work-will-start-in-ayodhya-upnga-upns-3094651.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/indo-china-border-standoff-plan-to-start-construction-of-ram-temple-in-ayodhya-suspended/articleshow/76458633.cms|title=Indo-China border standoff: Plan to start construction of Ram Temple in Ayodhya suspended|work=The Economic Times|access-date=2020-07-25}}</ref> बांधकामाच्या जागेचे सपाटीकरण आणि उत्खनन करताना ''शिवलिंग'', खांब आणि तुटलेल्या मूर्ती सापडल्या. <ref>{{स्रोत बातमी|last=|first=|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/shivling-carvings-on-sandstone-found-at-ram-janmabhoomi-site-temple-trust/articleshow/75868990.cms|title=Shivling, carvings on sandstone found at Ram Janmabhoomi site: Temple trust|date=21 May 2020|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=27 May 2020|agency=ANI}}</ref> २५ मार्च २०२० रोजी [[उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री]] [[योगी आदित्यनाथ]] यांच्या उपस्थितीत प्रभू रामाची मूर्ती तात्पुरत्या ठिकाणी हलवण्यात आली. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Rashid|first=Omar|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/up-chief-minister-adityanath-shifts-ram-idol-amid-lockdown/article31160225.ece|title=U.P. Chief Minister Adityanath shifts Ram idol amid lockdown|date=2020-03-25|work=द हिंदू|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-07-24}}</ref> त्याच्या बांधकामाच्या तयारीसाठी, [[विश्व हिंदू परिषद|विश्व हिंदू परिषदेने]] विजय महामंत्र जप विधी आयोजित केला होता, ज्यामध्ये लोक ६ एप्रिल २०२० रोजी विजय महामंत्र, ''श्री राम, जय राम, जय जय राम'' जपण्यासाठी वेगवेगळ्या ठिकाणी जमतील. हे मंदिराच्या बांधकामात "अडथळ्यांवर विजय" सुनिश्चित करण्यासाठी म्हणले होते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964|title=VHP to organise 'Vijay Mahamantra Jaap Anushthan'|date=4 April 2020|work=Outlook|access-date=2020-08-02|agency=IANS|archive-date=2020-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806200651/https://www.outlookindia.com/newsscroll/vhp-to-organise-vijay-mahamantra-jaap-anushthan/1508964|url-status=dead}}</ref> [[लार्सन अँड टुब्रो|लार्सन अँड टुब्रोने]] मंदिराच्या डिझाईन आणि बांधकामावर देखरेख करण्याची जवाबदारी दिली आहे आणि ते प्रकल्पाचे कंत्राटदार आहेत. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/l-t-to-oversee-ram-temple-construction-champat-rai-120030300169_1.html|title=L&T to oversee the construction of Ram temple: Vishwa Hindu Parishad|date=3 March 2020|work=Business Standard|access-date=6 August 2020}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=Bajpai|first=Namita|url=https://www.newindianexpress.com/thesundaystandard/2020/feb/29/lt-ready-to-construct-ram-temple-in-ayodhya-for-free-say-vhp-leaders-2110327.html|title=L&T ready to construct Ram temple in Ayodhya for free, say VHP leaders|date=29 February 2020|work=The New Indian Express|access-date=6 August 2020}}</ref> सेंट्रल बिल्डिंग रिसर्च इन्स्टिट्यूट, नॅशनल जिओफिजिकल रिसर्च इन्स्टिट्यूट आणि इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी (जसे की मुंबई, गुवाहाटी आणि मद्रास) माती परीक्षण, काँक्रीट आणि डिझाइन यासारख्या क्षेत्रात मदत करत आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/ayodhya-ram-temple-lt-iit-m-expert-help-design-concrete-6590242/|title=Ayodhya Ram Temple construction: L & T reaches out to IIT-M for expert help on design, concrete|last=Mishra|first=Avaneesh|date=2020-09-10|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/ram-temple-to-be-completed-in-over-3-yrs-cbri-iit-m-roped-in/articleshow/77664684.cms|title=Ram temple: CBRI and IIT-Madras tests Janmabhoomi soil|last=Shah|first=Pankaj|date=21 August 2020|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2020-11-17}}</ref> <ref name=":2"/> भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (इसरो) ने मंदिराच्या खालून वाहणारा सरयूचा प्रवाह ओळखला असल्याचे अहवालात समोर आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/education/ram-temple-trust-asks-iits-to-suggest-models-for-strong-foundation-of-temple/story-10HWGpMofH1ogAJD6hGkBM.html|title=Ram temple trust asks IITs to suggest models for strong foundation of temple|date=2020-12-30|website=Hindustan Times|language=en|others=PTI|access-date=2021-01-09}}</ref> <ref name=":2" /> राजस्थानातून आणलेल्या 600 हजार घनफूट वाळूचे दगड आणि बन्सी पर्वतीय दगडांनी बांधकाम पूर्ण केले जाईल. === परिवर्तनीय कार्य === ५ ऑगस्ट, २०२० रोजी पायाभरणी समारंभानंतर मंदिराचे बांधकाम अधिकृतपणे पुन्हा सुरू झाले. पायाभरणी समारंभाच्या आधी तीन दिवसीय [[वेद|वैदिक]] विधी आयोजित करण्यात आले होते, ज्यामध्ये [[भारताचे पंतप्रधान|भारताचे]] [[भारताचे पंतप्रधान|पंतप्रधान]] [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र मोदी यांनी]] पायाभरणी म्हणून ४० किलो चांदीची वीट ठेवली होती. <ref name=":2"/> ४ ऑगस्ट रोजी सर्व प्रमुख देवतांना आमंत्रण देऊन ''रामरचना पूजा'' करण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/india/video-ramarchan-puja-begins-ahead-of-bhoomi-pujan-in-ayodhya-2835952|title='Ramarchan puja' begins ahead of 'bhoomi pujan' in Ayodhya|last=|first=|date=4 August 2020|website=DNA India|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-05}}</ref> ''भूमीपूजनाच्या'' निमित्ताने भारतभरातील अनेक धार्मिक स्थळांची माती आणि पवित्र पाणी, [[गंगा नदी|गंगा]], [[सिंधु नदी|सिंधू]], [[यमुना नदी|यमुना]], [[सरस्वती नदी|प्रयागराज]] येथील [[प्रयागराज|सरस्वती]], [[तळकावेरी अभयारण्य|तालकावेरी]] येथील [[कावेरी नदी]], आसाममधील [[कामाख्या मंदिर]] आणि इतर अनेक नद्यांचा त्रिवेणी संगम गोळा करण्यात आला. होते. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Mehta|first=Kriti|url=https://www.timesnownews.com/india/article/ram-temple-bhumi-pujan-sangam-soil-water-to-be-taken-to-ayodhya-proceedings-to-be-telecast-live/625336|title=Ram temple bhumi pujan: Sangam soil, water to be taken to Ayodhya; proceedings to be telecast live|date=22 July 2020|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=|first=|url=https://www.deccanherald.com/state/karnataka-districts/water-soil-from-kodagu-sent-to-ayodhya-864863.html|title=Water, soil from Kodagu sent to Ayodhya|date=24 July 2020|work=Deccan Herald|access-date=}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.guwahatiplus.com/daily-news/sacred-soil-of-kamakhya-temple-taken-for-construction-of-ram-mandir|title=Sacred Soil of Kamakhya Temple taken for Construction of Ram Mandir|last=|first=|date=28 July 2020|website=Guwahati Plus|language=en|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810055200/https://www.guwahatiplus.com/daily-news/sacred-soil-of-kamakhya-temple-taken-for-construction-of-ram-mandir|archive-date=10 ऑगस्ट 2020|access-date=2020-07-28}}</ref> आगामी मंदिराला आशीर्वाद देण्यासाठी देशभरातील विविध [[मंदिर|हिंदू मंदिरे]], [[गुरुद्वारा]] आणि जैन मंदिरांमधूनही माती पाठवण्यात आली. यापैकी बरीच [[शारदा पीठ|शारदा पीठे]] [[पाकिस्तान|पाकिस्तानात]] आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/vhp-sends-soil-from-gurdwara-valmiki-temple-to-ayodhya/articleshow/77176573.cms|title=VHP sends soil from gurdwara, Valmiki temple to Ayodhya|last=Singh|first=Akhilesh|date=26 July 2020|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-26}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=|first=|url=https://www.thekashmirmonitor.net/soil-from-sharda-peeth-in-kashmir-rss-hqrs-in-nagpur-to-be-used-in-ram-mandir-foundation-in-ayodhya/|title=Soil from Sharda Peeth in Kashmir to be used in Ram Mandir foundation in Ayodhya|date=25 July 2020|work=The Kashmir Monitor|access-date=26 July 2020}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=|first=|url=http://www.uniindia.com/soil-from-11-places-in-delhi-sent-for-ayodhya-ram-temple-bhoomi-pujan/india/news/2093803.html|title=Soil from 11 places in Delhi sent for Ayodhya Ram Temple Bhoomika pujan|date=24 July 2020|work=United News of India|access-date=26 July 2020|}}</ref> [[चार धाम]] या चार तीर्थक्षेत्रांवरही माती पाठवण्यात आली. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/char-dham-soil-and-ganga-water-to-be-sent-to-ayodhya-for-ram-temple-bhumi-pujan/story-nbP3hyYt5ZmJkapurdYUNM.html|title=Char Dham soil and Ganga water to be sent to Ayodhya for Ram Temple Bhumi Pujan|last=Roy|first=Suparna|date=2020-07-26|website=Hindustan Times|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-07-30}}</ref> युनायटेड स्टेट्स, कॅनडा आणि कॅरिबियन बेटांमधील मंदिरांनी या प्रसंगाच्या स्मरणार्थ आभासी सेवा आयोजित केली होती. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/temples-in-north-america-to-hold-virtual-prayer-to-celebrate-ayodhya-ram-temples-foundation-laying-ceremony/article32246094.ece|title=Temples in North America to hold virtual prayer to celebrate Ayodhya Ram Temple’s foundation laying ceremony|date=2020-08-01|work=द हिंदू|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-08-01}}</ref> [[टाइम्स स्क्वेअर|टाइम्स स्क्वेअरवर]] प्रभू रामाची प्रतिमा प्रदर्शित करण्याची योजनाही आखण्यात आली होती. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/international/lord-rams-images-to-be-displayed-in-times-square-to-celebrate-aug-5-ram-temple-groundbreaking/article32228104.ece|title=Lord Ram’s images to be displayed in Times Square to celebrate August 5 Ayodhya Temple groundbreaking ceremony|date=2020-07-30|work=द हिंदू|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-08-01}}</ref> हनुमानगढीच्या ७ किलोमीटर परिघातील सर्व ७००० मंदिरांनाही दिवे लावून उत्सवात सहभागी होण्यास सांगण्यात आले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/lucknow/on-the-threshold-of-change-ayodhya-braces-for-transition/articleshow/77293759.cms|title=UP: On the threshold of change, Ayodhya braces for transition|last=Sharda|first=Shailvee|date=1 August 2020|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-01}}</ref> प्रभू राम यांना आपले पूर्वज मानणारे अयोध्येतील मुस्लिम भाविकही भूमिपूजनासाठी उत्सुक आहेत. <ref name=":4">{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/news/national/muslim-devotees-of-lord-ram-gear-up-to-celebrate-temple-bhoomi-pujan-in-ayodhya/article32201540.ece|title=Muslim devotees of Lord Ram gear up to celebrate temple ‘bhoomi pujan’ in Ayodhya|date=2020-07-27|work=द हिंदू|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2020-08-02}}</ref> यावेळी सर्व धर्मातील आध्यात्मिक नेत्यांना आमंत्रित करण्यात आले होते. [[चित्र:Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi_performing_Bhoomi_Pujan_at_‘Shree_Ram_Janmabhoomi_Mandir’,_in_Ayodhya,_Uttar_Pradesh_on_August_05,_2020.jpg|अल्ट=|डावे|इवलेसे| राम लल्ला ज्या ठिकाणी विसावायचे त्याच ठिकाणी नरेंद्र मोदींनी ''भूमिपूजन'' केले. [[मोहन भागवत]] आणि [[आनंदीबेन पटेल|आनंदीबेन पटेलही]] दिसत आहेत.]] ५ ऑगस्ट, २०२० रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी हनुमान गढी मंदिरात जाऊन हनुमानाची परवानगी घेतली. <ref name=":5">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/after-bhoomi-poojan-at-ayodhya-rss-mohan-bhagwat-says-we-have-fulfilled-our-resolve/story-kqQsI65xMwDKXkCkijqkBP.html|title=After bhoomi poojan at Ayodhya, RSS’ Mohan Bhagwat says we have fulfilled our resolve|last=|first=|date=2020-08-05|editor-last=Ray|editor-first=Meenakshi|website=Hindustan Times|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-05}}</ref> यानंतर राम मंदिराचे भूमिपूजन आणि पायाभरणी करण्यात आली. [[योगी आदित्यनाथ]], [[मोहन भागवत]], नृत्य गोपाल दास आणि नरेंद्र मोदी यांची भाषणे झाली. मोदींनी आपल्या भाषणाची सुरुवात जय सिया रामने केली आणि त्यांनी उपस्थितांना जय सिया रामचा जयघोष करण्याचे आवाहन केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/pm-narendra-modi-ayodhya-address-bhumi-pujan-ram-temple-1708016-2020-08-05|title=From Laos to Lanka, Ram is everywhere: PM Modi in Ayodhya|last=|first=|date=5 August 2020|website=India Today|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/jai-siyaram-call-resonating-throughout-the-world-pm-narendra-modi/articleshow/77368737.cms|title='Jai Siyaram' call resonating throughout the world: PM Narendra Modi|last=|first=|date=5 August 2020|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://punjabnewsexpress.com/national/news/long-wait-ends-today-pm-chants-jai-siya-ram-in-ayodhya-117167.aspx|title=Long wait ends today: PM chants 'Jai Siya Ram' in Ayodhya|last=|first=|date=5 August 2020|website=Punjab News Express|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230821053011/https://www.punjabnewsexpress.com/|archive-date=21 August 2023|access-date=2020-08-05}}</ref> ते म्हणाले, "जय सिया रामची हाक आज केवळ प्रभू रामाच्या शहरातच नव्हे तर जगभरात गुंजत आहे" आणि "राम मंदिर आपल्या परंपरांचे आधुनिक प्रतीक बनेल". <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/with-jai-siya-ram-pm-modi-departs-from-jai-shri-ram-chant-at-bhoomi-pujan-1708051-2020-08-05|title=With Jai Siya Ram, PM Modi departs from Jai Shri Ram chant at bhoomi pujan|last=|first=|date=5 August 2020|website=India Today|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-05}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://businessworld.in/article/Ram-Mandir-Will-Be-A-Modern-Symbol-Of-Our-Traditions-PM-Modi/05-08-2020-305270|title=Ram Mandir Will Be A Modern Symbol Of Our Traditions: PM Modi|last=|first=|date=5 August 2020|website=BW Businessworld|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-05}}</ref> ज्यांनी राम मंदिरासाठी बलिदान दिले त्यांना नरेंद्र मोदींनीही खूप आदर दिला. <ref name=":6">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/at-ayodhya-ram-temple-event-pm-modi-reiterates-mantra-to-fight-coronavirus/story-QQoWDdF5z3ht2vTYkkpTRI.html|title=At Ayodhya Ram temple event, PM Modi reiterates mantra to fight coronavirus|last=|first=|date=2020-08-05|editor-last=Tripathi|editor-first=Ashutosh|website=Hindustan Times|language=en|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-05}}</ref> मोहन भागवत यांनी मंदिर उभारणीच्या चळवळीत दिलेल्या योगदानाबद्दल [[लालकृष्ण अडवाणी]] यांचेही आभार मानले. मोदींनी [[पारिजातक|पारिजातचे]] रोपटेही लावले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/ayodhya-ram-mandir-pm-narendra-modi-plants-parijat-sapling-at-ram-temple-2274585|title=Watch: PM Narendra Modi Plants Parijat Sapling At Ram Temple|last=Jain|first=Sanya|date=5 August 2020|website=NDTV.com|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-05}}</ref> == मूर्ती == 29 डिसेंबर 2023 रोजी अयोध्या राम मंदिरासाठी रामलल्लाच्या मूर्तीची निवड मतदान प्रक्रियेद्वारे करण्यात आली. कर्नाटकातील शिल्पकार [[अरुण योगीराज]] यांनी रामाची मूर्ती तयार केली.<ref>{{Cite web |date=2024-01-02 |title=Renowned sculptor Arun Yogiraj's idol of Ram Lalla chosen for Ayodhya's grand temple |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/renowned-sculptor-arun-yogirajs-idol-of-ram-lalla-chosen-for-ayodhyas-grand-temple-101704158517426.html |access-date=2024-01-05 |website=Hindustan Times |language=en |archive-date=5 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105100604/https://www.hindustantimes.com/india-news/renowned-sculptor-arun-yogirajs-idol-of-ram-lalla-chosen-for-ayodhyas-grand-temple-101704158517426.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Livemint |date=2024-01-02 |title=Ayodhya: THIS statue of Lord Ram selected for consecration ceremony {{!}} See photo |url=https://www.livemint.com/news/india/ayodhya-this-statue-of-lord-ram-selected-for-consecration-ceremony-see-photo-11704163016995.html |access-date=2024-01-05 |website=mint |language=en |archive-date=5 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105173900/https://www.livemint.com/news/india/ayodhya-this-statue-of-lord-ram-selected-for-consecration-ceremony-see-photo-11704163016995.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Now {{!}} |first=Times |date=2024-01-02 |title=Ayodhya Ram Temple: Karnataka sculptor Yogiraj Arun's idol selected for 'Pran Pratishtha' |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/ayodhya-ram-temple-karnataka-sculptor-yogiraj-aruns-idol-selected-for-pran-pratishtha/videoshow/106466463.cms |access-date=2024-01-05 |website=The Economic Times |language=en |archive-date=5 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240105173900/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/ayodhya-ram-temple-karnataka-sculptor-yogiraj-aruns-idol-selected-for-pran-pratishtha/videoshow/106466463.cms |url-status=live }}</ref> ==निमंत्रण अभियान== २२ जानेवारी २०२४ रोजी होत असलेल्या श्रीराम मूर्ती प्रतिष्ठा कार्यक्रमात सर्व नागरिकांना सहभागी होण्याचे आमंत्रण देण्यासाठी अभियान सुरू करण्यात आले आहे. अयोध्या येथून आलेल्या मंगल अक्षता घरोघरी जाऊन वितरीत करण्याचा उपक्रम सुरू करण्यात आला आहे. २२ जानेवरी २०२४ पूर्वी आठवडाभर विविध कार्यक्रमांचे आयोजन करण्याचे आवाहन नागरिकांना करण्यात आले आहे. २२ जानेवारी रोजी नागरिकांनी दीपोत्सव, मंत्रपठण यासारखे कार्यक्रम स्थानिक पातळीवर आयोजित करून आपला सहभाग नोंदवावा असे आवाहन केले गेले आहे.रामसेवक यात सहभागी होत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/pune/in-pune-invitation-of-ayodhya-ram-temple-inauguration-ceremony-to-ajit-pawar-pune-print-news-vvk-10-css-98-4133914/|title=अयोध्येतील राममंदिर अक्षता वितरणाची पुणे महानगरात सुरुवात; माजी राष्ट्रपती प्रतिभा पाटील, अजित पवार यांना निमंत्रण|date=2024-01-01|website=Loksatta|language=mr|access-date=2024-01-03}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{रामायण}} [[वर्ग:हिंदू मंदिरे]] [[वर्ग:अयोध्या]] [[वर्ग:दिव्य देशम]] ewrr7r7bkyw7x6ges6tml18vn5n4qb1 0 345814 2711541 2675528 2026-09-23T11:00:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711541 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट कंपनी|traded_as={{BSE|507410}} <br /> {{NSE|WALCHANNAG}}|location=|महत्त्वाच्या व्यक्ती=|उत्पादने=[[Boiler]]s<br /> [[Power Generation]]|equity=|विभाग=|homepage={{URL|www.walchand.com}}}} '''वालचंदनगर इंडस्ट्रीज लिमिटेड''' (WIL) ( [[राष्ट्रीय रोखे बाजार|NSE]] : [http://www.nseindia.com/marketinfo/equities/quotesearch.jsp?companyname=WALCHANNAG&submit1=go&series=EQ&flag=0 WALCHANNAG], [[मुंबई रोखे बाजार|BSE]] : [http://www.bseindia.com/stockreach/stockreach.htm?scripcd=507410 507410] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830090054/http://www.bseindia.com/stockreach/stockreach.htm?scripcd=507410 |date=2009-08-30 }} ) ही [[मुंबई]], [[भारत]] येथे स्थित एक अवजड अभियांत्रिकी उत्पादने आणि अभियांत्रिकी, प्रापण आणि बांधकाम सेवा देणारी कंपनी आहे. == इतिहास == वालचंदनगर इंडस्ट्रीजची स्थापना [[वालचंद हिराचंद|वालचंद हिराचंद दोशी]] यांनी १९०८ मध्ये केली होती <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walchand.com/histroy.htm|title=Walchandnagar Industries Ltd|date=1919-04-05|publisher=Walchand.com|access-date=2010-09-28|archive-date=2010-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529082153/http://www.walchand.com/histroy.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529082153/http://www.walchand.com/histroy.htm |date=2010-05-29 }}</ref> भारताच्या अणुअस्त्र आणि अंतराळ कार्यक्रमांमध्ये सहभागासाठी [[पोखरण २]] <ref name="outlook-overreacting">{{स्रोत बातमी|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?206621|title=The US Is Overreacting|date=1998-11-30|publisher=Outlook India|access-date=2012-01-08|archive-date=2011-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110122012615/http://outlookindia.com/article.aspx?206621|url-status=dead}}</ref> नंतर वालचंदनगर इंडस्ट्रीजवर [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] दंडयोजना लादल्या होत्या. <ref name="fas-contractors">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.fas.org/nuke/guide/india/contractor/index.html|title=Defense Contractors|publisher=FAS|access-date=2012-01-08}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/business/walchandnagar-industries-isro-contract-walchandnagar-wins-rs-77-crore-deal-from-isro-shares-surge-2099754|title=Walchandnagar Industries Wins Over Rs 77-Crore Order From ISRO, Shares Surge|last=Singh|first=Sandeep|date=2019-09-19|website=NDTV.com|archive-url=|archive-date=|access-date=2021-01-20}}</ref> २००१ मध्ये या दंडयोजना थांबविण्यात आल्या.<ref name="senate-garymilhollin">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://hsgac.senate.gov/110701milhollin.htm|title=Testimony of Gary Milhollin|date=2001-11-07|publisher=Senate Committee on Homeland Security & Governmental Affairs|access-date=2012-01-08|archive-date=2011-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211030704/http://hsgac.senate.gov/110701milhollin.htm|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110211030704/http://hsgac.senate.gov/110701milhollin.htm |date=2011-02-11 }}</ref> ==संदर्भ== {संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या]] [[वर्ग:भारताच्या राष्ट्रीय शेअर बाजारावर सूचीबद्ध कंपन्या]] [[वर्ग:इ.स. १९०८ मध्ये स्थापन झालेल्या उत्पादन कंपन्या]] [[वर्ग:मुंबईतील उत्पादन कंपन्या]] d162u0nwrmswitahvvh9x1pk7f1yq79 0 346023 2711537 2500735 2026-09-23T10:32:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711537 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Mumbai_night_skyline.jpg|इवलेसे|{{लेखनाव}}]] '''मुंबई वर्ल्ड ट्रेड सेंटर''' ही [[मुंबई]]<nowiki/>च्या [[कफ परेड]] येथील १९७० मध्ये बांधलेली [[गगनचुंबी इमारत]] आहे. हे भारतातील पहिले जागतिक व्यापार केंद्र आहे. त्यात [[एम. विश्वेश्वरैया]] औद्योगिक संशोधन आणि विकास केंद्र (MVIRDC) <ref name="aboutmvirdc">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mvirdc.org/about-us.html|title=About us - MVIRDC|access-date=19 March 2015}}</ref> आणि IDBI या दोन टॉवर्सचा समावेश आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.emporis.com/application/?nav=building&lng=3&id=125970|title=IDBI Towers &#124; Buildings|date=|publisher=Emporis|location=Mumbai /|access-date=2012-01-12}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> MVIRDC ला केंद्र १ म्हणूनही ओळखले जाते. १५५.९ मीटर उंचीची ही इमारत २००९ मध्ये [[प्लॅनेट गोदरेज]] (१८१ मीटर) पूर्ण होईपर्यंत जवळपास चार दशके [[दक्षिण आशिया|दक्षिण आशियातील]] सर्वात उंच इमारत होती. [[शापूरजी पालोनजी समूह|शापूरजी पालोनजी ग्रुपने]] ही इमारत बांधली होती. <ref name="quiet">{{स्रोत बातमी|url=http://indiatoday.intoday.in/story/industrialist-pallonji-shapoorji-mistry-construction-business/1/213610.html|title=A quiet billionaire|date=27 August 2012|work=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=19 March 2015}}</ref> १९९८ मध्ये, [[बृहन्मुंबई विद्युतपुरवठा आणि परिवहन उपक्रम|बृहन्मुंबई विद्युत पुरवठा आणि परिवहन]] (BEST) ने वर्ल्ड ट्रेड सेंटरला [[अंधेरी]] उपनगराशी जोडणारी [[वातानुकुलित यंत्र|वातानुकूलित]] बस सेवा सुरू केली. <ref name="BESTACbus">{{स्रोत बातमी|last=Mishra|first=Anshika|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/AC-bus-users-to-be-given-parking-facility/articleshow/38510592.cms|title=AC bus users to be given parking facility|date=25 February 2003|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|location=Mumbai|access-date=18 March 2015}}</ref> याशिवाय, [[मुंबई सीएसएमटी]] ते वर्ल्ड ट्रेड सेंटर दरम्यान २ विशेष बसेसही धावत आहेत. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मुंबईमधील इमारती व वास्तू]] 1zvjafzc90v4jxm56eb9rtvr32wi734 0 346114 2711326 2645839 2026-09-22T20:35:39Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711326 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पॅट्रिशिया अर्क्वेट''' (जन्म ८ एप्रिल १९६८) <ref name="tvg">{{Cite magazine|title=Patricia Arquette|url=https://www.tvguide.com/celebrities/patricia-arquette/bio/169017|magazine=[[TV Guide|TVGuide.com]]|access-date=May 3, 2014|archive-date=2020-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612090546/https://www.tvguide.com/celebrities/patricia-arquette/bio/169017/|url-status=dead}}</ref> एक अमेरिकन अभिनेत्री आहे. तिने क्रिस्टन पार्कर म्हणून ''ए नाईटमेअर ऑन एल्म स्ट्रीट ३: ड्रीम वॉरियर्स'' (१९८७) मध्ये तिच्या चित्रपटात पदार्पण केले आणि त्यानंतर तिने अनेक चित्रपट आणि निर्मितीमध्ये भूमिका केल्या आहेत. तिला एक[[ऑस्कर पुरस्कार|अकादमी पुरस्कार]], दोन प्राइमटाइम एमी पुरस्कार आणि तीन [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब पुरस्कारांसह]] अनेक पुरस्कार मिळाले आहेत. ''ट्रू रोमान्स'' (१९९३), ''एड वुड'' (१९९४), ''फ्लर्टिंग विथ डिझास्टर'' (१९९६), ''लॉस्ट हायवे'' (१९९७), ''द हाय-लो कंट्री'' (१९९८), ''ब्रिंगिंग आउट द डेड'' (१९९९) आणि ''लिटल निकी'' (२०००) यासह अनेक समीक्षकांनी प्रशंसित चित्रपटांमध्ये तिने भूमिका केल्या होत्या. २००५ ते २०११ पर्यंत, तिने नाटक मालिका ''मीडियम'' मध्ये ऍलिसन डुबोईसवर आधारित एक पात्र रंगवले होते. ह्यासाठी २००५ मध्ये ड्रामा मालिकेतील उत्कृष्ट मुख्य अभिनेत्रीचा प्राइमटाइम एमी पुरस्कार तिने जिंकला . २००२ ते २०१४ पर्यंत चित्रित झालेल्या ''बॉयहुड'' (२०१४) या चित्रपटात एकल आईची भूमिका केल्याबद्दल, आर्केटला सर्वोत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीचा अकादमी पुरस्कार मिळाला. ''एस्केप ॲट डॅनेमोरा'' (२०१८) या मिनीसिरीजमध्ये तुरुंगातील कामगार म्हणून आणि ''द ॲक्ट'' (२०१९) नाटकात डी डी ब्लँचार्ड म्हणून काम केल्यामुळे पुढील यश मिळाले. त्या दोघांसाठी तिने [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार|गोल्डन ग्लोब अवॉर्ड्स]] जिंकले आणि नंतरच्यासाठी उत्कृष्ट सहाय्यक अभिनेत्रीसाठी प्राइमटाइम एमी अवॉर्ड देखील जिंकला. त्यानंतर तिने थ्रिलर मालिका ''सेव्हेरेन्स'' (२०२२) आणि कॉमेडी मालिका ''ह्हय डेसर्ट'' (२०२३) मध्ये काम केले आहे. == वैयक्तिक जीवन == अर्क्वेटचा जन्म शिकागो, [[इलिनॉय]] येथे १९६८ मध्ये लुईस आर्केट, (अभिनेता व कठपुतळीकार) आणि ब्रेंडा ऑलिव्हिया "मार्डी" (कलाकार व थेरपिस्ट) यांच्या घरी झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hollywoodreporter.com/lifestyle/style/david-arquette-bootsy-bellows-naked-mother-pictures-347261/|title=David Arquette Celebrates Late Mother’s Burlesque Past at His New Nightspot|last=Baum|first=Gary|date=2012-07-11|website=The Hollywood Reporter|language=en-US|access-date=2024-02-21}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Sumner|first=Jane|url=https://www.mystatesman.com/lifestyles/arquette-prepares-passionate-plea-for-equality-austin-event/FE5z7yi73ozvUaVCM9RR8K/|title=Arquette prepares a passionate plea for equality at Austin event|date=October 10, 2015|work=[[Austin American-Statesman]]|access-date=June 23, 2018|archive-date=2018-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622165039/https://www.mystatesman.com/lifestyles/arquette-prepares-passionate-plea-for-equality-austin-event/FE5z7yi73ozvUaVCM9RR8K/|url-status=dead}}</ref> तिच्या वडिलांद्वारे, पॅट्रिशिया एक्सप्लोरर मेरीवेदर लुईस यांच्याशी दूरच्या नात्यात आहे.<ref name="obit">[https://articles.latimes.com/2001/feb/13/local/me-24843 "Lewis Arquette Obituary"], ''Los Angeles Times''</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Elkin|first=Michael|url=http://ww.w.jewishexponent.com/%27medium%27-cool-%E2%80%A6-and-trailing-sparks|title='Medium' Cool … and Trailing Sparks|date=October 6, 2005|publisher=jewishexponent.com|access-date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130524121538/http://ww.w.jewishexponent.com/%27medium%27-cool-%E2%80%A6-and-trailing-sparks|archive-date=May 24, 2013|url-status=dead|df=mdy-all}}</ref><ref name=":0" /> अर्क्वेटच्या वडिलांनी कॅथलिक धर्मातून [[इस्लाम]] स्वीकारला होता.<ref name="obit" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.wsj.com/articles/patricia-arquettes-early-life-on-a-virginia-commune-1513096040|title=Patricia Arquette's Early Life on a Virginia Commune|date=December 12, 2017|work=[[The Wall Street Journal]]|quote=my father, who was raised a Catholic, converted to Islam. My mom was Jewish, but my dad's conversion was never a source of friction.|access-date=May 23, 2018}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Smith|first=Dinitia|url=https://www.nytimes.com/1995/08/20/movies/none-of-that-sultry-innocence-for-a-change.html|title=None of That Sultry Innocence For a Change|date=August 20, 1995|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=May 24, 2018}}</ref> अर्क्वेटची आई [[ज्यू लोक|ज्यू]] होती आणि तिचे पूर्वज पोलंड आणि रशियामधून स्थलांतरित झाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Bussmann|first=Kate|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/10937835/Patricia-Arquette-interview-on-Boyhood-Nicolas-Cage-and-growing-up.html|title=Patricia Arquette interview: on Boyhood, Nicolas Cage and growing up|date=February 9, 2015|work=[[द डेली टेलिग्राफ]]|access-date=May 23, 2018|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/10937835/Patricia-Arquette-interview-on-Boyhood-Nicolas-Cage-and-growing-up.html|archive-date=January 11, 2022|url-status=live}}</ref><ref name=":0">{{स्रोत बातमी|last=Hoggard|first=Liz|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/patricia-arquette-the-not-so-dippy-hippie-412274.html|title=Patricia Arquette: The not-so-dippy hippie|date=August 18, 2006|work=[[द इंडिपेन्डंट]]|access-date=May 23, 2018|url-access=subscription|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220525/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/patricia-arquette-the-not-so-dippy-hippie-412274.html|archive-date=May 25, 2022|url-status=live}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Pfefferman|first=Naomi|url=http://jewishjournal.com/culture/arts_in_la/76709/|title=David Arquette: The Females of My Life|date=February 17, 2010|work=[[The Jewish Journal of Greater Los Angeles]]|access-date=May 23, 2018}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Pfefferman|first=Naomi|url=http://jewishjournal.com/culture/arts/6855/|title=Arquette Reconnects|date=October 17, 2002|work=[[The Jewish Journal of Greater Los Angeles]]|access-date=May 24, 2018}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Vallance|first=Tom|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/lewis-arquette-728781.html|title=Lewis Arquette – Obituaries|date=February 16, 2001|work=The Independent|location=London|access-date=April 1, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20101026090003/http://www.independent.co.uk/news/obituaries/lewis-arquette-728781.html|archive-date=October 26, 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.crankycritic.com/qa/pf_articles/patriciaarquette.html|title=Patricia Arquette – Cranky Critic® StarTalk – Movie Star Interviews|publisher=Crankycritic.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927162928/http://www.crankycritic.com/qa/pf_articles/patriciaarquette.html|archive-date=September 27, 2011|access-date=October 11, 2011}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.usaweekend.com/05_issues/050508/050508arquettes.html|title=Arquettes|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20120629012450/http://www.usaweekend.com/05_issues/050508/050508arquettes.html|archive-date=June 29, 2012|access-date=February 25, 2015}}</ref> तिच्या वडिलांच्या कुटुंबाचे आडनाव मूळतः "अरकूएट" होते आणि त्यांची पितृवंश फ्रेंच-कॅनेडियन वंशाची होती.<ref name="roots">''[[Finding Your Roots]]'', February 9, 2016, PBS</ref> तिचे आजोबा कॉमेडियन क्लिफ आर्क्वेट होते. पॅट्रिशियाची भावंडे देखील अभिनयात आहे: रोझना, रिचमंड, ॲलेक्सिस आणि डेव्हिड. जेव्हा ती लहान होती, तेव्हा तिच्या पालकांनी तिला तिच्या दातांसाठी ब्रेसेस आणण्याची ऑफर दिली होती, परंतु तिने नकार दिला आणि दावा केला की तिला परिपूर्ण दिसायचे नव्हते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hitfix.com/in-contention/patricia-arquette-calls-her-12-year-boyhood-experience-an-anti-movie|title=Patricia Arquette calls her 12 year Boyhood experience an anti-movie|publisher=hitflix.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710003132/http://www.hitfix.com/in-contention/patricia-arquette-calls-her-12-year-boyhood-experience-an-anti-movie|archive-date=July 10, 2014|access-date=February 25, 2015}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.people.com/article/patricia-arquette-refused-change-looks-teeth|title=You Won't Believe Why Someone Told Patricia Arquette to Fix Her Teeth|last=Rice|first=Lynette|date=March 4, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150306123713/http://www.people.com/article/patricia-arquette-refused-change-looks-teeth|archive-date=March 6, 2015|access-date=February 25, 2024}}</ref> वयाच्या २० व्या वर्षी, अर्क्वेटचे संगीतकार पॉल रॉसीसोबत संबंध होते. त्यांना एकत्र एक मुलगा झाला, एन्झो रॉसी, त्याचा जन्म ३ जानेवारी १९८९ रोजी झाला.<ref name="NYTimes">{{स्रोत बातमी|last=Harmetz|first=Aljean|url=https://www.nytimes.com/1993/09/19/movies/up-and-coming-patricia-arquette-she-s-the-embodiment-of-the-spacey-flower-child.html|title=Up and Coming - Patricia Arquette - She's the Embodiment Of the Spacey Flower Child|date=September 19, 1993|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|access-date=February 25, 2015}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://usatoday30.usatoday.com/life/people/2006-06-26-arquette-jane-wedding_x.htm|title=Actress Patricia Arquette weds in Italy|date=June 27, 2006|work=USA Today|access-date=April 1, 2013|agency=[[असोसियेटेड प्रेस]]}}</ref> एप्रिल १९९५ मध्ये, अर्क्वेटने निकोलस केजशी लग्न केले (ज्यांच्यासोबत तिने नंतर १९९९ मध्ये ''ब्रिंगिंग आउट द डेडमध्ये'' सह-कलाकार म्हणून काम केला). नऊ महिन्यांनंतर ते वेगळे झाले, परंतु केजने फेब्रुवारी २००० मध्ये घटस्फोटासाठी अर्ज दाखल करेपर्यंत सार्वजनिकरित्या ते जोडपे दिसत होते.<ref>{{Cite magazine|last=Wolk|first=Josh|date=February 25, 2000|title=Reality Bites|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,85025,00.html|magazine=Entertainment Weekly|accessdate=2024-03-12|archive-date=2013-05-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130528071038/http://www.ew.com/ew/article/0,,85025,00.html|url-status=dead}}</ref> तिने मार्क रोगोव्स्की (अमेरिकन माजी व्यावसायिक स्केटबोर्डर) सोबत थोडा वेळ संबंध ठेवले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://theberrics.com/patricia-arquette-worst-date-mark-gator-rogowski|title=Film Star Patricia Arquette Reveals Her Worst Date Ever… With Mark 'Gator' Rogowski|date=April 15, 2021|website=The Berrics|access-date=2024-03-12|archive-date=2023-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230602115118/https://theberrics.com/patricia-arquette-worst-date-mark-gator-rogowski|url-status=dead}}</ref> अर्क्वेट आणि अभिनेता थॉमस जेन २००२ मध्ये सोबत आले. त्यांची मुलगी हार्लो ऑलिव्हिया कॅलिओप जेनचा जन्म २० फेब्रुवारी २००३ रोजी झाला. अर्क्वेट आणि जेन यांचा विवाह २५ जून २००६ रोजी इटलीतील [[व्हेनिस]] येथील पॅलाझो कॉन्टारिनी येथे झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Greenblatt|first=Leah|url=https://www.ew.com/ew/article/0,,1210930,00.html|title=Celebrity news for the week of July 14, 2006|date=July 7, 2006|publisher=ew.com|access-date=April 1, 2013|archive-date=2015-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20150113184523/http://www.ew.com/ew/article/0,,1210930,00.html|url-status=dead}}</ref> जानेवारी २००९ मध्ये, अर्क्वेटने जेनपासून न जुळणाऱ्या मतभेदांच्या कारणास्तव घटस्फोटासाठी अर्ज दाखल केला,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tmz.com/2009/01/05/arquettes-romance-no-longer-true/|title=Arquette's Romance No Longer True|date=May 1, 2005|publisher=TMZ.com|access-date=October 11, 2010}}</ref> परंतु या जोडप्याने लवकरच समेट केला. अर्केटने ९ जुलै २००९ रोजी घटस्फोटाची याचिका मागे घेतली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.starsjournal.com/4180/patricia-arquette-and-thomas-jane-are-canceling-their-divorce.html/|title=Patricia Arquette and Thomas Jane Are Canceling Their Divorce|publisher=Stars Journal|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008235520/http://www.starsjournal.com/4180/patricia-arquette-and-thomas-jane-are-canceling-their-divorce.html|archive-date=October 8, 2011|access-date=October 11, 2011}}</ref> १३ ऑगस्ट २०१० रोजी, जेनच्या प्रतिनिधीने घोषणा केली की अर्क्वेट आणि जेन यांनी मतभेदांमुळे घटस्फोट घेण्याचा निर्णय घेतला आहे. १ जुलै २०११ रोजी घटस्फोटाला अंतिम रूप देण्यात आले आणि दोघांनी त्यांच्या मुलाचा संयुक्त ताबा घेण्याचे मान्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tmz.com/2011/07/01/patricia-arquette-thomas-jane-officially-divorced-daughter-support-prenup/|title=Patricia Arquette, Thomas Jane – Divorce Final|date=July 7, 2011|publisher=TMZ.com|access-date=October 11, 2010}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९६८ मधील जन्म]] [[वर्ग:गोल्डन ग्लोब पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेत्या अभिनेत्री]] [[वर्ग:बाफ्टा पुरस्कारविजेते]] tj4pi0zmrs6exj4bgfjlbc071z50jmv 0 347165 2711321 2704914 2026-09-22T20:26:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711321 wikitext text/x-wiki '''पुरुषी [[हक्क|हक्कांची]] चळवळ''' ( '''MRM''' ) <ref name="Rafail 2019">{{जर्नल स्रोत|last=Rafail|first=Patrick|last2=Freitas|first2=Isaac|year=2019|title=Grievance Articulation and Community Reactions in the Men's Rights Movement Online|journal=Social Media + Society|volume=5|issue=2|page=205630511984138|doi=10.1177/2056305119841387|issn=2056-3051|doi-access=free}}</ref> ही पुरुष चळवळीची एक शाखा आहे. विशेषतः MRM मध्ये विविध गट आणि व्यक्ती ( '''पुरुष हक्कांची कार्यकर्ते''') असतात जे सामान्य सामाजिक समस्यांवर आणि विशिष्ट शासकीय सेवांवर लक्ष केंद्रित करतात ज्यांचा विपरित परिणाम होतो किंवा काही प्रकरणांमध्ये, पुरुष आणि मुले यांच्याशी संरचनात्मकपणे भेदभाव होतो . पुरुषी हक्कांच्या चळवळीत चर्चा केलेल्या सामान्य विषयांमध्ये कौटुंबिक कायदा (जसे की मुलांचा ताबा, [[पोटगी]] आणि वैवाहिक संपत्ती वितरण), पुनरुत्पादन, आत्महत्या, पुरुषांवरील घरगुती हिंसाचार, बलात्काराचे खोटे आरोप, [[सुंता]], शिक्षण, भरती, सामाजिक सुरक्षणाची जाळे आणि आरोग्य यांचा सामावेश होतो. धोरणे १९७० च्या दशकाच्या प्रारंभी पुरुषांच्या मुक्ती चळवळीपासून पुरुषी हक्कांची चळवळ चालू झाली, दोन्ही गटांमध्ये मोठ्या पुरुष चळवळीचा एक भाग होता. अनेक विद्वान चळवळीचे किंवा त्यातील काही भागांचे वर्णन स्त्रीवादाच्या विरोधातील प्रतिक्रिया म्हणून करतात. <ref name="Backlash">Sources: </ref> पुरुषी गोलकांचा एक भाग म्हणून, चळवळीचे आणि चळवळीचे क्षेत्र, विद्वान आणि भाष्यकारांनी दुराचरी, <ref name="Ruzankina 2010">{{जर्नल स्रोत|last=Ruzankina|first=E.A.|date=2010|title=Men's movements and male subjectivity|journal=Anthropology & Archeology of Eurasia|location=Armonk, New York|publisher=M.E. Sharpe Inc.|volume=49|issue=1|pages=8–16|doi=10.2753/aae1061-1959490101}}</ref> <ref name="Dragiewicz 2011a">{{स्रोत पुस्तक|url=https://muse.jhu.edu/book/10536|title=Equality with a Vengeance: Men's Rights Groups, Battered Women, and Antifeminist Backlash|last=Dragiewicz|first=Molly|date=2011|publisher=Northeastern University Press|isbn=978-1-55553-756-2|language=en}}</ref> <ref name="Schmitz 2016">{{जर्नल स्रोत|last=Schmitz|first=Rachel M.|last2=Kazyak|first2=Emily|date=12 May 2016|title=Masculinities in Cyberspace: An Analysis of Portrayals of Manhood in Men's Rights Activist Websites|journal=Social Sciences|volume=5|issue=2|pages=18|doi=10.3390/socsci5020018|doi-access=free}}</ref> द्वेषयुक्त, <ref name="Schmitz 2016" /> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.splcenter.org/hatewatch/2012/05/15/intelligence-report-article-provokes-fury-among-mens-rights-activists|title=Hatewatch: Intelligence report article provokes fury among Men's Rights Activists|last=Goldwag|first=Arthur|date=15 May 2012|publisher=[[Southern Poverty Law Center]]|language=en|access-date=5 May 2017}}</ref> आणि काही प्रकरणांमध्ये [[महिलांवरील हिंसाचार|स्त्री हिंसाचाराचे]] समर्थन करणारी चळवळ म्हणून वर्णन केले आहे., <ref name="Schmitz 2016" /> <ref name="Farrell 2019">{{स्रोत पुस्तक|title=Proceedings of the 10th ACM Conference on Web Science|last=Farrell|first=Tracie|last2=Fernandez|first2=Miriam|last3=Novotny|first3=Jakub|last4=Alani|first4=Harith|date=June 2019|isbn=978-1-4503-6202-3|pages=87–96|chapter=Exploring Misogyny across the Manosphere in Reddit|doi=10.1145/3292522.3326045|chapter-url=http://oro.open.ac.uk/61128/1/WebScience139.pdf}}</ref> २०१८ मध्ये, दक्षिणी निर्धनता कायदा केंद्राने काही पुरुष अधिकार गटांना पुरुष वर्चस्वाच्या छत्रछायेखाली द्वेषयुक्त विचारसरणीचा भाग म्हणून वर्गीकृत केले आणि इतरांनी "कायदेशीर गाऱ्हाणींवर लक्ष केंद्रित केले" असे उल्लेख केले. <ref name="SPLC Male Supremacy">{{स्रोत बातमी|url=https://www.splcenter.org/fighting-hate/extremist-files/ideology/male-supremacy|title=Male Supremacy|publisher=Southern Poverty Law Center|language=en|access-date=19 June 2018}}</ref> <ref>{{Cite magazine|last=Russell-Kraft|first=Stephanie|date=4 April 2018|title=The Rise of Male Supremacist Groups|url=https://newrepublic.com/article/147744/rise-male-supremacist-groups|magazine=[[The New Republic]]|access-date=19 March 2019}}</ref> == इतिहास == === अग्रदूत === "पुरुषी हक्क" हा शब्द किमान फेब्रुवारी १८५६ मध्ये ''पुटनामच्या मासिकात'' दिसला तेव्हा वापरला गेला. लेखक महिलांच्या हक्कांच्या मुद्द्यावर प्रतिसाद देत होते, त्याला "सामाजिक सुधारणा आणि अगदी राजकीय क्रांतीसाठी एक नवीन चळवळ" असे संबोधत होते, ज्याला लेखकाने पुरुषी हक्कांशी विरोध करण्याचा प्रस्ताव दिला होता. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=<!--Staff writer, no byline-->|date=February 1856|title=A word for men's rights|url=http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=putn;cc=putn;rgn=full%20text;idno=putn0007-2;didno=putn0007-2;view=image;seq=0214;node=putn0007-2%3A16|journal=[[Putnam's Magazine]]|volume=7|issue=38|pages=208–214|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906043412/http://ebooks.library.cornell.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=putn;cc=putn;rgn=full%20text;idno=putn0007-2;didno=putn0007-2;view=image;seq=0214;node=putn0007-2%3A16|archive-date=6 September 2017|access-date=6 June 2013}}</ref> अर्नेस्ट बेलफोर्ट बॅक्सने १८९६ मध्ये ''पुरुषांचे कायदेशीर विषय'' लिहिले, स्त्री हक्कांच्या चळवळीचा स्त्रीयांनी केलेला उपहासात्मक प्रयत्न - "विशेषाधिकार मिळविणारा लिंग" - स्वतःला "पीडित" असल्याचे सिद्ध करण्यासाठी. <ref name="Bax 1908">{{स्रोत पुस्तक|url=https://en.wikisource.org/wiki/The_Legal_Subjection_of_Men|title=The Legal Subjection of Men|last=Bax|first=E. Belfort|publisher=[[The New Age|The New Age Press]]|year=1908|location=London|oclc=875136389}} </ref> [[आंतरयुद्ध कालावधी|आंतरयुद्ध कालावधीत]] [[ऑस्ट्रिया|ऑस्ट्रियामध्ये]] तीन सैलपणे जोडलेल्या पुरुषांच्या हक्क संघटना स्थापन झाल्या. ''लीग फॉर मेन्स राइट्सची'' स्थापना १९२६ मध्ये "स्त्रीयांच्या मुक्तीच्या सर्व अतिरेकांशी झुंज" या ध्येयाने झाली. <ref name="Malleier 2003">{{जर्नल स्रोत|last=Malleier|first=Elisabeth|year=2003|title=Der 'Bund für Männerrechte'. Die Bewegung der 'Männerrechtler' im Wien der Zwischenkriegszeit|journal={{interlanguage link|Wiener Geschichtsblätter|de}}|volume=58|issue=3|pages=208–233}}</ref> <ref name="Wrussnig 2009">{{Cite thesis|degree=MA|last=Wrussnig|first=Kerstin Christin|date=2009|title='Wollen Sie ein Mann sein oder ein Weiberknecht?' Zur Männerrechtsbewegung in Wien der Zwischenkriegszeit|publisher=University of Vienna|url=http://othes.univie.ac.at/5454/1/2009-06-17_9908325.pdf}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.nytimes.com/1926/03/10/archives/mens-rights-league-in-vienna.html|title=Men's Rights League in Vienna|date=10 March 1926|work=[[The [[न्यू यॉर्क टाइम्स]]|page=20|quote=A 'League for Men's Rights' was founded today to protect men against Austrian feminism, which has grown rapidly since the war.|access-date=6 June 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=r2UXfqz0mgoC|title=Vienna and the Fall of the Habsburg Empire: Total War and Everyday Life in World War I|last=Healy|first=Maureen|publisher=Cambridge UP|year=2004|isbn=978-0-521-83124-6|page=272|quote=As historians Sigrid Augeneder and Gabriella Hauch explain, legally removing women from traditional male jobs constituted one facet of the return to a 'healthy order' (gesunde Ordnung) in the postwar period. Hauch discusses the somewhat comical 'League for Men's Rights' founded in the 1920s to "protect the endangered existence of men.}}</ref> १९२७ मध्ये, ''जस्टिटिया लीग फॉर कौटुंबिक कायदा सुधारणा'' आणि ''एक्विटास वर्ल्ड लीग फॉर द राइट्स ऑफ मेन हे'' ''लीग ऑफ मेन्स राइट्समधून'' वेगळे झाले. <ref name="Malleier 2003" /> <ref name="Wrussnig 2009" /> तीन पुरुषी हक्क गटांनी श्रमिक बाजारात स्त्रीयांच्या प्रवेशाला विरोध केला आणि त्यांना सामाजिक आणि कायदेशीर संस्थांवर स्त्री चळवळीचा संक्षारक प्रभाव म्हणून पाहिले. त्यांनी विवाह आणि कौटुंबिक कायद्यांवर टीका केली, विशेषतः भूतपूर्व पत्नी आणि बेकायदेशीर मुलांना पती-पत्नी आणि मुलांचा आधार देण्याची आवश्यकता आणि पितृत्व निश्चित करण्यासाठी रक्त तपासणीच्या वापराचे समर्थन केले. <ref name="Malleier 2003" /> <ref name="Wrussnig 2009" /> ''जस्टिटिया'' आणि ''एक्विटास'' यांनी त्यांची स्वतःची अल्पायुषी जर्नल्स ''मेन्स राइटिस्ट वृत्तपत्र'' आणि ''सेल्फ-डिफेन्स'' जारी केली जिथे त्यांनी त्यांचे विचार व्यक्त केले जे हेनरिक शर्ट्झ, ओटो वेनिंगर आणि जॉर्ग लॅन्झ फॉन लीबेनफेल्स यांच्या कार्याने अतिशय प्रभावित होते. १९३९ पूर्वी संघटनांचे अस्तित्त्व संपुष्टात आले. <ref name="Malleier 2003" /> <ref name="Wrussnig 2009" /> === पुरुष मुक्ती चळवळीपासून विभक्त === आधुनिक पुरुषी हक्क चळवळ पुरुषमुक्ती चळवळीतून उदयास आली, जी १९७० च्या पहिल्या सहामाहीत प्रगट झाली जेव्हा विद्वानांनी [[स्त्रीवाद|स्त्रीवादी]] कल्पना आणि राजकारणाचा अभ्यास करण्यास प्रारंभ केला. <ref name="Messner 1998">{{जर्नल स्रोत|last=Messner|first=Michael A.|author-link=Michael Messner|date=June 1998|title=The limits of 'The Male Sex Role': an analysis of the men's liberation and men's rights movements' discourse|url=http://www.michaelmessner.org/wp-content/uploads/2015/10/Gender-Society-1998-MESSNER-255-76.pdf|journal=Gender & Society|volume=12|issue=3|pages=255–276|doi=10.1177/0891243298012003002|jstor=190285}}</ref> {{Sfn|Newton|2004}} पुरुषसत्ताक समाजात पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही त्रास सहन करावा लागतो असे मानून या विद्वानांनी वर्चस्ववादी पुरुषत्वाच्या परिणामांचे गंभीरपणे परीक्षण करताना पुरुषांच्या संस्थात्मक <ref name="Messner 1998" /> स्वीकृती दिली. <ref name="Eagle 2003">{{स्रोत पुस्तक|title=American Masculinities: A Historical Encyclopedia|last=Eagle|first=Jonna|date=2003|publisher=SAGE Publications|isbn=978-1-4522-6571-1|editor-last=Carroll|editor-first=Bret|location=Thousand Oaks, Calif.|page=302|chapter=Men's Movements}}</ref> पुरुषमुक्ती चळवळीचे नेतृत्व मानसशास्त्रज्ञांनी केले होते ज्यांनी असा युक्तिवाद केला की स्त्रीयत्व आणि पुरुषत्व हे जनुकांचे परिणाम नसून सामाजिकरित्या तयार झालेल्या वागणूक आहेत. त्यांनी स्त्रीयांवर अत्याचार करण्यासाठी पुरुष जबाबदार आहेत, पण कठोर लिंग भूमिकांद्वारे स्वतःवर अत्याचार केले जातात या दोन कल्पनांमध्ये समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला. [18] <ref name="Baker 1980">{{जर्नल स्रोत|last=Baker, Maureen|author-link=Maureen Baker (sociologist)|last2=Bakker, J. I. Hans|date=Autumn 1980|title=The Double-Bind of the Middle Class Male: Men's Liberation and the Male Sex Role|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-family-studies_autumn-1980_11_4/page/547|journal=Journal of Comparative Family Studies|volume=11|issue=4|pages=547–561|doi=10.3138/jcfs.11.4.547}}</ref> <ref name="Carrigan 1985">{{जर्नल स्रोत|last=Carrigan, Tim|last2=Connell, Bob|last3=Lee, John|date=1985|title=Toward a New Sociology of Masculinity|journal=Theory and Society|volume=14|issue=5|pages=551–604|doi=10.1007/BF00160017|jstor=657315}}</ref> १९७० च्या मध्यदशकात, ही चळवळ पुरुषांच्या दडपशाहीवर आणि स्त्रीयांवरील लैंगिकतेच्या परिणामांवर कमी लक्ष केंद्रित करू लागली. <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Politics of Masculinities: Men in Movements|last=Messner|first=Michael A.|date=1997|publisher=AltaMira Press|isbn=978-0-7591-1755-6|location=Lanham, Md.|pages=42–43}}</ref> हा बदल लेखक वॉरेन फॅरेल आणि त्याच्या ''द मिथ ऑफ मेल पॉवर या'' पुस्तकाने प्रभावित झाला होता. पुरुषांच्या लैंगिक भूमिकांमुळे पुरुषांना काळजी किंवा भावना असल्यासारखे पाहण्यास निषिद्ध करून त्यांची अवहाणी कशी होते यावर त्यांनी भर दिला. <ref name="Ridinger 2000">{{ज्ञानकोश स्रोत|location=Detroit, Mich.}}</ref> १९७० च्या उत्तरार्धात, विरोधी विचारांसह चळवळ दोन वेगळ्या पट्ट्यांमध्ये विभागली गेली: स्त्रीवादी-समर्थक पुरुषी चळवळ आणि स्त्रीवादी विरोधी पुरुष हक्क चळवळ, <ref name="Messner 1998"/> जे पुरुषांना एक अत्याचारित गट म्हणून पाहते. [२०]<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Working with men in the human services|last=Pease|first=Bob|last2=Camilleri|first2=Peter|publisher=Allen & Unwin|year=2001|isbn=978-1-86508-480-0|location=Crow's Nest, N.S.W.|pages=3–4|chapter=Feminism, masculinity and the human services|chapter-url=https://books.google.com/books?id=aGFYw3JmRmEC&pg=PA3}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=AR17bxoJ_U8C&pg=PA202|title=An introduction to masculinities|last=Kahn|first=Jack S.|publisher=Wiley-Blackwell|year=2009|isbn=978-1-4051-8179-2|location=Chichester, U.K.|page=202}}</ref> <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Promise keepers and the new masculinity: private lives and public morality|last=Williams|first=Gwyneth I.|publisher=Lexington Books|year=2001|isbn=978-0-7391-0230-5|editor-last=Williams|editor-first=Rhys H.|location=Lanham, Md.|page=107|chapter=Masculinity in context: an epilogue|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CsHmN5K29iAC&pg=PA107}}</ref> १९८० च्या दशकात, पुरुषी हक्कांच्या चळवळीने दोन्ही लिंगांवर होणाऱ्या दडपशाहीपेक्षा केवळ लैंगिक भूमिका पुरुषांविरुद्ध भेदभाव करण्याच्या मार्गांवर लक्ष केंद्रित केले. लेखक हर्ब गोल्डबर्ग यांनी क्लेम केला की यूएस एक "मातृसत्ताक समाज" आहे कारण स्त्रीयांना लिंग भूमिकांचे उल्लंघन करण्याची आणि पुरुष आणि स्त्रीलिंगी भूमिका स्वीकारण्याची शक्ती आहे, तर पुरुष अजूनही पूर्णपणे मर्दानी भूमिकेसाठी मर्यादित आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Coston|first=Bethany|last2=Kimmel|first2=Michael|date=1 January 2013|title=White Men as the New Victims: Reverse Discrimination Cases and the Men's Rights Movement|url=https://scholars.law.unlv.edu/nlj/vol13/iss2/5/|journal=Nevada Law Journal|volume=13|issue=2}}</ref> रेनी ब्लँक आणि सँड्रा स्लिप यांनी १९९४ मध्ये त्यांच्या लिंग आणि वंशाच्या आधारावर त्यांच्याशी भेदभाव केला जात असल्याचा विश्वास असलेल्या पुरुषांच्या साक्ष्य गोळा केले. हे अशा काळात घडले जेव्हा स्त्री कार्यठिकाणांमध्ये प्रवेश करत होत्या आणि व्यवस्थापकीय पदे मिळवत होत्या. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Blank|first=Renee|last2=Slipp|first2=Sandra|date=1 September 1994|title=The white male: an endangered species?|url=https://archive.org/details/sim_management-review_1994-09_83_9/page/27|journal=Management Review|volume=83|issue=9|pages=27–33|id={{Gale|A15803282}} {{ProQuest|206709029}}}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> पुरुषांच्या हक्क चळवळीची एक प्रमुख चिंता म्हणजे वडिलांच्या हक्कांचा मुद्दा. {{r|Eagle 2003}} १९८० आणि १९९० च्या दशकात, पुरुषी हक्कांचे कार्यकर्त्यांनी स्त्रीवाद्यांनी मागितलेल्या सामाजिक बदलांना विरोध केला आणि कुटुंब, शाळा आणि कामाच्या ठिकाणी पितृसत्ताक लिंग व्यवस्थेचा संरक्षण केला. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lingard|first=Bob|last2=Mills|first2=Martin|last3=Weaver-Hightower|first3=Marcus B.|date=2012|title=Interrogating recuperative masculinity politics in schooling|journal=International Journal of Inclusive Education|volume=16|issue=4|pages=407–421|doi=10.1080/13603116.2011.555095|quote=The concept of recuperative masculinity politics was developed by Lingard and Douglas (1999) to refer to both mythopoetic (Biddulph 1995, 2010; Bly 1990) and men's rights politics (Farrell 1993). Both of these rejected the move to a more equal gender order and more equal gender regimes in all of the major institutions of society (e.g. the family, schools, universities, workplaces) sought by feminists and most evident in the political and policy impacts in the 1980s and 1990s from second-wave feminism of the 1970s. 'Recuperative' was used to specifically indicate the ways in which these politics reinforced, defended and wished to recoup the patriarchal gender order and institutional gender regimes.}}</ref> समाजशास्त्रज्ञ मायकेल किमेल म्हणतात की लिंग भूमिकांविषयीचे त्यांचे पूर्वीचे समालोचन "सर्व पौरुषीय गोष्टींचा उत्सव आणि पारंपारिक पौरुषीय भूमिकेच्या जवळच्या संमोहात रूपांतरित झाले". <ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=7WVGDgAAQBAJ&q=Angry+White+Men:+American+Masculinity+at+the+End+of+an+Era|title=Angry White Men: American Masculinity at the End of an Era|last=Kimmel|first=Michael|publisher=The Nation Institute|year=2017|isbn=978-1-56858-962-6}}</ref> === संघटना === रिचर्ड डॉयल यांनी १९७१ मध्ये स्थापन केलेली [[Coalition of American Divorce Reform Elements|अमेरिकी घटस्फोट सुधारणा घटक युती]] ही पहिली प्रमुख पुरुष हक्क संघटनांपैकी एक होती, ज्यातून १९७३ मध्ये [[Men's Rights Association|पौरुषीय हक्क संघटना]] चालू झाली {{Sfn|Newton|2004}} <ref>{{स्रोत पुस्तक|title=American Masculinities: A Historical Encyclopedia|last=Lee|first=Calinda N.|publisher=SAGE Publications|year=2003|isbn=978-0-7619-2540-8|editor-last=Carroll|editor-first=Bret E.|volume=One|location=Thousand Oaks, California|page=167|chapter=Fathers' rights|chapter-url=https://books.google.com/books?id=E0R9lLtv8i8C&pg=PA167}}</ref> [[Free Men Inc.|स्वतंत्र पुरुष संस्थापनाची]] स्थापना कोलंबिया, मेरीलँड येथे १९७७ मध्ये झाली, ज्याने पुढील वर्षांमध्ये अनेक अध्याय तयार केले, जी शेवटी नॅशनल कोलिशन ऑफ फ्री मेन (2008 पासून नॅशनल कोएलिशन फॉर मेन म्हणून ओळखले जाते) तयार करण्यात विलीन झाले. {{Sfn|Ashe|2007}} [[Men's Rights, Inc.]] देखील 1977 मध्ये स्थापन करण्यात आली, [20] <ref name="Pelak 2006">{{स्रोत पुस्तक|title=Handbook of the sociology of gender|last=Pelak|first=Cynthia Fabrizio|last2=Taylor|first2=Verta|last3=Whittier|first3=Nancy|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2006|isbn=978-0-387-36218-2|editor-last=Saltzman Chafetz|editor-first=Janet|location=New York|page=168|chapter=Gender movements|author-link2=Verta Taylor|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ZzEhEdWViPoC&pg=PA168}}</ref> {{Sfn|Ashe|2007}} [[National Organization for Men|पुरुषांसाठी राष्ट्रीय संघटना]] 1983 मध्ये स्थापन करण्यात आली, [20] आणि [[Fathers and Families|Fathers and Families ची]] स्थापना 1994 मध्ये झाली <ref name="Chamberlain 2011">{{जर्नल स्रोत|last=Chamberlain|first=Pam|date=March 2011|title=Father's Rights Groups Threaten Women's Gains—And Their Safety|url=https://www.politicalresearch.org/2011/03/01/fathers-rights-groups-threaten-womens-gains-and-their-safety/|journal=[[Political Research Associates]]|language=en-US|access-date=20 June 2018}}</ref> युनायटेड किंगडममध्ये, स्वतःला [[UK Men's Movement|यूके मेन्स मूव्हमेंट]] म्हणवून घेणारा एक पुरुष हक्क गट 1990 च्या दशकाच्या सुरुवातीला संघटित होऊ लागला. {{Sfn|Dunphy|2000}} सेव्ह इंडियन फॅमिली फाउंडेशन (एसआयएफएफ) ची स्थापना 2005 मध्ये झाली आणि 2010 मध्ये 30,000 पेक्षा जास्त सदस्य असल्याचा दावा केला. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Karnad|first=Raghu|url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?236168|title=Now, is that malevolence?|date=3 December 2007|work=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook magazine]]|access-date=28 March 2013|archive-date=2014-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20140423055309/http://www.outlookindia.com/article.aspx?236168|url-status=dead}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.openthemagazine.com/article/living/men-who-cry|title=Men Who Cry|last=Polanki|first=Pallavi|date=17 July 2010|website=[[OPEN (Indian magazine)|OPEN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100721000304/http://www.openthemagazine.com/article/living/men-who-cry|archive-date=21 July 2010|access-date=3 May 2013}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|last=<!--Staff writer, no byline-->|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-06/bangalore/27896822_1_helpline-numbers-domestic-violence-rights-body|title=Members of men's rights body meet|date=8 October 2008|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=3 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029191107/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2008-10-06/bangalore/27896822_1_helpline-numbers-domestic-violence-rights-body|archive-date=29 October 2013|url-status=dead}}</ref> == प्रख्यात पुरुष हक्क कार्यकर्ते == * कॅरेन डेक्रो * मार्क अँजेलुची * वॉरेन फॅरेल * हर्ब गोल्डबर्ग * एरिन पिझी * बेटिना अर्ंड == प्रतिसाद == पुष्कळ लेखकांनी पुरुषांच्या हक्कांच्या चळवळीचे वर्णन स्त्रीद्वेषी म्हणून केले आहे. <ref>See e.g.: </ref> सदर्न पॉव्हर्टी लॉ सेंटरने असे म्हणले आहे की चळवळीशी संबंधित काही संकेतस्थळे, ब्लॉग्स आणि मंचांवर "पुरुषांच्या वागणुकीबद्दल कायदेशीर आणि कधीकधी त्रासदायक तक्रारी ऐकल्या जातात, पण सर्वात उल्लेखनीय गोष्ट म्हणजे अनेकांना व्यापून टाकणारा चुकीचा टोन आहे." <ref name="Potok 2012">{{जर्नल स्रोत|last=Potok|first=M|last2=Schlatter S|date=Spring 2012|title=Men's Rights Movement Spreads False Claims about Women|url=http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-report/browse-all-issues/2012/spring/myths-of-the-manosphere-lying-about-women|journal=Intelligence Report|volume=145|access-date=7 March 2013}}</ref> <ref name="Goldwag 2012">{{जर्नल स्रोत|last=Goldwag|first=A|date=Spring 2012|title=Leader's Suicide Brings Attention to Men's Rights Movement|url=http://www.splcenter.org/get-informed/intelligence-report/browse-all-issues/2012/spring/a-war-on-women|journal=Intelligence Report|volume=145|access-date=7 March 2013}}</ref> <ref name="Tarrant 2013">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com/books?id=cuoE_LeZ6BIC&pg=PT195|title=Men Speak Out: Views on Gender, Sex, and Power|last=Shira Tarrant|date=11 February 2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-12743-5|page=174|access-date=19 April 2013}}</ref> चळवळीतील पुढील संशोधनानंतर, एसपीएलसीने स्पष्ट केले: "स्त्रियांच्या वर्चस्वाची एक बारीक आच्छादित इच्छा आणि सध्याची व्यवस्था स्त्रियांच्या बाजूने पुरुषांवर अत्याचार करते याची खात्री पुरुषांचे एकत्रित सिद्धांत आहेत. वर्चस्ववादी जागतिक दृष्टीकोन." <ref name="SPLC Male Supremacy"/> इतर अभ्यासांनी [[भारत|भारतातील]] पुरुषांच्या हक्कांच्या गटांकडे लक्ष वेधले आहे जे स्त्रियांसाठी "पितृसत्ताक चिंता" चे एक प्रकार म्हणून तसेच स्त्रियांच्या विरोधातील महत्त्वाचे कायदेशीर संरक्षण बदलण्याचा किंवा पूर्णपणे रद्द करण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Lodhia|first=Sharmila|date=1 August 2014|title="Stop importing weapons of family destruction!": cyberdiscourses, patriarchal anxieties, and the men's backlash movement in India|journal=Violence Against Women|volume=20|issue=8|pages=905–936|doi=10.1177/1077801214546906|issn=1552-8448|pmid=25238869}}</ref> [[वर्ग:सामाजिक चळवळी]] mc8iuc5k7dd4j79qv89033a9jglb0as 0 347719 2711392 2407797 2026-09-23T00:51:40Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711392 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''भाजपा महिला मोर्चा''', किंवा फक्त '''महिला मोर्चा''' ही भारतीय [[भारतीय जनता पक्ष|जनता पक्षाची]] महिला शाखा आहे. [[वानति श्रीनिवासन|वानाति श्रीनिवासन]], तामिळनाडू भाजप युनिटचे माजी उपाध्यक्ष आणि कोईम्बतूर दक्षिण राज्य विधानसभा मतदारसंघातील [[आमदार|तामिळनाडू विधानसभेचे विद्यमान सदस्य]] ह्या विंगच्या राष्ट्रीय अध्यक्षा आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indiatoday.intoday.in/story/badaun-gangrape-akhilesh-yadav-faces-bjp-mahila-morcha-protests/1/364845.html|title=Akhilesh Yadav faces BJP Mahila Morcha protests over Badaun gangrape : North, News - India Today|publisher=Indiatoday.intoday.in|access-date=2014-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outlookindia.com/news/article/BJP-Mahila-Morcha-March-Towards-UP-CMs-Office-Stopped/842872|title=Badaun Gangrape: Police Fire Water Cannons on Protesters|publisher=Outlookindia.com|access-date=2014-06-05|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402110708/http://www.outlookindia.com/news/article/BJP-Mahila-Morcha-March-Towards-UP-CMs-Office-Stopped/842872|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.business-standard.com/article/news-ani/bjp-mahila-morcha-protests-against-increasing-number-of-rapes-in-up-114053001898_1.html|title=BJP Mahila Morcha protests against increasing number of rapes in UP|date=2014-05-30|work=Business Standard India|access-date=2014-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/kongu-nadu-tamil-nadu-bjp-mla-vanathi-srinivasan-1830445-2021-07-20|title=Discussion on 'Kongu Nadu' needed, growth of area pending for years: BJP MLA Vanathi Srinivasan|last=Madhav|first=Pramod|date=July 20, 2021|website=India Today|language=en|access-date=2021-08-05}}</ref> == अध्यक्षांची यादी == * [[स्मृती इराणी]] (२४ जून २०१० - २४ एप्रिल २०१३) * सरोज पांडे (२४ एप्रिल २०१३ - २१ ऑगस्ट २०१४) * [[विजया रहाटकर]] (२१ ऑगस्ट २०१४ - २८ ऑक्टोबर २०२०) * [[वानति श्रीनिवासन]] (२८ ऑक्टोबर २०२० - सध्या) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय जनता पक्ष}} [[वर्ग:भारतीय जनता पक्ष|महिला मोर्चा]] [[वर्ग:महिला राजकारणी]] e03r08wx9sdvxg412yqs0pws48vpuwu 0 347944 2711464 2408691 2026-09-23T05:12:34Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711464 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मृणाल दत्त''' हा एक भारतीय अभिनेता आहे जो प्रामुख्याने वेब शोसह [[बॉलीवूड|हिंदी]] चित्रपट आणि हिंदी टेलिव्हिजनमध्ये काम करतो.<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/tv/news/hindi/i-love-the-vibe-of-connaught-place-mrinal-dutt/articleshow/46598561.cms|title=Mrinal Dutt celebrates his birthday in Delhi says, I love the vibe of Connaught Place|work=Times Of India|access-date=27 June 2022}}</ref> त्याने २००९ मध्ये ''[[एमटीव्ही|एमटिव्ही रूमीजमधून]]'' अभिनयात पदार्पण केले आणि ''प्रायव्हेट इन्व्हेस्टिगेटरसह'' त्याचे यश मिळवले.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/mrinal-dutt-people-in-indore-are-warm-and-welcoming/articleshow/45571254.cms|title=Mrinal Dutt: People in Indore are warm and welcoming|author=Sinha, Shubhangi|date=19 December 2014|work=Times of India|accessdate=10 May 2021}}</ref> त्याने २०१२ मध्ये ''तुनेगा तुनेगा'' या तेलुगू चित्रपटातून पदार्पण केले.<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/mrinal-dutt-wants-tv-to-be-taken-seriously/|title=Mrinal Dutt wants TV to be taken seriously|date=10 January 2015|work=Indian Express|accessdate=6 May 2021}}</ref> दत्तने २०१६ मध्ये ''ये है आशिकी'' होस्ट केले होते.<ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/entertainment/web-series/article/khwabon-ke-parindey-mrinal-dutt-shares-his-experience-shooting-at-12-different-locations-within-40-days-23178475|title=Khwabon Ke Parindey: Mrinal Dutt shares his experience shooting at 12 different locations within 40 days|work=Mid Day|accessdate=17 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://telanganatoday.com/mrinal-dutts-dixit-from-khwabon-ke-parindey-will-remind-you-to-free-yourself|title=Mrinal Dutt’s Dixit from ‘Khwabon Ke Parindey’ will remind you to free yourself|date=12 June 2021|work=Telangana Today|accessdate=17 June 2021}}</ref> दत्तने २०१८ मध्ये १३ ''मसुरीमधून'' वेब पदार्पण केले आणि ''हॅलो मिनी'', ''हिज स्टोरी'' आणि ''ख्वाबों के परिंदे'' यासह अनेक वेब शोचा भाग आहे. दत्त लघुपट, ''५५ किमी/सेकंद'' आणि ''द लोनली प्रिन्समध्येही'' दिसला आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/55kmsec-review-richa-chadha-mrinal-dutt-stuck-in-a-confused-narrative-101611084498530.html|title=55km/sec review: Richa Chadha, Mrinal Dutt stuck in a confused narrative|author=Kaushal, Shweta|date=20 January 2021|work=Hindustan Times|accessdate=10 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/mrinal-dutt-fortunately-i-have-been-going-in-the-right-direction-in-terms-of-work-101614625943636.html|title=Mrinal Dutt: Fortunately, I have been going in the right direction in terms of work|author=Suri, Rishabh|date=2 March 2021|work=Hindustan Times|accessdate=10 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/art-and-culture/55-km-sec-arati-kadavs-short-film-7168926/|title=55 km/sec by Arati Kadav: An unlikely crisis drama that looks beyond the afflicted and the affluent|author=Sengupta, Ishita|date=31 January 2021|work=Indian Express|accessdate=14 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/arati-kadavs-short-film-55-kmsec-to-release-on-disney-hotstar-on-jan-20/2013284|title=Arati Kadav's short film ''55 km/sec'' to release on Disney+ Hotstar on Jan 20|date=19 January 2021|work=Outlook|accessdate=14 May 2021|archive-date=2021-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514143605/https://www.outlookindia.com/newsscroll/arati-kadavs-short-film-55-kmsec-to-release-on-disney-hotstar-on-jan-20/2013284|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:जन्माचे वर्ष अनिश्चित]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९८० च्या दशकातील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] hbocxjaomrc1k9zr4ca1ezekni05qfp 0 347954 2711322 2409139 2026-09-22T20:28:35Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711322 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पुलकित सम्राट''' (जन्म २९ डिसेंबर १९८३)<ref>{{cite web|url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-kriti-kharbanda-pens-a-heartfelt-note-for-boyfriend-pulkit-samrat-on-his-38th-birthday/407468/amp|title=Kriti Kharbanda Pens A Heartfelt Note For Boyfriend Pulkit Samrat On His 38th Birthday|work=Outlook|access-date=29 December 2021|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303191459/https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-kriti-kharbanda-pens-a-heartfelt-note-for-boyfriend-pulkit-samrat-on-his-38th-birthday/407468/amp|url-status=dead}}</ref> हा एक भारतीय अभिनेता आहे जो प्रामुख्याने [[हिंदी भाषा|हिंदी]] टेलिव्हिजनसह [[बॉलीवूड|हिंदी]] चित्रपटांमध्ये काम करतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/pulkit-samrat|title=Film and Television actor Pulkit Samrat's Biography|website=Times of India|access-date=10 March 2022}}</ref> ''फुक्रे'' चित्रपट मालिकेतील "हनी" ची भूमिका करण्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या सम्राटने ''[[क्यूंकी सास भी कभी बहू थी]]'' (२००६) या मालिकेद्वारे अभिनयाची सुरुवात केली आणि ''बिट्टू बॉस'' (२०१२) द्वारे चित्रपटात पदार्पण केले. तो इंडियन टेली पुरस्काराचा प्राप्तकर्ता आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/pulkit-is-happy-about-bittoo-boss-4017.html|title=Pulkit is happy about his debut film "Bittoo Boss"; talks about his role|date=15 April 2012|website=India TV News|access-date=10 May 2013}}</ref> सम्राटला त्याचे पहिले व्यावसायिक यश ''फुक्रे'' (२०१३) मधून मिळाले. ''जय हो'' (२०१४) या चित्रपटाने त्याची सर्वाधिक कमाई केली. या यशामागे ''डॉली की डोली'' (२०१५) आणि ''सनम रे'' (२०१६) यांच्यात अपयश मिळाले. नंतर ''फुक्रे रिटर्न्स'' (२०१७), ''३ स्टोरीज'' (२०१८) आणि ''तैश'' (२०२०) मध्ये अभिनय केल्याबद्दल त्याला प्रशंसा मिळाली. सम्राटने अभिनेत्री क्रिती खरबंदासोबत लग्न केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.pinkvilla.com/videos/interviews/pulkit-samrat-his-diwali-memories-marriage-kriti-kharbanda-missing-her-year-574596|title=Pulkit Samrat on his Diwali memories, marriage to Kriti Kharbanda & missing her this year|website=Pinkvilla|access-date=1 March 2021|archive-date=2022-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20221108150130/https://www.pinkvilla.com/videos/interviews/pulkit-samrat-his-diwali-memories-marriage-kriti-kharbanda-missing-her-year-574596|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:सम्राट, पुलकित}} [[वर्ग:भारतातील पुरुष मॉडेल]] [[वर्ग:पंजाबी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील जन्म]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 4v5nnv79wjaqnz4osnhlbtu9zetvgxm 0 348512 2711371 2591746 2026-09-22T22:55:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711371 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बारमेर तेल शुद्धीकरण प्रकल्प''' किंवा '''बारमेर रिफायनरी''' ही भारतातील राजस्थानमधील पाचपदरा (आताचा बालोत्रा जिल्हा ) येथील सार्वजनिक क्षेत्रातील [[तेल शुद्धीकरण प्रकल्प|रिफायनरी]] आणि [[पेट्रोकेमिकल]] कॉम्प्लेक्स आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/gehlot-reviews-ongoing-work-at-barmer-refinery/1655082|title=Gehlot reviews ongoing work at Barmer refinery|last=|first=|date=|website=outlookindia.com|archive-url=|archive-date=|access-date=2020-08-20}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> हे HPCL राजस्थान रिफायनरी लिमिटेड (HRRL) च्या मालकीचे आहे, [[हिंदुस्तान पेट्रोलियम|जो हिंदुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] आणि राजस्थान सरकार यांच्यातील संयुक्त उपक्रम आहे. ही रिफायनरी अमृतसर जामनगर एक्सप्रेसवेद्वारे [[जामनगर तेल शुद्धीकरण प्रकल्प|जामनगर रिफायनरी]] आणि [[गुरू गोविंद सिंग तेल शुद्धीकरण प्रकल्प|भटिंडा रिफायनरीशी]] जोडली जाईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/rajasthan/jaipur/news/amritsar-jamnagar-6-lane-highway-connects-five-districts-0888987.html|title=Construction of Amritsar Jamnagar Expressway to start soon}}</ref> == बांधकाम आणि क्षमता == १८ सप्टेंबर २०१३ रोजी तत्कालीन [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] अध्यक्षा [[सोनिया गांधी]] यांच्या हस्ते या प्रकल्पाची पायाभरणी करण्यात आली होती. १६ जानेवारी २०१८ रोजी पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी|नरेंद्र मोदी यांनी]] कामांचे उद्घाटन केल्यानंतरच प्रकल्पांना सुरुवात झाली आणि जानेवारी २०२४ पर्यंत पूर्ण करण्याची योजना होती.<ref name="FinClo">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/oil-gas/hpcls-barmer-refinery-achieves-financial-closure/articleshow/67726473.cms|title=HPCL's Barmer refinery achieves financial closure|date=28 January 2019|publisher=Economic Times|access-date=31 January 2019}}</ref> फेब्रुवारी २०२४ मध्ये कळवण्यात आले की जानेवारी २०२५ मध्ये प्रकल्प कमिशन अपेक्षित आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://energy.economictimes.indiatimes.com/news/oil-and-gas/hpcl-to-commission-barmer-refinery-by-january-2025-co-exec-s-bharathan/107558808 |title=HPCL to commission Barmer refinery by January 2025: co exec S Bharathan |date=९ फेब्रुवारी २०२४ |publisher=economic times |access-date=२५ एप्रिल २०२४}}</ref> प्रकल्पाची शुद्धीकरण क्षमता प्रति वर्ष ९ दशलक्ष [[टन]] आणि पेट्रोकेमिकल कॉम्प्लेक्स क्षमता प्रति वर्ष २ दशलक्ष टन नियोजित आहे. हे {{Convert|4400.4|acre}} जमीनी वर पसरले जाईल.<ref name="FinClo"/> == वित्तपुरवठा == बारमेर रिफायनरी ही [[हिंदुस्तान पेट्रोलियम|हिन्दुस्तान पेट्रोलियम कॉर्पोरेशन लिमिटेड]] (७४% मालकी) आणि राजस्थान सरकार (२६% मालकी) यांच्याच्या मालकीची आहे. जानेवारी २०१९ मध्ये, प्रकल्पाची किंमत {{INRConvert|43129|c}} असल्याचे घोषित करण्यात आले. सुमारे ६६% वित्त ( {{INRConvert|28753|c}} किमतीचे कर्जदारांच्या संयुक्त संघाकडून कर्जाद्वारे व्यवस्था केली जाईल; ज्यात [[भारतीय स्टेट बँक|स्टेट बँक ऑफ इंडिया]] ही ५०% पेक्षा जास्त योगदानासह प्रमुख कर्जदाता आहे.<ref name="FinClo"/> तथापि, २०२३ मध्ये, अंदाजे गुंतवणूक जवळपास दुप्पट झाली आणि {{INRConvert|72000|c}} पर्यंत वाढली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/govt-pushes-hpcl-to-expedite-work-on-barmer-refinery-petrochemical-hub-123021900480_1.html|title=Centre steps in to speed up Barmer refinery and petrochem hub work|last=Chakraborty, Subhayan|date=20 February 2023|publisher=Business Standard|access-date=2 March 2023}}</ref> हिंदुस्तान पेट्रोलियमचे व्यवस्थापकीय संचालक एम.के. सुराणा म्हणाले की, या प्रकल्पामुळे ४०,००० लोकांना प्रत्यक्ष रोजगार मिळेल आणि ६०,००० लोकांना अप्रत्यक्षपणे रोजगार मिळेल<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindu.com/news/cities/kolkata/barmer-oil-refinery-back-on-track/article28113033.ece|title=Barmer oil refinery back on track|date=23 June 2019|website=द हिंदू|access-date=20 September 2019}}</ref> व स्थानिकांना अधिक रोजगार मिळेल.<ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/refinery-project-to-be-completed-by-2022-cm/articleshow/71912177.cms|title=Refinery project to be completed by 2022: CM|date=5 November 2019|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=2020-08-20}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील तेल शुद्धीकरण प्रकल्प}} [[वर्ग:भारतातील तेल शुद्धीकरण प्रकल्प]] [[वर्ग:राजस्थान]] 32381idi8mht0af68gth0nfphd8r3eb 0 348555 2711288 2700154 2026-09-22T14:29:43Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2711288 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट विमानतळ |name=त्रेव्हिसो विमानतळ|nativename=''{{small|Aeroporto di Treviso A. Canova}}''|image=Treviso Airport logo.svg|image-width=250|image2=Aeroporto_di_Treviso_A_Canova.jpg|image2-width=250|IATA=TSF|ICAO=LIPH|pushpin_map=इटलीमध्ये स्थान |type=लष्करी/सार्वजनिक |owner=सेव्ह ग्रूप|operator=एर त्रे एस.पी.ए|city-served=[[त्रेव्हिसो]], [[व्हेनिस]] आणि [[पादुआ]]|location=[[त्रेव्हिसो]] (इटली)|elevation-f=५९|elevation-m=१८ |coordinates={{coord|45|39|03|N|012|11|52|E|region:IT_type:airport|display=inline,title}}|website=[http://www.trevisoairport.it trevisoairport.it]|metric-rwy=y|r1-number=07/25|r1-length-m=२,४२०|r1-length-f=७,९४०|r1-surface=डांबरी|stat1-header=प्रवासी|stat1-data=३०,३४,३२६ |stat2-header={{nowrap|प्रवासी संख्या बदल २०२२-२३}}|stat2-data={{increase}} १५.१%|stat3-header=विमानोड्डाणे |stat3-data=२२,५२६ |stat4-header={{nowrap |विमानोड्डाणे बदल २०२२-२३}} |stat4-data={{increase}} ३.५%|stat-year=२०२३ |footnotes=स्रोत: Italian [[Aeronautical Information Publication|AIP]] at [[European Organisation for the Safety of Air Navigation|EUROCONTROL]]<ref name="AIP">[http://www.ead.eurocontrol.int/publicuser/protect/pu/main.jsp EAD Basic]</ref><br />Statistics from Assaeroporti <ref name="Assaeroporti">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://assaeroporti.com/wp-content/plugins/multipage_xls_reader/pdf_file/2019.pdf |title=Associazione Italiana Gestori Aeroportuali |access-date=2024-04-27 |archive-date=2020-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200128131618/https://assaeroporti.com/wp-content/plugins/multipage_xls_reader/pdf_file/2019.pdf |url-status=dead }}</ref> }} '''त्रेव्हिसो विमानतळ''', {{Lang-it|Aeroporto di Treviso A. Canova}}; {{विमानतळ संकेत|TSF|LIPH}} तथा '''व्हेनिस-त्रेव्हिसो विमानतळ''' हा [[इटली]]<nowiki/>च्या [[त्रेव्हिसो]] शहरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. हा विमानतळ [[व्हेनिस]] शहरापासून ३१ किमी (१९ मैल) अंतरावर असून मुख्यत्वे किफायती विमानकंपन्या येथे येजा करतात. [[रायनएर]]<nowiki/>ने येथे डिसेंबर २०२०मध्ये येथे नवीन ठाणे सुरू केले व १८ नवीन मार्गांवर उड्डाणे सुरू केली. <ref>[https://www.aviation24.be/airlines/ryanair/ryanair-announces-new-base-at-treviso-venice-with-2-based-aircraft-and-18-new-routes/ aviation24.be - Ryanair announces new base at Treviso (Venice), with 2 based aircraft and 18 new routes] 4 December 2020.</ref> याशिवाय [[विझ्झ एर]] येथून सेवा पुरवते. == विमानकंपन्या आणि गंतव्यस्थाने == खालील विमान कंपन्या त्रेव्हिसो विमानतळावर नियमित नियोजित आणि भाड्याने उड्डाणे चालवतात: <ref>[http://www.trevisoairport.it/en/flights/seasonal-schedule.html trevisoairport.it - Schedule] retrieved 15 May 2016.</ref> {{विमानतळ गंतव्यस्थान यादी <!-- --> |[[डॅन एर (रोमानिया)|डॅन एर]]| '''हंगामी:''' [[जॉर्ज एनेस्कू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बकाउ]]<ref>{{cite web |last1=Orban |first1=André |title=Romanian growth: DAN AIR doubles fleet capacity and adds six new routes |url=https://www.aviation24.be/airlines/dan-air/romanian-growth-dan-air-doubles-fleet-capacity-and-adds-six-new-routes/ |website=Aviation24.be |access-date=4 February 2026 |date=3 February 2026}}</ref> <!-- --> |[[रायनएर]]| [[अलिकान्ते-एल्चे मिगुएल हर्नांडेझ विमानतळ|अलिकान्ते]],<ref name="AlicanteRyanair">{{cite news |last1=Seppone |first1=Nicola |title=Ryanair annuncia 22 nuove rotte dal Veneto per l'estate 2023 |url=https://www.theflightclub.it/2023/01/ryanair-annuncia-22-nuove-rotte-dal-veneto-per-lestate-2023/ |access-date=27 April 2026 |work=The Flight Club |date=26 January 2023 |language=it-IT}}</ref> [[बोवे-तिल्ले विमानतळ|बोवे]],<ref>{{cite news |last1=Davies |first1=Rachael |last2=Baldwin |first2=Sian |title=Full list of Ryanair flights cancelled due to France air traffic controllers strike |url=https://www.standard.co.uk/news/world/ryanair-flights-cancelled-france-air-traffic-controllers-strike-full-list-b1236176.html |access-date=27 April 2026 |work=The Standard |date=4 July 2025 |language=en}}</ref> [[बर्मिंगहॅम विमानतळ|बर्मिंगहॅम]],<ref>{{cite news |last1=Leach |first1=Harry |title=Ryanair launches new BHX flight route to stunning Italy city |url=https://www.birminghammail.co.uk/news/midlands-news/ryanair-launches-new-flights-birmingham-30243335 |access-date=27 April 2026 |work=Birmingham Live |date=28 October 2024 |language=en}}</ref> [[ब्रसेल्स-शार्लरोई]],<ref name="AlicanteRyanair"/> [[बुखारेस्ट विमानतळ|बुखारेस्ट-ओटोपेनी]],<ref name="AlicanteRyanair"/> [[बुडापेस्ट विमानतळ|बुडापेस्ट]],<ref name="PortoRyanair"/> [[आईंडहोव्हेन विमानतळ|आईंडहोव्हेन]],<ref>{{cite news |title=DA EINDHOVEN A VENEZIA TREVISO CON RYANAIR |url=https://inviaggioconmircopolo.com/da-eindhoven-a-venezia-treviso-con-ryanair/ |access-date=27 April 2026 |work=in viaggio con Mirco Polo |date=13 November 2025 |language=it-IT}}</ref> [[ग्दान्स्क लेच वालेंसा विमानतळ|ग्दान्स्क]],<ref name="GdańskRyanair">{{cite news |last1=Arena |first1=Lauren |title=Ryanair adds 12 new routes from Venice |url=https://www.businesstravelnewseurope.com/Air-Travel/Ryanair-adds-12-new-routes-from-Venice |access-date=27 April 2026 |date=27 January 2023 |language=en}}</ref> [[कातोविस विमानतळ|कातोविस]],<ref name="GdańskRyanair"/> [[जॉन पॉल दुसरा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ क्राकोव-बालिस|क्राकोव]] (२४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी समाप्त),<ref name="KrakowRyanair">{{cite news |title=Ryanair strengthens its presence in Veneto |url=https://www.aviontourism.com/en/useful-information/airlines/low-cost/ryanair-strengthens-its-presence-in-veneto-77771 |access-date=27 April 2026 |date=31 July 2025 |language=en}}</ref><ref name="Ryanair : nuove rotte in vendita">{{cite web |url=https://italiavola.com/2026/05/27/ryanair-nuove-rotte-in-vendita/|title=Ryanair : nuove rotte in vendita |language=it |date=27 May 2026 |trans-title=Ryanair : new routes on sale}}</ref> [[लंडन-ल्युटन]] (२१ ऑक्टोबर २०२६ रोजी समाप्त),<ref>{{cite news |last1=Shukla |first1=Shweta |title=Ryanair Unveils Two Aircraft and 7 New Routes from London |url=https://aviationa2z.com/index.php/2023/09/27/ryanair-unveils-two-aircraft-and-7-new-routes-from-london/ |access-date=27 April 2026 |work=Aviation A2Z |date=27 September 2023}}</ref><ref name="Ryanair : nuove rotte in vendita"/> [[माद्रिद विमानतळ|माद्रिद]],<ref>{{cite news |last1=Dwyer |first1=Mark |title=Ryanair Announce Crew Training Centre for Madrid |url=https://flyinginireland.com/2023/10/ryanair-announce-crew-training-centre-for-madrid/ |access-date=27 April 2026 |date=8 October 2023}}</ref> [[मालागा विमानतळ|मालागा]] (२४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी समाप्त),<ref>{{cite web |url=https://italiavola.com/2026/06/16/ryanair-aggiunge-unaltra-rotta/|title=Ryanair aggiunge un’altra rotta |date=16 June 2026 |website=Italiavola |language=Italian|trans-title=Ryanair adds another route}}</ref> [[माल्टा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|माल्टा]],<ref name="AlicanteRyanair"/> [[मराकेश मेनारा विमानतळ|मराकेश]],<ref name="KrakowRyanair"/> [[मार्सेय प्रोव्हन्स विमानतळ|मार्सेय]],<ref name="GdańskRyanair"/> [[पाल्मा दे मायोर्का विमानतळ|पाल्मा दे मायोर्का]],<ref name="PortoRyanair"/> [[पोर्तो विमानतळ|पोर्तो]],<ref name="PortoRyanair">{{cite news |last1=Lassetter |first1=Jon |title=Ryanair resumes service from Venice Treviso as the airport becomes the carrier’s 15th Italian base |url=https://airserviceone.com/ryanair-resumes-service-from-venice-treviso-as-the-airport-becomes-the-carriers-15th-italian-base/ |access-date=27 April 2026 |work=Air Service One |date=3 June 2021}}</ref> [[व्हाचलाव हाव्हेल विमानतळ प्राग|प्राग]],<ref name="AlicanteRyanair"/> [[रिगा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|रिगा]],<ref name="PortoRyanair"/> [[सांतांदेर विमानतळ|सांतांदेर]],<ref name="GdańskRyanair"/> [[सेव्हिल विमानतळ|सेव्हिल]],<ref name="AlicanteRyanair"/> [[सोफिया विमानतळ|सोफिया]],<ref name="PortoRyanair"/> [[तेनेरीफ दक्षिण विमानतळ|तेनेरीफ-दक्षिण]],<ref name="PortoRyanair"/> [[थेसालोनिकी विमानतळ|थेसालोनिकी]] (२४ ऑक्टोबर २०२६ रोजी समाप्त),<ref>{{cite news |title=Central Macedonia Region Participates in Tourism Events in Sicily and Athens |url=https://tornosnews.gr/en/featured/central-macedonia-region-participates-in-tourism-events-in-sicily-and-athens.html |access-date=27 April 2026 |date=5 April 2025 }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web|url=https://corporate.ryanair.com/news/ryanair-closes-3-aircraft-thessaloniki-base-for-winter-26/|title=RYANAIR CLOSES 3 AIRCRAFT THESSALONIKI BASE FOR WINTER ‘26 |website=Ryanair Corporate|date=8 May 2026}}</ref> [[तिराना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ नेने तेरेझा|तिराना]],<ref>{{cite web | url=https://italiavola.com/2023/06/08/ryanair-sbarca-in-albania-attacco-frontale-a-wizz-air/ | title=Ryanair sbarca in Albania. Attacco frontale a Wizz Air | date=8 June 2023 }}</ref> [[तुलूझ-ब्लानाक विमानतळ|तुलूझ]],<ref name="GdańskRyanair"/> [[व्हॅलेन्सिया विमानतळ|व्हॅलेन्सिया]],<ref name="PortoRyanair"/> [[व्हिएन्ना विमानतळ|व्हिएन्ना]],<ref>{{cite news |title=Ryanair apre la Vienna – Treviso |url=https://italiavola.com/2023/09/21/ryanair-apre-la-vienna-treviso/ |access-date=27 April 2026 |work=Italiavola & Travel |date=21 September 2023 |language=it-IT}}</ref> [[व्हिल्नियस विमानतळ|व्हिल्नियस]],<ref name="AlicanteRyanair"/> [[वॉर्सा मोदलीन विमानतळ|वॉर्सा-मोदलीन]],<ref>{{cite news |title=Jak dojechać z lotniska Treviso do Wenecji? |url=https://www.podrozepoeuropie.pl/jak-dojechac-z-lotniska-treviso-do-wenecji/ |access-date=27 April 2026 |date=25 April 2025}}</ref> [[व्रोत्स्वाफ विमानतळ|व्रोत्स्वाफ]]<ref>{{cite news |last1=Moch |first1=Bartosz |title=Dokąd polecimy jesienią i zimą z Wrocławia? 50 połączeń, w tym nowość! Oto nowy rozkład lotów |url=https://www.wroclaw.pl/komunikacja/port-lotniczy-wroclaw-rozklad-lotow-zima-2022-2023-dokad-polecimy |access-date=27 April 2026 |work=Wroclaw |date=28 October 2022 |language=pl}}</ref> <br /> '''हंगामी:''' [[क्वीन अलिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अम्मान-क्वीन अलिया]],<ref>{{Cite web | url=https://centreforaviation.com/news/ryanair-schedules-venice-treviso-amman-service-for-oct-2025-1322592 | title=Ryanair schedules Venice Treviso-Amman service for Oct-2025 | website=centreforaviation.com}}</ref> [[चानिया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|चानिया]],<ref>{{cite news |title=Ryanair unveils 74 new Greek routes Greek City Times |url=https://greekcitytimes.com/2021/04/16/ryanair-74-new-greek-routes/ |access-date=27 April 2026 |work=Greek City Times |date=16 April 2021}}</ref> [[कोर्फू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कोर्फू]],<ref name="PortoRyanair"/> [[क्रोटोने विमानतळ|क्रोटोने]],<ref>{{cite web | url=https://www.ilcrotonese.it/2024/01/16/leggi-notizia/argomenti/cronaca-7/articolo/aeroporto-crotone-ryanair-ufficializza-i-voli-per-lestate.html | title=Aeroporto Crotone, Ryanair ufficializza i voli per l'estate | date=16 January 2024 }}{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ईस्ट मिडलँड्स विमानतळ|ईस्ट मिडलँड्स]],<ref>{{cite news |last1=DeFalco |first1=Daniel |title=Full list of 70 East Midlands Airport routes for 2025 - including four new ones |url=https://www.nottinghamworld.com/travel/east-midlands-airport-routes-2025-4931478 |access-date=27 April 2026 |work=NottinghamWorld |date=6 January 2025 |language=en}}</ref> [[कॉस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|कॉस]],<ref name="PortoRyanair"/> [[मेनॉर्का विमानतळ|मेनॉर्का]],<ref name="GdańskRyanair"/> [[पोझ्नान-वाविच विमानतळ|पोझ्नान]]<ref name="PortoRyanair"/> <!-- --> |[[विझ एर]] | [[ॲन्री कोआंदा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|बुखारेस्ट-ओटोपेनी]],<ref>{{cite news |last1=Matei |first1=Ioana |title=Coronavirusul loveşte în companiile aeriene. Ce decizie a luat operatorul de zboruri low-cost Wizz Air |url=https://www.businessmagazin.ro/actualitate/coronavirusul-loveste-in-companiile-aeriene-ce-decizie-a-luat-operatorul-de-zboruri-low-cost-wizz-air-18900154 |access-date=27 April 2026 |work=BusinessMagazin |date=27 February 2020}}</ref> [[याशी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|याशी]],<ref name="TimisoaraWizzAir"/> [[सुचेव्हा शेफान चेल मारे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|सुचेव्हा]],<ref>{{cite news |last1=McCalman |first1=Iselle |title=Wizz Air Malta to move Suceava-Venice Marco Polo to Treviso |url=https://www.ch-aviation.com/news/157799-wizz-air-malta-to-move-suceava-venice-marco-polo-to-treviso |access-date=27 April 2026 |work=ch-aviation |date=15 September 2025}}</ref> [[तिराना आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तिराना]]<ref>{{cite news |title=Airlines that Fly to Albania • IIA |url=https://invest-in-albania.org/albania/airlines-that-fly-to-albania/ |access-date=27 April 2026 |work=invest-in-albania.org |date=8 April 2019}}</ref> <br/> '''हंगामी:''' [[त्रैयान व्हुइया आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|तिमिश्वारा]]<ref name="TimisoaraWizzAir">{{cite news |last1=Dumitrescu |first1=Radu |title=Wizz Air cancels a dozen routes from Romania for this winter |url=https://www.romania-insider.com/boardingpass-wizz-air-cancels-winter-routes-romania |access-date=27 April 2026 |work=Romania Insider |date=30 May 2023 |language=en }}{{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <!-- --> }} == स्थानिक वाहतूक == === बस === विमानतळापासून त्रेव्हिसो शहराच्या मध्यवर्ती भागातील [[मोबिलिता दि मार्का]] आणि इतर कंपन्यांच्या च्या बससेवे द्वारे [[त्रेव्हिसो चेंत्राले रेल्वे स्थानक|त्रेव्हिसो चेंत्राले रेल्वे स्थानकाला]] आणि इतर ठिकाणी जाता येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mobilitadimarca.it/ajaxfilemanager/uploaded/ORARI/140707-orario006.pdf|title=LINEA 6 TREVISO STAZIONE FS - MIANI PARK - AEROPORTO - QUINTO|website=Mobilita di Marca|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150513234226/http://www.mobilitadimarca.it/ajaxfilemanager/uploaded/ORARI/140707-orario006.pdf|archive-date=2015-05-13|access-date=2015-07-20}}</ref> याशिवाय बार्झी बस सर्व्हिस कंपनीच्या बस [[विझ्झ एर]] आणि [[रायनएर]]<nowiki/>च्या विमानांच्या वेळेत निघतात आणि ४० मिनिटांत [[व्हेनिस]]<nowiki/>ला पोहोचतात. येथून [[व्हेनिस मार्को पोलो विमानतळ]] आणि [[त्रिएस्ते]]<nowiki/>मधील[[फ्रिउली व्हेनेझिया जुलिया विमानतळ]] मार्गे [[स्लोव्हेनिया]]<nowiki/>च्या [[लियुब्लियाना|ल्युब्लियाना]] शहरापर्यंतची बससेवा उपलब्ध आहे <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://drd.si/en/default.aspx?ID=199|title=Time-tables &#124; DRD bus slovenia|access-date=2024-04-27|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809003157/http://www.drd.si/en/default.aspx?ID=199|url-status=dead}}</ref> येथून [[पादोव्हा|पादुआ]]<nowiki/>ला जाण्यासाठी १०१ क्रमांकाची [[सार्वजनिक]] बस सेवा मोबिलिता दि मार्का द्वारे चालविली जाते. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://mobilitadimarca.it/files/filemanager/source/ORARI/2024/101_2024.pdf|title=101 Treviso - Scorzè - Noale - Padova|website=Mobilita di Marca}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[व्हेनिस मार्को पोलो विमानतळ]] * [[फ्रिउली व्हेनेझिया जुलिया विमानतळ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इटलीमधील विमानतळ]] [[वर्ग:व्हेनिसमधील विमानतळ]] [[वर्ग:त्रेव्हिसो|विमानतळ]] ky7ukuwfb1tksew3sejnrk9r0dhy6a6 0 349492 2711319 2633046 2026-09-22T20:18:17Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711319 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''पीपली लाइव्ह''''' हा २०१० चा भारतीय व्यंग्यात्मक ब्लॅक कॉमेडी चित्रपट आहे जो शेतकरी आत्महत्या आणि त्यानंतरचे माध्यम आणि राजकीय प्रतिसाद या विषयाचे अन्वेषण करतो.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/Peepli-Live-gets-strong-reception-at-Berlin-film-fest/articleshow/5587484.cms|title='Peepli Live' gets strong reception at Berlin film fest|date=18 February 2010|work=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705143333/http://economictimes.indiatimes.com/news/news-by-industry/et-cetera/Peepli-Live-gets-strong-reception-at-Berlin-film-fest/articleshow/5587484.cms|archive-date=5 July 2010|url-status=dead}}</ref> अनुषा रिझवीने तिच्या दिग्दर्शनाच्या पदार्पण चित्रपटात लेखन आणि दिग्दर्शन केले आहे, आणि आमिर खान प्रॉडक्शनने निर्मित केले आहे. या चित्रपटात नया थिएटर कंपनीचे सदस्य ओंकार दास माणिकपुरी तसेच [[नसीरुद्दीन शाह]], रघुबीर यादव, [[नवाजुद्दीन सिद्दिकी|नवाजुद्दीन सिद्दीकी]], शालिनी वत्स आणि मलायका शेनॉय यांच्यासह अनेक नवोदित कलाकार आहेत. १३ ऑगस्ट २०१० रोजी यूटीव्ही मोशन पिक्चर्स द्वारे वितरीत केलेले ''पीपली लाइव्ह'' प्रदर्शित झाले. [[८३वे ऑस्कर पुरस्कार|८३ व्या अकादमी पुरस्कारांमध्ये]] सर्वोत्कृष्ट परदेशी चित्रपट श्रेणीसाठी ''पीपली लाइव्ह'' ही भारताची अधिकृत एंट्री होती,<ref name="hroscars">{{स्रोत बातमी|last=Bhushan|first=Nyay|url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/asia/news/e3i59a76af7935531187507f3a963f29fa0|title='Peepli Live' is India's Oscar entry|date=24 September 2010|work=The Hollywood Reporter|access-date=4 October 2010|archive-date=2010-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008010920/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/asia/news/e3i59a76af7935531187507f3a963f29fa0|url-status=dead}}</ref><ref name="rtoscars">{{स्रोत बातमी|url=http://in.reuters.com/article/entertainmentNews/idINIndia-35580920080921?sp=true|title='Peepli Live' is India's official entry for Oscars 2011|date=24 September 2010|publisher=NDTV|access-date=24 September 2010|archive-date=2020-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923213004/https://in.reuters.com/article/entertainmentNews/idINIndia-35580920080921?sp=true|url-status=dead}}</ref> जरी त्याला नामांकन मिळाले नव्हते.<ref name="Oscar Shortlist">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.oscars.org/press/pressreleases/2011/20110119.html|title=9 Foreign Language Films Continue to Oscar Race|publisher=Academy of Motion Picture Arts and Sciences|access-date=19 January 2011}}</ref> == पुरस्कार आणि नामांकन == ; २०११ [[फिल्मफेर पुरस्कार]] * नामांकन: सर्वोत्कृष्ट चित्रपटासाठी फिल्मफेर पुरस्कार <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://origin-www.sify.com/movies/nominations-for-56th-filmfare-awards-2010-news-bollywood-lbolVQcggff.html|title=Nominations for 56th Filmfare Awards 2010|website=[[Sify]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190215215934/http://origin-www.sify.com/movies/nominations-for-56th-filmfare-awards-2010-news-bollywood-lbolVQcggff.html|archive-date=2019-02-15}}</ref> * नामांकन: सर्वोत्कृष्ट कॉस्च्युम डिझाइनसाठी फिल्मफेर पुरस्कार ; [[स्क्रीन पुरस्कार|२०११ स्टार स्क्रीन अवॉर्ड्स]] * विजेता : सर्वोत्कृष्ट कलाकारांसाठी स्टार स्क्रीन अवॉर्ड <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/01/06/6996/index.html|title=Winners of 17th Annual Star Screen Awards 2011|website=[[बॉलिवूड हंगामा]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110109144628/http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/01/06/6996/index.html|archive-date=9 January 2011|access-date=7 January 2011}}</ref> ; [[झी सिने पुरस्कार|२०११ झी सिने पुरस्कार]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/01/01/6977/index.html|title=Nominations for Zee Cine Awards 2011|website=[[बॉलिवूड हंगामा]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110105041016/http://www.bollywoodhungama.com/features/2011/01/01/6977/index.html|archive-date=5 January 2011|access-date=7 January 2011}}</ref> * नामांकन: सर्वोत्कृष्ट चित्रपट * नामांकन: सर्वोत्कृष्ट विनोदी अभिनेता – ओंकार दास माणिकपुरी == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१० मधील हिंदी चित्रपट]] 6tykbq9mw0xflcqol126uswyklmio9o 0 353010 2711508 2571401 2026-09-23T07:56:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711508 wikitext text/x-wiki '''राम नारायण अग्रवाल''' (१९४० – [[१५ ऑगस्ट]], [[इ.स. २०२४|२०२४]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.siasat.com/indias-agni-missile-man-r-n-agarwal-passes-away-3079227/amp/|title=India’s Agni Missile man, R N Agarwal passes away|last=Somasekhar|first=M.|date=2024-08-15|website=The Siasat Daily|language=en-US|access-date=2024-08-15}}</ref> ) हे एक भारतीय [[अंतरिक्ष अभियांत्रिकी|एरोस्पेस अभियंता]] होते. ते [[अग्नि क्षेपणास्त्र|अग्नी]] मालिकेतील पृष्ठभागावर मारा करणाऱ्या क्षेपणास्त्रांच्या योगदानासाठी ओळखले जातात. <ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.tribuneindia.com/2005/20050518/main2.htm|title=PM promises strict N-safeguards|date=18 May 2005|work=The Tribune|location=Chandigarh|access-date=2012-03-26}}</ref> त्यांना 'अग्नी क्षेपणास्त्रांच्या मालिकेचे जनक' मानले जाते. <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.outlookindia.com/newswire/amp/india-will-test-fire-longest-range-missile-natrajan/298570|title=India will test-fire longest range missile: Natrajan|date=17 May 2005|access-date=2020-04-25}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> त्यांचा जन्म [[राजस्थान|राजस्थानमधील]] [[जयपूर]] येथील एका व्यापाऱ्यांच्या कुटुंबात झाला. त्यांनी [[भारतीय विज्ञान संस्था|इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स]], बंगलोर येथून एरोस्पेस अभियांत्रिकीमध्ये पदव्युत्तर शिक्षण पूर्ण केले. अग्रवाल यांनी कार्यक्रम संचालक (AGNI) आणि [[संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था|संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेच्या]] (DRDO) प्रगत प्रणाली प्रयोगशाळेचे संचालक म्हणून काम केले आहे. <ref>{{स्रोत बातमी|last=Chengappa|first=Raj|url=http://www.indiatoday.com/itoday/20050808/defence.html|title=Charioteer Of Fire|date=8 August 2005|publisher=[[इंडिया टुडे (नियतकालिक)|इंडिया टुडे]]|access-date=2012-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240721173138/https://www.indiatoday.in/magazine/defence/story/20050808-drdo-agni-missile-project-chief-rn-agarwal-retires-after-22-years-787312-2005-08-07|archive-date=2024-07-21}}</ref> == पुरस्कार == * [[पद्मश्री पुरस्कार|पद्मश्री]] (१९९०) <ref name="Padma Awards">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|title=Padma Awards|date=2015|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=21 July 2015|archive-date=2015-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf|url-status=dead}}</ref> * [[पद्मभूषण पुरस्कार|पद्मभूषण]] (२०००) * एरो सोसायटी ऑफ इंडियाकडून डॉ. बिरेन रॉय अंतराळ विज्ञान पुरस्कार (१९९०). * सायंटिस्ट ऑफ द इयर पुरस्कार  (१९९३) * DRDO तंत्रज्ञान नेतृत्व पुरस्कार (१९९८) * चंद्रशेखर सरस्वती राष्ट्रीय प्रतिष्ठित विज्ञान पुरस्कार (२०००) * जीवनगौरव पुरस्कार (२००४) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अभियंते]] [[वर्ग:भारतीय विज्ञान संस्था माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:राजस्थानी लोक]] [[वर्ग:विज्ञान व तंत्रज्ञानातील पद्मश्री पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:विज्ञान व तंत्रज्ञानातील पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेमधील व्यक्ती]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] qc4a3rcjn709pf6tefpckm2rgi9c6wm 0 353303 2711470 2610433 2026-09-23T05:43:11Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711470 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''मोहित मल्होत्रा''' हा एक भारतीय चित्रपट आणि दूरदर्शन अभिनेता आहे. ''स्प्लिट्सविला २'' मधील सहभाग आणि ''बडे अच्छे लगते हैं'' मधील कार्तिक शर्मा आणि ''ससुराल गेंदा फूल'' मधील सिड यांच्या भूमिकेसाठी ओळखले जाते.<ref>{{Cite news|last=Wadhwa|first=Akash|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/TV-is-not-at-all-women-dominated-now-Mohit-Malhotra/articleshow/19122182.cms|title=TV is not at all women-dominated now: Mohit Malhotra|date=22 March 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 December 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/tv/news-interviews/Mohit-Malhotra-Dimple-Jhangiani-in-Yeh-Hai-Aashiqui/articleshow/32017047.cms|title=Mohit Malhotra & Dimple Jhangiani in Yeh Hai Aashiqui|date=14 March 2014|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 December 2018}}</ref><ref>{{Cite news|last=Coutinho|first=Natasha|url=https://www.deccanchronicle.com/140708/entertainment-tvmusic/article/mohit-malhotra-turns-baddie-beintehaa|title=Mohit Malhotra turns baddie in Beintehaa|date=9 July 2014|newspaper=Deccan Chronicle|language=en|access-date=29 December 2018}}</ref> [[विक्रम भट्ट]] यांच्या ''हॅक्ड'' (२०२०) या थ्रिलरमधून त्याने चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले.<ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/tv-actors-are-getting-accepted-in-films-now-mohit-malhotra/1718223|title=TV actors are getting accepted in films now: Mohit Malhotra|work=Outlook India|accessdate=10 June 2020|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610101515/https://www.outlookindia.com/newsscroll/tv-actors-are-getting-accepted-in-films-now-mohit-malhotra/1718223|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:Mohit Malhotra.jpg|इवलेसे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतातील पुरुष मॉडेल]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] qf93bw40pcdfudgu1re5nyphq33hejb 0 353305 2711332 2592737 2026-09-22T21:14:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711332 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती |नाव=प्राची धबल देब |चित्र=Prachi Dhabal Deb profile pic (1).jpg |जन्म_दिनांक=१९८६ |जन्म_स्थान=[[रेवा (मध्य प्रदेश)]] |राष्ट्रीयत्व=भारतीय |पेशा=केक कलाकार |जोडीदार=प्रणवेश धबल देब |अपत्ये=श्रीहान धबल देब |वडील=राजन सिंग |आई=अनुराधा सिंग}} '''प्राची धबल देब''' ही भारतीय केक कलाकार आहे. भारतातील सर्वात मोठा केक शो असलेल्या केकॉलॉजी केक या कार्यक्रमाची ती मुख्य परीक्षक आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/hub4business/cakeology-prachi-dhabal-deb-world-record-cake-artist-takes-center-stage-as-head-judge-news-340518|title=Cakeology 2024: Prachi Dhabal Deb, World Record Cake Artist, Takes Center Stage As Head Judge|date=2024-01-03|website=Outlook India|language=en|access-date=2024-08-23|archive-date=2024-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240823130644/https://www.outlookindia.com/hub4business/cakeology-prachi-dhabal-deb-world-record-cake-artist-takes-center-stage-as-head-judge-news-340518|url-status=dead}}</ref> प्राचीच्या नावे वर्ल्ड बुक ऑफ रेकॉर्ड्स लंडन मध्ये ३ जागतिक विक्रम नोंदवले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://worldbookofrecords.uk/records/record_detail/prachi-dhabal-deb-from-pune---maharashtra--india-gets-included-by-world-book-of--records773|title=Prachi Dhabal Deb from Pune, (Maharashtra) India gets included by World Book of Records|website=worldbookofrecords.uk|language=en|access-date=2024-08-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.abplive.com/news/pune/200-kg-icing-cake-prachi-dhabal-deb-entered-world-book-of-records-for-the-third-time-for-royal-cake-pune-news-1173534|title=200 किलोचा केक! प्राची देब यांनी मोडला स्वत:चाच वर्ल्ड रेकॉर्ड|last=वेबटीम|first=एबीपी माझा|date=2023-05-06|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2024-08-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.tv9marathi.com/maharashtra/pune/pune-prachi-deb-set-a-world-record-for-cake-making-making-a-200-kg-cake-928953.html|title=Pune World record : पुणे शहरातील कलाकाराने केला जागतिक विक्रम, बनवला जगातील सर्वात मोठा केक|last=Marathi|first=TV9|date=2023-05-06|website=TV9 Marathi|language=mr|access-date=2024-08-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/business/finance/analyst-to-become-a-cake-artist-talent-brought-international-recognition-to-a-girl-from-maharashtra-vrd-88-3655878/|title=अ‍ॅनालिस्टचे काम सोडून बनली केक आर्टिस्ट; प्रतिभेने मिळवून दिली महाराष्ट्रातील कन्येला आंतरराष्ट्रीय ओळख, कोण आहे प्राची?{{!}}analyst to become a cake artist Talent brought international recognition to a girl from Maharashtra|date=2023-05-14|website=Loksatta|language=mr|access-date=2024-08-23}}</ref> जगप्रसिद्ध [[ऑक्सफर्ड विद्यापीठ|ऑक्सफर्ड विद्यापीठात]] सत्कार होणारी ती पहिली केक कलाकार आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/pune-cake-artist-world-record-holder-gets-honoured-at-oxford-university-for-excellence-in-royal-icing-art/articleshow/111883362.cms|title=Pune Cake Artist & World Record Holder gets honoured at Oxford University for Excellence in Royal Icing Art|date=2024-07-20|issn=0971-8257}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/pune/pune-cake-artist-prachi-dhabal-deb-honoured-at-oxford-university-for-excellence-in-royal-icing-art-watch-videos|title=Pune Cake Artist Prachi Dhabal Deb Honoured At Oxford University For Excellence In Royal Icing Art (WATCH VIDEOS)|website=Free Press Journal|language=en|access-date=2024-08-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.etvbharat.com/mr/!state/pune-based-cake-artist-prachi-dhabal-deb-honored-at-oxford-university-mhs24071908770|title=पुण्यातील केक आर्टिस्ट प्राची धबल देब यांचा ऑक्सफर्ड विद्यापीठात सन्मान - Prachi Deb Honored|last=Bharat|first=E. T. V.|date=2024-07-19|website=ETV Bharat News|language=mr|access-date=2024-08-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/uttarakhand/dehradun/cake-artist-prachi-dhabal-deb-honored-at-oxford-university/articleshow/111994799.cms?trc_source=TaboolaExploreMore#google_vignette|title=केक आर्टिस्ट प्राची धबल देब को ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी में मिला सम्मान|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2024-08-23}}</ref> = जीवन = प्राचीचा जन्म मध्य प्रदेशातील [[रेवा (मध्य प्रदेश)|रेवा]] येथे १९८६ या वर्षी झाला. डेहराडून, उत्तराखंड या ठिकाणी प्राचीने शालेय शिक्षण पूर्ण केले. त्यानंतर तिने [[कोलकाता विद्यापीठ|कोलकाता विद्यापीठातून]] आपले महाविद्यालयीन शिक्षण पूर्ण केले.{{संदर्भ हवा}} प्राची धबल देब यांचा विवाह प्रणवेश धबल देब यांच्याशी झाला असून ते [[पुणे|पुण्यात]] राहतात. त्यांना श्रीहान धबल देब हा मुलगा आहे.{{संदर्भ हवा}} == कारकीर्द == प्राची धबल देब ही जगातील रॉयल-आयसिंगच्या महत्वाच्या कलाकारांपैकी एक म्हणून ओळखली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/cake-artist-prachi-dhabal-deb-world-book-of-records-royal-icing-structures-7802267/|title=Meet cake artist Prachi Dhabal Deb, who made it to the World Book of Records with her royal icing structures|date=2022-03-09|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2024-08-23}}</ref> ती रॉयल आयसिंगच्या शाकाहारी आवृत्तीची निर्माती आहे. प्राचीने स्वतः तयार केलेले रॉयल-आयसिंगचे केकसाठी लागणारे सर्व साहित्य राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर अनेक ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मवर उपलब्ध आहे.{{संदर्भ हवा}} == पुरस्कार == # रॉयल आयसिंग कलेच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय योगदानाबद्दल जुलै २०२४ मध्ये ऑक्सफर्ड विद्यापीठात सन्मान<ref name=":0" /> # २०२४ या वर्षातील सर्वात प्रख्यात रॉयल आइसिंग केक कलाकार म्हणून इंग्लंड संसदेत सत्कार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.dnaindia.com/hindi/lifestyle/report-prachi-dhabal-deb-first-cake-artist-who-was-honoured-in-house-of-commons-of-the-uk-parliament-4127742|title=देश की पहली केक आर्टिस्ट प्राची धबल देब, जिसे यूके संसद के हाउस ऑफ कॉमन्स में मिला सम्मान|website=DNA Hindi|language=hi|access-date=2024-08-23}}</ref> # फेमिना मासिकात नोव्हेंबर २०२३ मध्ये संपूर्ण भारतातील ४० प्रेरणादायी महिलांच्या यादीत समावेश<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.femina.in/trending/achievers/the-royal-cake-artist-prachi-dhabal-254627.html|title=The Royal Cake Artist- Prachi Dhabal {{!}} Femina.in|website=www.femina.in|language=en|access-date=2024-08-23}}</ref> # वर्ल्ड बुक ऑफ रेकॉर्ड्स, लंडन - सर्वात मोठे शाकाहारी रॉयल आयसिंग स्ट्रक्चर, फेब्रुवारी २०२२<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/photomazza/state-photogallery/cake-artist-prachi-dhabal-from-pune-made-her-place-in-world-book-of-records-london-see-pictures/photoshow/msid-90090632,picid-90090720.cms|title=World record : पुणे की आर्टिस्ट ने बनाया 100 किलो का केक, वर्ल्ड रेकॉर्ड में हुआ शामिल, देखकर रह जाएंगे दंग|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2024-08-23}}</ref> # महाराष्ट्राचे तत्कालीन राज्यपाल श्री [[भगतसिंग कोश्यारी]] यांच्या हस्ते भारत लीडरशिप अवॉर्ड्स जुलै २०२० == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय पाककृतींचे आचारी]] [[वर्ग:इ.स. १९८६ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 3jmxzyxora28th1ic29borydhv5i82x 0 354265 2711516 2473893 2026-09-23T08:34:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711516 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रिकार्डो अँटोनियो चाविरा''' (जन्म १ सप्टेंबर १९७१) हा एक अमेरिकन अभिनेता आहे. [[अमेरिकन ब्रॉडकास्टिंग कंपनी|एबीसी]] दूरदर्शन मालिका ''[[डेस्परेट हाऊसवाइव्ह्ज|डेस्परेट हाऊसवाइव्हज]]'' (२००४-१२) मधील कार्लोस सोलिस या भूमिकेसाठी तो प्रसिद्ध आहे. त्याने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''सेलेना: द सीरीज'' (२०२०) मध्ये अब्राहम क्विंटनिलाचे पात्र साकारले.<ref>{{Cite web|url=https://holacultura.com/we-were-always-here-a-mexican-americans-odyssey-by-ricardo-chavira-a-review-and-interview-with-the-author/|title="We Were Always Here: A Mexican American’s Odyssey," By Ricardo Chavira: A Review And Interview With The Author &#124; Hola Cultura|date=August 6, 2021}}</ref><ref name="tvg">{{Cite web|url=https://www.tvguide.com/celebrities/ricardo-antonio-chavira/bio/190804|title=Ricardo Antonio Chavira &#124; TV Guide|website=TVGuide.com|access-date=2024-09-10|archive-date=2021-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210116081538/https://www.tvguide.com/celebrities/ricardo-antonio-chavira/bio/190804/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.imdb.com/name/nm0154632/awards|title=Ricardo Chavira|website=IMDb}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. १९७१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:अमेरिकन चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:अमेरिकन दूरचित्रवाणी अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ozc76t3q27twos2imb1s93oj2aulbii 0 354486 2711514 2475041 2026-09-23T08:33:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711514 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''राहुल सिंह लोधी''' हे [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] राजकारणी आहेत आणि दामोह येथून [[मध्य प्रदेश विधानसभा|मध्य प्रदेश विधानसभेचे]] सदस्य होते. ते [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये]] होते आणि त्यांनी २०१८ च्या निवडणुकीत [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] जयंत मलाय्या यांचा ७९८ मतांनी पराभव केला होता. लोधींनी ऑक्टोबर २०२० मध्ये भाजपमध्ये प्रवेश केला आणि त्यांना २०२१ च्या पोटनिवडणुकीसाठी तिकीट देण्यात आले जेथे त्यांचा काँग्रेसच्या अजय कुमार टंडन यांनी १७,०९७ मतांनी पराभव केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://myneta.info/madhyapradesh2018/candidate.php?candidate_id=6311|title=Rahul Singh Lodhi (Criminal & Asset Declaration)|website=MyNeta.com|access-date=2021-06-06}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.freepressjournal.in/indore/madhya-pradesh-bjp-lost-due-to-lodhi-malaiya-made-a-scapegoat-says-bjp-leader-himmat-kothari|title=BJP lost due to Lodhi, Malaiya made a scapegoat, says BJP leader Himmat Kothari|website=Free Press Journal|access-date=2021-06-06}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theweek.in/news/india/2021/05/07/former-bjp-minister-gets-show-cause-notice-son-4-office-bearers-expelled-after-damoh-by-poll-loss.html|title=Former BJP minister gets show cause notice; son, 4 office bearers expelled after Damoh by-poll loss|website=The Week|access-date=2021-06-06}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india-today-insight/story/damoh-bypoll-results-the-bjp-needs-to-clean-house-1803679-2021-05-17|title=Damoh bypoll results: The BJP needs to clean house|website=The India Today|access-date=2021-06-06}}</ref> [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत]] लोधींनी ४०६,४२६ मतांनी विजयी मिळवला व काँग्रेसच्या तरवर लोधी यांचा पराभव केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.brutimes.com/news/politics/damoh-constituency-lok-sabha-election-results-2024|title=Damoh Constituency Lok Sabha Election Results 2024|website=Bru Times News|language=en|access-date=2024-09-12|archive-date=2025-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012202859/https://www.brutimes.com/news/politics/damoh-constituency-lok-sabha-election-results-2024|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S127.htm|title=Parliamentary Constituency 7 - DAMOH|date=8 August 2024|website=ECI|access-date=2024-09-12|archive-date=2024-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240808091717/https://results.eci.gov.in/PcResultGenJune2024/candidateswise-S127.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लोधी, राहुल}} [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:दामोहचे आमदार]] [[वर्ग:दामोहचे खासदार]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:मध्य प्रदेशचे खासदार]] [[वर्ग:मध्य प्रदेशचे आमदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] b8kl7wyrr3l4x63r0wa1wevagrow5ds 0 354788 2711346 2478297 2026-09-22T22:00:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711346 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''फॉरेस्ट स्टीव्हन व्हिटेकर''' (जन्म १५ जुलै १९६१) एक अमेरिकन अभिनेता, निर्माता आणि दिग्दर्शक आहे. एक [[ऑस्कर पुरस्कार|अकादमी पुरस्कार]], एक [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]], एक [[ब्रिटिश अकादमी चित्रपट पुरस्कार|ब्रिटीश अकादमी चित्रपट पुरस्कार]], आणि दोन [[स्क्रीन ॲक्टर्स गिल्ड पुरस्कार]] यासह विविध पुरस्कारांचा तो प्राप्तकर्ता आहे. २००६ च्या ''द लास्ट किंग ऑफ स्कॉटलंड'' या चित्रपटातील [[युगांडा|युगांडाचे]] तिसरा राष्ट्राध्यक्ष [[ईदी अमीन|ईदी अमीनच्या]] भुमीकेसाठी त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले.<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.wpdi.org/|title=WPDI Whitaker Peace & Development Initiative|website=WPDI}}</ref><ref name="Boston Globe">[https://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 "In general, he rules."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304060940/http://www.boston.com/ae/movies/articles/2006/10/01/in_general_he_rules/?page=1 |date=2016-03-04 }} ''[[The Boston Globe]]''. October 1, 2006. 2022 starred alongside Jude Law in the Netflix Movie Repo Men.</ref><ref name="CBS">{{cite web|url=https://www.cbsnews.com/news/forest-whitaker-the-king-of-the-oscars/|title=Forest Whitaker: The King Of The Oscars?|date=January 31, 2007|work=CBS News|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20070207033243/https://www.cbsnews.com/stories/2007/01/31/sunday/main2418981.shtml|archive-date=February 7, 2007}}</ref><ref name="New York">Sternbergh, Adam. [https://nymag.com/nymetro/movies/features/15453/ "Out of the Woods: How Forest Whitaker escaped his career slump."] ''[[New York (magazine)|New York]]''. January 9, 2006.</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:व्हिटेकर, फॉरेस्ट}} [[वर्ग:एमी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते अभिनेते]] [[वर्ग:गोल्डन ग्लोब पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:बाफ्टा पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:अमेरिकन अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. १९६१ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 6gcwk17bkerz15flxzpkruql5ion11y 0 355042 2711496 2479925 2026-09-23T06:06:41Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711496 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''युली बोरिसोविच ब्रायनर''' (११ जुलै १९२० - १० ऑक्टोबर १९८५), जो व्यावसायिकरित्या '''युल ब्रायनर''' म्हणून ओळखला जातो, तो रशियन अभिनेता होता. रॉजर्स आणि हॅमरस्टीनच्या संगीत नाटल ''द किंग अँड आय'' (१९५१) मधील किंग मोंगकुटच्या भूमिकेसाठी तो ओळखला गेला. ज्यासाठी त्याने दोन [[टोनी पुरस्कार]] जिंकले (१९५२ आणि १९८५) आणि नंतर १९५६ च्या चित्रपट रूपांतरासाठी सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्याचा [[ऑस्कर पुरस्कार]] मिळाला. त्याने स्टेजवर ४,६२५ वेळा भूमिका साकारली आणि त्याच्या मुंडण केलेल्या डोक्यासाठी ओळखला गेला, जे त्याने ''द किंग आणि मी'' साठी स्वीकारल्यानंतर बराच काळ वैयक्तिक ट्रेडमार्क म्हणून राखले.<ref>Obituary ''[[Variety Obituaries|Variety]]'', October 16, 1985.</ref><ref name="filmo">[https://www.tcm.com/tcmdb/person/24425%7C158718/Yul-Brynner/filmography.html "Yul Brynner Filmography"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190914091847/http://www.tcm.com/tcmdb/person/24425%7C158718/Yul-Brynner/filmography.html |date=2019-09-14 }} tcm.com, retrieved May 30, 2019</ref><ref>{{cite web|url=https://www.goodreads.com/author/show/1213807.Yul_Brynner|title=Yul Brynner's books|work=[[Goodreads]]|access-date=April 21, 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.yulbrynnerphotographer.com/|title=Yul Brynner: A Photographic Journey|website=yulbrynnerphotographer.com|access-date=April 21, 2018}}</ref> १९६० मध्ये, त्याला ६१६२ हॉलीवूड बुलेवर्ड येथे मोशन पिक्चर स्टारसह हॉलीवूड वॉक ऑफ फेममध्ये सामील करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.walkoffame.com/yul-brynner|title=Hollywood Walk of Fame – Yul Brynner|website=Hollywood Walk of Fame|publisher=Hollywood Chamber of Commerce|access-date=December 28, 2017}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:टोनी पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेते अभिनेते]] [[वर्ग:इ.स. १९८५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२० मधील जन्म]] [[वर्ग:कर्करोगामुळे मृत्यू]] [[वर्ग:रशियन अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते]] [[वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी अभिनेते]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] lx4sle12u2lxozddtkpp8fptvo3e18e 0 356079 2711318 2490141 2026-09-22T20:17:09Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711318 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पदायत्त केशवपिल्लई वासुदेवन नायर''' (२ मार्च १९२६ - १२ जुलै २००५), जे '''पी.के.व्ही.''' म्हणून प्रसिद्ध आहेत, हे एक भारतीय राजकारणी आणि वकील होते ज्यांनी १९७८ ते १९७९ या काळात [[केरळचे मुख्यमंत्री|केरळचे ७वे मुख्यमंत्री]] म्हणून काम केले. १९५७ ते १९७१ आणि पुन्हा २००४ ते २००५ मध्ये त्यांचा मृत्यू होईपर्यंत ते [[लोकसभा सदस्य|लोकसभेचे सदस्य]] होते. [[ए.के. अँटनी]] यांनी मुख्यमंत्रीपदाचा राजीनामा दिल्यानंतर २९ ऑक्टोबर १९७८ ला ते मुख्यमंत्री बनले.<ref>{{Citation|location=[[Thiruvananthapuram]]}}</ref><ref name=":0">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newswire/story/veteran-cpi-leader-pkv-passes-on/310067|title=Veteran CPI leader 'PKV' passes on|website=outlookindia.com/|access-date=2020-09-08|archive-date=2020-10-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20201027010453/https://www.outlookindia.com/newswire/story/veteran-cpi-leader-pkv-passes-on/310067|url-status=dead}}</ref> तथापि, संयुक्त आघाडीतील इतर पक्षांशी मतभेद झाल्यामुळे त्यांनी ७ ऑक्टोबर १९७९ रोजी राजीनामा दिला. १९७७ ते १९८२ या काळात त्यांनी [[केरळ विधानसभा|केरळ विधानसभेत]] काम केले. नायर हे [[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे]] सदस्य होते. {| class="wikitable" |+ !संसद ! निवडणूक ! मतदारसंघ ! परिणाम ! बहुसंख्य |- | rowspan="3" | [[लोकसभा]] | १९५७ | तिरुवल्ला |{{Won}} | ३६०७ |- | १९६२ | अंबालापुहा |{{Won}} | ११२३३ |- | १९६७ | पीरमेड |{{Won}} | ४८५८१ |- | rowspan="3" | [[केरळ विधानसभा]] | १९७७ | rowspan="3" | अलप्पुझा |{{Won}} | ९६७० |- | १९८० |{{Won}} | १००३ |- | १९८२ |{{Lost}} | १५९० |- | [[लोकसभा]] | २००४ | [[तिरुवनंतपुरम लोकसभा मतदारसंघ|त्रिवेंद्रम]] |{{Won}} | ५४६०३ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:वासुदेवन नायर, पी.के.}} [[वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:४ थी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:३ री लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:२ री लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:केरळचे मुख्यमंत्री]] [[वर्ग:इ.स. २००५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय कम्युनिस्ट पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:तिरुवनंतपुरमचे खासदार]] [[वर्ग:पीरमाडेचे खासदार]] [[वर्ग:अंबलप्पुळाचे खासदार]] [[वर्ग:तिरुवल्लाचे खासदार]] [[वर्ग:अलप्पुळाचे आमदार]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] t8xfgihlta6lpb0cdq2w8x3x7fmjy8k 0 358227 2711502 2508291 2026-09-23T06:36:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711502 wikitext text/x-wiki '''रमिलाबेन बारा''' या भारतीय राजकारणी आणि [[राज्यसभा|राज्यसभेच्या]] सदस्या आहेत. त्या [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] सदस्या आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.deccanherald.com/national/rajya-sabha-polls-bjp-declares-names-of-two-candidates-may-pull-off-coup-in-congress-for-third-seat-812759.html|title=Rajya Sabha Polls: BJP declares names of two candidates, may pull off coup in Congress for third seat|date=11 March 2020|website=Deccan Herald}}</ref> <ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ahmedabad/gujarat-bjp-picks-old-timers-abhay-bharadwaj-ramila-bara-for-rajya-sabha/articleshow/74585494.cms|title=Gujarat BJP picks old timers Abhay Bharadwaj, Ramila Bara for Rajya Sabha|work=The Times Of India}}</ref> बारा यांनी कला आणि शिक्षणात पदव्या मिळवल्या आहेत. बारा यांनी यापूर्वी [[लोकसभा]] आणि [[गुजरातची विधानसभा|विधानसभा]] निवडणुका भाजपच्या उमेदवार म्हणून लढवल्या होत्या. तथापि, २००३ च्या निवडणुकीत एकदा वगळता सर्व प्रसंगी त्यांचा काँग्रेसकडून पराभव झाला. रमिलाबेन या [[गुजरात|गुजरातमधील]] भारतीय जनता पक्षाचा [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|आदिवासी चेहरा]] आहेत. त्या प्रदेश उपाध्यक्षा, माजी आमदार आणि आदिवासी विकास विभागाच्या अध्यक्षाही आहेत. २०१७ मध्ये [[खेडब्रह्मा विधानसभा मतदारसंघ|खेडब्रह्मा]] मतदारसंघाच्या विधानसभा निवडणुकीत त्या हरल्या होत्या. मार्च २०२०मध्ये, त्यांना गुजरातमधून राज्यसभेसाठी भारतीय जनता पक्षाच्या उमेदवार म्हणून नामांकन देण्यात आले. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://myneta.info/Gujarat2017/candidate.php?candidate_id=4418|title=Bara Ramilaben Becharbhai(Bharatiya Janata Party(BJP)):Constituency- KHEDBRAHMA (ST)(SABARKANTHA) - Affidavit Information of Candidate|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20201123194423/http://myneta.info/Gujarat2017/candidate.php?candidate_id=4418|archive-date=23 November 2020|access-date=6 April 2020}}</ref> <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/bjps-6-rajya-sabha-hopefuls/1758466|title=BJP's 6 Rajya Sabha hopefuls|website=www.outlookindia.com/}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:खेडब्रह्माचे आमदार]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] hq0pghg7wn5k5cef5mpqhjamnck3f0k 0 359047 2711495 2520467 2026-09-23T06:03:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711495 wikitext text/x-wiki [[File:Aerial view of Rose Bowl Cricket Ground - geograph.org.uk - 690412.jpg|thumbnail|alt=रोझ बाउलचे छायाचित्र, क्रिकेट स्टेडियम जिथे युनायटेड स्टेट्सने सर्वात अलीकडील एकदिवसीय सामना खेळला.|रोझ बाउल ते आहे जिथे युनायटेड स्टेट्सने दुसरा एकदिवसीय सामना खेळला.|300x300px]] एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय (वनडे) हा दोन प्रातिनिधिक संघांमधील क्रिकेट सामना आहे, प्रत्येकाला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद (आयसीसी) द्वारे निर्धारित केल्यानुसार वनडे दर्जा आहे.{{refn|आयसीसीने अनेक वेळा एकदिवसीय दर्जा असलेली प्रातिनिधिक बाजू कोणती आहे याची व्याख्या बदलली आहे. <br>पुढील व्याख्या २० फेब्रुवारी २०१९ रोजी अंमलात आली (आयर्लंड आणि अफगाणिस्तानच्या पूर्ण सदस्य स्थितीत पदोन्नतीनंतर):<ref>{{cite journal|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/02/24/e1cfecd8-a2fc-4646-a3a6-885b5e4b0011/15490-ICC-Classification-of-Official-Cricket_February-2019.pdf|page=[https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2019/02/24/e1cfecd8-a2fc-4646-a3a6-885b5e4b0011/15490-ICC-Classification-of-Official-Cricket_February-2019.pdf#page=2 2]|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] (ICC)|date=20 February 2019|access-date=24 April 2019}}</ref> # आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक किंवा आशिया कपमध्ये सहभागी होणारे कोणतेही संघ # आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे (आयसीसी) पूर्ण सदस्य # आयसीसीचे शीर्ष ४ सहयोगी सदस्य # जगातील सर्वोत्कृष्ट खेळाडूंचा प्रतिनिधी म्हणून आयसीसी द्वारे निवडलेला संमिश्र संघ. याशिवाय, आयसीसी ने २०१९ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग डिव्हिजन २ मधील पहिल्या चार राष्ट्रांना वनडे दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला, जे २०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २ साठी देखील पात्र ठरतील. त्यामुळे या स्पर्धेसाठी पात्र ठरलेल्या सर्व देशांना एकदिवसीय दर्जा मिळेल. यामुळे एकदिवसीय दर्जा असलेल्या एकूण संघांची संख्या २० झाली.<ref name="International Cricket Council">{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/881375 |title=New qualification pathway for ICC Men's Cricket World Cup approved |access-date=20 October 2018 |work=International Cricket Council}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1212091 |title=ICC Men's Cricket World Cup League 2 series announced |access-date=7 May 2019 |work=International Cricket Council}}</ref> <br><br>आयर्लंड आणि अफगाणिस्तानच्या पदोन्नतीपूर्वी व्याख्या:<ref>{{cite journal|title=ICC Classification of Official Cricket|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf|page=[https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf#page=2 2]|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] (ICC)|date=1 October 2017|access-date=17 October 2017}}</ref> # आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक किंवा आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीमध्ये सहभागी होणारे कोणतेही संघ # आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषदेचे (आयसीसी) पूर्ण सदस्य # आयसीसीचे शीर्ष ६ सहयोगी आणि संलग्न सदस्य # जगातील सर्वोत्कृष्ट खेळाडूंचा प्रतिनिधी म्हणून आयसीसी द्वारे निवडलेला संमिश्र संघ.|name="Representative Teams"|group="A"}} युनायटेड स्टेट्स (यूएस) ने १० सप्टेंबर २००४ रोजी केनिंग्टन ओव्हल, लंडन येथे रिचर्ड स्टेपल यांच्या नेतृत्वाखाली पहिला एकदिवसीय सामना न्यू झीलंड विरुद्ध २००४ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफीमध्ये खेळला.<ref>{{cite web|title=2nd Match: New Zealand v United States of America at The Oval, Sep 10, 2004&ndash;Cricket Scorecard&ndash;ESPN Cricinfo|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66197.html|website=ESPNcricinfo|access-date=April 15, 2015}}</ref> या स्पर्धेदरम्यान यूएसने एकूण दोन सामने खेळले आणि दोन्हीही गमावले, उपांत्य फेरीसाठी पात्र ठरू शकले नाहीत. २०१९ आयसीसी वर्ल्ड क्रिकेट लीग डिव्हिजन २ मधील पहिल्या चारमध्ये स्थान मिळवल्यानंतर १५ वर्षांनंतर यूएसने वनडे दर्जा मिळवला, अशा प्रकारे २०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २ मध्ये स्थान मिळवले.{{refn|२००५ आयसीसी ट्रॉफीच्या पहिल्या पाचमधून बाहेर राहिल्यानंतर २००७ क्रिकेट विश्वचषक स्पर्धेसाठी पात्रता मिळवण्यात यूएस अपयशी ठरले. याचा परिणाम म्हणून, यूएस वर्ल्ड क्रिकेट लीग (डब्ल्यूसीएल) च्या डिव्हिजन वनसाठी पात्र ठरू शकले नाही, त्यामुळे एकदिवसीय दर्जा गमावला. २०१८ मध्ये, आयसीसीने विश्वचषकासाठी पात्रता मार्गाची पुनर्रचना केली आणि या प्रक्रियेत वर्ल्ड क्रिकेट लीगचे विघटन केले.<ref name="International Cricket Council">{{Cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/881375 |title=New qualification pathway for ICC Men's Cricket World Cup approved |access-date=20 October 2018 |work=International Cricket Council}}</ref> त्याच्या जागी, तीन नवीन स्पर्धा तयार करण्यात आल्या: २०२०-२२ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक सुपर लीग, २०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २, २०१९-२१ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग. सुपर लीग आणि लीग २ मधील सामन्यांना आयसीसी ने आपोआप एकदिवसीय दर्जा दिला. यूएस लीग २ साठी पात्र ठरल्यामुळे, त्यांना २०२२ विश्वचषकापर्यंत एकदिवसीय दर्जा देण्यात आला आहे.|name=WCL|group="A"}} आजवर ४८ खेळाडूंनी एकदिवसीय सामन्यांमध्ये अमेरिकेचे प्रतिनिधित्व केले आहे.<ref name="caps">{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=11;class=2 |title=Players / United States of America / ODI caps |website=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=15 June 2022}}</ref> ==खेळाडूंची यादी== :''२ नोव्हेंबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="caps" /><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=2;id=11;type=team |title=United States of America / ODI Batting Averages |website=ESPNcricinfo |access-date=26 November 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=2;id=11;type=team |title=United States of America / ODI Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |access-date=26 November 2022}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+युनायटेड स्टेट्स एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" | १ ! scope="row" | {{sortname|एजाज|अली}} | २००४ || २००४ || २ || ५ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25661.html |title=Aijaz Ali |website=ESPNcricinfo|access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | २ ! scope="row" | {{sortname|रोहन|अलेक्झांडर}} | २००४ || २००४ || २ || ३४ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25879.html |title=Rohan Alexander |website=ESPNcricinfo|access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | ३ ! scope="row" | {{sortname|जिग्नेश|देसाई}} | २००४ || २००४ || १ || १६ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25880.html |title=Jignesh Desai |website=ESPNcricinfo|access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | ४ ! scope="row" | {{sortname|हॉवर्ड|जॉन्सन|dab=cricketer}} | २००४ || २००४ || २ || ९ || १ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25875.html |title=Howard Johnson |website=ESPNcricinfo |access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | ५ ! scope="row" | {{sortname|मार्क|जॉनसन|dab=cricketer, born 1963}}{{dagger}} | २००४ || २००४ || २ || २० || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25877.html |title=Mark Johnson |website=ESPNcricinfo |access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | ६ ! scope="row" | {{sortname|क्लेटन|लॅम्बर्ट}}{{refn|name="Lambert|group="A"|क्लेटन लॅम्बर्टने युनायटेड स्टेट्सकडून खेळण्यापूर्वी वेस्ट इंडिजसाठी ११ एकदिवसीय सामने खेळले आहेत. युनायटेड स्टेट्ससाठी फक्त त्याचा रेकॉर्ड वर दिला आहे.}} | २००४ || २००४ || १ || ३९ || – ||<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25635.html |title=Clayton Lambert |website=ESPNcricinfo |access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | ७ ! scope="row" | {{sortname|स्टीव्ह|मसिहा}} | २००४ || २००४ || २ || २३ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25883.html |title=Steve Massiah |website=ESPNcricinfo |access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | ८ ! scope="row" | {{sortname|रशीद|झिया}} | २००४ || २००४ || २ || ९ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25860.html |title=Rashid Zia |website=ESPNcricinfo|access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | ९ ! scope="row" | {{sortname|टोनी|रीड}} | २००४ || २००४ || २ || ८ || १ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25872.html |title=Tony Reid |website=ESPNcricinfo |access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | १० ! scope="row" | {{sortname|लिओन|रोमेरो}} | २००४ || २००४ || २ || १ || १ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25862.html |title=Leon Romero |website=ESPNcricinfo |access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | ११ ! scope="row" | {{sortname|रिचर्ड|स्टेपल}}{{double-dagger}} | २००४ || २००४ || २ || ४ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25643.html |title=Richard Staple |website=ESPNcricinfo |access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | १२ ! scope="row" | {{sortname|डोनोव्हन|ब्लेक}} | २००४ || २००४ || १ || – || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25881.html |title=Donovan Blake |website=ESPNcricinfo|access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | १३ ! scope="row" | {{sortname|नसीर|जावेद}} | २००४ || २००४ || १ || २ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/25625.html |title=Nasir Javed |website=ESPNcricinfo|access-date=15 April 2015}}</ref> |- align="center" | १४ ! scope="row" | {{sortname|आरोन|जोन्स|dab=cricketer}} | २०१९ || २०२४ || ४८ || १,६०० || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/957645.html |title=Aaron Jones |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | १५ ! scope="row" | {{sortname|अली|खान|dab=American cricketer}} | २०१९ || २०२३ || १५ || २० || ३३ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/927119.html |title=Ali Khan |website=ESPNcricinfo|access-date=27 April 2019}}</ref> |- align="center" | १६ ! scope="row" | {{sortname|करीमा|गोर}} | २०१९ || २०२१ || १६ || २१० || १३ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1139028.html |title=Karima Gore |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | १७ ! scope="row" | {{sortname||जेसी सिंग}} | २०१९ || २०२४ || ३५ || २३५ || ४१ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/772471.html |title=Jasdeep Singh |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | १८ ! scope="row" | {{sortname|जसकरण|मल्होत्रा}}{{dagger}} | २०१९ || २०२२ || १८ || ४२९ || २ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/430105.html |title=Jaskaran Malhotra |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | १९ ! scope="row" | {{sortname|झेवियर|मार्शल}}{{refn|name="Xavier|group="A"|झेवियर मार्शलने युनायटेड स्टेट्सकडून खेळण्यापूर्वी वेस्ट इंडिजसाठी २४ एकदिवसीय सामनेही खेळले आहेत. युनायटेड स्टेट्ससाठी फक्त त्याचा रेकॉर्ड वर दिला आहे.<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/52626.html?class=2;template=results;type=allround;view=match|title=All-round records / One-Day Internationals / Cricinfo Statsguru / ESPNCricinfo.com|website=ESPNCricinfo|access-date=27 April 2019}}</ref>}} | २०१९ || २०२० || १३ || २२१ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/52626.html |title=Xavier Marshall |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | २० ! scope="row" | {{sortname|सौरभ|नेत्रावळकर}}{{double-dagger}} | २०१९ || २०२४ || ५६ || १४३ || ८८ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/698513.html |title=Saurabh Netravalkar |website=ESPNcricinfo |access-date=19 September 2019}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" | २१ ! scope="row" | {{sortname|मोनांक|पटेल}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०१९ || २०२४ || ५९ || १,९४८ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1159641.html |title=Monank Patel |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | २२ ! scope="row" | {{sortname|तिमिल|पटेल}} | २०१९ || २०२० || ७ || ७२ || ६ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32257.html |title=Timil Patel |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | २३ ! scope="row" | {{sortname|स्टीव्हन|टेलर|dab=American cricketer}} | २०१९ || २०२४ || ४९ || १,२६५ || ४० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/348133.html |title=Steven Taylor |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | २४ ! scope="row" | {{sortname|हेडन|वॉल्श जूनियर}}{{refn|name="Walsh|group="A"|हेडन वॉल्श ज्युनियरने युनायटेड स्टेट्सकडून खेळल्यानंतर वेस्ट इंडिजसाठी एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामनेही खेळले आहेत. युनायटेड स्टेट्ससाठी फक्त त्याचा रेकॉर्ड वर दिला आहे.}} | २०१९ || २०१९ || १ || २७ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/443263.html |title=Hayden Walsh |website=ESPNcricinfo|access-date=27 April 2019}}</ref> |- align="center" | २५ ! scope="row" | {{sortname|एलमोर|हचिन्सन}} | २०१९ || २०२१ || ११ || १४२ || ४ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/552881.html |title=Elmore Hutchinson |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | २६ ! scope="row" | {{sortname|निसर्ग|पटेल}} | २०१९ || २०२३ || ४१ || ४९६ || ४२ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/233258.html |title=Nisarg Patel |website=ESPNcricinfo|access-date=19 September 2019}}</ref> |- align="center" | २७ ! scope="row" | {{sortname|रस्टी|थेरॉन}}{{refn|name="Rusty|group="A"|रस्टी थेरॉनने युनायटेड स्टेट्सकडून खेळण्यापूर्वी दक्षिण आफ्रिकेसाठी ४ एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामनेही खेळले आहेत. युनायटेड स्टेट्ससाठी फक्त त्याचा रेकॉर्ड वर दिला आहे.<ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/player/223642.html?class=2;template=results;type=allround;view=match|title=All-round records / One-Day Internationals / Cricinfo Statsguru / ESPNCricinfo.com|website=ESPNCricinfo|access-date=27 April 2019}}</ref>}} | २०१९ || २०२२ || १४ || ४५ || १९ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/223642.html |title=Rusty Theron |website=ESPNcricinfo|access-date=13 September 2019}}</ref> |- align="center" | २८ ! scope="row" | {{sortname|नॉस्थुश|केंजिगे}} | २०१९ || २०२४ || ५२ || ४०१ || ५८ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1041679.html |title=Nosthush Kenjige |website=ESPNcricinfo|access-date=8 December 2019}}</ref> |- align="center" | २९ ! scope="row" | {{sortname||अक्षय होमराज}}{{dagger}} | २०१९ || २०२० || ८ || १५९ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1205381.html |title=Akshay Homraj |website=ESPNcricinfo|access-date=8 December 2019}}</ref> |- align="center" | ३० ! scope="row" | {{sortname|इयान|हॉलंड}} | २०१९ || २०२२ || १५ || ३६८ || १९ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/334340.html |title=Ian Holland |website=ESPNcricinfo|access-date=8 December 2019}}</ref> |- align="center" | ३१ ! scope="row" | {{sortname|कॅमेरॉन|स्टीव्हनसन}} | २०१९ || २०२२ || १८ || १४१ || २३ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/953793.html |title=Cameron Stevenson |website=ESPNcricinfo|access-date=8 December 2019}}</ref> |- align="center" | ३२ ! scope="row" | {{sortname|सुशांत|मोदानी}} | २०२१ || २०२४ || ३४ || ९०० || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1276393.html |title=Sushant Modani |website=ESPNcricinfo|access-date=6 September 2021}}</ref> |- align="center" | ३३ ! scope="row" | {{sortname|गजानंद|सिंग}} | २०२१ || २०२३ || ३२ || ९८६ || ६ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/230551.html |title=Gajanand Singh |website=ESPNcricinfo|access-date=6 September 2021}}</ref> |- align="center" | ३४ ! scope="row" | {{sortname|अभिषेक|पराडकर}} | २०२१ || २०२४ || ६ || ५१ || ९ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1276396.html |title=Abhishek Paradkar |website=ESPNcricinfo|access-date=9 September 2021}}</ref> |- align="center" | ३५ ! scope="row" | {{sortname|संजय|कृष्णमूर्ती}} | २०२१ || २०२४ || ६ || ७७ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1277627.html |title=Sanjay Krishnamurthi |website=ESPNcricinfo|access-date=13 September 2021}}</ref> |- align="center" | ३६ ! scope="row" | {{sortname|डॉमिनिक|रिखी}} | २०२१ || २०२१ || २ || ३ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1276395.html |title=Dominique Rikhi |website=ESPNcricinfo|access-date=16 September 2021}}</ref> |- align="center" | ३७ ! scope="row" | {{sortname|काइल|फिलिप}} | २०२१ || २०२३ || ५ || १ || ६ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1150684.html |title=Kyle Phillip |website=ESPNcricinfo|access-date=17 September 2021}}</ref> |- align="center" | ३८ ! scope="row" | {{sortname|साईतेजा|मुक्कमल्ला}} | २०२२ || २०२४ || २५ || ७२२ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1193310.html |title=Saiteja Mukkamalla |website=ESPNcricinfo|access-date=2 June 2022}}</ref> |- align="center" | ३९ ! scope="row" | {{sortname|राहुल|जरीवाला}} | २०२२ || २०२२ || ४ || ३० || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1193304.html |title=Rahul Jariwala |website=ESPNcricinfo|access-date=4 June 2022}}</ref> |- align="center" | ४० ! scope="row" | {{sortname||यासिर मोहम्मद}} | २०२२ || २०२४ || ६ || ३ || ५ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1294031.html |title=Yasir Mohammad |website=ESPNcricinfo|access-date=17 September 2021}}</ref> |- align="center" | ४१ ! scope="row" | {{sortname|शायन|जहांगीर}}{{dagger}} | २०२२ || २०२४ || २४ || ६०१ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/647771.html |title=Shayan Jahangir |website=ESPNcricinfo|access-date=26 November 2022}}</ref> |- align="center" | ४२ ! scope="row" | {{sortname|उस्मान|रफिक}} | २०२३ || २०२३ || २ || २८ || – || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/772469.html |title=Usman Rafiq |website=ESPNcricinfo|access-date=26 June 2023}}</ref> |- align="center" | ४३ ! scope="row" | {{sortname|हरमीत|सिंग|हरमीत सिंग बधन}} | २०२४ || २०२४ || १० || १७५ || ८ || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/harmeet-singh-422847 |title=Harneet Singh |website=ESPNcricinfo|access-date=21 August 2024}}</ref> |- align="center" | ४४ ! scope="row" | {{sortname|मिलिंद|कुमार}} | २०२४ || २०२४ || १० || ३६४ || ८ || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/milind-kumar-451947 |title=Milind Kumar |website=ESPNcricinfo|access-date=21 August 2024}}</ref> |- align="center" | ४५ ! scope="row" | {{sortname|स्मित|पटेल}}{{dagger}} | २०२४ || २०२४ || ८ || २७८ || – || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/smit-patel-532853 |title=Smit Patel |website=ESPNcricinfo|access-date=21 August 2024}}</ref> |- align="center" | ४६ ! scope="row" | {{sortname|शेडली|व्हॅन शाल्कविक}} | २०२४ || २०२४ || १० || १३३ || १६ || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/shadley-van-schalkwyk-334621 |title=Shadley van Schalkwyk |website=ESPNcricinfo|access-date=21 August 2024}}</ref> |- align="center" | ४७ ! scope="row" | {{sortname|जुआनोय|ड्रायस्डेल}} | २०२४ || २०२४ || ४ || २ || ४ || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/juanoy-drysdale-1427052 |title=Juanoy Drysdale |website=ESPNcricinfo|access-date=21 August 2024}}</ref> |- align="center" | ४८ ! scope="row" | {{sortname|अँड्रिज|गॉस}} | २०२४ || २०२४ || ५ || १५८ || – || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/andries-gous-485379 |title=Andries Gous |website=ESPNcricinfo|access-date=24 September 2024}}</ref> |- align="center" | ४९ ! scope="row" | {{sortname|उत्कर्ष|श्रीवास्तव}} | २०२४ || २०२४ || २ || ७५ || – || <ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/utkarsh-srivastava-1415052 |title=Utkarsh Srivastava |website=ESPNcricinfo|access-date=28 October 2024}}</ref> |} ==हे देखील पहा== * [[युनायटेड स्टेट्स ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी]] ==नोंदी== <references group=notes/> {{reflist|group=A}} * ==संदर्भ== {{reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:युनायटेड स्टेट्स एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंच्या याद्या|युनायटेड स्टेट्स]] [[वर्ग:अमेरिकन क्रिकेट खेळाडूंची यादी|एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू]] 9riyzbtd02pf55c8ol8phdtisz4suct 0 359073 2711378 2520503 2026-09-22T23:32:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711378 wikitext text/x-wiki ही '''बेल्जियमच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर बेल्जियम आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेले सर्व ट्वेंटी-२० सामने टी२०आ दर्जासाठी पात्र असतील.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=11 May 2019}}</ref> या यादीमध्ये बेल्जियम क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, ते खेळाडू आडनावानुसार वर्णक्रमानुसार सूचीबद्ध केले जातात. जर्मनीविरुद्ध तीन सामन्यांच्या मालिकेचा भाग म्हणून बेल्जियमने मे २०१९ मध्ये त्यांचे पहिले टी२०आ सामने खेळले.<ref>{{cite web |url=https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000001/000176.shtml |title=Germany announce dates for first T20Is |work=CricketEurope |accessdate=11 May 2019 |archive-date=2019-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190320191645/https://www.cricketeurope.com/DATABASE/ARTICLES2019/articles/000001/000176.shtml |url-status=dead }}</ref> ==खेळाडूंची यादी== :''१२ जुलै २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/team/belgium-42/caps/twenty20-international-3 |title=Belgium Twenty20 International Caps |work=ESPNcricinfo |access-date=11 June 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=42;type=team |title= Belgium / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=42;type=team |title= Belgium / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2022}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+बेल्जियमचे टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" |<span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अब्दुल रशीद|dab=cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | २ | १९ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1156424.html |title= Belgium / Players / Abdul Rashid |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname||आशिकुल्लाह सैद|nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | १२ | १७ | १७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1101857.html |title= Belgium / Players / Ashiqullah Said |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname||अझीझ मोहम्मद|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १९ | ४०८ | १० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1101858.html |title= Belgium / Players / Aziz Mohammad |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname|सय्यद|जमील|nolink=1}}{{dagger}} | २०१९ | २०२४ | १२ | ८५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/468996.html |title= Belgium / Players / Syed Jamil |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname||मॅमन लतीफ|nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | ११ | १०९ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1101859.html |title= Belgium / Players / Mamoon Latif |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुरिद एकरामी|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | २५ | १३८ | २० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1183914.html |title= Belgium / Players / Murid Ekrami |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname||नोमन कवामी|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | १ | २ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1183913.html |title= Belgium / Players / Noman Kawami |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname||नूर मोमंद|nolink=1}}{{dagger}} | २०१९ | २०१९ | २ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1183916.html |title= Belgium / Players / Noor Momand |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" |<span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname||साबर जाखिल|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ४३ | ८७३ | १५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1156426.html |title= Belgium / Players / Saber Zakhil |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname||शहरयार बट|nolink=1}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०१९ | २०२४ | ३८ | ८१५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/520127.html |title= Belgium / Players / Shaheryar Butt |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname||झाकी शहा|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ८ | १४ | ८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1183925.html |title= Belgium / Players / Zaki Shah |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname||सकलेन अली|nolink=1}} | २०१९ | २०२१ | ६ | ३१ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1183917.html |title= Belgium / Players / Saqlain Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname||वकास अली|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ७ | ५० | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1156425.html |title= Belgium / Players / Waqas Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 May 2019}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname||सोहेल हुसेन|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | १ | – | – |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/393806.html |title=Belgium / Players / Soheel Hussain |website=ESPNcricinfo |accessdate=12 May 2019}} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname||खालिद अहमदी|nolink=1}} | २०२० | २०२४ | ३४ | २१९ | ५० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230629.html |title= Belgium / Players / Khalid Ahmadi |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 August 2020}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname|नेमिष|मेहता|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०२० | २०२१ | ९ | १ | ११ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230631.html |title= Belgium / Players / Nemish Mehta |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 August 2020}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुहम्मद मुनीब|nolink=1}} | २०२० | २०२४ | ३२ | ७१७ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230633.html |title= Belgium / Players / Muhammad Muneeb |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 August 2020}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname||सज्जाद होसेन|nolink=1}} | २०२० | २०२४ | ८ | १०२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230630.html |title= Belgium / Players / Sazzad Hosen |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 August 2020}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname||वहिदुल्लाह उस्मानी|nolink=1}} | २०२० | २०२१ | ७ | १४४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230635.html |title= Belgium / Players / Wahidullah Usmani |website=ESPNcricinfo |accessdate=29 August 2020}}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname|शेरुळ|मेहता|nolink=1}}{{dagger}} | २०२० | २०२१ | ३ | ६० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1230632.html |title= Belgium / Players / Sherul Mehta |website=ESPNcricinfo |accessdate=30 August 2020}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname||हदीसुल्ला तारखेल|nolink=1}} | २०२१ | २०२१ | ५ | १५४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1268921.html |title= Belgium / Players / Hadisullah Tarakhel |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 July 2021}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname|बुरहान|नियाज|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२४ | २६ | ४५२ | १३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1153753.html |title= Belgium / Players / Burhan Niaz |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 July 2021}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname||सैद हकीम|nolink=1}} | २०२१ | २०२४ | ३ | ५७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1101862.html |title= Belgium / Players / Said Hakim |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 July 2021}}</ref> |- align="center" | २४ !scope="row" align="left"| {{sortname||शेराज शेख|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०२१ | २०२४ | ३० | ३८५ | १४ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/303812.html |title= Belgium / Players / Sheraz Sheikh |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 July 2021}}</ref> |- align="center" | २५ !scope="row" align="left"| {{sortname||फैसल मेहमूद|nolink=1}} | २०२१ | २०२३ | ५ | ५२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1270823.html |title= Belgium / Players / Faisal Mehmood |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 July 2021}}</ref> |- align="center" | २६ !scope="row" align="left"| {{sortname||मकसूद अहमद|dab=cricketer|nolink=1}} | २०२१ | २०२२ | ६ | ४८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1270817.html |title= Belgium / Players / Ahmad Maqsood |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 July 2021}}</ref> |- align="center" | २७ !scope="row" align="left"| {{sortname||अली रझा|dab=Belgian cricketer|nolink=1}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०२१ | २०२४ | २० | २७५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/520128.html |title= Belgium / Players / Ali Raza |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 July 2021}}</ref> |- align="center" | २८ !scope="row" align="left"| {{sortname||शाघराई सेफत|nolink=1}} | २०२१ | २०२३ | १० | ९ | १९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1270825.html |title= Belgium / Players / Shagharai Sefat |website=ESPNcricinfo |accessdate=24 July 2021}}</ref> |- align="center" | २९ !scope="row" align="left"| {{sortname||अदनान रज्जाक|nolink=1}} | २०२१ | २०२४ | १० | ७ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1270824.html |title= Belgium / Players / Adnan Razzaq |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 July 2021}}</ref> |- align="center" | ३० !scope="row" align="left"| {{sortname||अहमद खालिद अहमदझाई|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | ६ | १८ | ७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1318866.html |title= Belgium / Players / Ahmad Khalid Ahmadzai |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 June 2022}}</ref> |- align="center" | ३१ !scope="row" align="left"| {{sortname||फहिम भाटी|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १४ | २२ | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1101860.html |title= Belgium / Players / Fahim Bhatti |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 June 2022}}</ref> |- align="center" | ३२ !scope="row" align="left"| {{sortname||ओमीद मेलक खेळ|nolink=1}}{{dagger}} | २०२२ | २०२४ | १२ | १६७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1318869.html |title= Belgium / Players / Omid Mailk Khel |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 June 2022}}</ref> |- align="center" | ३३ !scope="row" align="left"| {{sortname||सजद अहमदझाई|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १७ | ९७ | १८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1318870.html |title= Belgium / Players / Sajad Ahmadzai |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 June 2022}}</ref> |- align="center" | ३४ !scope="row" align="left"| {{sortname|रवी|थपलियाल|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ६ | ११ | १० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1380680.html |title= Belgium / Players / Ravi Thapliyal |website=ESPNcricinfo |accessdate=9 June 2023}}</ref> |- align="center" | ३५ !scope="row" align="left"| {{sortname||नुरुल्ला सिद्दीकी|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | १ | ६ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1380792.html |title= Belgium / Players / Noorullah Sidiqi |website=ESPNcricinfo |accessdate=11 June 2023}}</ref> |- align="center" | ३६ !scope="row" align="left"| {{sortname|ड्यूमन|डेवाल्ड|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १० | ६० | १० |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/dumon-dewald-1400099 |title=Belgium / Players / Dumon Dewald |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 May 2024}}</ref> |- align="center" | ३७ !scope="row" align="left"| {{sortname|फैसल|खलिक|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ८ | १०३ | ८ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/faisal-khaliq-520289 |title=Belgium / Players / Faisal Khaliq |website=ESPNcricinfo |accessdate=10 May 2024}}</ref> |- align="center" | ३८ !scope="row" align="left"| {{sortname|अब्दुलजबार|जबरखेल|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ६ | १८ | ५ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/abduljabar-jabarkhail-1435272 |title=Belgium / Players / Abduljabar Jabarkhail |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 May 2024}}</ref> |- align="center" | ३९ !scope="row" align="left"| {{sortname|मन्सूर|मलंगझाई|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ४ | ८६ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mansoor-malangzai-1435273 |title=Belgium / Players / Mansoor Malangzai |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 May 2024}}</ref> |- align="center" | ४० !scope="row" align="left"| {{sortname|ओमिद|रहिमी|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | ८ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/omid-rahimi-1318871 |title=Belgium / Players / Omid Rahimi |website=ESPNcricinfo |accessdate=26 May 2024}}</ref> |- align="center" | ४१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अब्दुल हाय मुहम्मद|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ३ | २१ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/abdul-hai-muhammad-1437533 |title=Belgium / Players / Abdul Hai Muhammad |website=ESPNcricinfo |accessdate=8 June 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू|बेल्जियम]] [[वर्ग:बेल्जियमचे क्रिकेट खेळाडू|टी-२०, पुरुष]] 2zbjlattbzinpj6fhto1rw0zton7j8a 0 359079 2711536 2517280 2026-09-23T10:32:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711536 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''वर्मा मलिक''' (१३ एप्रिल १९२५ &#x2013; १५ मार्च २००९) हे [[बॉलीवूड]] चित्रपट गीतकार होते. [[ब्रिटिश राज|ब्रिटिश राजवटीत]] ते सक्रिय स्वातंत्र्यसैनिक होते. त्यांनी अनेक देशभक्तीपर गीते आणि [[भजन|भजने]] लिहिली आणि चित्रपटांसाठी गीते लिहिली.<ref name="glamsham">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.glamsham.com/movies/scoops/09/mar/19-noted-bollywood-lyricist-verma-malik-passes-away-030901.asp|title=Noted Bollywood Lyricist Verma Malik passes away - bollywood news|date=19 March 2009|publisher=glamsham.com website|access-date=10 September 2019}}</ref><ref name="hindigeetmala">[http://www.hindigeetmala.net/lyricist/verma_malik.php Film songs of Verma Malik on hindigeetmala.net website] Retrieved 10 September 2019</ref><ref name="cinestaan">[https://www.cinestaan.com/people/verma-malik-7813/filmography Complete filmography of Verma Malik on cinestaan.com website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220704054324/https://www.cinestaan.com/people/verma-malik-7813/filmography |date=2022-07-04 }} Retrieved 10 September 2019.</ref> == पुरस्कार == [[पेहचान (१९७० चित्रपट)|''पेहचन'']] (१९७१, "सबसे बडा नादान") आणि पुन्हा ''[[बे-इमान]]'' (१९७२, "जय बोलो बे-इमान की") साठी त्यांना [[फिल्मफेर सर्वोत्तम गीतकार पुरस्कार|सर्वोत्कृष्ट गीतकाराचे फिल्मफेर पुरस्कार]] मिळाले. <ref name="glamsham"/> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय संगीतकार]] [[वर्ग:फिल्मफेर पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:पंजाबी भाषेतील कवी]] [[वर्ग:पंजाब, भारतातील कवी]] [[वर्ग:इ.स. २००९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] 3vudcq70pjmweh2ua47ghl6vv96yqvo 0 359553 2711449 2520465 2026-09-23T04:05:38Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711449 wikitext text/x-wiki ही '''मालदीवच्या ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडूंची यादी''' आहे. एप्रिल २०१८ मध्ये, आयसीसीने त्याच्या सर्व सदस्यांना पूर्ण ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय (टी२०आ) दर्जा देण्याचा निर्णय घेतला. त्यामुळे, १ जानेवारी २०१९ नंतर मालदीव आणि इतर आयसीसी सदस्यांमध्ये खेळलेले सर्व ट्वेंटी-२० सामने टी२०आ दर्जासाठी पात्र असतील.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322|title=All T20 matches between ICC members to get international status|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=20 January 2019|accessdate=20 January 2019}}</ref> या यादीमध्ये मालदीव क्रिकेट संघाच्या सर्व सदस्यांचा समावेश आहे ज्यांनी किमान एक टी२०आ सामना खेळला आहे. सुरुवातीला प्रत्येक खेळाडूने त्याची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली त्या क्रमाने त्याची मांडणी केली जाते. जिथे एकाच सामन्यात एकापेक्षा जास्त खेळाडूंनी त्यांची पहिली ट्वेंटी-२० कॅप जिंकली, त्यांची आडनावे वर्णमालानुसार सूचीबद्ध केली जातात. ==खेळाडूंची यादी== :''२३ ऑक्टोबर २०२४ पर्यंतची आकडेवारी बरोबर आहे.''<ref name="apps">[http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/caps.html?country=164;class=3 Players / Maldives / T20I caps] – ESPNcricinfo. Retrieved 9 July 2022.</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=164;type=team |title= Maldives / T20I Batting Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=9 July 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=164;type=team |title= Maldives / T20I Bowling Averages |website=ESPNcricinfo |accessdate=9 July 2022}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+मालदीवचे टी२०आ क्रिकेट खेळाडू |- align="center" ! scope="col"|कॅप ! scope="col"|नाव ! scope="col"|पदार्पण ! scope="col"|शेवटचा ! scope="col"|सामने ! scope="col"|धावा ! scope="col"|बळी ! scope="col"|संदर्भ |- align="center" | <span style="display: none">0</span>१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अहमद हसन|dab=Maldives cricketer|nolink=1}} | २०१९ | २०२२ | २१ | ३३८ | ६ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/387120.html |title= Maldives / Players / Ahmed Hasan |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>२ !scope="row" align="left"| {{sortname||अमिल मौरूफ|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ३० | ११८ | १७ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625883.html |title= Maldives / Players / Ameel Mauroof |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>३ !scope="row" align="left"| {{sortname||हसन रशीद|dab=Maldives cricketer|nolink=1}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०१९ | २०२४ | ३२ | २९३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/446815.html |title= Maldives / Players / Hassan Rasheed |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>४ !scope="row" align="left"| {{sortname||इब्राहिम हसन|dab=cricketer}} | २०१९ | २०२४ | ४८ | २१७ | ४३ |<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/386995.html |title=Maldives / Players / Ibrahim Hassan |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019 |archive-date=2019-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190121021917/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/386995.html |url-status=dead}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>५ !scope="row" align="left"| {{sortname||इब्राहिम नशथ|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | २२ | ९० | ८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/522743.html |title= Maldives / Players / Ibrahim Nashath |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>६ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद आझम|dab=Maldives cricketer|nolink=1}}{{double-dagger}}{{dagger}} | २०१९ | २०२४ | ४३ | ३१४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/552760.html |title= Maldives / Players / Mohamed Azzam |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>७ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद रिशवान|nolink=1}} {{dagger}} | २०१९ | २०२४ | ३६ | ५४४ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/522771.html |title= Maldives / Players / Mohamed Rishwan |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>८ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद महफूज|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२१ | १५ | ६५ | १३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/386993.html |title= Maldives / Players / Mohamed Mahfooz |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | <span style="display: none">0</span>९ !scope="row" align="left"| {{sortname||मुविथ गणे|nolink=1}} | २०१९ | २०२३ | ७ | ७८ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/781175.html |title= Maldives / Players / Muaviath Ganee |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | १० !scope="row" align="left"| {{sortname|शफी|सईद|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | ५ | २ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/522824.html |title= Maldives / Players / Shafee Saeed |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | ११ !scope="row" align="left"| {{sortname||उमर आदम|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | ४६ | ७८३ | ५० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/746439.html |title= Maldives / Players / Umar Adam |website=ESPNcricinfo |accessdate=20 January 2019}}</ref> |- align="center" | १२ !scope="row" align="left"| {{sortname||इब्राहिम रिझान|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | ४२ | १०९ | ३० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1143567.html |title= Maldives / Players / Ibrahim Rizan |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 January 2019}}</ref> |- align="center" | १३ !scope="row" align="left"| {{sortname||मिहुसन हमीद|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/388127.html |title= Maldives / Players / Mihusan Hamid |website=ESPNcricinfo |accessdate=22 January 2019}}</ref> |- align="center" | १४ !scope="row" align="left"| {{sortname|निलांथा|कूरे}} | २०१९ | २०२० | ७ | १७० | ८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/48375.html |title= Maldives / Players / Nilantha Cooray |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 June 2019}}</ref> |- align="center" | १५ !scope="row" align="left"| {{sortname|चंदना|लियानगे|nolink=1}} | २०१९ | २०२३ | ४ | – | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1190214.html |title= Maldives / Players / Chandana Liyanage |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 June 2019}}</ref> |- align="center" | १६ !scope="row" align="left"| {{sortname||शफराज जलील|nolink=1}}{{dagger}} | २०१९ | २०१९ | ४ | १७ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/386983.html |title= Maldives / Players / Shafraz Jaleel |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 June 2019}}</ref> |- align="center" | १७ !scope="row" align="left"| {{sortname||वेडगे मलिंदा|nolink=1}} | २०१९ | २०२३ | ११ | २४ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1190215.html |title= Maldives / Players / Wedage Malinda|website=ESPNcricinfo |accessdate=26 June 2019}}</ref> |- align="center" | १८ !scope="row" align="left"| {{sortname||अली इव्हान|nolink=1}} | २०१९ | २०१९ | १ | ११ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167825.html |title= Maldives / Players / Ali Ivan |website=ESPNcricinfo |accessdate=6 December 2019}}</ref> |- align="center" | १९ !scope="row" align="left"| {{sortname||नाझवान इस्माईल|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | १४ | १३ | ८ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1209007.html |title= Maldives / Players / Nazwan Ismail |website=ESPNcricinfo |accessdate=6 December 2019}}</ref> |- align="center" | २० !scope="row" align="left"| {{sortname|लोम|शफीग|nolink=1}} | २०१९ | २०२४ | २५ | ४८ | २० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/522765.html |title= Maldives / Players / Leem Shafeeg |website=ESPNcricinfo |accessdate=6 December 2019}}</ref> |- align="center" | २१ !scope="row" align="left"| {{sortname||अझ्यान फरहाथ|nolink=1}}{{double-dagger}} | २०१९ | २०२४ | ३५ | ७८४ | १९ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1142981.html |title= Maldives / Players / Azyan Farhath |website=ESPNcricinfo |accessdate=7 December 2019}}</ref> |- align="center" | २२ !scope="row" align="left"| {{sortname|इहाला|कुमारा|nolink=1}} | २०२० | २०२० | ३ | ११ | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1190202.html |title= Maldives / Players / Ihala Kumara |website=ESPNcricinfo |accessdate=23 February 2020}}</ref> |- align="center" | २३ !scope="row" align="left"| {{sortname||अहमद रीड|nolink=1}} | २०२० | २०२० | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167831.html |title= Maldives / Players / Ahmed Raid |website=ESPNcricinfo |accessdate=25 February 2020}}</ref> |- align="center" | २४ !scope="row" align="left"| {{sortname||शुनान अली|nolink=1}} | २०२२ | २०२४ | १० | १४ | १० |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/822517.html |title= Maldives / Players / Shunan Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=4 July 2022}}</ref> |- align="center" | २५ !scope="row" align="left"| {{sortname||अब्दुल्ला शाहिद|nolink=1}} | २०२२ | २०२२ | ३ | ४५ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/386982.html |title= Maldives / Players / Abdullah Shahid |website=ESPNcricinfo |accessdate=6 July 2022}}</ref> |- align="center" | २६ !scope="row" align="left"| {{sortname||इस्माईल अली|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १८ | २०१ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/488273.html |title= Maldives / Players / Ismail Ali |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | २७ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद मिवान|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ४ | – | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1400105.html |title= Maldives / Players / Mohamed Miuvaan |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | २८ !scope="row" align="left"| {{sortname||नसीर नाईल इस्माईल|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | २ | – | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1400107.html |title= Maldives / Players / Naseer Naail Ismail |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | २९ !scope="row" align="left"| {{sortname||अझीन रफीग|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ३ | २६ | ३ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1400108.html |title= Maldives / Players / Azin Rafeeg |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३० !scope="row" align="left"| {{sortname||रशीद रस्सम|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | ३ | १२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167832.html |title= Maldives / Players / Rasheed Rassam |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३१ !scope="row" align="left"| {{sortname||थोलाल मोहम्मद राया|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | २ | – | २ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1400109.html |title= Maldives / Players / Tholal Mohamed Raya |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३२ !scope="row" align="left"| {{sortname||हुसेन साधीन|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | २ | ३ | १ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1400104.html |title= Maldives / Players / Hussain Saadhin |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३३ !scope="row" align="left"| {{sortname||फरीद शिऊस|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | २ | १० | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167830.html |title= Maldives / Players / Fareed Shius |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३४ !scope="row" align="left"| {{sortname|सविंद्र|अमरदास|nolink=1}} | २०२३ | २०२३ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/414038.html |title= Maldives / Players / Savindra Amaradasa |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३५ !scope="row" align="left"| {{sortname|कौशल|रॉड्रिगो|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १३ | २२३ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/429281.html |title= Maldives / Players / Kaushal Rodrigo |website=ESPNcricinfo |accessdate=28 September 2023}}</ref> |- align="center" | ३६ !scope="row" align="left"| {{sortname|शॉफ|हसन|nolink=1}} | २०२३ | २०२४ | १२ | १३२ | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1167828.html |title= Maldives / Players / Shaof Hassan |website=ESPNcricinfo |accessdate=5 October 2023}}</ref> |- align="center" | ३७ !scope="row" align="left"| {{sortname|मोहम्मद|इशमथ|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ८ | – | ५ |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1411184.html |title= Maldives / Players / Mohamed Ishmath |website=ESPNcricinfo |accessdate=2 February 2024}}</ref> |- align="center" | ३८ !scope="row" align="left"| {{sortname|ॲडम|खलफ|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | १ | – | – |<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1418677.html |title= Maldives / Players / Adam Khalaf |website=ESPNcricinfo |accessdate=16 February 2024}}</ref> |- align="center" | ३९ !scope="row" align="left"| {{sortname||मोहम्मद शियाम|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ५ | ३७ | १ |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mohamed-shiyam-1447968 |title= Maldives / Players / Mohamed Shiyam |website=ESPNcricinfo |accessdate=6 September 2024}}</ref> |- align="center" | ४० !scope="row" align="left"| {{sortname|गेदरा|विजेसिंघा|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | ६ | १०२ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/gedara-wijesingha-1447967 |title= Maldives / Players / Gedara Wijesingha |website=ESPNcricinfo |accessdate=6 September 2024}}</ref> |- align="center" | ४१ !scope="row" align="left"| {{sortname||मबसार अब्दुल्ला|nolink=1}} | २०२४ | २०२४ | २ | ११ | – |<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mabsar-abdulla-1447965 |title= Maldives / Players / Mabsar Abdulla |website=ESPNcricinfo |accessdate=6 September 2024}}</ref> |} == संदर्भ == {{Reflist|30em}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू}} [[वर्ग:मालदीवचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू|*]] [[वर्ग:मालदीवचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळाडू|टी२०]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० क्रिकेट खेळाडू|क्रिकेट]] 9yljn1ze4ulivexv305rr2eiihto8x1 0 360298 2711507 2528403 2026-09-23T07:53:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711507 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''''राब्ता''''' (अर्थ संबंध किंवा नाते) हा २०१७ चा भारतीय [[हिंदी भाषा|हिंदी]] -भाषेतील रोमँटिक [[नाट्य (चित्रपट आणि दूरचित्रवाणी)|नाट्य चित्रपट]] आहे ज्याचे दिग्दर्शन [[दिनेश विजान]] यांनी केले आहे आणि विजन, होमी अदजानिया आणि भूषण कुमार यांनी सह-निर्मिती केली आहे. यात अभिनेता [[सुशांत सिंह राजपूत]] आणि [[कृती सेनॉन]] यांच्यासोबत [[जिम सरभ]], [[राजकुमार राव]] आणि वरुण शर्मा सहाय्यक भूमिकेत आहेत. चित्रपटाची कथा ही [[पुनर्जन्म|पुनर्जन्मलेल्या]] प्रेमींच्या संकल्पनेवर आधारित आहे.<ref>{{cite web|url=http://www.india.com/showbiz/sushant-singh-rajput-kriti-sanon-starrer-raabta-goes-on-floor-942327/|title=Sushant Singh Rajput-Kriti Sanon starrer 'Raabta' goes on floor|website=[[India.com]]|access-date=12 March 2016}}</ref> चित्रपटाला गीता आर्ट्सचे निर्माते अल्लू अरविंद यांच्याकडून वादाचा सामना करावा लागला होता, ज्यांनी दावा केला होता की चित्रपटाची कथानक आणि पात्रे त्यांच्या २००९ च्या ''[[मगधीरा]]'' चित्रपटाशी साम्य दाखवतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forbes.com/sites/robcain/2017/06/09/the-curious-case-of-magadheera-vs-raabta/|title=The Curious Case Of 'Magadheera' Vs. 'Raabta'|last=Cain|first=Rob|website=Forbes}}</ref> याला समीक्षकांकडून मिश्र-ते-नकारात्मक पुनरावलोकन मिळाले आणि व्यावसायिकरित्या अपयशी ठरला व जगभरात बॉक्स ऑफिसवर ₹३९ कोटींची कमाई केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raabta/box-office/|title=Raabta Box Office Collection till Now {{!}} Box Collection|date=9 June 2017|website=Bollywood Hungama|language=en|access-date=2024-02-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://boxofficecollectionreport.com/movies/raabta-box-office-collection-rabta-total-worldwide-business-income|title=Raabta Box Office Collection {{!}} Rabta Total Worldwide Business Income|website=boxofficecollectionreport.com|language=en-US|access-date=8 June 2017|archive-date=2024-11-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241130074608/http://boxofficecollectionreport.com/movies/raabta-box-office-collection-rabta-total-worldwide-business-income|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०१७ मधील हिंदी चित्रपट]] lhx2ty4eutgs45szfj2cc1n2bsb8e1c 0 361891 2711375 2540946 2026-09-22T23:12:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711375 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|वीणा देवी}} {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बीना देवी''' ह्या एक भारतीय महिला राजकारणी आहेत. यांनी आपल्या परिसरातील महिलांना मशरूम लागवडीद्वारे उद्योजक बनण्यास प्रेरित केले. मशरूम लागवड लोकप्रिय केल्याबद्दल त्यांना 'मशरूम महिला' असे टोपणनाव लाभले. आणि याच कारणाने त्या पाच वर्षांसाठी तेतियाबांबर ब्लॉक मधील धौरी पंचायतीच्या सरपंच बनल्या. त्यांनी शेतकऱ्यांना [[मशरूम]], [[सेंद्रिय शेती]], [[गांडूळ खत]] उत्पादन आणि सेंद्रिय [[कीटकनाशक|कीटकनाशके]] तयार करण्याचे प्रशिक्षण दिले. [[File:Shri Ram Nath Kovind presenting the Nari Shakti Puruskar for the year 2019 to Smt. Bina Devi.jpg|इवलेसे|बीना देवी राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते [[नारी शक्ती पुरस्कार]] स्विकारताना (२०१९)]] ९ मार्च २०२० रोजी, देवी यांना तत्कालीन राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref name="bhaskarhindi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/national/news/womens-day-2020-president-kovind-awarded-nari-shakti-puraskar-to-bina-devi-and-many-women-113590|title=Women's Day 2020: President Kovind awarded Nari Shakti Puraskar to Bina Devi and many women {{pipe}} Women's Day 2020: 103 वर्षीय मान कौर को नारी शक्ति पुरस्कार, 'मशरूम महिला' भी सम्मानित |last=Dainik Bhaskar Hindi|date=8 March 2020|website=bhaskarhindi.com|access-date=2020-03-12}}</ref> == प्रारंभिक आयुष्य == बीना देवी ह्या तिलकरी नावाच्या एका छोट्या गावाच्या रहिवासी असून त्यांचा जन्म सन १९७७ मध्ये झाला.<ref name="fame">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.patnabeats.com/bihars-daughter-bina-devi-famous-as-mushroom-mahila-was-awarded-the-nari-shakti-award/|title=Bihar's daughter, Bina Devi famous as Mushroom Mahila was awarded the Nari Shakti Award|last=Agarwal|first=Rishika|date=2020-03-17|website=PatnaBeats|language=en-US|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200403111759/http://www.patnabeats.com/bihars-daughter-bina-devi-famous-as-mushroom-mahila-was-awarded-the-nari-shakti-award/|archive-date=2020-04-03|access-date=2020-04-09}}</ref> == कारकिर्द == सुरुवातीला देवीने स्वतःच्या घरी पलंगाखाली थोडेसे मशरूम वाढवले. यामुळे त्यांना ही एक फायद्याची बाब असल्याचे जाणवले.<ref name="fame" /> देवी दुग्धव्यवसाय आणि [[शेळी पालन]] करतात. याच सोबत त्यांनी ग्रामीण महिलांमध्ये स्वयंरोजगाराला प्रेरणा देण्याचे काम केले. त्यांनी [[मुंगेर जिल्हा|मुंगेर जिल्ह्यातील]] पाच ब्लॉक आणि शेजारच्या १०५ गावांमध्ये मशरूम उत्पादन लोकप्रिय केले आहे, ज्याचा फायदा १५०० महिलांना झाला.<ref name="get">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/get-out-work-yourself-mushroom-mahila-message-to-women/1755757|title=Get out, work yourself: ''Mushroom Mahila'' message to women|website=www.outlookindia.com/|access-date=2021-01-05|archive-date=2021-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20210916152948/https://www.outlookindia.com/newsscroll/get-out-work-yourself-mushroom-mahila-message-to-women/1755757|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:Shri_Narendra_Modi_with_the_Nari_Shakti_Awardees,_in_New_Delhi_on_March_08,_2020.jpg|इवलेसे| २०२० मध्ये [[नारी शक्ती पुरस्कार]] विजेत्यांसह पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]]]] डिजिटल साक्षरता पसरवण्यात देवीचा सहभाग होता. टाटा ट्रस्ट्स कडून निधीत मिळालेला मोबाईल फोन कसा वापरायचा याचे त्यांनी ७०० महिलांना प्रशिक्षण दिले. त्यांनी एसआरआय पद्धतीच्या पीक शेतीचे २,५०० शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण दिले आहे आणि बचत गट तयार करण्यास प्रवृत्त केले.<ref name="get" /> महिला दिनानिमित्त पंतप्रधानांचे ट्विटर खाते सांभाळणाऱ्या स्नेहा मोहनदास, मालविका अय्यर, काश्मिरी नुम्धा, [[आरिफा जान]], कल्पना रमेश, विजया पवार आणि [[कलावती देवी]] यांच्यानंतर बीना देवी या सातव्या महिला ठरल्या.<ref name="indianewengland">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianewengland.com/2020/03/get-out-work-yourself-mushroom-mahila-message-to-women/|title=Get out, work yourself: 'Mushroom Mahila' message to women {{pipe}} INDIA New England News|website=indianewengland.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309021324/https://indianewengland.com/2020/03/get-out-work-yourself-mushroom-mahila-message-to-women/|archive-date=2020-03-09|access-date=2020-03-12}}</ref> ९ मार्च २०२० रोजी, देवी यांना तत्कालीन राष्ट्रपती [[रामनाथ कोविंद]] यांच्या हस्ते [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले.<ref name="bhaskarhindi" /> [[चित्र:Bina_Devi's_award.jpg|इवलेसे| बीना देवी त्यांचे प्रमाणपत्र दर्शवताना]] [[चित्र:BinaFarming.ogg|इवलेसे| बीना देवी आणि त्यांच्या शेतातील मशरूम]] मशरूम शेती बद्दल बोलताना देवी म्हणतात: "या शेतीमुळे मला आदर मिळाला. मी बिहारमधील धौरी पंचायतीची [[सरपंच]] झाले. माझ्यासारख्या महिलांना यातून प्रशिक्षण घेण्याची संधी मिळत आहे ही माझ्यासाठी आनंदाची गोष्ट आहे."<ref name="get" /> अलिकडेच देवी यांना बिहारमधील मुंगेर येथे झालेल्या मातृशक्ती संमेलनात 'प्रतिभा सन्मान' देऊन सन्मानित करण्यात आले. २५ डिसेंबर २०२३ रोजी मुंगेर येथील लखीसराय येथे हा कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला होता. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT: देवी, बीना}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} [[वर्ग:बिहारचे व्यक्ती]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९७७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 9osfeslda4ztkv64gqj9uitosdxlzoa 0 363153 2711543 2683458 2026-09-23T11:02:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711543 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''रितू वासू प्रिमलानी''' ही एक भारतीय [[एकपात्री विनोद|एकपात्री विनोदी कलाकार]](स्टँड-अप कॉमेडियन) आणि पर्यावरणवादी आहे. तिच्या कामासाठी तिला [[भारत सरकार]]कडून २०१५ चा [[नारी शक्ती पुरस्कार]] मिळाला.<ref>{{स्रोत बातमी |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/a-famous-punjabi-stand-up-comic-once-took-his-pants-off-in-my-hotel-room-and-lay-on-my-bed-i-sent-him-packing/articleshow/62270251.cms |title=A famous Punjabi stand-up comic once took his pants off in my hotel room and lay on my bed... I sent him packing! |work=The Times of India |access-date=21 March 2018}}</ref> == वैयक्तिक आयुष्य == प्रिमलानीचे बालपण [[नवी दिल्ली]] येथे गेले. तिने युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया, लॉस एंजेलस येथून भूगोल, शहरी नियोजन आणि कायदा या विषयात पदव्युत्तर पदवी प्राप्त केली.<ref name="India Today 2016">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://indiatoday.intoday.in/story/gay-comic-vasu-primlani-opens-up-on-being-raped-the-art-of-talking-serious/1/580757.html |title=Indias first openly gay comic, Vasu Primlani relives her memories of being raped as a child and serving time in jail. |date=27 January 2016 |website=India Today |access-date=11 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160308224132/http://indiatoday.intoday.in/story/gay-comic-vasu-primlani-opens-up-on-being-raped-the-art-of-talking-serious/1/580757.html |archive-date=2016-03-08}}</ref> [[चित्र:Vasu_Primlani_receiving_the_highest_Presidential_award_in_India_for_women.jpg|डावे|इवलेसे|राष्ट्रपतींकडून नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना वासू प्रिमलानी]] तिला फिटनेसची देखील आवड आहे. तिने पाच 'हाफ मॅरेथॉन', दोन 'ऑलिंपिक-डिस्टन्स ट्रायथलॉन', एक 'हाफ आयर्नमॅन' आणि एक 'स्प्रिंट ट्रायथलॉन' मध्ये सहभाग घेतलेला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.dnaindia.com/lifestyle/report-stand-up-comedian-environmentalist-triathlete-and-somatic-therapist-meet-vasu-primlani-the-woman-who-does-it-all-2215106 |title=Stand-up comedian, environmentalist, triathlete and somatic therapist: Meet Vasu Primlani, the woman who does it all |date=22 May 2016 |work=dna |access-date=21 March 2018}}</ref> दिल्लीत ती एक सोमॅटिक थेरपिस्ट म्हणून देखील काम करते.<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.dnaindia.com/health/report-a-mode-of-healing-that-goes-bone-deep-to-repair-2294883 |title=A mode of healing that goes bone-deep to repair |date=22 January 2017 |work=dna |access-date=21 March 2018}}</ref> == कारकिर्द == प्रिमलानी ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] 'थिम्माक्काज रिसोर्सेस फॉर एन्व्हायर्नमेंटल एज्युकेशन' ही ना-नफा संस्था स्थापन केली. या संस्थेने रेस्टॉरंट्ससाठी पर्यावरणीय सल्लागार सेवा पुरवल्या. याकरीता या संस्थेला २००३ मध्ये 'कॅलिफोर्निया गव्हर्नर्स एन्व्हायर्नमेंटल अँड इकॉनॉमिक लीडरशिप अवॉर्ड' मिळाला.<ref name="calif">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.calepa.ca.gov/Awards/GEELA/2003/default.htm |title=2003 Governor's Environmental and Economic Leadership Awards |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081027054642/http://www.calepa.ca.gov/awards/geela/2003/default.htm |archive-date=27 October 2008 |access-date=4 October 2014}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.wef.org.in/ms-vasu-primlani/ |title=Ms. Vasu Primlani - India - WEF |work=WEF |language=en-US |access-date=21 March 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://i-inspire.in/project/903/ |title=Vasu Primlani {{!}} I Inspire 2018 |website=i-inspire.in |language=en-GB |access-date=21 March 2018 |archive-date=2018-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180322015310/http://i-inspire.in/project/903/ |url-status=dead }}</ref> तर रेस्टॉरंट्समधील तिच्या कामासाठी तिला 'अशोका फेलो' म्हणून नियुक्त करण्यात आले.<ref name="ashoka">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://usa.ashoka.org/fellow/ritu-primlani |title=Home &#124; Ashoka &#124; Everyone a Changemaker |access-date=2025-03-28 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307142548/http://usa.ashoka.org/fellow/ritu-primlani |url-status=dead }}</ref> २००३ मध्ये प्रिमलानीच्या संस्थेला 'यूएस ईपीए रीजन ९' पुरस्कार देखील मिळाला.<ref name="usepa">{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.ci.berkeley.ca.us/citycouncil/2003citycouncil/packet/061003/2003-06-10%20Item%2038.pdf |title=U.S. EPA Awards Thimmakka's Resources for Environmental Education |date=10 June 2003 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630234314/http://www.ci.berkeley.ca.us/citycouncil/2003citycouncil/packet/061003/2003-06-10%20Item%2038.pdf |archive-date=30 June 2012 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120630234314/http://www.ci.berkeley.ca.us/citycouncil/2003citycouncil/packet/061003/2003-06-10%20Item%2038.pdf |date=2012-06-30 }}</ref> जुलै २०१४ मध्ये, बंगळूरस्थित पर्यावरणवादी [[सालुमरद थिम्माक्का]] यांनी प्रिमलानी यांच्यावर अमेरिकेतून पैसे जमा करण्यासाठी त्यांच्या नावाचा गैरवापर केल्याबद्दल फसवणूक केल्याचा आरोप केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Cops-to-Question-Comic-Ritu-in-Thimmakka-Case/2014/07/06/article2316880.ece |title=Cops to Question Comic Ritu in Thimmakka Case |website=The New Indian Express |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160310134517/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Cops-to-Question-Comic-Ritu-in-Thimmakka-Case/2014/07/06/article2316880.ece |archive-date=10 March 2016 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310134517/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/Cops-to-Question-Comic-Ritu-in-Thimmakka-Case/2014/07/06/article2316880.ece |date=2016-03-10 }}</ref><ref name="द हिंदू 2014">{{स्रोत बातमी |url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-karnataka/nri-accused-of-misusing-thimmakkas-name/article6006991.ece|title=NRI accused of misusing Thimmakka's name |date=14 May 2014 |work=द हिंदू |access-date=10 March 2016}}</ref> थिम्मक्का यांच्या मते, अमेरिकेत थिम्मक्काज रिसोर्सेस फॉर एन्व्हायर्नमेंटल एज्युकेशनची स्थापना करताना प्रिमलानी तिच्या नावाचा गैरवापर केला. प्रिमलानीच्या मते, शंभर वर्षांची थिम्मक्का, "कदाचित" विसरली की तिने प्रिमलानीला तिचे नाव वापरण्यास संमती दिली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/cover-story/Stand-up-comedian-accused-of-cheating-activist-detained-on-her-way-to-the-US/articleshow/38629107.cms |title=Stand-up comedian accused of cheating activist detained on her way to the US |last=Bureau |first=Bangalore Mirror |date=19 July 2014 |website=Bangalore Mirror}}</ref> [[चित्र:Arnold_Schwarzenegger_State_of_California's_most_prestigious_award.jpg|इवलेसे|कॅलिफोर्नियाच्या गव्हर्नरकडून पुरस्कार स्वीकारताना रितू वासू प्रिमलानी]] प्रिमलानी यांनी [[न्यू यॉर्क सिटी]], [[सॅन फ्रान्सिस्को]], [[मुंबई]], [[दुबई]], [[बंगळूर]], [[हैदराबाद]], [[चंदीगड]], [[पुणे]] आणि [[दिल्ली]]<nowiki/>सह जगभरातील शेकडो कॉर्पोरेट आणि कॉमेडी क्लब शोची निर्मिती केली, त्यांचे शीर्षक दिले आणि त्यात सादरीकरण देखील केले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक |url=http://www.telegraphindia.com/1120812/jsp/graphiti/story_15842101.jsp#.VC863L7e7dk |title=FUNNY GIRLS|date=12 August 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006103745/http://www.telegraphindia.com/1120812/jsp/graphiti/story_15842101.jsp#.VC863L7e7dk |archive-date=6 October 2014}}</ref> ती तिच्या विनोदातून सामाजिक संदेश देत असते. यात पर्यावरण, मानवी हक्क<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.livemint.com/Leisure/1fhtCpF89x7W7866PMaaMK/Indian-men-Ha-ha-ha.html |title=Indian Men hahaha |work=The Mint}}</ref> आणि बलात्कार<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.livemint.com/Leisure/RXGnv5jMGHA8Gxo1QYTTrI/Rape-what-we-dont-know-about-it.html |title=Rape: What We Don't Know About It |work=Live Mint}}</ref> यासारख्या गंभीर मुद्द्यांचा समावेश असतो. २०२४ मध्ये, तिने नवी दिल्ली, भारत येथे तिची पहिली ग्राफिक कादंबरी, जुता प्रकाशित केली<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://saachibaat.com/event/celebrated-stand-up-comedian-vasu-primlanis-released-her-book-juta/ |title=Celebrated stand up comedian, Vasu Primlani's released her Book, "Juta" - Saachi Baat |date=2024-03-25 |language=en-US |access-date=2024-07-08}}</ref> आणि नॉक्सव्हिलच्या नवीन शाश्वतता संचालक म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.knoxnews.com/story/news/local/2024/05/07/meet-knoxvilles-new-sustainability-director/73466414007/ |title=How the city's new sustainability director plans to make Knoxville greener |last=Arora |first=Areena |website=Knoxville News Sentinel |language=en-US |access-date=2024-07-08}}</ref> == पुरस्कार == * [[भारत सरकार|भारत सरकारकडून]] २०१५ मध्ये [[नारी शक्ती पुरस्कार]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Playwright-social-worker-journalist-among-winners-of-Nari-Shakti-award/articleshow/51320560.cms|title=Playwright, social worker, journalist among winners of Nari Shakti award|date=9 March 2016|website=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=3 July 2017}}</ref> * सार्वजनिक सामाजिक उद्योजक फेलोशिप २००४ साठी ग्लोबल अशोका इनोव्हेटर्स <ref name="ashoka" /> * यूएस ईपीए रीजन ९ पर्यावरणीय कामगिरी पुरस्कार २००३.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/a883dc3da7094f97852572a00065d7d8/77516394498d9fc7852570d8005e152d!OpenDocument|title=EPA to Honor 19 Northern California Environmental Heros [sic]|date=21 April 2003|access-date=3 July 2017|archive-date=2008-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081106130127/http://yosemite.epa.gov/opa/admpress.nsf/a883dc3da7094f97852572a00065d7d8/77516394498d9fc7852570d8005e152d!OpenDocument|url-status=dead}}</ref> * कॅलिफोर्निया गव्हर्नरचा पर्यावरण आणि आर्थिक नेतृत्व पुरस्कार २००३.<ref name="calif" /> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:प्रिमलानी, वासू}} [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय एलजीबीटी लोक]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] 3m17lqde4ek945ag4ltl5qhmccoq2bl 0 363688 2711316 2557857 2026-09-22T19:54:31Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711316 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पामेला गेल मल्होत्रा''' ही एक [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन]] वंशाची भारतातील प्राणी अभयारण्याची मालकीण आहे. एसएआय (SAI) अभयारण्यातील तिच्या कामासाठी तिला भारतातील महिलांसाठीचा सर्वोच्च पुरस्कार, [[नारी शक्ती पुरस्कार|नारी शक्ती पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले. == आयुष्य == पामेला गेलचा जन्म सुमारे १९५२ मध्ये न्यू जर्सीमधील रेड बँक येथे झाला. <ref name="u24">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-24-hours-in-life-of-anil-and-pamela-malhotra-life-in-lap-of-wilderness-surrounded-by-elephants/302394|title=24 Hours In Life Of Anil And Pamela Malhotra: Life In Lap Of Wilderness, Surrounded By Elephants {{!}} Outlook India Magazine|website=Outlook (India)|access-date=2020-04-23|archive-date=2020-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200120083642/https://www.outlookindia.com/magazine/story/india-news-24-hours-in-life-of-anil-and-pamela-malhotra-life-in-lap-of-wilderness-surrounded-by-elephants/302394|url-status=dead}}</ref> पामेला चे एक भारतीय रेस्टॉरंट मालक, डॉ अनिलकुमार मल्होत्राशी लग्न झाले. लग्ना नंतर हे जोडपे हवाई येथे मधुचंद्रासाठी गेले होते. त्यावेळी त्यांनी तिथे जमीन खरेदी करण्याचा निर्णय घेतला. ती एका औषध कंपनीत कामाला लागली, तर तर तिचा नवरा गृहकर्ज व्यवसायात कामाला लागला. पामेलच्या एकटीच्या पगारावर घर चालवले जात होते. तर तिच्या पतीचे विक्री कमिशन हवाईमध्ये जमीन खरेदी करण्यासाठी वाचवले गेले होते. वाचणाऱ्या पैशातून दोघांनी मिळून स्वतःचे जंगल निर्माण करण्याचे ठरवले होते.<ref name="u24" /> परंतु काही कारणाने त्यांनी हवाई सोडून भारतात त्यांचे पैसे वापरण्याचा निर्णय घेतला. त्यासाठी हे जोडपे प्रथम [[हिमालय|हिमालयात]] गेले. परंतु तिथे फक्त १२ एकर जमीन खरेदी करण्याची परवानगी होती. म्हणून मग ते दक्षिण भारतात आले. इथे त्यांनी SAI (सेव्ह अॅनिमल्स इनिशिएटिव्ह) सॅन्कच्युरी ट्रस्ट सुरू केली.<ref name="bi">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thebetterindia.com/16294/couple-man-made-wildlife-sanctuary-hosts-animals-like-bengal-tigers/|title=The Couple Who Bought Barren Land In 1991 And Transformed It Into A 300 Acre Wildlife Sanctuary|date=23 February 2015|website=The Better India|access-date=23 April 2020}}</ref> त्यांच्या अभयारण्यातील वन्यजीवांमध्ये [[भारतीय वाघ|बंगाल वाघ]],<ref name="bi" /> [[आशियाई हत्ती]],<ref name="dh">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.deccanherald.com/content/195432/green-initiative.html|title=Green Initiative|date=3 October 2011|website=Deccan Herald|access-date=21 December 2015}}</ref> [[तरस]], [[रानडुक्कर]], [[बिबट्या]], [[सांबर हरीण|सांभर]] आणि [[शेकरू|मलबार महाकाय खार यांचा]] समावेश दिसून येतो.<ref name="odj">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.outdoorjournal.in/focus-2/award-winning-husband-wife-team-attempts-save-indian-rainforests-buying/|title=Award-winning couple attempts to save India's rainforests by buying them up|last=The Outdoor Journal|date=12 February 2015|website=The Outdoor Journal|access-date=21 December 2015|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222151530/http://www.outdoorjournal.in/focus-2/award-winning-husband-wife-team-attempts-save-indian-rainforests-buying/|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:Ms. Pamela Gale Malhotra, Karnataka.jpg|इवलेसे|तत्कालीन राष्ट्रपती प्रणब मुखर्जी यांच्या हस्ते नारी शक्ती पुरस्कार स्वीकारताना]] या कामासाठी २०१७ मध्ये [[जागतिक महिला दिन|आंतरराष्ट्रीय महिला दिनी]], त्यांना [[नवी दिल्ली]] येथील [[राष्ट्रपती भवन|राष्ट्रपती भवनात]] तत्कालीन राष्ट्रपती [[प्रणब मुखर्जी|प्रणव मुखर्जी]] यांच्या हस्ते [[नारी शक्ती पुरस्कार]] प्रदान करण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://wcd.nic.in/nari-shakti-awardees-ms-pamela-gale-malhotra|title=Nari Shakti Awardees|date=2017-03-17|website=[[Ministry of Women and Child Development]]|access-date=2024-04-04}}</ref> पुरस्कार स्वरूपात प्रशस्तिपत्र आणि १००,००० रुपये देण्यात आले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{नारी शक्ती पुरस्कार}} {{DEFAULTSORT:मल्होत्रा, पामेला}} [[वर्ग:नारी शक्ती पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय निसर्ग संरक्षक]] [[वर्ग:इ.स. १९५२ मधील जन्म]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] m3qqx4u9ujj967o5wdk5eickz6urqwi 0 363989 2711545 2559522 2026-09-23T11:22:25Z Dharmadhyaksha 28394 2711545 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''तर''' ([[इंग्रजी]] : ''Ferry'') प्रवाशांना आणि कधीकधी वाहने आणि मालवाहू वस्तूंना पाण्यातून वाहून नेणारी नाव असते. अनेक समुद्रकिनाऱ्यावरील शहरे आणि बेटांच्या सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचा एक भाग म्हणून तरी वापरल्या जातात, ज्यामुळे [[पूल]] किंवा [[भुयार|बोगद्यांपेक्षा]] खूपच कमी भांडवली खर्चात या ठिकाणांदरम्यान थेट परिवहन करता येते. मध्ये खूप मोठे अंतर असलेल्या दोन ठिकाणांना (उदा. : [[बाल्टिक समुद्र|बाल्टिक समुद्रासारख्या]] जलसाठ्यांमध्ये लांब अंतरावर) जोडणाऱ्या मोठ्या जहाजांना देखील तर सेवा म्हंटल्या जाते. == गोदी थांबा == [[चित्र:Ferry_loading.jpg|इवलेसे| गोदीवर थांबा घेत असलेली फेरी]] तर बहुतेकदा नावेच्या माल आणि लोकं भरण्यासाठी आणि उतरविण्यासाठी एका विशिष्ट गोदी ([[इंग्रजी]] : ''dock'') वर थांबा घेतात. या प्रकाच्या गोदीला 'स्लिप' असे म्हणतात. जर फेरी रस्त्यावरील वाहने किंवा रेल्वे गाड्या वाहून नेत असेल तर या स्लिपवर अ‍ॅप्रन नावाची एक समायोज्य ढाळवाट असते. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:प्रकारानुसार जहाजे]] rgpkx7a4ph9rpm1szl5zgrbrp02lml3 2711547 2711545 2026-09-23T11:28:44Z Dharmadhyaksha 28394 2711547 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''तर''' ([[इंग्रजी]] : ''Ferry'') प्रवाशांना आणि कधीकधी वाहने आणि मालवाहू वस्तूंना पाण्यातून वाहून नेणारी नाव असते. अनेक समुद्रकिनाऱ्यावरील शहरे आणि बेटांच्या सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचा एक भाग म्हणून तरी वापरल्या जातात, ज्यामुळे [[पूल]] किंवा [[भुयार|बोगद्यांपेक्षा]] खूपच कमी भांडवली खर्चात या ठिकाणांदरम्यान थेट परिवहन करता येते. मध्ये खूप मोठे अंतर असलेल्या दोन ठिकाणांना (उदा. : [[बाल्टिक समुद्र|बाल्टिक समुद्रासारख्या]] जलसाठ्यांमध्ये लांब अंतरावर) जोडणाऱ्या मोठ्या जहाजांना देखील तर सेवा म्हंटल्या जाते. == गोदी थांबा == [[चित्र:Ferry_loading.jpg|इवलेसे| गोदीवर थांबा घेत असलेली फेरी]] तर बहुतेकदा नावेच्या माल आणि लोकं भरण्यासाठी आणि उतरविण्यासाठी एका विशिष्ट गोदी ([[इंग्रजी]] : ''dock'') वर थांबा घेतात. या प्रकाच्या गोदीला 'स्लिप' असे म्हणतात. जर फेरी रस्त्यावरील वाहने किंवा रेल्वे गाड्या वाहून नेत असेल तर या स्लिपवर अ‍ॅप्रन नावाची एक समायोज्य ढाळवाट असते. <gallery> File:Ferry to Mandwa.JPG| File:Ferry boats moored at Gateway of India 01.jpg| File:Crossing the ferry over the Mandovi river, Panjim, Goa. Floating "offshore' casinos in the background 6.jpg| </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:प्रकारानुसार जहाजे]] ih7bjlqoqdqq76lu8zr8gmlxy9mo7wz 0 368170 2711372 2707623 2026-09-22T22:57:13Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711372 wikitext text/x-wiki {{Infobox | above = बाराबलुतेदार | abovestyle = background:#D8E8C8; font-size:120%; font-weight:bold; | image = | caption = महाराष्ट्रातील पारंपरिक बाराबलुतेदार व्यवस्था | header1 = सामान्य माहिती | headerstyle = background:#EFEFEF; | label2 = प्रकार | data2 = ग्रामसेवा व्यवस्था | label3 = प्रदेश | data3 = महाराष्ट्र | label4 = कालखंड | data4 = यादवकाल – ब्रिटिशकाल | label5 = कार्यक्षेत्र | data5 = ग्रामीण महाराष्ट्र | label6 = सेवा संख्या | data6 = १२ बलुतेदार | label7 = मोबदला | data7 = बलुता (धान्य, शेतीमाल, वस्तू किंवा सेवा) | label8 = प्रमुख व्यवसाय | data8 = सुतार, लोहार, कुंभार, न्हावी, परीट, चांभार, महार, मांग इ. | label9 = उद्देश | data9 = गावातील आवश्यक सेवा पुरविणे | label10 = संबंधित व्यवस्था | data10 = [[बलुता]] • [[अलुतेदार]] • जजमानी व्यवस्था • ग्रामव्यवस्था | label11 = वर्तमान स्थिती | data11 = ऐतिहासिक सामाजिक-आर्थिक व्यवस्था }} [[File:सुतार आणि पारंपरिक हत्यारे.jpg|thumb|right|300px|पारंपरिक सुतारकाम करणारा कारागीर आणि सुतारकामासाठी वापरली जाणारी पारंपरिक अवजारे]] '''बाराबलुतेदार पद्धत''' ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण समाजव्यवस्थेतील एक अनोखी सेवा आधारित आर्थिक रचना होती. यामध्ये गावातील वेगवेगळ्या १२ व्यावसायिक समुदायांनी (बलुतेदार) विशिष्ट सेवा पुरवून [[धान्य]], [[वस्त्र]] वा [[शेती]]माल स्वरूपात मोबदला घेतला जात असे. या पद्धतीतून गावातले [[शेती]]प्रधान अर्थकारण, जातीनिहाय सामाजिक कार्यविभागणी, परस्परावलंबन आणि एकात्मता दिसून येते. "बलुतं देणं" ही संकल्पना गावकऱ्यांच्या सहजीवनाचा एक भाग होती, जी औद्योगिकीकरणा नंतर हळूहळू इतिहासजमा झाली. आजही काही ग्रामीण भागात या पारंपरिक पद्धतीची छायाचित्रं पाहायला मिळतात आणि यावर संशोधन सुरू आहे. ===बलुते म्हणजे काय?=== "बलुते" या शब्दाचा अर्थ म्हणजे सेवा देणाऱ्या व्यक्तीस मिळणारा नैसर्गिक मोबदला — जो विशिष्ट कर्तव्यासाठी दिला जाई. उदाहरणार्थ, - भट पूजा करत असे, सुतार शेती अवजारे बनवत असे, तर त्याच्या मोबदल्यात [[धान्य]], [[अन्न]], कपडे, सणासुदीला मानपान असे मिळे. "बाराबलुते" म्हणजे १२ महत्त्वाच्या पारंपरिक सेवा देणारे समुदाय – जे गावाच्या आर्थिक आणि सांस्कृतिक व्यवस्थेचा अविभाज्य भाग होते. === बाराबलुतेदार पद्धतीची तुलना जजमानी व्यवस्थेशी === काही अभ्यासकांनी महाराष्ट्रातील बाराबलुतेदार व्यवस्था आणि उत्तर भारतातील जजमानी व्यवस्था यांची तुलना केली आहे. तथापि, दोन्ही व्यवस्थांच्या संघटनात्मक रचनेत आणि सेवा-संबंधांच्या स्वरूपात भिन्नता असल्याचेही नमूद केले आहे.<ref>{{cite journal |last=Gould |first=Harold A. |title=The Hindu Jajmani System: A Case of Economic Particularism |journal=Journal of Anthropological Research |volume=42 |issue=3 |year=1986 }}</ref> ===ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील बाराबलुतेदार पद्धतीचे स्थान=== बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील एक अत्यंत महत्त्वाची सेवा-आधारित प्रणाली होती.<ref>{{cite web |title=India Census – Village Economy Reports|url=https://censusindia.gov.in |access-date=2025-07-16 |language=en}}</ref> या पद्धतीनुसार, गावातील विविध <ref>{{cite web |title=ग्रामीण विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://rdd.maharashtra.gov.in |access-date=2025-07-16 |language=mr }} </ref> व्यावसायिक समुदाय (बलुतेदार) त्यांच्या विशिष्ट कौशल्यांच्या माध्यमातून गावकऱ्यांना सेवा पुरवत आणि त्याबदल्यात धान्य, कपडे, शेतीमाल वा वस्तू स्वरूपात मोबदला घेत असत. ही रचना कोणत्याही रोख व्यवहाराशिवाय चालत असे आणि त्यामुळे ती "वस्तुविनिमय आधारीत लोकशाही ग्रामीण अर्थव्यवस्था" म्हणून ओळखली जात असे. ही अर्थव्यवस्था सहकार्य, परस्परावलंबन आणि सामूहिक जीवनपद्धतीवर आधारलेली होती.<ref name="dandekar">{{cite book |title=गाव आणि समाज |author=प्रा. गो. ना. दांडेकर |year=1982 |publisher=ग्रंथाली}}</ref> सुतार, लोहार, नाई, धोबी, गुरव, भट, कुंभार, सोनार, महार, चांभार इत्यादी बलुतेदारांनी गावात सेवा पुरवून गावगाडा चालविला जात असे.<ref name="waghmare">{{cite thesis |title=Barabalutedar System in Rural India |author=Dr. D.P. Waghmare |publisher=Shodhganga |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in }}</ref> औद्योगिकीकरणानंतर आणि नगदी अर्थव्यवस्था वाढल्यामुळे ही पद्धत कालांतराने लोप पावली, परंतु ग्रामीण भारताच्या आर्थिक आणि सामाजिक इतिहासात याचे योगदान अमूल्य आहे. ==पद्धतीची पार्श्वभूमी== बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्रातील पारंपरिक सामाजिक व आर्थिक रचना होती, जी विशेषतः पेशवेकालीन व [[मराठा साम्राज्य|मराठा काळात]] अधिक दृढ झाली होती. या पद्धतीचा पाया शेतीप्रधान समाजव्यवस्था आणि व्यवसायाधारित जातपद्धती होती. गावातील प्रत्येक प्रमुख कौशल्य व सेवा विशिष्ट समुदायाच्या हातात होती. हे समुदाय त्या-त्या क्षेत्रातील विशेषज्ञ असत आणि त्यांचे कार्य गावाच्या आवश्यक सेवांशी निगडीत असे. <ref name="dandekar" /> या पद्धतीपूर्वी ग्रामपंचायत प्रणाली अस्तित्वात नव्हती; गावातील व्यवहार हे बलुतेदार, पटेल, कोतवाल यांच्याद्वारे चालवले जात. त्यातूनच बलुतेदार पद्धती ही एक लोकशाही व परस्परावलंबी आर्थिक यंत्रणा म्हणून विकसित झाली.<ref name="waghmare" /> या पद्धतीचा उदय सामूहिक जीवनपद्धती, पारंपरिक ज्ञान, आणि गावकेंद्रित अर्थकारण यावर आधारलेला होता. औद्योगिकीकरणानंतर व इंग्रज काळात या व्यवस्थेला हळूहळू ऱ्हास आला.<ref>{{cite web |title=India Census – Village Economy Reports |url=https://censusindia.gov.in |access-date=2025-07-16 |language=en}} या पद्धतीनुसार, गावातील विविध{{cite web |title=ग्रामीण विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन|url=https://rdd.maharashtra.gov.in |access-date=2025-07-16 |language=mr}}</ref> ===इतिहास=== बाराबलुतेदार पद्धतीचा इतिहास मध्ययुगीन भारत|मध्ययुगीन कालखंड आणि विशेषतः [[मराठा साम्राज्य]] व [[पेशवे]] युगाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्रात ही सेवा-आधारित सामाजिक रचना कृषीप्रधान गावांमध्ये दृढपणे प्रस्थापित झाली. [[शिवाजी महाराज]] यांच्या स्वराज्य स्थापनेनंतर, स्थानिक प्रशासन आणि ग्रामीण व्यवस्था यामध्ये गावकेंद्रित यंत्रणेला अधिक महत्त्व देण्यात आले. गावगुंड, देशमुख, पटेल, कोतवाल यांच्यासोबत '''बलुतेदार''' हे देखील एक प्रमुख घटक होते, जे गावातील सेवा आणि कामकाज सुरळीत ठेवत.<ref>{{cite web |title=Barabalutedar System and Rural Society |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/215874 |website=Shodhganga |access-date=2025-07-16}}</ref> [[पेशवे]] कालखंडात ही पद्धत अधिक औपचारिक व स्थिर स्वरूपात रूजली. बलुतेदारांना दरवर्षी पिकांनंतर [[धान्य]], [[वस्त्रे]], [[फळे]] व इतर वस्तूंमध्ये 'बलुतं' दिलं जात असे. ही परंपरा वस्तुविनिमयाधिष्ठित आणि आपसातील परस्परावलंबनावर आधारित होती.<ref>{{cite book |last=Sardesai |first=Govind Sakharam |title=New History of the Marathas Vol II |year=1948 |publisher=Phoenix Publications |language=en |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.32035}}</ref> ब्रिटिश कालखंडात ही पद्धत हळूहळू बदलत गेली आणि नगदी अर्थव्यवस्थेच्या आगमनामुळे काही बलुते लोप पावली. ===[[शेती]]प्रधान समाज आणि सेवा-देणारी जातपद्धती=== बाराबलुतेदार पद्धती महाराष्ट्रातील पारंपरिक शेतीप्रधान ग्रामीण समाजरचनेचा एक महत्त्वाचा भाग होती.बहुतेक गावांमध्ये शेती हा मुख्य व्यवसाय होता आणि त्या शेतीस पूरक असलेल्या सेवा विशिष्ट व्यावसायिक समुदायांकडून (बलुतेदार) दिल्या जात असत.<ref>{{cite web |title=The Economic Structure of the Balutedar System |url=https://www.ijmra.us/project%20doc/2018/IJRSS_APRIL2018/IJMRA-13643.pdf |website=International Journal of Research in Social Sciences (IJMRA) |access-date=2025-08-01}}</ref> प्रत्येक बलुतेदाराला एक विशिष्ट कार्य सोपवले गेलेले असे — उदा. सुताराने शेतीच्या अवजारी बनवणे, लोहाराने नांगर तयार करणे, गुरवाने देवपूजा करणे व कुंभाराने भांडी घडवणे. ही कामे जातपात आधारित सामाजिक विभागणीनुसार ठरलेली असत. त्यामुळे सेवा आणि व्यवसाय हे जातवर्गीकरण प्रणालीशी निगडीत होते.<ref>{{cite thesis |title=Rural Economy and Barabalutedar System in Maharashtra |author=Dr. M.N. Jadhav |publisher=Shivaji University, Kolhapur |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/47936 |access-date=2025-07-16}}</ref> ही सेवा-व्यवस्था वस्तुविनिमय आधारीत अर्थव्यवस्था, समूहकेंद्रित कामकाज आणि अस्पृश्यता व सामाजिक भेदभाव यांचा मिलाफ होती — जरी ती परस्परावलंबी स्वरूपात अस्तित्वात होती, तरी तिच्यामध्ये असमतोलही दिसून येतो. ===ग्रामपंचायतपूर्वीची स्वरचना=== बाराबलुतेदार पद्धती ही आधुनिक ग्रामपंचायत यंत्रणेच्या आधीची सामाजिक आणि आर्थिक रचना होती.<ref>{{cite web |title=Evolution of Panchayati Raj System in India |url=https://www.india.gov.in/my-government/constitution-india/panchayati-raj-system |website=india.gov.in |access-date=2025-07-16}}</ref> * पूर्वीच्या ग्रामीण भारतात ग्रामसभा, गावपाटील, कोतवाल, बलुतेदार, देशमुख आणि देशपांडे हे मिळून गाव चालवत असत. यामध्ये निर्णयप्रक्रिया ही पारंपरिक लोकशाहीसदृश स्वरूपाची होती. गावपाटील हा प्रमुख व्यक्ती असे. गावकऱ्यांच्या वतीने तो [[महसूल]] प्रशासन, करसंकलन आणि सरकारी संपर्क साधत असे. त्यासोबतच कोतवाल हा कायदा व सुव्यवस्थेचा प्रमुख असत. बलुतेदार हे शेती, पूजाविधी, व्यापार, घरकाम, शारीरिक सेवा इ. गोष्टींची जबाबदारी घेत. या व्यवस्थेचा ढाचा असा होता की, गावाची बहुतेक गरज हेच स्थानिक समुदाय भागवत.<ref>{{cite thesis |title=The Traditional Village Governance in Maharashtra |author=Dr. M.S. Bhosale |publisher=Savitribai Phule Pune University |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/223465 |access-date=2025-07-16}}</ref> ग्रामपंचायत ही संकल्पना भारतात १९५९ मध्ये सुरू झाली, [[पंचायतराज कायदा|पंचायतराज]] कायद्यानंतर. त्याआधीपर्यंत ही पारंपरिक यंत्रणा गावस्वराज्य म्हणून कार्यरत होती. ==बलुतेदारांची कार्यविभागणी== बाराबलुतेदार पद्धतीतील प्रत्येक बलुतेदाराचा विशिष्ट सेवा कार्यभाग असायचा. खाली प्रमुख बलुतेदार व त्यांची कार्ये दिली आहेत: {| class="wikitable sortable" ! बलुतेदार !! कार्य |- | [[सुतार]] || घरबांधणी, शेतीची अवजारे, लाकडी साहित्य |- | [[लोहार]] || लोखंडी हत्यारे, नांगर, कुऱ्हाड, फावडे |- | नाव्ही || दाढी, केस कापणे, सण-कार्यक्रमातील उपस्थिती |- | [[धोबी]] || कपडे धुणे, सणासुदीचे वस्त्र सेवा |- | [[कुंभार]] || मातीची भांडी, हांडे, माठ, दिवे तयार करणे |- | [[गुरव]] || मंदिर सेवा, अभिषेक, नित्यपूजा |- | [[भट]] || धार्मिक विधी, पूजा, मंत्रपठण |- | [[चांभार]] || पायातलं साहित्य (चप्पल, सांडल), विणकाम |- | [[सोनार]] || दागिने बनविणे व दुरुस्ती |- | [[महार]] || गावकऱ्यांना बातमी पोहोचवणे, शासकीय कागदपत्रे वाहतूक |- | [[गवळी]] || दूध, लोणी, तूप पुरवठा |- | [[कोळी]], [[कुणबी]] || मासेमारी, शेती जलसंपत्तीशी संबंधित काम |} वरील बलुतेदार पद्धतीने गावातील प्रत्येक सेवा पूरक व अनिवार्य होती. ही परस्परावलंबी रचना गावगाडा टिकवून ठेवण्यास मदत करत असे. == बारा-बलुते कोण? (मुख्य १२ बलुते)== बलुतेदार सेवा # [[भट]]: पूजा विधी # [[गुरव]]: मंदिर सेवा # [[सोनार]]: दागिने तयार करणे # [[सुतार]]: घर, शेती अवजारे तयार करणे # [[लोहार]]: हत्यारे व अवजारे # [[कुंभार]]: मातीची भांडी # [[चांभार]]: चपला, पायतान तयार करणे # [[नाव्ही]]: केस कापणे, दाढी # [[धोबी]]: कपडे धुणे # [[गवळी]]: दूधपुरवठा # [[कोळी]],[[कुणबी]]: मासेमारी, शेती करणे # [[महार]]: माहिती पोहोचवणे, गावकामे (काही भागात [[भिल्ल]], [[मांग]], [[ढवळे]] यांचा समावेश असतो) ==सामाजिक स्वरूप== बाराबलुतेदार पद्धती हे ग्रामीण महाराष्ट्रातील एक परस्परावलंबी सामाजिक आणि आर्थिक रचनाचक्र होते. या व्यवस्थेमध्ये प्रत्येक समुदायाची विशिष्ट जबाबदारी ठरलेली होती, आणि संपूर्ण गाव एकमेकांवर अवलंबून असायचा. ===अ) आपसातील परस्परावलंबन === गावातील प्रत्येक सेवा – उदा. शेतीसाठी अवजारे, पूजेसाठी ब्राह्मण, कपड्यांसाठी धोबी, घरासाठी सुतार – या सगळ्या सेवा विशिष्ट बलुतेदार समुदायांकडून दिल्या जात.या समुदायांनी आपले कौशल्य गावासाठी अर्पण केलं आणि त्याबदल्यात ‘बलुतं’ स्वरूपात अन्नधान्य, कपडे, वस्त्र मिळालं. ही एक प्रकारे सामूहिक जीवनव्यवस्था आणि नैसर्गिक विनिमय व्यवहार होता.बाराबलुतेदार पद्धत महाराष्ट्राच्या ग्रामीण समाजात व्यवसायाचे जातीनिहाय वाटप दर्शवते. ही परंपरा मुख्यतः शेतीला पूरक सेवांच्या आधारे समाज रचनेत स्थिरावली होती.<ref>{{cite web |title=The Economic Structure of the Balutedar System in Maharashtra |url=https://www.ijmra.us/project%20doc/2018/IJRSS_APRIL2018/IJMRA-13643.pdf |website=IJMRA Journal |access-date=2025-08-01}}</ref> ===ब) जातिनिहाय विभागणी=== सेवा पद्धती ही जातिव्यवस्था|जातिनिहाय सामाजिक विभागणीवर आधारित होती. बलुतेदारांची जात समाजाने स्वीकारलेली असायची आणि ती पिढ्यान्‌पिढ्या चालत असायची. जातीनुसार व्यवसाय ठरलेला असल्यामुळे व्यक्तींच्या कौशल्यांची मर्यादा देखील ठरवली गेली होती, ज्यामुळे सामाजिक गतिशीलता अपुरी राहिली. ===क) ग्रामजीवनातील भूमिका=== बलुतेदार पद्धतीने गावगाडा नीट चालवला जात असे. अन्न, वस्त्र, निवारा, आरोग्य, धार्मिक विधी – या प्रत्येक घटकात कोणत्या ना कोणत्या बलुतेदाराचा हात असायचा. यामुळे ही पद्धत केवळ आर्थिक नाही, तर सामाजिक एकात्मतेचा आणि ग्रामस्वराज्य योजनेचा पाया ठरत असे.,<ref>{{cite thesis |title=Social Structure of Village Occupations |author=Dr. A.D. Kulkarni |publisher=Shivaji University |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/254789 |access-date=2025-07-16}}</ref> ==आर्थिक रचना== बाराबलुतेदार पद्धतीची आर्थिक रचना ही वस्तुविनिमय अर्थव्यवस्था म्हणून ओळखली जात होती. गावकऱ्यांकडून विविध सेवा पुरवणाऱ्या बलुतेदारांना त्याबदल्यात धान्य, फळे, कपडे किंवा इतर वस्तू स्वरूपात मोबदला दिला जात असे. ही पद्धत पूर्णपणे रोख व्यवहाराशिवाय कार्यरत होती. ===अ) उतार / दिंडी देऊन सेवा=== बलुतेदार सेवकाला दिला जाणारा मोबदला उतार किंवा दिंडी म्हणून ओळखला जाई. हा मोबदला बहुधा वर्षातून एकदा, मुख्यत: कापणीच्या हंगामानंतर दिला जात असे. उतारामध्ये धान्याची मोजणी ‘पायली’, ‘शेर’, ‘रट्टा’ यासारख्या स्थानिक मापात केली जाई. काही गावांमध्ये या सेवा रजिस्टर स्वरूपात गावकऱ्यांनी ठरवून दिलेल्या नियमांनुसार दिल्या जात.<ref>{{cite web |title=Can Barter System Work in Today’s India? |url=https://www.ipsnews.net/2022/01/can-barter-system-work-todays-india/ |website=IPS News |access-date=2025-08-01 |archive-date=2025-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250914171657/https://www.ipsnews.net/2022/01/can-barter-system-work-todays-india/ |url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web |title=What makes barter popular among rural communities in India? |url=https://idronline.org/article/livelihoods/what-makes-barter-popular-among-rural-communities-in-india/ |website=IDR Online |access-date=2025-08-01}}</ref> ===ब) [[धान्य]] / [[वस्त्र]] / [[फळे]] यांचा मोबदला=== बलुतेदारांच्या कामांबदल्यात शेतकरी धान्य (भात, नाचणी), सणासुदीची वस्त्रे, उकडलेली फळे, शिळं अन्न, सडा/पाण्याचे भांडे इत्यादी. स्वरूपात देणग्या देत. ही मोबदला पद्धत समाजात एकत्रित जीवनपद्धतीला चालना देत असे. ===क) रोख रक्कम नसेच=== या व्यवस्थेमध्ये रोखी व्यवहार फारसे नव्हते.<ref>{{cite thesis |title=Economy and Exchange in Traditional Maharashtra |author=Dr. P.L. Patil |publisher=Shivaji University |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/328119 |access-date=2025-07-16}}</ref> तेव्हाच्या काळात रोख व्यवहार मुख्यत:- कररूपी सरकारकडे किंवा व्यापाऱ्यांशी होत असत, पण गावातील बलुतेदार व्यवहार वस्तूंच्या आधारेच ठरत. ही पद्धत आधुनिक काळात आर्थिक शास्त्रात "Gift Economy" किंवा "Non-Monetized Community Exchange" म्हणून ओळखली जाते. ==हळूहळू विस्मरणात जात चाललेली परंपरा== बाराबलुतेदार पद्धती ही महाराष्ट्राच्या पारंपरिक ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा होती, परंतु औद्योगिकीकरण आणि आधुनिक विकासाच्या प्रक्रियेमुळे ही पद्धत हळूहळू लोप पावत गेली. ===अ) औद्योगिकीकरण=== १९५० नंतरच्या औद्योगिक धोरणांमुळे शहरांकडे स्थलांतर वाढले आणि ग्रामसेवक व्यवसायांची गरज कमी झाली. औद्योगिक कारखाने, बाजारव्यवस्था, आणि मोबदल्याच्या रोखी पद्धतीमुळे वस्तुविनिमय पद्धतीचा ऱ्हास झाला. बलुतेदार समुदायाने हळूहळू शेतीमजुरी, कंत्राटी कामे वा शहरांत मजूरी सुरू केली. ===ब) आधुनिक यंत्रसामग्री=== सुतार, लोहार, चांभार यांची परंपरागत कामं यंत्रांनी घेतली. शेतीसाठी ट्रॅक्टर, नांगरणी यंत्र, रोप लावणी मशीन आल्यामुळे बलुतेदारांची गरज कमी झाली. प्लास्टिक, स्टील आणि तयार कपड्यांमुळे कुंभार, धोबी, चांभार यांचे व्यवसायही झपाट्याने कमी झाले.<ref>{{cite thesis |title=Transformation of Traditional Occupations in Rural India |author=Dr. Neeta B. Kharat |publisher=University of Mumbai |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/293885 |access-date=2025-07-16}}</ref> ===क) गावपातळीवर बदललेली गरज=== गावांची जीवनशैली बदलली आहे. शेतीतील अवलंबित्व कमी झाले, पूजा विधी सोपवले गेले, वस्त्रधारण सुलभ झाली आणि लोकांच्या गरजा शहरांप्रमाणे झपाट्याने बदलल्या.<ref>{{cite web |title=How Modernization Affected India’s Village Systems |url=https://ruralindiaonline.org/en/articles/how-modernization-dismantled-the-village-service-systems/ |website=Rural India Online |access-date=2025-07-16}}</ref> या बदलाने अनेक पारंपरिक बलुतेदार वंशांनी आपला पारंपरिक व्यवसाय सोडून दिला. ==[[कोकणा]]तील [[खडीकोळवण]] पुरातन [[बलुतेदार]]== [[खडीकोळवण]] ता. [[संगमेश्वर]], जि. [[रत्‍नागिरी]] हे कोकणातील एक पारंपरिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध गाव आहे. इथे आजही बाराबलुतेदार पद्धतीचे काही अंश स्थानिक जीवनशैलीत आढळतात. ===अ) कोकणातील बलुते प्रणाली=== [[कोकण]] विभागात बाराबलुते पद्धतीचे स्थानिक रूप अधिक नैसर्गिक वातावरणाशी संलग्न होते.<ref>{{cite thesis |title=Traditional Occupations and Community Identity |author=Dr. L.N. Chavan |publisher=University of Mumbai |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/223879 |access-date=2025-07-16}}</ref> भातशेती, गरम पाण्याचे झरे, आणि जंगलसंपत्तीमुळे काही बलुतेदारांची कामं भिन्न स्वरूपात विकसित झाली होती — उदा. - [[गवळी]] हा केवळ दूधपुरवठा करणारा नसून गायी-रेघांच्या देखरेखीचाही प्रमुख होता. - [[गुरव]], [[भट]], व [[कोळी]] हे धार्मिक व निसर्गसंपत्तीशी निगडीत कार्य करीत. - [[महार]], ढवळे, [[मांग]] यांना देखील विशेष समाजोपयोगी जबाबदाऱ्या असत. === ब) [[खडीकोळवण]] गावातील पारंपरिक [[बलुतेदार]] === [[खडीकोळवण]] गावात आजही काही बलुतेदारांची नावे, आडनावे व कुटुंबे ओळखली जातात.<ref>{{cite web |title=खडीकोळवण गाव माहिती – VillageInfo |url=https://villageinfo.in/maharashtra/ratnagiri/sangameshwar/khadi-kolvan.html |access-date=2025-07-16 |language=en}}</ref> या गावात पारंपरिक बलुतेदार समुदायांमध्ये खालीलांचा समावेश होता: {| class="wikitable sortable" ! बलुतेदार !! पारंपरिक कार्य |- | [[सुतार]] || लाकडी शेती अवजारे, घरबांधणी |- | [[लोहार]] || नांगर, कोयते तयार करणे |- | [[कुंभार]] || मातीची भांडी, गाडगे, दिवे |- | [[चांभार]] || पायातलं साहित्य (चप्पल) |- | नाव्ही || दाढी, सण-कार्य सेवा |- | [[धोबी]] || कपडे धुणे, शुद्धता राखणे |- | [[भट]] || पूजा, संस्कार, श्राद्धकर्म |- | [[गुरव]] || मंदिर सेवा, देवीदासपंथ |- | [[महार]] || बातमी पोचवणे, शेवटचे संस्कार |- |[[कुणबी]]|| शेती करणे |} या सर्वांनी गावच्या अर्थकारणात व सामाजिक रचनेत महत्त्वाची भूमिका बजावली. <ref> {{cite book |title=गाव आणि समाज |author=गो. ना. दांडेकर |publisher=ग्रंथाली |year=1980 |language=mr}} </ref> आज काही घराण्यांनी व्यवसाय बदलले आहेत, परंतु इतिहासात त्यांचे योगदान अमूल्य होते. ==आजच्या काळात अभ्यासयोग्य संकल्पना== बाराबलुतेदार पद्धत ही केवळ ऐतिहासिक नाही, तर आजही अभ्यासाच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त आहे. अशा पद्धतीच्या अभ्यासातून स्थानीय अर्थव्यवस्थेतील परस्परावलंबन, शेतीप्रधान व्यवस्थेची गरज, आणि सामाजिक एकात्मता यांविषयी अंतर्दृष्टी मिळते. भारत सरकारच्या ग्रामीण विकास धोरणांमध्ये – विशेषतः - स्थानिक उत्पादन केंद्रित आत्मनिर्भर भारत अभियानात, अशी परंपरा उपयुक्त ठरू शकते. हे मॉडेल sustainable livelihood, community-based micro-economy आणि local self-reliance या आधुनिक सिद्धांतांशी सुसंगत आहे. ==सामुदायिक अर्थव्यवस्थेचा आदर्श== बाराबलुतेदार पद्धती ही एक पारंपरिक "सामुदायिक अर्थव्यवस्था (Community Economy)" होती. <ref>{{cite thesis |title=Community Economies in Traditional India |author=Dr. M.P. Jagtap |publisher=Savitribai Phule Pune University |url=https://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/223452 |access-date=2025-07-16}}</ref> त्यामध्ये कोणताही व्यावसायिक वर्ग 'विनाशुल्क' सेवा देत नसे – प्रत्येकाच्या श्रमाला गावात मान आणि मोबदला मिळत असे. ही संकल्पना आजच्या sharing economy, co-operative models, आणि non-monetized social contribution संकल्पनांशी मिळती-जुळती आहे. <ref>{{cite web |title=What the Barter Model Teaches Us About Local Resilience |url=https://ruralindiaonline.org/en/articles/barter-model-and-community-ownership/ |website=Rural India Online |access-date=2025-07-16}}</ref> ग्रामीण अर्थव्यवस्थेतील समाजाभिमुखतेचा आदर्श म्हणून याचा अभ्यास विकसनशील देशांतील ग्रामीण पुनर्रचना धोरणांसाठी उपयुक्त ठरतो.<ref>{{cite journal |title=Alternative Livelihood Systems and Village Autonomy |author=Prof. R. Deshpande |journal=Economic and Political Weekly |year=2019 |volume=54 |issue=36 |url=https://www.epw.in/journal/2019/36/ |access-date=2025-07-16 }}</ref> == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Blacksmith MH India.jpg|पारंपरिक लोहारकाम File:सुतार आणि पारंपरिक हत्यारे.jpg|पारंपरिक सुतारकाम आणि अवजारे File:Dharavi DSC3114 (5843517698).jpg|पारंपरिक कुंभारकाम File:कोकणातील शेतकरी व बैलजोडी.jpg|कोकणातील पारंपरिक शेती आणि बैलजोडी File:Ploughing land.jpg|बैलांच्या साहाय्याने पारंपरिक नांगरणी File:Two women of the Mahar caste by Bourne and Shepherd.jpg|महार समाजातील महिलांचे ऐतिहासिक छायाचित्र </gallery> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती]] e9zmz7cqw7g49iipa2y3nxayw09mlm0 0 368718 2711264 2707517 2026-09-22T12:53:40Z Aryan Bagkar 152513 /* बालपण */ 2711264 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सम्राट मंगलेश | पदवी = महाराजा<br> श्री-पृथ्वी-वल्लभ | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. ५९२]] – [[इ.स. ६१०]] | राज्यारोहण = सम्राट पदाभिषेक | राज्याभिषेक = [[इ.स. ५९२]] | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[बादामी]] | उप राजधानी = | पूर्ण_नाव = मंगलेश | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = [[पहिला कीर्तिवर्मा]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[दुसरा पुलकेशी]] | वडील = [[पुलकेशी पहिला]] | आई = | पत्नी = | इतर_पत्नी = | पती = | इतर_पती = | संतती = | राजवंश = [[चालुक्य साम्राज्य]] | धर्म = [[हिंदू धर्म]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = }} '''मंगलेश''' हा [[चालुक्य साम्राज्य|चालुक्य साम्राज्याचा]] सम्राट होता. हा चालुक्य सम्राट [[पहिला पुलकेशी]] याचा पुत्र होता. ==नावे आणि पदव्या== "मंगलेश" या नावाचा शब्दशः अर्थ "समृद्ध स्वामी" असा आहे. राजवंशीय नोंदींमध्ये या नावाचे अनेक प्रकार आढळतात, ज्यात मंगलेश्वर, मंगलिष, मंगळराज आणि मंगलार्णव ("शुभतेचा सागर") यांचा समावेश आहे. इसवी सन ५७८ च्या [[बदामी]] शिलालेखात त्यांना मंगलिश्वर म्हटले आहे. त्यांच्या राजकिय उपाधींमध्ये श्री-पृथ्वी-वल्लभ, महाराजा, राणा-विक्रांत ("युद्धात पुसणारा"), आणि उरु-राणा-विक्रांत ("युद्धातील उरुसारखा पुसट") यांचा समावेश होता. ==बालपण== मंगलेश हा चालुक्य राजा [[पहिला पुलकेशी]] याचा मुलगा होता. त्याच्या महाकुट स्तंभावरील शिलालेखात पुलकेशीची पत्नी [[दुर्लभा देवी]] हिचा उल्लेख त्याच्या "वडिलांची पत्नी" असा केला आहे, यावरून असे सूचित होते की दुर्लभा-देवी त्याची सावत्र आई होती. मंगलेश हा त्याचा मोठा भाऊ [[पहिला कीर्तिवर्मा]] याच्यानंतर गादीवर आला, जो बहुधा त्याचा सावत्र भाऊ होता, आणि ज्याच्या पश्चात किमान तीन अल्पवयीन पुत्र होते. कल्याणीच्या नंतरच्या चालुक्यांच्या शिलालेखांमध्ये असा दावा केला जातो की, कीर्तिवर्मनचा मुलगा [[दुसरा पुलकेशी]] अल्पवयीन असल्यामुळे मंगलेशाने "प्रशासनाचा भार स्वतःवर घेतला". तथापि, हे शिलालेख चुकीचा दावा देखील करतात की पुलकेशीन द्वितीय मोठा झाल्यावर मंगलेशाने त्याला राज्य परत केले आणि अशा अनुकरणीय वर्तनाबद्दल चालुक्य वंशाची प्रशंसा केली. हा दावा पुलकेशीन द्वितीयच्या स्वतःच्या [[ऐहोळे]] शिलालेखाद्वारे खोडून काढला जातो आणि पुलकेशीन द्वितीयने मंगलेशाला पदच्युत केल्याच्या घटनेवर पांघरूण घालण्याचा हा एक उशिरा केलेला प्रयत्न असल्याचे दिसते. अशी शक्यता आहे की मंगलेशाने सुरुवातीला एक प्रतिनिधी म्हणून राज्य केले, परंतु नंतर सिंहासन बळकावण्याचा निर्णय घेतला. इतिहासकार के. व्ही. रमेश असा सिद्धांत मांडतात की, लष्करी मोहिमांमध्ये व्यस्त असलेल्या कीर्तिवर्मनच्या हयातीत मंगलेशाने राज्याचा कारभार पाहिला. रमेश यांच्या मते, कीर्तिवर्मन आणि मंगलेश यांनी आळीपाळीने राज्याचा कारभार पाहिला असावा आणि लष्करी मोहिमांचे नेतृत्व केले असावे. ==पुलकेशिनसोबतचा संघर्ष== मंगळेशाला त्याचा पुतण्या [[दुसरा पुलकेशी]] याने पदच्युत केले, जो त्याचा मोठा भाऊ आणि पूर्वाधिकारी [[पहिला कीर्तिवर्मा]] याचा मुलगा होता. याची साक्ष पुलकेशीनच्या ऐहोळे शिलालेखात मिळते. हे नेमके कसे घडले हे स्पष्ट नाही, कारण ऐहोळे शिलालेखात या घटनेचे एक गूढ वर्णन आहे: त्यात म्हटले आहे की मंगळेशाला पुलकेशीनचा हेवा वाटत होता, कारण पुलकेशीन लक्ष्मीचा (संकटाची देवी) आवडता होता. म्हणून, पुलकेशीनने वनवासात जाण्याचा निर्णय घेतला. त्यानंतर, पुलकेशीनने आपल्या "चांगल्या सल्ल्याची आणि ऊर्जेची देणगी" वापरल्यामुळे मंगळेश "सर्व बाजूंनी" कमजोर झाला. शेवटी, मंगळेशाला एकाच वेळी तीन गोष्टींचा त्याग करावा लागला: आपल्या मुलासाठी सिंहासन सुरक्षित करण्याचा प्रयत्न (किंवा स्वतःचा वंश पुढे चालू ठेवण्याची क्षमता), त्याचे राज्य आणि त्याचे स्वतःचे जीवन. वरील वर्णनावरून असे सूचित होते की मंगलेशाने पुलकेशीनचा सिंहासनावरील दावा नाकारला, ज्यामुळे पुलकेशीनला वनवासात जावे लागले आणि शक्यतो त्याने स्वतःच्या मुलाला वारस म्हणून नियुक्त केले. त्याच्या वनवासादरम्यान, पुलकेशीनने मंगलेशावर हल्ला करण्याची योजना आखली आणि शेवटी त्याला पराभूत करून ठार मारले. दिनांक नसलेल्या पेड्डवडुगुरू शिलालेखात पुलकेशीनने रणविक्रमाला जिंकल्यानंतर एल्पट्टू सिंभिगे गाव दिल्याचा उल्लेख आहे. एका सिद्धांतानुसार, हा रणविक्रमा मंगलेश (ज्याने "रणविक्रमा" ही पदवी धारण केली होती) होता, जो एल्पट्टू सिंभिगे येथे झालेल्या लढाईत मंगलेशाकडून पराभूत झाला होता. तथापि, दुसरा सिद्धांत रणविक्रमाला बाण राजा म्हणून ओळखतो. पुलकेशीनच्या वंशजांनी नंतर राज्यावर राज्य केल्यामुळे, राजवंशाच्या नंतरच्या नोंदींमध्ये मंगलेशाच्या कामगिरीकडे दुर्लक्ष केले गेले. ==वैयक्तिक जीवन== मुधोळ शिलालेखात 'पृथ्वी-वल्लभ महाराजा' या उपाधीने उल्लेखलेला शासक मंगलेश असू शकतो. या शिलालेखात असे म्हटले आहे की पुगवर्मन हा या शासकाचा मुलगा होता. अशी शक्यता आहे की मंगलेशाने सुरुवातीला पुलकेशींसाठी प्रतिनिधी म्हणून राज्य केले, परंतु नंतर सिंहासन बळकावले आणि स्वतःच्या मुलाला युवराज म्हणून नियुक्त केले, ज्यामुळे पुलकेशीने बंड केले. महाकुट स्तंभावरील शिलालेखात असे म्हटले आहे की मंगलेश "राजकीय चातुर्य, सुसंस्कृतपणा, ज्ञान, औदार्य, दयाळूपणा आणि सभ्यता या सद्गुणांनी युक्त होता". त्यात त्याचे वर्णन चालुक्य वंशाचा मुकुटमणी असे केले आहे आणि असे म्हटले आहे की त्याच्याकडे संपत्तीची देवी श्री होती. त्याची तुलना पौराणिक आणि पौराणिक नायकांशी केली आहे, असे म्हटले आहे की तो महेंद्रासारखा अभेद्य, रामासारखा अजिंक्य, शिबीसारखा उदार, युधिष्ठिरासारखा आपल्या शब्दाला जागणारा, वसुदेवासारखा भाग्यवान, मंधात्रासारखा प्रसिद्ध आणि बृहस्पतीसारखा बुद्धिमान होता. या शिलालेखात त्याच्या शौर्याची प्रशंसा देखील केली आहे, असे म्हटले आहे की योद्धे त्याला पसंत करत आणि त्याने इतर सिंहासारख्या राजांचा संहार केला होता. ==धर्म== नेरूर शिलालेखात मंगळेशाला परम-भागवत ("विष्णूचा भक्त") म्हटले आहे, यावरून तो वैष्णव असावा असे दिसते. [[पहिला कीर्तिवर्मा]] याच्या कारकिर्दीत जारी केलेल्या ५७८ CE च्या [[बदामी]] शिलालेखात, मंगळेशाने विष्णूला समर्पित केलेल्या लांजेश्वर किंवा महा-विष्णू-गृह गुहा मंदिराच्या बांधकामाची नोंद आहे. शिलालेखात मंदिराचे वर्णन "सुसंबद्ध आणि अद्भुत कारागिरीचे" असे केले आहे. हा शिलालेख शके ५०० च्या कार्तिक पौर्णिमेला, म्हणजेच ३१ ऑक्टोबर ५७८ CE रोजीचा आहे. या शिलालेखात त्याने मंदिराच्या हार बनवणाऱ्यांना जमीन दान केल्याचीही नोंद आहे. मंगलेशाने शैव धर्मासह इतर हिंदू पंथांनाही आश्रय दिला असल्याचे दिसते. महाकुट स्तंभावरील शिलालेखात शिवाचे एक रूप असलेल्या मौक्तेश्वर-नाथाच्या देवस्थानाला त्याने दहा गावे दान केल्याची नोंद आहे. g8e7ijsjgq4llcxa9oc2cdifij7b8p4 0 375692 2711515 2681980 2026-09-23T08:33:51Z संतोष गोरे 135680 /* मालिका */ 2711515 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हेझल कीच''' ([[२८ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९८७|१९८७]]:[[एसेक्स]], [[इंग्लंड]] - ), उर्फ '''रोझ डॉन''' ही एक ब्रिटिश अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे. कीच ने [[बॉलीवूड|भारतीय चित्रपट]] आणि दूरचित्रवाहिनी मालिकात काम केले. कीच ने २०१७ साली भारतीय क्रिकेट खेळाडू [[युवराजसिंह]] सोबत लग्न केले. लग्नानंतर तिचे नाव '''गुरबसंत कौर''' असे ठेवण्यात आले.<ref name="Rose Dawn">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://www.ndtv.com/entertainment/salman-would-never-groan-in-pain-hazel-keech-601670|title=Salman would never groan in pain: Hazel Keech|date=16 September 2011|publisher=NDTV|access-date=2 March 2022}}</ref><ref name="DoB">{{स्रोत बातमी|last=Sonal Chawla|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NameChange">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|title=POST MARRIAGE Hazel Keech changes her NAME completely|last=ABP News Web Desk|date=2 December 2016|publisher=[[ABP Live]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073507/http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> तिने ''[[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]]'' आणि ''बॉडीगार्ड'' या चित्रपटात काम केले. तसेच ती सुझुकीच्या जाहिरातीत देखील दिसली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|title=Christine Zedek&nbsp;— Tamil Actress Gallery stills images clips|website=IndiaGlitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502061622/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|archive-date=2 May 2007|access-date=20 July 2012}}</ref> तिने फ्रँकफिन म्युझिक रीमिक्स आयटम नंबर "कहीं पे निगाहें" मध्ये नृत्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jul/09look.htm|title=Meet the new item number in town|date=31 December 2004|website=Rediff.com|access-date=20 July 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तीने वास्तव प्रदर्शनी ''बिग बॉस ७'' मध्ये सहभाग घेतला होता. == प्रारंभिक आयुष्य == कीचचा जन्म २८ फेब्रुवारी १९८७ रोजी [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] [[एसेक्स]] येथे झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/yuvraj-singh-braves-a-freezing-day-for-hazel-keech-only-because-it-is-your-birthday-1650964-2020-02-28|title=Yuvraj Singh braves a freezing day for Hazel Keech: Only because it is your birthday|date=28 February 2020|work=India Today|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/happy-birthday-hazel-keech-her-6-best-moments-on-social-media-2518825.html|title=Happy Birthday Hazel Keech: Her 6 Best Moments on Social Media|date=28 February 2020|work=News18|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref> तिचे वडील [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश वंशाचे]] आणि आई इंडो-मॉरिशियन हिंदू होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/yuvraj-singh-blasts-western-union-for-denying-money-to-fiancee-hazel-keech/story-5mXQe4lxu3b9E4vA2xiL3K.html|title=Yuvraj Singh blasts Western Union for denying money to fiancée Hazel Keech|last=Gulshankumar Wankar|date=1 September 2016|website=[[Hindustan Times]]|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|title=युवराज सिंह की मंगेतर हेजल कीच ने एक कंपनी पर लगाया 'नस्ली भेदभाव' का आरोप, युवी भी भड़के...|last=राकेश तिवारी|date=31 August 2016|publisher=[[NDTV]]|language=hi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719203429/https://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|archive-date=19 July 2018|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-new-girlfriend-23853.html|title=Interesting facts about Yuvraj Singh's rumoured new flame, Hazel Keech|date=7 September 2015|publisher=[[India TV]]|access-date=12 August 2016}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Renuka Vyavahare|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms|title=Yuvraj Singh's mother: Hazel Keech is a reflection of me|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 April 2019|agency=TNN}}</ref><ref name="The Times of India">{{स्रोत बातमी|last=Mumbai Mirror|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last2=Sonal Chawla|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|author-link=Mumbai Mirror|access-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others.|date=30 August 2012|website=[[Mid-Day]]|access-date=7 December 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|url-status=dead}}</ref> तिने तिचे शालेय शिक्षण लंडनमधील रेडब्रिज येथील बील हायस्कूलमध्ये पूर्ण केले.<ref name="thisislondon.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|title=West End chorus girl strikes Bollywood gold|last=Rob Parsons|date=9 September 2011|website=[[Evening Standard]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|archive-date=21 April 2013|access-date=20 July 2012}}</ref> येथे तिने स्टेज शोमध्ये सादरीकरण केले आणि [[अभिजात भारतीय नृत्ये|भारतीय शास्त्रीय नृत्य]], इंग्रजी नृत्य आणि पाश्चात्य समकालीन नृत्यासह विविध प्रकारचे नृत्य शिकले. == वैयक्तिक जीवन == १२ नोव्हेंबर २०१५ रोजी, कीचने भारतीय क्रिकेटपटू [[युवराजसिंह]] सोबत सोयरिक केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=TNN|url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms|title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=31 March 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/relationship/story/yuvraj-singh-hazel-keech-relationship-wedding-details-functions-honeymoon-outfits-316670-2016-04-06|title=Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview|last=Sumiran Kashyap Sahni|date=6 April 2016|website=[[India Today]]|access-date=24 November 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day|date=7 November 2016|website=telugu.gulte.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> त्यांचे लग्न ३० नोव्हेंबर २०१६ रोजी झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/Yuvraj-Singh-and-Hazel-Keech-exchange-wedding-vows/article16732191.ece|title=Yuvraj Singh and Hazel Keech exchange wedding vows|date=30 November 2016|work=The Hindu|author-link=Press Trust of India|access-date=1 December 2016|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/photos/sports-gallery/yuvraj-singh-hazel-keech-inside-pics-wedding-gurudwara-ceremony-4403035/|title=Yuvraj Singh, Hazel Keech tie the knot: Couple get married in intimate affair|date=30 November 2016|website=[[The Indian Express]]|access-date=2 December 2016}}</ref> लग्नानंतर, हेझलने "गुरबसंत कौर" हे नाव धारण केले, जे तिला संत बलविंदर सिंग यांनी लग्न समारंभात दिले होते.<ref name="NameChange"/> २५ जानेवारी २०२२ रोजी या जोडप्याला त्यांचे पहिले मूल, ओरियन नावाचा मुलगा झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yuvraj-singh-wife-hazel-blessed-with-baby-boy-7741687/|title=Yuvraj Singh, wife Hazel Keech blessed with baby boy|date=26 January 2022|work=The Indian Express|access-date=3 March 2022}}</ref> त्यांचे दुसरे मूल, ऑरा नावाची मुलगी १७ जुलै २०२३ रोजी जन्माला आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/yuvraj-singh-hazel-keech-welcome-second-child-name-baby-girl-aura/articleshow/103085203.cms|title=Yuvraj Singh & Hazel Keech welcome second child, name baby girl Aura|date=26 August 2023|work=The Economic Times|access-date=16 October 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/how-hazel-keech-and-yuvraj-singh-are-celebrating-daughter-aura-s-first-birthday-6123304|title=Hazel Keech And Yuvraj Singh Share Pics From Daughter Aura's 1st Birthday|date=17 July 2024|work=NDTV|access-date=9 March 2025}}</ref> कीचने एका मुलाखतीत कबूल केले की ती कधीकाळी तीव्र नैराश्यात होती आणि आत्महत्या करणार होती. परंतु लवरकच यातून ती बाहेर पडली आणि म्हणूनच तिने अशा लोकांना मदत करण्यासाठी मानसोपचारशास्त्रात डिप्लोमा घेतला. == चित्रपट सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !भाषा |- |२००२ |हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स | rowspan="3" |अतिरिक्त कलाकार <ref>{{Cite magazine|date=26 September 2018|title=Did you know Hazel Keech acted in three Harry Potter films?|url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/did-you-know-hazel-keech-acted-in-three-harry-potter-films-1349367-2018-09-26|magazine=India Today|access-date=21 March 2024}}</ref> | rowspan="3" |[[इंग्रजी]] |- |२००४ | हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान |- |२००५ | हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर |- |२००७ | बिल्ला | रिया | तमिळ |- |२००९ | किक | आयटम गीत | तेलगू |- |२०११ | बॉडीगार्ड | माया कपूर | rowspan="2" | हिंदी |- | rowspan="2" |२०१२ | मॅक्सिमम] | rowspan="5" | आयटम गीत |- | कृष्णम् वंदे जगद्गुरुम् | तेलुगू |- |२०१३ | हीर अँड हिरो] | पंजाबी |- | rowspan="2" |२०१५ | धरम संकट में | rowspan="2" | हिंदी |- | बांके की क्रेझी बारात |} === मालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष !नाव !भूमिका !नोंदी !संदर्भ |- |२०१२ |कॉमेडी सर्कस | rowspan="3" |स्पर्धक |[[कृष्णा अभिषेक]] सोबत | |- | rowspan="2" |२०१३ | झलक दिखला जा ६ |तीन का तडका सहभाग | style="text-align:center;" | |- | बिग बॉस ७ |७ दिवसांनी निष्कासित | style="text-align:center;" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Hazel Keech|हेझल, कीच}} {{DEFAULTSORT:कीच, हेझल}} [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] miivtpaxplzq8d62pfvbrqfnmmns469 2711517 2711515 2026-09-23T08:34:28Z संतोष गोरे 135680 /* चित्रपट */ 2711517 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हेझल कीच''' ([[२८ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९८७|१९८७]]:[[एसेक्स]], [[इंग्लंड]] - ), उर्फ '''रोझ डॉन''' ही एक ब्रिटिश अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे. कीच ने [[बॉलीवूड|भारतीय चित्रपट]] आणि दूरचित्रवाहिनी मालिकात काम केले. कीच ने २०१७ साली भारतीय क्रिकेट खेळाडू [[युवराजसिंह]] सोबत लग्न केले. लग्नानंतर तिचे नाव '''गुरबसंत कौर''' असे ठेवण्यात आले.<ref name="Rose Dawn">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://www.ndtv.com/entertainment/salman-would-never-groan-in-pain-hazel-keech-601670|title=Salman would never groan in pain: Hazel Keech|date=16 September 2011|publisher=NDTV|access-date=2 March 2022}}</ref><ref name="DoB">{{स्रोत बातमी|last=Sonal Chawla|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NameChange">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|title=POST MARRIAGE Hazel Keech changes her NAME completely|last=ABP News Web Desk|date=2 December 2016|publisher=[[ABP Live]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073507/http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> तिने ''[[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]]'' आणि ''बॉडीगार्ड'' या चित्रपटात काम केले. तसेच ती सुझुकीच्या जाहिरातीत देखील दिसली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|title=Christine Zedek&nbsp;— Tamil Actress Gallery stills images clips|website=IndiaGlitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502061622/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|archive-date=2 May 2007|access-date=20 July 2012}}</ref> तिने फ्रँकफिन म्युझिक रीमिक्स आयटम नंबर "कहीं पे निगाहें" मध्ये नृत्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jul/09look.htm|title=Meet the new item number in town|date=31 December 2004|website=Rediff.com|access-date=20 July 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तीने वास्तव प्रदर्शनी ''बिग बॉस ७'' मध्ये सहभाग घेतला होता. == प्रारंभिक आयुष्य == कीचचा जन्म २८ फेब्रुवारी १९८७ रोजी [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] [[एसेक्स]] येथे झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/yuvraj-singh-braves-a-freezing-day-for-hazel-keech-only-because-it-is-your-birthday-1650964-2020-02-28|title=Yuvraj Singh braves a freezing day for Hazel Keech: Only because it is your birthday|date=28 February 2020|work=India Today|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/happy-birthday-hazel-keech-her-6-best-moments-on-social-media-2518825.html|title=Happy Birthday Hazel Keech: Her 6 Best Moments on Social Media|date=28 February 2020|work=News18|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref> तिचे वडील [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश वंशाचे]] आणि आई इंडो-मॉरिशियन हिंदू होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/yuvraj-singh-blasts-western-union-for-denying-money-to-fiancee-hazel-keech/story-5mXQe4lxu3b9E4vA2xiL3K.html|title=Yuvraj Singh blasts Western Union for denying money to fiancée Hazel Keech|last=Gulshankumar Wankar|date=1 September 2016|website=[[Hindustan Times]]|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|title=युवराज सिंह की मंगेतर हेजल कीच ने एक कंपनी पर लगाया 'नस्ली भेदभाव' का आरोप, युवी भी भड़के...|last=राकेश तिवारी|date=31 August 2016|publisher=[[NDTV]]|language=hi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719203429/https://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|archive-date=19 July 2018|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-new-girlfriend-23853.html|title=Interesting facts about Yuvraj Singh's rumoured new flame, Hazel Keech|date=7 September 2015|publisher=[[India TV]]|access-date=12 August 2016}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Renuka Vyavahare|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms|title=Yuvraj Singh's mother: Hazel Keech is a reflection of me|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 April 2019|agency=TNN}}</ref><ref name="The Times of India">{{स्रोत बातमी|last=Mumbai Mirror|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last2=Sonal Chawla|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|author-link=Mumbai Mirror|access-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others.|date=30 August 2012|website=[[Mid-Day]]|access-date=7 December 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|url-status=dead}}</ref> तिने तिचे शालेय शिक्षण लंडनमधील रेडब्रिज येथील बील हायस्कूलमध्ये पूर्ण केले.<ref name="thisislondon.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|title=West End chorus girl strikes Bollywood gold|last=Rob Parsons|date=9 September 2011|website=[[Evening Standard]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|archive-date=21 April 2013|access-date=20 July 2012}}</ref> येथे तिने स्टेज शोमध्ये सादरीकरण केले आणि [[अभिजात भारतीय नृत्ये|भारतीय शास्त्रीय नृत्य]], इंग्रजी नृत्य आणि पाश्चात्य समकालीन नृत्यासह विविध प्रकारचे नृत्य शिकले. == वैयक्तिक जीवन == १२ नोव्हेंबर २०१५ रोजी, कीचने भारतीय क्रिकेटपटू [[युवराजसिंह]] सोबत सोयरिक केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=TNN|url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms|title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=31 March 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/relationship/story/yuvraj-singh-hazel-keech-relationship-wedding-details-functions-honeymoon-outfits-316670-2016-04-06|title=Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview|last=Sumiran Kashyap Sahni|date=6 April 2016|website=[[India Today]]|access-date=24 November 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day|date=7 November 2016|website=telugu.gulte.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> त्यांचे लग्न ३० नोव्हेंबर २०१६ रोजी झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/Yuvraj-Singh-and-Hazel-Keech-exchange-wedding-vows/article16732191.ece|title=Yuvraj Singh and Hazel Keech exchange wedding vows|date=30 November 2016|work=The Hindu|author-link=Press Trust of India|access-date=1 December 2016|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/photos/sports-gallery/yuvraj-singh-hazel-keech-inside-pics-wedding-gurudwara-ceremony-4403035/|title=Yuvraj Singh, Hazel Keech tie the knot: Couple get married in intimate affair|date=30 November 2016|website=[[The Indian Express]]|access-date=2 December 2016}}</ref> लग्नानंतर, हेझलने "गुरबसंत कौर" हे नाव धारण केले, जे तिला संत बलविंदर सिंग यांनी लग्न समारंभात दिले होते.<ref name="NameChange"/> २५ जानेवारी २०२२ रोजी या जोडप्याला त्यांचे पहिले मूल, ओरियन नावाचा मुलगा झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yuvraj-singh-wife-hazel-blessed-with-baby-boy-7741687/|title=Yuvraj Singh, wife Hazel Keech blessed with baby boy|date=26 January 2022|work=The Indian Express|access-date=3 March 2022}}</ref> त्यांचे दुसरे मूल, ऑरा नावाची मुलगी १७ जुलै २०२३ रोजी जन्माला आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/yuvraj-singh-hazel-keech-welcome-second-child-name-baby-girl-aura/articleshow/103085203.cms|title=Yuvraj Singh & Hazel Keech welcome second child, name baby girl Aura|date=26 August 2023|work=The Economic Times|access-date=16 October 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/how-hazel-keech-and-yuvraj-singh-are-celebrating-daughter-aura-s-first-birthday-6123304|title=Hazel Keech And Yuvraj Singh Share Pics From Daughter Aura's 1st Birthday|date=17 July 2024|work=NDTV|access-date=9 March 2025}}</ref> कीचने एका मुलाखतीत कबूल केले की ती कधीकाळी तीव्र नैराश्यात होती आणि आत्महत्या करणार होती. परंतु लवरकच यातून ती बाहेर पडली आणि म्हणूनच तिने अशा लोकांना मदत करण्यासाठी मानसोपचारशास्त्रात डिप्लोमा घेतला. == चित्रपट सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !भाषा |- |२००२ |हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स | rowspan="3" |अतिरिक्त कलाकार <ref>{{Cite magazine|date=26 September 2018|title=Did you know Hazel Keech acted in three Harry Potter films?|url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/did-you-know-hazel-keech-acted-in-three-harry-potter-films-1349367-2018-09-26|magazine=India Today|access-date=21 March 2024}}</ref> | rowspan="3" |[[इंग्रजी]] |- |२००४ | हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान |- |२००५ | हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर |- |२००७ | बिल्ला | रिया | तमिळ |- |२००९ | किक | आयटम गीत | तेलगू |- |२०११ | बॉडीगार्ड | माया कपूर | rowspan="2" | हिंदी |- | rowspan="2" |२०१२ | मॅक्सिमम | rowspan="5" | आयटम गीत |- | कृष्णम् वंदे जगद्गुरुम् | तेलुगू |- |२०१३ | हीर अँड हिरो | पंजाबी |- | rowspan="2" |२०१५ | धरम संकट में | rowspan="2" | हिंदी |- | बांके की क्रेझी बारात |} === मालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष !नाव !भूमिका !नोंदी !संदर्भ |- |२०१२ |कॉमेडी सर्कस | rowspan="3" |स्पर्धक |[[कृष्णा अभिषेक]] सोबत | |- | rowspan="2" |२०१३ | झलक दिखला जा ६ |तीन का तडका सहभाग | style="text-align:center;" | |- | बिग बॉस ७ |७ दिवसांनी निष्कासित | style="text-align:center;" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Hazel Keech|हेझल, कीच}} {{DEFAULTSORT:कीच, हेझल}} [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 10e2d5dz82rmldce3vxha9ekvrnmjzh 2711519 2711517 2026-09-23T08:38:04Z संतोष गोरे 135680 /* चित्रपट */ 2711519 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हेझल कीच''' ([[२८ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९८७|१९८७]]:[[एसेक्स]], [[इंग्लंड]] - ), उर्फ '''रोझ डॉन''' ही एक ब्रिटिश अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे. कीच ने [[बॉलीवूड|भारतीय चित्रपट]] आणि दूरचित्रवाहिनी मालिकात काम केले. कीच ने २०१७ साली भारतीय क्रिकेट खेळाडू [[युवराजसिंह]] सोबत लग्न केले. लग्नानंतर तिचे नाव '''गुरबसंत कौर''' असे ठेवण्यात आले.<ref name="Rose Dawn">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://www.ndtv.com/entertainment/salman-would-never-groan-in-pain-hazel-keech-601670|title=Salman would never groan in pain: Hazel Keech|date=16 September 2011|publisher=NDTV|access-date=2 March 2022}}</ref><ref name="DoB">{{स्रोत बातमी|last=Sonal Chawla|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NameChange">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|title=POST MARRIAGE Hazel Keech changes her NAME completely|last=ABP News Web Desk|date=2 December 2016|publisher=[[ABP Live]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073507/http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> तिने ''[[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]]'' आणि ''बॉडीगार्ड'' या चित्रपटात काम केले. तसेच ती सुझुकीच्या जाहिरातीत देखील दिसली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|title=Christine Zedek&nbsp;— Tamil Actress Gallery stills images clips|website=IndiaGlitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502061622/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|archive-date=2 May 2007|access-date=20 July 2012}}</ref> तिने फ्रँकफिन म्युझिक रीमिक्स आयटम नंबर "कहीं पे निगाहें" मध्ये नृत्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jul/09look.htm|title=Meet the new item number in town|date=31 December 2004|website=Rediff.com|access-date=20 July 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तीने वास्तव प्रदर्शनी ''बिग बॉस ७'' मध्ये सहभाग घेतला होता. == प्रारंभिक आयुष्य == कीचचा जन्म २८ फेब्रुवारी १९८७ रोजी [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] [[एसेक्स]] येथे झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/yuvraj-singh-braves-a-freezing-day-for-hazel-keech-only-because-it-is-your-birthday-1650964-2020-02-28|title=Yuvraj Singh braves a freezing day for Hazel Keech: Only because it is your birthday|date=28 February 2020|work=India Today|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/happy-birthday-hazel-keech-her-6-best-moments-on-social-media-2518825.html|title=Happy Birthday Hazel Keech: Her 6 Best Moments on Social Media|date=28 February 2020|work=News18|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref> तिचे वडील [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश वंशाचे]] आणि आई इंडो-मॉरिशियन हिंदू होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/yuvraj-singh-blasts-western-union-for-denying-money-to-fiancee-hazel-keech/story-5mXQe4lxu3b9E4vA2xiL3K.html|title=Yuvraj Singh blasts Western Union for denying money to fiancée Hazel Keech|last=Gulshankumar Wankar|date=1 September 2016|website=[[Hindustan Times]]|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|title=युवराज सिंह की मंगेतर हेजल कीच ने एक कंपनी पर लगाया 'नस्ली भेदभाव' का आरोप, युवी भी भड़के...|last=राकेश तिवारी|date=31 August 2016|publisher=[[NDTV]]|language=hi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719203429/https://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|archive-date=19 July 2018|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-new-girlfriend-23853.html|title=Interesting facts about Yuvraj Singh's rumoured new flame, Hazel Keech|date=7 September 2015|publisher=[[India TV]]|access-date=12 August 2016}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Renuka Vyavahare|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms|title=Yuvraj Singh's mother: Hazel Keech is a reflection of me|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 April 2019|agency=TNN}}</ref><ref name="The Times of India">{{स्रोत बातमी|last=Mumbai Mirror|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last2=Sonal Chawla|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|author-link=Mumbai Mirror|access-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others.|date=30 August 2012|website=[[Mid-Day]]|access-date=7 December 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|url-status=dead}}</ref> तिने तिचे शालेय शिक्षण लंडनमधील रेडब्रिज येथील बील हायस्कूलमध्ये पूर्ण केले.<ref name="thisislondon.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|title=West End chorus girl strikes Bollywood gold|last=Rob Parsons|date=9 September 2011|website=[[Evening Standard]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|archive-date=21 April 2013|access-date=20 July 2012}}</ref> येथे तिने स्टेज शोमध्ये सादरीकरण केले आणि [[अभिजात भारतीय नृत्ये|भारतीय शास्त्रीय नृत्य]], इंग्रजी नृत्य आणि पाश्चात्य समकालीन नृत्यासह विविध प्रकारचे नृत्य शिकले. == वैयक्तिक जीवन == १२ नोव्हेंबर २०१५ रोजी, कीचने भारतीय क्रिकेटपटू [[युवराजसिंह]] सोबत सोयरिक केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=TNN|url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms|title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=31 March 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/relationship/story/yuvraj-singh-hazel-keech-relationship-wedding-details-functions-honeymoon-outfits-316670-2016-04-06|title=Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview|last=Sumiran Kashyap Sahni|date=6 April 2016|website=[[India Today]]|access-date=24 November 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day|date=7 November 2016|website=telugu.gulte.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> त्यांचे लग्न ३० नोव्हेंबर २०१६ रोजी झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/Yuvraj-Singh-and-Hazel-Keech-exchange-wedding-vows/article16732191.ece|title=Yuvraj Singh and Hazel Keech exchange wedding vows|date=30 November 2016|work=The Hindu|author-link=Press Trust of India|access-date=1 December 2016|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/photos/sports-gallery/yuvraj-singh-hazel-keech-inside-pics-wedding-gurudwara-ceremony-4403035/|title=Yuvraj Singh, Hazel Keech tie the knot: Couple get married in intimate affair|date=30 November 2016|website=[[The Indian Express]]|access-date=2 December 2016}}</ref> लग्नानंतर, हेझलने "गुरबसंत कौर" हे नाव धारण केले, जे तिला संत बलविंदर सिंग यांनी लग्न समारंभात दिले होते.<ref name="NameChange"/> २५ जानेवारी २०२२ रोजी या जोडप्याला त्यांचे पहिले मूल, ओरियन नावाचा मुलगा झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yuvraj-singh-wife-hazel-blessed-with-baby-boy-7741687/|title=Yuvraj Singh, wife Hazel Keech blessed with baby boy|date=26 January 2022|work=The Indian Express|access-date=3 March 2022}}</ref> त्यांचे दुसरे मूल, ऑरा नावाची मुलगी १७ जुलै २०२३ रोजी जन्माला आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/yuvraj-singh-hazel-keech-welcome-second-child-name-baby-girl-aura/articleshow/103085203.cms|title=Yuvraj Singh & Hazel Keech welcome second child, name baby girl Aura|date=26 August 2023|work=The Economic Times|access-date=16 October 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/how-hazel-keech-and-yuvraj-singh-are-celebrating-daughter-aura-s-first-birthday-6123304|title=Hazel Keech And Yuvraj Singh Share Pics From Daughter Aura's 1st Birthday|date=17 July 2024|work=NDTV|access-date=9 March 2025}}</ref> कीचने एका मुलाखतीत कबूल केले की ती कधीकाळी तीव्र नैराश्यात होती आणि आत्महत्या करणार होती. परंतु लवरकच यातून ती बाहेर पडली आणि म्हणूनच तिने अशा लोकांना मदत करण्यासाठी मानसोपचारशास्त्रात डिप्लोमा घेतला. == चित्रपट सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !भाषा |- |२००२ |[[हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स]] | rowspan="3" |अतिरिक्त कलाकार <ref>{{Cite magazine|date=26 September 2018|title=Did you know Hazel Keech acted in three Harry Potter films?|url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/did-you-know-hazel-keech-acted-in-three-harry-potter-films-1349367-2018-09-26|magazine=India Today|access-date=21 March 2024}}</ref> | rowspan="3" |[[इंग्रजी]] |- |२००४ | [[हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान]] |- |२००५ | [[हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर]] |- |२००७ | [[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]] | रिया | तमिळ |- |२००९ | किक | आयटम गीत | तेलगू |- |२०११ | बॉडीगार्ड | माया कपूर | rowspan="2" | हिंदी |- | rowspan="2" |२०१२ | मॅक्सिमम | rowspan="5" | आयटम गीत |- | कृष्णम् वंदे जगद्गुरुम् | तेलुगू |- |२०१३ | हीर अँड हिरो | पंजाबी |- | rowspan="2" |२०१५ | धरम संकट में | rowspan="2" | हिंदी |- | बांके की क्रेझी बारात |} === मालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष !नाव !भूमिका !नोंदी !संदर्भ |- |२०१२ |कॉमेडी सर्कस | rowspan="3" |स्पर्धक |[[कृष्णा अभिषेक]] सोबत | |- | rowspan="2" |२०१३ | झलक दिखला जा ६ |तीन का तडका सहभाग | style="text-align:center;" | |- | बिग बॉस ७ |७ दिवसांनी निष्कासित | style="text-align:center;" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Hazel Keech|हेझल, कीच}} {{DEFAULTSORT:कीच, हेझल}} [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 5v9e4zfklkivuooy4ivh49vxefr53bf 2711520 2711519 2026-09-23T08:39:30Z संतोष गोरे 135680 /* मालिका */ 2711520 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हेझल कीच''' ([[२८ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९८७|१९८७]]:[[एसेक्स]], [[इंग्लंड]] - ), उर्फ '''रोझ डॉन''' ही एक ब्रिटिश अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे. कीच ने [[बॉलीवूड|भारतीय चित्रपट]] आणि दूरचित्रवाहिनी मालिकात काम केले. कीच ने २०१७ साली भारतीय क्रिकेट खेळाडू [[युवराजसिंह]] सोबत लग्न केले. लग्नानंतर तिचे नाव '''गुरबसंत कौर''' असे ठेवण्यात आले.<ref name="Rose Dawn">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://www.ndtv.com/entertainment/salman-would-never-groan-in-pain-hazel-keech-601670|title=Salman would never groan in pain: Hazel Keech|date=16 September 2011|publisher=NDTV|access-date=2 March 2022}}</ref><ref name="DoB">{{स्रोत बातमी|last=Sonal Chawla|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NameChange">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|title=POST MARRIAGE Hazel Keech changes her NAME completely|last=ABP News Web Desk|date=2 December 2016|publisher=[[ABP Live]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073507/http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> तिने ''[[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]]'' आणि ''बॉडीगार्ड'' या चित्रपटात काम केले. तसेच ती सुझुकीच्या जाहिरातीत देखील दिसली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|title=Christine Zedek&nbsp;— Tamil Actress Gallery stills images clips|website=IndiaGlitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502061622/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|archive-date=2 May 2007|access-date=20 July 2012}}</ref> तिने फ्रँकफिन म्युझिक रीमिक्स आयटम नंबर "कहीं पे निगाहें" मध्ये नृत्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jul/09look.htm|title=Meet the new item number in town|date=31 December 2004|website=Rediff.com|access-date=20 July 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तीने वास्तव प्रदर्शनी ''बिग बॉस ७'' मध्ये सहभाग घेतला होता. == प्रारंभिक आयुष्य == कीचचा जन्म २८ फेब्रुवारी १९८७ रोजी [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] [[एसेक्स]] येथे झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/yuvraj-singh-braves-a-freezing-day-for-hazel-keech-only-because-it-is-your-birthday-1650964-2020-02-28|title=Yuvraj Singh braves a freezing day for Hazel Keech: Only because it is your birthday|date=28 February 2020|work=India Today|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/happy-birthday-hazel-keech-her-6-best-moments-on-social-media-2518825.html|title=Happy Birthday Hazel Keech: Her 6 Best Moments on Social Media|date=28 February 2020|work=News18|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref> तिचे वडील [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश वंशाचे]] आणि आई इंडो-मॉरिशियन हिंदू होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/yuvraj-singh-blasts-western-union-for-denying-money-to-fiancee-hazel-keech/story-5mXQe4lxu3b9E4vA2xiL3K.html|title=Yuvraj Singh blasts Western Union for denying money to fiancée Hazel Keech|last=Gulshankumar Wankar|date=1 September 2016|website=[[Hindustan Times]]|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|title=युवराज सिंह की मंगेतर हेजल कीच ने एक कंपनी पर लगाया 'नस्ली भेदभाव' का आरोप, युवी भी भड़के...|last=राकेश तिवारी|date=31 August 2016|publisher=[[NDTV]]|language=hi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719203429/https://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|archive-date=19 July 2018|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-new-girlfriend-23853.html|title=Interesting facts about Yuvraj Singh's rumoured new flame, Hazel Keech|date=7 September 2015|publisher=[[India TV]]|access-date=12 August 2016}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Renuka Vyavahare|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms|title=Yuvraj Singh's mother: Hazel Keech is a reflection of me|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 April 2019|agency=TNN}}</ref><ref name="The Times of India">{{स्रोत बातमी|last=Mumbai Mirror|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last2=Sonal Chawla|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|author-link=Mumbai Mirror|access-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others.|date=30 August 2012|website=[[Mid-Day]]|access-date=7 December 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|url-status=dead}}</ref> तिने तिचे शालेय शिक्षण लंडनमधील रेडब्रिज येथील बील हायस्कूलमध्ये पूर्ण केले.<ref name="thisislondon.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|title=West End chorus girl strikes Bollywood gold|last=Rob Parsons|date=9 September 2011|website=[[Evening Standard]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|archive-date=21 April 2013|access-date=20 July 2012}}</ref> येथे तिने स्टेज शोमध्ये सादरीकरण केले आणि [[अभिजात भारतीय नृत्ये|भारतीय शास्त्रीय नृत्य]], इंग्रजी नृत्य आणि पाश्चात्य समकालीन नृत्यासह विविध प्रकारचे नृत्य शिकले. == वैयक्तिक जीवन == १२ नोव्हेंबर २०१५ रोजी, कीचने भारतीय क्रिकेटपटू [[युवराजसिंह]] सोबत सोयरिक केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=TNN|url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms|title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=31 March 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/relationship/story/yuvraj-singh-hazel-keech-relationship-wedding-details-functions-honeymoon-outfits-316670-2016-04-06|title=Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview|last=Sumiran Kashyap Sahni|date=6 April 2016|website=[[India Today]]|access-date=24 November 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day|date=7 November 2016|website=telugu.gulte.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> त्यांचे लग्न ३० नोव्हेंबर २०१६ रोजी झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/Yuvraj-Singh-and-Hazel-Keech-exchange-wedding-vows/article16732191.ece|title=Yuvraj Singh and Hazel Keech exchange wedding vows|date=30 November 2016|work=The Hindu|author-link=Press Trust of India|access-date=1 December 2016|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/photos/sports-gallery/yuvraj-singh-hazel-keech-inside-pics-wedding-gurudwara-ceremony-4403035/|title=Yuvraj Singh, Hazel Keech tie the knot: Couple get married in intimate affair|date=30 November 2016|website=[[The Indian Express]]|access-date=2 December 2016}}</ref> लग्नानंतर, हेझलने "गुरबसंत कौर" हे नाव धारण केले, जे तिला संत बलविंदर सिंग यांनी लग्न समारंभात दिले होते.<ref name="NameChange"/> २५ जानेवारी २०२२ रोजी या जोडप्याला त्यांचे पहिले मूल, ओरियन नावाचा मुलगा झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yuvraj-singh-wife-hazel-blessed-with-baby-boy-7741687/|title=Yuvraj Singh, wife Hazel Keech blessed with baby boy|date=26 January 2022|work=The Indian Express|access-date=3 March 2022}}</ref> त्यांचे दुसरे मूल, ऑरा नावाची मुलगी १७ जुलै २०२३ रोजी जन्माला आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/yuvraj-singh-hazel-keech-welcome-second-child-name-baby-girl-aura/articleshow/103085203.cms|title=Yuvraj Singh & Hazel Keech welcome second child, name baby girl Aura|date=26 August 2023|work=The Economic Times|access-date=16 October 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/how-hazel-keech-and-yuvraj-singh-are-celebrating-daughter-aura-s-first-birthday-6123304|title=Hazel Keech And Yuvraj Singh Share Pics From Daughter Aura's 1st Birthday|date=17 July 2024|work=NDTV|access-date=9 March 2025}}</ref> कीचने एका मुलाखतीत कबूल केले की ती कधीकाळी तीव्र नैराश्यात होती आणि आत्महत्या करणार होती. परंतु लवरकच यातून ती बाहेर पडली आणि म्हणूनच तिने अशा लोकांना मदत करण्यासाठी मानसोपचारशास्त्रात डिप्लोमा घेतला. == चित्रपट सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !भाषा |- |२००२ |[[हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स]] | rowspan="3" |अतिरिक्त कलाकार <ref>{{Cite magazine|date=26 September 2018|title=Did you know Hazel Keech acted in three Harry Potter films?|url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/did-you-know-hazel-keech-acted-in-three-harry-potter-films-1349367-2018-09-26|magazine=India Today|access-date=21 March 2024}}</ref> | rowspan="3" |[[इंग्रजी]] |- |२००४ | [[हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान]] |- |२००५ | [[हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर]] |- |२००७ | [[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]] | रिया | तमिळ |- |२००९ | किक | आयटम गीत | तेलगू |- |२०११ | बॉडीगार्ड | माया कपूर | rowspan="2" | हिंदी |- | rowspan="2" |२०१२ | मॅक्सिमम | rowspan="5" | आयटम गीत |- | कृष्णम् वंदे जगद्गुरुम् | तेलुगू |- |२०१३ | हीर अँड हिरो | पंजाबी |- | rowspan="2" |२०१५ | धरम संकट में | rowspan="2" | हिंदी |- | बांके की क्रेझी बारात |} === मालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष !नाव !भूमिका !नोंदी !संदर्भ |- |२०१२ |[[कॉमेडी सर्कस]] | rowspan="3" |स्पर्धक |[[कृष्णा अभिषेक]] सोबत | |- | rowspan="2" |२०१३ | झलक दिखला जा ६ |तीन का तडका सहभाग | style="text-align:center;" | |- | बिग बॉस ७ |७ दिवसांनी निष्कासित | style="text-align:center;" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Hazel Keech|हेझल, कीच}} {{DEFAULTSORT:कीच, हेझल}} [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] kanm4grvzgu039l1resrhisnpg8qywm 2711522 2711520 2026-09-23T08:50:00Z संतोष गोरे 135680 /* वैयक्तिक जीवन */ 2711522 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हेझल कीच''' ([[२८ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९८७|१९८७]]:[[एसेक्स]], [[इंग्लंड]] - ), उर्फ '''रोझ डॉन''' ही एक ब्रिटिश अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे. कीच ने [[बॉलीवूड|भारतीय चित्रपट]] आणि दूरचित्रवाहिनी मालिकात काम केले. कीच ने २०१७ साली भारतीय क्रिकेट खेळाडू [[युवराजसिंह]] सोबत लग्न केले. लग्नानंतर तिचे नाव '''गुरबसंत कौर''' असे ठेवण्यात आले.<ref name="Rose Dawn">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://www.ndtv.com/entertainment/salman-would-never-groan-in-pain-hazel-keech-601670|title=Salman would never groan in pain: Hazel Keech|date=16 September 2011|publisher=NDTV|access-date=2 March 2022}}</ref><ref name="DoB">{{स्रोत बातमी|last=Sonal Chawla|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NameChange">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|title=POST MARRIAGE Hazel Keech changes her NAME completely|last=ABP News Web Desk|date=2 December 2016|publisher=[[ABP Live]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073507/http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> तिने ''[[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]]'' आणि ''बॉडीगार्ड'' या चित्रपटात काम केले. तसेच ती सुझुकीच्या जाहिरातीत देखील दिसली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|title=Christine Zedek&nbsp;— Tamil Actress Gallery stills images clips|website=IndiaGlitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502061622/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|archive-date=2 May 2007|access-date=20 July 2012}}</ref> तिने फ्रँकफिन म्युझिक रीमिक्स आयटम नंबर "कहीं पे निगाहें" मध्ये नृत्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jul/09look.htm|title=Meet the new item number in town|date=31 December 2004|website=Rediff.com|access-date=20 July 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तीने वास्तव प्रदर्शनी ''बिग बॉस ७'' मध्ये सहभाग घेतला होता. == प्रारंभिक आयुष्य == कीचचा जन्म २८ फेब्रुवारी १९८७ रोजी [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] [[एसेक्स]] येथे झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/yuvraj-singh-braves-a-freezing-day-for-hazel-keech-only-because-it-is-your-birthday-1650964-2020-02-28|title=Yuvraj Singh braves a freezing day for Hazel Keech: Only because it is your birthday|date=28 February 2020|work=India Today|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/happy-birthday-hazel-keech-her-6-best-moments-on-social-media-2518825.html|title=Happy Birthday Hazel Keech: Her 6 Best Moments on Social Media|date=28 February 2020|work=News18|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref> तिचे वडील [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश वंशाचे]] आणि आई इंडो-मॉरिशियन हिंदू होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/yuvraj-singh-blasts-western-union-for-denying-money-to-fiancee-hazel-keech/story-5mXQe4lxu3b9E4vA2xiL3K.html|title=Yuvraj Singh blasts Western Union for denying money to fiancée Hazel Keech|last=Gulshankumar Wankar|date=1 September 2016|website=[[Hindustan Times]]|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|title=युवराज सिंह की मंगेतर हेजल कीच ने एक कंपनी पर लगाया 'नस्ली भेदभाव' का आरोप, युवी भी भड़के...|last=राकेश तिवारी|date=31 August 2016|publisher=[[NDTV]]|language=hi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719203429/https://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|archive-date=19 July 2018|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-new-girlfriend-23853.html|title=Interesting facts about Yuvraj Singh's rumoured new flame, Hazel Keech|date=7 September 2015|publisher=[[India TV]]|access-date=12 August 2016}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Renuka Vyavahare|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms|title=Yuvraj Singh's mother: Hazel Keech is a reflection of me|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 April 2019|agency=TNN}}</ref><ref name="The Times of India">{{स्रोत बातमी|last=Mumbai Mirror|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last2=Sonal Chawla|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|author-link=Mumbai Mirror|access-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others.|date=30 August 2012|website=[[Mid-Day]]|access-date=7 December 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|url-status=dead}}</ref> तिने तिचे शालेय शिक्षण लंडनमधील रेडब्रिज येथील बील हायस्कूलमध्ये पूर्ण केले.<ref name="thisislondon.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|title=West End chorus girl strikes Bollywood gold|last=Rob Parsons|date=9 September 2011|website=[[Evening Standard]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|archive-date=21 April 2013|access-date=20 July 2012}}</ref> येथे तिने स्टेज शोमध्ये सादरीकरण केले आणि [[अभिजात भारतीय नृत्ये|भारतीय शास्त्रीय नृत्य]], इंग्रजी नृत्य आणि पाश्चात्य समकालीन नृत्यासह विविध प्रकारचे नृत्य शिकले. == वैयक्तिक जीवन == १२ नोव्हेंबर २०१५ रोजी, कीचने भारतीय क्रिकेटपटू [[युवराजसिंह]] सोबत सोयरिक केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=TNN|url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms|title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=31 March 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/relationship/story/yuvraj-singh-hazel-keech-relationship-wedding-details-functions-honeymoon-outfits-316670-2016-04-06|title=Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview|last=Sumiran Kashyap Sahni|date=6 April 2016|website=[[India Today]]|access-date=24 November 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day|date=7 November 2016|website=telugu.gulte.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> त्यांचे लग्न ३० नोव्हेंबर २०१६ रोजी झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/Yuvraj-Singh-and-Hazel-Keech-exchange-wedding-vows/article16732191.ece|title=Yuvraj Singh and Hazel Keech exchange wedding vows|date=30 November 2016|work=The Hindu|author-link=Press Trust of India|access-date=1 December 2016|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/photos/sports-gallery/yuvraj-singh-hazel-keech-inside-pics-wedding-gurudwara-ceremony-4403035/|title=Yuvraj Singh, Hazel Keech tie the knot: Couple get married in intimate affair|date=30 November 2016|website=[[The Indian Express]]|access-date=2 December 2016}}</ref> लग्नानंतर, हेझलने "गुरबसंत कौर" हे नाव धारण केले, जे तिला संत बलविंदर सिंग यांनी लग्न समारंभात दिले होते.<ref name="NameChange"/> २५ जानेवारी २०२२ रोजी या जोडप्याला त्यांचे पहिले मूल, ओरियन नावाचा मुलगा झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yuvraj-singh-wife-hazel-blessed-with-baby-boy-7741687/|title=Yuvraj Singh, wife Hazel Keech blessed with baby boy|date=26 January 2022|work=The Indian Express|access-date=3 March 2022}}</ref> त्यांचे दुसरे मूल, ऑरा नावाची मुलगी १७ जुलै २०२३ रोजी जन्माला आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/yuvraj-singh-hazel-keech-welcome-second-child-name-baby-girl-aura/articleshow/103085203.cms|title=Yuvraj Singh & Hazel Keech welcome second child, name baby girl Aura|date=26 August 2023|work=The Economic Times|access-date=16 October 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/how-hazel-keech-and-yuvraj-singh-are-celebrating-daughter-aura-s-first-birthday-6123304|title=Hazel Keech And Yuvraj Singh Share Pics From Daughter Aura's 1st Birthday|date=17 July 2024|work=NDTV|access-date=9 March 2025}}</ref> कीचने एका मुलाखतीत कबूल केले की ती कधीकाळी तीव्र नैराश्यात होती आणि आत्महत्या करणार होती. परंतु लवरकच यातून ती बाहेर पडली आणि म्हणूनच तिने अशा लोकांना मदत करण्यासाठी मानसोपचारशास्त्रात डिप्लोमा घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-wife-hazel-keech-three-harry-potter-films-struggled-in-india-therapist-10662433/ |title=Yuvraj Singh’s wife Hazel Keech starred in 3 Harry Potter movies, struggled after coming to India |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडियन एक्स्प्रेस |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२३ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref>{{cite video |url=https://www.youtube.com/watch?v=dQSwIL8XinM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/dQSwIL8XinM |archive-date=15 December 2021 |url-status=live |title=Hazel Keech On Acting In Harry Potter Movies & She Sings A Bhojpuri Song |time=22m40s |via=YouTube |work=Oaktree Sports}}{{cbignore}}</ref> == चित्रपट सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !भाषा |- |२००२ |[[हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स]] | rowspan="3" |अतिरिक्त कलाकार <ref>{{Cite magazine|date=26 September 2018|title=Did you know Hazel Keech acted in three Harry Potter films?|url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/did-you-know-hazel-keech-acted-in-three-harry-potter-films-1349367-2018-09-26|magazine=India Today|access-date=21 March 2024}}</ref> | rowspan="3" |[[इंग्रजी]] |- |२००४ | [[हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान]] |- |२००५ | [[हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर]] |- |२००७ | [[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]] | रिया | तमिळ |- |२००९ | किक | आयटम गीत | तेलगू |- |२०११ | बॉडीगार्ड | माया कपूर | rowspan="2" | हिंदी |- | rowspan="2" |२०१२ | मॅक्सिमम | rowspan="5" | आयटम गीत |- | कृष्णम् वंदे जगद्गुरुम् | तेलुगू |- |२०१३ | हीर अँड हिरो | पंजाबी |- | rowspan="2" |२०१५ | धरम संकट में | rowspan="2" | हिंदी |- | बांके की क्रेझी बारात |} === मालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष !नाव !भूमिका !नोंदी !संदर्भ |- |२०१२ |[[कॉमेडी सर्कस]] | rowspan="3" |स्पर्धक |[[कृष्णा अभिषेक]] सोबत | |- | rowspan="2" |२०१३ | झलक दिखला जा ६ |तीन का तडका सहभाग | style="text-align:center;" | |- | बिग बॉस ७ |७ दिवसांनी निष्कासित | style="text-align:center;" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Hazel Keech|हेझल, कीच}} {{DEFAULTSORT:कीच, हेझल}} [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 7qnbxhjj245oe4b4bo2mro702gz9h8s 2711523 2711522 2026-09-23T08:51:48Z संतोष गोरे 135680 /* वैयक्तिक जीवन */ 2711523 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''हेझल कीच''' ([[२८ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९८७|१९८७]]:[[एसेक्स]], [[इंग्लंड]] - ), उर्फ '''रोझ डॉन''' ही एक ब्रिटिश अभिनेत्री आणि मॉडेल आहे. कीच ने [[बॉलीवूड|भारतीय चित्रपट]] आणि दूरचित्रवाहिनी मालिकात काम केले. कीच ने २०१७ साली भारतीय क्रिकेट खेळाडू [[युवराजसिंह]] सोबत लग्न केले. लग्नानंतर तिचे नाव '''गुरबसंत कौर''' असे ठेवण्यात आले.<ref name="Rose Dawn">{{स्रोत बातमी|last=PTI|url=https://www.ndtv.com/entertainment/salman-would-never-groan-in-pain-hazel-keech-601670|title=Salman would never groan in pain: Hazel Keech|date=16 September 2011|publisher=NDTV|access-date=2 March 2022}}</ref><ref name="DoB">{{स्रोत बातमी|last=Sonal Chawla|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=11 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref name="NameChange">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|title=POST MARRIAGE Hazel Keech changes her NAME completely|last=ABP News Web Desk|date=2 December 2016|publisher=[[ABP Live]]|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073507/http://www.abplive.in/television/post-marriage-hazel-keech-changes-her-name-completely-456325|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> तिने ''[[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]]'' आणि ''बॉडीगार्ड'' या चित्रपटात काम केले. तसेच ती सुझुकीच्या जाहिरातीत देखील दिसली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|title=Christine Zedek&nbsp;— Tamil Actress Gallery stills images clips|website=IndiaGlitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502061622/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Actress/4764.html|archive-date=2 May 2007|access-date=20 July 2012}}</ref> तिने फ्रँकफिन म्युझिक रीमिक्स आयटम नंबर "कहीं पे निगाहें" मध्ये नृत्य केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.rediff.com/movies/2007/jul/09look.htm|title=Meet the new item number in town|date=31 December 2004|website=Rediff.com|access-date=20 July 2012}}</ref> २०१३ मध्ये तीने वास्तव प्रदर्शनी ''बिग बॉस ७'' मध्ये सहभाग घेतला होता. == प्रारंभिक आयुष्य == कीचचा जन्म २८ फेब्रुवारी १९८७ रोजी [[इंग्लंड|इंग्लंडमधील]] [[एसेक्स]] येथे झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/yuvraj-singh-braves-a-freezing-day-for-hazel-keech-only-because-it-is-your-birthday-1650964-2020-02-28|title=Yuvraj Singh braves a freezing day for Hazel Keech: Only because it is your birthday|date=28 February 2020|work=India Today|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.news18.com/news/lifestyle/happy-birthday-hazel-keech-her-6-best-moments-on-social-media-2518825.html|title=Happy Birthday Hazel Keech: Her 6 Best Moments on Social Media|date=28 February 2020|work=News18|language=en|access-date=13 December 2020}}</ref> तिचे वडील [[ब्रिटिश लोक|ब्रिटिश वंशाचे]] आणि आई इंडो-मॉरिशियन हिंदू होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindustantimes.com/india-news/yuvraj-singh-blasts-western-union-for-denying-money-to-fiancee-hazel-keech/story-5mXQe4lxu3b9E4vA2xiL3K.html|title=Yuvraj Singh blasts Western Union for denying money to fiancée Hazel Keech|last=Gulshankumar Wankar|date=1 September 2016|website=[[Hindustan Times]]|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|title=युवराज सिंह की मंगेतर हेजल कीच ने एक कंपनी पर लगाया 'नस्ली भेदभाव' का आरोप, युवी भी भड़के...|last=राकेश तिवारी|date=31 August 2016|publisher=[[NDTV]]|language=hi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719203429/https://khabar.ndtv.com/news/cricket/yuvraj-singh-loses-cool-after-hazel-keech-alleges-racial-discrimination-by-official-1452755|archive-date=19 July 2018|access-date=25 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-new-girlfriend-23853.html|title=Interesting facts about Yuvraj Singh's rumoured new flame, Hazel Keech|date=7 September 2015|publisher=[[India TV]]|access-date=12 August 2016}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Renuka Vyavahare|url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/Yuvraj-Singhs-mother-Hazel-Keech-is-a-reflection-of-me/articleshow/49768449.cms|title=Yuvraj Singh's mother: Hazel Keech is a reflection of me|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=25 April 2019|agency=TNN}}</ref><ref name="The Times of India">{{स्रोत बातमी|last=Mumbai Mirror|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/bollywood/news-interviews/Sallus-new-girl-Hazel-Keech-follows-Kat/articleshow/7608777.cms|title=Sallu's new girl Hazel Keech follows Kat|last2=Sonal Chawla|date=3 March 2011|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|author-link=Mumbai Mirror|access-date=25 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20120925061815/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-03-03/news-interviews/28649938_1_sallu-tamil-film-atul-agnihotri|archive-date=25 September 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|title=Hazel Keech talks about her favourite past times One of my favourite past times is travelling. I love visiting new places and revisiting others.|date=30 August 2012|website=[[Mid-Day]]|access-date=7 December 2013|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213083034/http://www.mid-day.com/entertainment/2012/aug/300812-Hazel-Keech-talks-about-her-favourite-past-times.htm|url-status=dead}}</ref> तिने तिचे शालेय शिक्षण लंडनमधील रेडब्रिज येथील बील हायस्कूलमध्ये पूर्ण केले.<ref name="thisislondon.co.uk">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|title=West End chorus girl strikes Bollywood gold|last=Rob Parsons|date=9 September 2011|website=[[Evening Standard]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130421112749/http://www.thisislondon.co.uk/film/article-23985230-west-end-chorus-girl-strikes-bollywood-gold.do|archive-date=21 April 2013|access-date=20 July 2012}}</ref> येथे तिने स्टेज शोमध्ये सादरीकरण केले आणि [[अभिजात भारतीय नृत्ये|भारतीय शास्त्रीय नृत्य]], इंग्रजी नृत्य आणि पाश्चात्य समकालीन नृत्यासह विविध प्रकारचे नृत्य शिकले. == वैयक्तिक जीवन == १२ नोव्हेंबर २०१५ रोजी, कीचने भारतीय क्रिकेटपटू [[युवराजसिंह]] सोबत सोयरिक केली.<ref>{{स्रोत बातमी|last=TNN|url=http://timesofindia.indiatimes.com//off-the-field/Archit-Mithari-gets-engaged-to-actress-Hazel-Keech-reports/articleshow/49755430.cms|title=Yuvraj Singh Gets Engaged To Model-Actress Hazel Keech|date=14 November 2015|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|access-date=31 March 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/lifestyle/relationship/story/yuvraj-singh-hazel-keech-relationship-wedding-details-functions-honeymoon-outfits-316670-2016-04-06|title=Relationship, honeymoon and wedding details: Yuvraj Singh and Hazel Keech in a tell-all interview|last=Sumiran Kashyap Sahni|date=6 April 2016|website=[[India Today]]|access-date=24 November 2018}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|title=Yuvraj Singh-Hazel Keech marriage details: Couple gearing up for their big day|date=7 November 2016|website=telugu.gulte.com|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180102073215/http://telugu.gulte.com/tnews/17614/Yuvraj-Singh-Hazel-Keech-marriage-details-Couple-gearing-up-for-their-big-day|archive-date=2 January 2018|access-date=31 March 2018}}</ref> त्यांचे लग्न ३० नोव्हेंबर २०१६ रोजी झाले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/news/Yuvraj-Singh-and-Hazel-Keech-exchange-wedding-vows/article16732191.ece|title=Yuvraj Singh and Hazel Keech exchange wedding vows|date=30 November 2016|work=The Hindu|author-link=Press Trust of India|access-date=1 December 2016|agency=Press Trust of India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/photos/sports-gallery/yuvraj-singh-hazel-keech-inside-pics-wedding-gurudwara-ceremony-4403035/|title=Yuvraj Singh, Hazel Keech tie the knot: Couple get married in intimate affair|date=30 November 2016|website=[[The Indian Express]]|access-date=2 December 2016}}</ref> लग्नानंतर, हेझलने "गुरबसंत कौर" हे नाव धारण केले, जे तिला संत बलविंदर सिंग यांनी लग्न समारंभात दिले होते.<ref name="NameChange"/> २५ जानेवारी २०२२ रोजी या जोडप्याला त्यांचे पहिले मूल, ओरियन नावाचा मुलगा झाला.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://indianexpress.com/article/sports/cricket/yuvraj-singh-wife-hazel-blessed-with-baby-boy-7741687/|title=Yuvraj Singh, wife Hazel Keech blessed with baby boy|date=26 January 2022|work=The Indian Express|access-date=3 March 2022}}</ref> त्यांचे दुसरे मूल, ऑरा नावाची मुलगी १७ जुलै २०२३ रोजी जन्माला आली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/yuvraj-singh-hazel-keech-welcome-second-child-name-baby-girl-aura/articleshow/103085203.cms|title=Yuvraj Singh & Hazel Keech welcome second child, name baby girl Aura|date=26 August 2023|work=The Economic Times|access-date=16 October 2023}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.ndtv.com/entertainment/how-hazel-keech-and-yuvraj-singh-are-celebrating-daughter-aura-s-first-birthday-6123304|title=Hazel Keech And Yuvraj Singh Share Pics From Daughter Aura's 1st Birthday|date=17 July 2024|work=NDTV|access-date=9 March 2025}}</ref> कीचने एका मुलाखतीत कबूल केले की ती कधीकाळी तीव्र नैराश्यात होती आणि आत्महत्या करणार होती. परंतु लवरकच यातून ती बाहेर पडली आणि म्हणूनच तिने अशा लोकांना मदत करण्यासाठी मानसोपचारशास्त्रात डिप्लोमा घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/yuvraj-singh-wife-hazel-keech-three-harry-potter-films-struggled-in-india-therapist-10662433/ |title=Yuvraj Singh’s wife Hazel Keech starred in 3 Harry Potter movies, struggled after coming to India |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=इंडियन एक्स्प्रेस |प्रकाशक= |भाषा=en |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२३ सप्टेंबर २०२६ |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.youtube.com/watch?v=dQSwIL8XinM |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/dQSwIL8XinM |archive-date=15 December 2021 |url-status=live |title=Hazel Keech On Acting In Harry Potter Movies & She Sings A Bhojpuri Song |time=22m40s |via=YouTube |work=Oaktree Sports}}</ref> == चित्रपट सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable sortable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" !वर्ष !चित्रपट !भूमिका !भाषा |- |२००२ |[[हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द चेंबर ऑफ सिक्रेट्स]] | rowspan="3" |अतिरिक्त कलाकार <ref>{{Cite magazine|date=26 September 2018|title=Did you know Hazel Keech acted in three Harry Potter films?|url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/did-you-know-hazel-keech-acted-in-three-harry-potter-films-1349367-2018-09-26|magazine=India Today|access-date=21 March 2024}}</ref> | rowspan="3" |[[इंग्रजी]] |- |२००४ | [[हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द प्रिझनर ऑफ अझकाबान]] |- |२००५ | [[हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर (चित्रपट)|हॅरी पॉटर अँड द गॉब्लेट ऑफ फायर]] |- |२००७ | [[बिल्ला (२००७ तमिळ चित्रपट)|बिल्ला]] | रिया | तमिळ |- |२००९ | किक | आयटम गीत | तेलगू |- |२०११ | बॉडीगार्ड | माया कपूर | rowspan="2" | हिंदी |- | rowspan="2" |२०१२ | मॅक्सिमम | rowspan="5" | आयटम गीत |- | कृष्णम् वंदे जगद्गुरुम् | तेलुगू |- |२०१३ | हीर अँड हिरो | पंजाबी |- | rowspan="2" |२०१५ | धरम संकट में | rowspan="2" | हिंदी |- | बांके की क्रेझी बारात |} === मालिका === {| class="wikitable" style="text-align:center;" !वर्ष !नाव !भूमिका !नोंदी !संदर्भ |- |२०१२ |[[कॉमेडी सर्कस]] | rowspan="3" |स्पर्धक |[[कृष्णा अभिषेक]] सोबत | |- | rowspan="2" |२०१३ | झलक दिखला जा ६ |तीन का तडका सहभाग | style="text-align:center;" | |- | बिग बॉस ७ |७ दिवसांनी निष्कासित | style="text-align:center;" | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * {{कॉमन्स वर्ग|Hazel Keech|हेझल, कीच}} {{DEFAULTSORT:कीच, हेझल}} [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] r2mrkbomn6xqg6tpsax04h1ctmd7q3p 0 377458 2711539 2711036 2026-09-23T10:50:43Z Nitin.kunjir 4684 /* श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा */ 2711539 wikitext text/x-wiki {{short description|International cricket season}} {{Use dmy dates|date=January 2025}}{{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट वर्षे|२०२५-२६|२०२६-२७}} '''२०२६ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट हंगाम''' एप्रिल २०२६ ते सप्टेंबर २०२६ पर्यंत असेल.<ref>{{Cite web|url=https://www.cricschedule.com/ftp.php|title=Future Tour Programs (FTP) Schedule of ICC|website=CricSchedule|access-date=2024-03-16}}</ref> या कालावधीमध्ये पुरुषांचे [[कसोटी सामना|कसोटी]], [[एकदिवसीय क्रिकेट|एकदिवसीय]] आणि [[टी२०]] सामने (पूर्ण सदस्य संघांमधील), [[महिला कसोटी क्रिकेट|महिला कसोटी]], [[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|महिला एकदिवसीय]] आणि [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला]] [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|टी२०]] सामने तसेच काही इतर महत्त्वाच्या मालिका समाविष्ट असतील.<ref>{{cite web|url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|title=Men's Future Tours Programme 2023 to 2027|work=International Cricket Council|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf|archive-date=26 December 2022|accessdate=14 March 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2747093|title=Men's FTP for 2023-2027 announced|work=International Cricket Council|accessdate=14 March 2023}}</ref> [[२०२६ महिला टी२० विश्वचषक]] जून आणि जुलै २०२६ दरम्यान इंग्लंडमध्ये आयोजित करण्याचे नियोजित आहे.<ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/12659535/england-to-host-2026-womens-t20-cricket-world-cup|title=England to host 2026 T20 Women's World Cup|work=[[Sky Sports]]|access-date=26 July 2022}}</ref> येथे दाखवलेल्या सामन्यांव्यतिरिक्त, या कालावधीत सहयोगी राष्ट्रांशी संबंधित इतर अनेक टी२०आय मालिका खेळवल्या जातील. == मोसम आढावा == === पुरुषांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |'''आरंभ दिनांक''' ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |निकाल [सामने] |- ! width="80" |[[कसोटी सामना|कसोटी]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्रिकेट|आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[आंतरराष्ट्रीय टी२०|आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–१ [३] || १–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा|{{date|8 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | २–० [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा|{{date|27 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || {{n/a}} |- |style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा|{{date|30 May 2026}}]] |style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |style="text-align:left" |{{cr|AUS}} |{{n/a}} |२–१ [३] |{{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|3 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | १–० [२] || ०–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा|{{date|4 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} |१–२ [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा भारत दौरा|{{date|6 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | १–० [१] || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा|{{date|9 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा आयर्लंड दौरा|२६ जून २०२६]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}}|| {{n/a}} || २–० [२] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|28 June 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} |१–० [२] || २–१ [५] |[३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा इंग्लंड दौरा|{{date|1 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || २–१ [३] || ४–० [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|11 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|NZ}} | {{n/a}} || २–३ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|23 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा|{{date|25 July 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|WIN}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} | १–१ [२]|| {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा|{{date|5 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|IRE}} | style="text-align:left" |{{cr|AFG|२०१३}} | {{n/a}} || ०–४ [५] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#बांगलदेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा |{{date|13 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | style="text-align:left" |{{cr|BAN}} | १–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारताचा श्रीलंका दौरा|{{date|15 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|SRI}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} |०–१ [२] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा|{{date|19 August 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|PAK}} |३–० [३] || {{n/a}} || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा|{{date|9 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|NAM}} | style="text-align:left" |{{cr|SA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" | [[#भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये|१३ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" | {{flagicon|IND}} {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:left" | {{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ENG}} | style="text-align:left" |{{cr|SL}} | {{n/a}} || [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[#ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा|{{date|15 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|ZIM}} | style="text-align:left" |{{cr|AUS}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[#भारताचा जपान दौरा|{{date|22 September 2026}}]] | style="text-align:left" |{{cr|JPN}} | style="text-align:left" |{{cr|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || [1] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)|{{date|2 April 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)]] |{{n/a}} |- |style="text-align:left" | [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)|२५ एप्रिल २०२६]] | colspan="4" style="text-align: left;" |{{ध्वजचिन्ह|NEP}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)|१२ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)|६ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|USA}} [[२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)|{{date|21 July 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)|{{date|3 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NED}} [[२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|{{date|8 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|TAN}} [[२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग बी]] | {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|{{date|28 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" | {{Cr|SA}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|{{date|30 August 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|NAM}} [[२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक]] | style="text-align:left" | {{Cr|NEP}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|{{date|24 September 2026}}]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - पुरुष स्पर्धा]] | style="text-align:left" | |} === महिलांचे कार्यक्रम === {| class="wikitable" style="text-align:center; white-space:nowrap" ! colspan="6" |'''महिलांचे आंतरराष्ट्रीय दौरे''' |- ! rowspan="2" |आरंभ दिनांक ! rowspan="2" |यजमान संघ ! rowspan="2" |पाहुणा संघ ! colspan="3" |'''निकाल [सामने]''' |- ! width="80" |[[महिला कसोटी क्रिकेट|म. कसोटी]] ! width="80" |[[महिला एक दिवसीय आंतरराष्ट्रीय|म.आं.ए.दि.]] ! width="80" |[[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|म.आं.टी२०]] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा|{{date|17 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|SA}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ४–१ [५] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा|{{date|20 April 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|BAN}} | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | {{n/a}} || १–२ [३] || ०–३ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा |{{date|3 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | {{n/a}} || ३–० [३] || ३–० [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|10 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|NZ}} | {{n/a}} || १-१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा|{{date|28 May 2026}}]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IND}} | ०–१ [१] || {{n/a}} || २–१ [३] |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा|१० जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | style="text-align:left" |{{crw|WIN}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा|२३ जुलै २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|SRI}} | style="text-align:left" |{{crw|PAK}} | {{n/a}} || २–१ [३] || २–१ [३] |- | style="text-align:left" | [[#थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा|१० ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|PNG}} | style="text-align:left" | {{crw|THA}} | {{n/a}} || ०–३ [३] || १–१ [२] |- | style="text-align:left" | [[#नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा|२८ ऑगस्ट २०२६]] | style="text-align:left" | {{crw|SCO}} | style="text-align:left" | {{crw|NED}} | {{n/a}} || १–१ [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा|१ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ENG}} | style="text-align:left" |{{crw|IRE}} | {{n/a}} || ३–० [३] || {{n/a}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा|११ सप्टेंबर २०२६]] | style="text-align:left" |{{crw|ZIM}} | style="text-align:left" |{{crw|RSA}} | {{n/a}} || {{n/a}} || ५–० [५] |- ! colspan="6" style="text-align :center" |'''आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा''' |- !'''आरंभ दिनांक''' ! colspan="4" |'''स्पर्धा''' !'''विजेते''' |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|SCO}} [[२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|SCO}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|२८ मे २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|IRE|cricket}} [[२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका]] | style="text-align:left" |{{Crw|WIN}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक|१२ जून २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|ENG}} [[२०२६ महिला टी२० क्रिकेट विश्वचषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|AUS}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ महिला टी२० आशिया चषक |२८ ऑगस्ट २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|UAE}} [[२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक]] | style="text-align:left" |{{Crw|IND}} |- | style="text-align:left" |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६#२०२६ आशियाई खेळ|१७ सप्टेंबर २०२६]] | colspan="4" style="text-align:left" |{{flagicon|JPN}} [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ - महिला स्पर्धा]] | style="text-align:left" | |} == एप्रिल == === २०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका (१६वी फेरी)=== {{main|२०२६ नामिबिया तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] - आं.ए.दि. तिरंगी मालिका |- !क्र. !दिनांक !संघ १ !संघ २ !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529139.html आं.ए.दि. ४९४६] |२ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529140.html आं.ए.दि. ४९४७] |४ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} ३ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529141.html आं.ए.दि. ४९४८] |६ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |अनिर्णित |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529142.html आं.ए.दि. ४९४९] |८ एप्रिल |{{cr|OMA}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|OMA}} १२ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529143.html आं.ए.दि. ४९५०] |१० एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|OMA}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|NAM}} १ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529144.html आं.ए.दि. ४९५१] |१२ एप्रिल |{{cr|NAM}} |{{cr|SCO}} |[[वॉन्डरर्स क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] |{{cr|SCO}} ७ गडी राखून |} === न्यू झीलंडचा बांगलादेश दौरा === {{Main|न्यूझीलंड क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528272.html १ला आं.ए.दि.] |१७ एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} २६ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528273.html २रा आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528274.html ३रा आं.ए.दि.] |२३ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ५५ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528275.html १ला आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |{{cr|BAN}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html २रा आं.टी२०] |२९ एप्रिल |[[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] |सामना रद्द |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528276.html ३रा आं.टी२०] |२ मे |[[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मीरपूर]] |{{cr|NZ}} ६ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |} === भारतीय महिलांचा दक्षिण आफ्रिका दौरा === {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527253.html १ला म.आं.टी२०] |१७ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527254.html २रा म.आं.टी२०] |१९ एप्रिल |[[किंग्जमेड क्रिकेट मैदान]], [[डर्बन]] |{{Crw|SA}} ८ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527255.html ३रा म.आं.टी२०] |२२ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|SA}} ९ गडी राखून |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527256.html ४था म.आं.टी२०] |२५ एप्रिल |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] |{{Crw|IND}} १४ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527257.html ५वा म.आं.टी२०] |२७ एप्रिल |[[विलोमूर पार्क]], [[बेनोनी (ग्वाटेंग)|बेनोनी]] |{{Crw|SA}} २३ धावांनी |} === श्रीलंका महिलांचा बांगलादेश दौरा === {{main|श्रीलंका महिला क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528279.html १ला म.आं.ए.दि.] |२० एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|BAN}} ३ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html २रा म.आं.ए.दि.] |२२ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html ३रा म.आं.ए.दि.] |२५ एप्रिल |[[शहीद कमरुझ्झमान स्टेडियम]], [[राजशाही]] |{{Crw|SL}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4" |WT20I series |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html १ला म.आं.टी२०] |२८ एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २५ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html २रा म.आं.टी२०] |३० एप्रिल |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} २१ धावांनी |- |[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html ३रा म.आं.टी२०] |२ मे |[[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] |{{Crw|SL}} ३ धावांनी |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१७वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531696.html आं.ए.दि. ४९५४]|| २५ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|NEP}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531698.html आं.ए.दि. ४९५५]|| २७ एप्रिल || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531699.html आं.ए.दि. ४९५६]|| २९ एप्रिल || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|OMA}} १०२ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531700.html आं.ए.दि. ४९५७]|| १ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531701.html आं.ए.दि. ४९५८]|| ३ मे || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|UAE}} ५४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९५९]|| ५ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|OMA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ८१ धावांनी |} == मे== === झिम्बाब्वे महिलांचा पाकिस्तान दौरा === {{Main|झिम्बाब्वे महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534071.html म.आं.ए.दि. १५४५] |४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १६८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534072.html म.आं.ए.दि. १५४६] |६ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} २०६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534073.html म.आं.ए.दि. १५४७] |९ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="4" |म.आं.टी२०. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534074.html म.आं.टी२० २७६६] |१२ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १५३ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534075.html म.आं.टी२० २७६७] |१४ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} ६७ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1534076.html म.आं.टी२० २७६९] |१५ मे |[[राष्ट्रीय स्टेडियम (कराची)|राष्ट्रीय स्टेडियम]], [[कराची]] |{{Crw|PAK}} १३३ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा बांगलादेश दौरा=== {{main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२५–२६}} {|class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[ २०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html कसोटी २६१७] || ८–१२ मे || [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} १०४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532487.html कसोटी २६१८] || १६–२० मे|| [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} ७८ धावांनी |} === न्यू झीलंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496542.html म.आं.ए.दि. १५४८] |१० मे |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |{{Cr|ENG}} १ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496543.html म.आं.ए.दि. १५४९] |१३ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (नॉरदॅम्प्टन)|काउंटी मैदान]], [[नॉरदॅम्प्टन]] |अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496544.html म.आं.ए.दि. १५५०] |१६ मे |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{Cr|NZL}} १७ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496545.html म.आं.टी२० २७७२] |२० मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान ]], [[डर्बी]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496546.html म.आं.टी२० २७७४] |२३ मे |[[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[कँटरबरी]] |{{Cr|NZL}} १४ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496547.html म.आं.टी२० २७७५] |२५ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (होव)|काउंटी मैदान]], [[होव्ह]] |{{Cr|ENG}} ७ गडी राखून |} === २०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (१८वी फेरी) === {{main|२०२६ नेपाळ तिरंगी मालिका (मे)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531702.html आं.ए.दि. ४९६०]|| १२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}}|| [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531703.html आं.ए.दि. ४९६१]|| १४ मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|SCO}} २ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531704.html आं.ए.दि. ४९६२]|| १६ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531705.html आं.ए.दि. ४९६३]|| १८ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|SCO}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531706.html आं.ए.दि. ४९६४]|| २० मे || {{cr|SCO}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]] || {{cr|USA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1531707.html आं.ए.दि. ४९६५]|| २२ मे || {{cr|NEP}} || {{cr|USA}} || [[त्रिभुवन विद्यापीठ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कीर्तिपूर]]|| {{cr|NEP}} १२२ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा आयर्लंड दौरा === {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |कसोटी मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528547.html कसोटी २६१९] |२७-३० मे |[[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] |{{Cr|NZ}} १ डाव आणि ७९ धावांनी |- |} === २०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ स्कॉटलंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535591.html म.आं.टी२० २७८२]|| २८ मे || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535592.html म.आं.टी२० २७९१]|| ३० मे || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535593.html म.आं.टी२० २७९६]|| ३१ मे || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}}|| [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|NED}} ८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535594.html म.आं.टी२० २७९९]|| २ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|BAN}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535595.html म.आं.टी२० २८०९]|| ३ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]] || {{crw|SCO}} २४ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535596.html म.आं.टी२० २८१९]|| ४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[द ग्रेंज क्लब]], [[एडिनबरा]]|| {{crw|BAN}} १३ धावांनी |} ===२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका=== {{Main|२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका}} {{#section:२०२६ आयर्लंड महिला तिरंगी मालिका|pointtable}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528538.html म.आं.टी२० २७८३] || २८ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|WIN}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528539.html म.आं.टी२० २७८६] || २९ मे || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]]|| {{crw|WIN}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528540.html म.आं.टी२० २७९७] || ३१ मे || {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528541.html म.आं.टी२० २७९८] || १ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || {{crw|IRE}} १ धावेने ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528542.html म.आं.टी२० २८१०] || ३ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|WIN}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528543.html म.आं.टी२० २८१९अ] || ४ जून|| {{crw|IRE}} || {{crw|PAK}} || [[कॅसल ॲव्हेन्यू]], [[क्लोंटार्फ (डब्लिन)|क्लोंटार्फ]] || सामना रद्द |} === भारतीय महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{main|भारतीय महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496548.html म.आं.टी२० २७८४] |२८ मे |[[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] |{{crw|IND}} ३८ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496549.html म.आं.टी२० २७९२] |३० मे |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{crw|ENG}} २६ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496550.html म.आं.टी२० २८००] |२ जून |[[काउंटी मैदान (टाँटन)|काउंटी मैदान]], [[टाँटन]] |{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" |महिला कसोटी |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496551.html म.कसोटी १५३] |१०–१३ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{crw|IND}} २७० धावांनी |} === ऑस्ट्रेलियाचा पाकिस्तान दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535645.html आं.ए.दि. ४९६६] |३० मे |[[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] |{{cr|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535646.html आं.ए.दि. ४९६७] |२ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|AUS}} ४१ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1535647.html आं.ए.दि. ४९६९] |४ जून |[[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] |{{cr|PAK}} ४ गडी राखून |} ==जून== ===श्रीलंकेचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538304.html आं.ए.दि. ४९६८] || ३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ४१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538305.html आं.ए.दि. ४९७१] || ६ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| अनिर्णित |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538306.html आं.ए.दि. ४९७२अ] || ८ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| सामना रद्द |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538307.html आं.टी२० ३९४७] || ११ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538308.html आं.टी२० ३९५२] || १३ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|SL}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538309.html आं.टी२० ३९५५] || १४ जून || [[सबाइना पार्क (जमैका)|सबाइना पार्क]], [[किंग्स्टन]]|| {{cr|WIN}} ५ गडी राखून |- ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538311.html कसोटी २६२४] || २५–२९ जून || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| {{cr|WIN}} १ डाव आणि २१७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538312.html कसोटी २६२६] || ३–७ जुलै || [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]]|| सामना अनिर्णित |} ===न्यू झीलंडचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496571.html कसोटी २६२०] || ४–८ जून || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{cr|ENG}} ११५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496572.html कसोटी २६२२] || १७–२१ जून || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{cr|NZ}} २५३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496573.html कसोटी २६२३] || २५–२९ जून || [[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]]|| {{cr|NZ}} १६० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा भारत दौरा=== {{main|अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा भारत दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| एकमेव कसोटी |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527150.html कसोटी २६२१] || ६–१० जून || [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], नवीन चंदिगढ || {{cr|IND}} १ डाव आणि ३०० धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527151.html आं.ए.दि. ४९७७] || १३ जून || [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[धर्मशाळा (हिमाचल प्रदेश)|धर्मशाळा]]|| {{cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527152.html आं.ए.दि. ४९८०] || १७ जून || [[इकाना क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]]|| {{cr|IND}} १७० धावांनी |- | [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527153.html आं.ए.दि. ४९८१] || २० जून || [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]]|| {{cr|IND}} ९ गडी राखून |} ===२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका (१९वी फेरी)=== {{main|२०२६ कॅनडा तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९७०] || ६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९७२] || ८ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|NED}} २१ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९७४] || १० जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|CAN}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९७६] || १२ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| {{cr|USA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९७८अ] || १४ जून || {{cr|NED}} || {{cr|USA}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९७९] || १६ जून || {{cr|CAN}} || {{cr|NED}} || [[मेपल लीफ क्रिकेट क्लब]], [[किंग सिटी (ऑन्टारियो)|किंग सिटी]]|| अनिर्णित |} ===ऑस्ट्रेलियाचा बांगलादेश दौरा=== {{Main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा बांगलादेश दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532480.html आं.ए.दि. ४९७३] || ९ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ८६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532481.html आं.ए.दि. ४९७५] || ११ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|BAN}} ५ गडी राखून ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532482.html आं.ए.दि. ४९७८] || १४ जून || [[शेर-इ-बांग्ला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]]|| {{cr|AUS}} १ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532483.html आं.टी२० ३९५६] || १७ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532484.html आं.टी२० ३९६०] || १९ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1532485.html आं.टी२० ३९७२] || २१ जून || [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} ७ गडी राखून |} ===२०२६ महिला टी२० विश्वचषक=== {{main|२०२६ महिला टी२० विश्वचषक}} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupA}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला टी२० विश्वचषक|GroupB}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490677.html म.आं.टी२० २८४७] || १२ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SL}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|ENG}} ८७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490678.html म.आं.टी२० २८५०] || १३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SCO}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SCO}} ४० धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490679.html म.आं.टी२० २८५१] || १३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|AUS}} ६५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490680.html म.आं.टी२० २८५२] || १३ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|WIN}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490681.html म.आं.टी२० २८५४] || १४ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|NED}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|BAN}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490682.html म.आं.टी२० २८५७] || १४ जून || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|IND}} ६४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490683.html म.आं.टी२० २८६१] || १६ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SL}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|SL}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490684.html म.आं.टी२० २८६२] || १६ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|IRE}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|ENG}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490685.html म.आं.टी२० २८६३] || १७ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|BAN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490686.html म.आं.टी२० २८६५] || १७ जून || {{crw|IND}} || {{crw|NED}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|IND}} ९५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490687.html म.आं.टी२० २८६६] || १७ जून || {{crw|PAK}} || {{crw|SA}} || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{crw|SA}} २ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490688.html म.आं.टी२० २८७०] || १८ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|WIN}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|WIN}} ७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490689.html म.आं.टी२० २८७४] || १९ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|NZ}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|NZ}} ४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490690.html म.आं.टी२० २८७७] || २० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|NED}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|AUS}} ९८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490691.html म.आं.टी२० २८७८] || २० जून || {{crw|BAN}} || {{crw|PAK}} || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{crw|BAN}} २३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490692.html म.आं.टी२० २८७९] || २० जून || {{crw|ENG}} || {{crw|SCO}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|ENG}} ३८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490693.html म.आं.टी२० २८८०]|| २१ जून || {{crw|SL}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|WIN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490694.html म.आं.टी२० २८८१] || २१ जून || {{crw|IND}} || {{crw|SA}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490695.html म.आं.टी२० २८८२] || २५ जून || {{crw|NZ}} || {{crw|SCO}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490696.html म.आं.टी२० २८८३] || २३ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|SL}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490697.html म.आं.टी२० २८८४] || २३ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|PAK}} || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} ११३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490698.html म.आं.टी२० २८८५] || २४ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|WIN}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ३९ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490699.html म.आं.टी२० २८८६] || २५ जून || {{crw|BAN}} || {{crw|IND}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|IND}} ५ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490700.html म.आं.टी२० २८८७] || २५ जून || {{crw|NED}} || {{crw|SA}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|SA}} ८८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490701.html म.आं.टी२० २८९१] || २६ जून || {{crw|SCO}} || {{crw|SL}} || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड ]], [[मँचेस्टर]] || {{crw|SL}} ३ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490702.html म.आं.टी२० २८९५] || २७ जून || {{crw|NED}} || {{crw|PAK}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|PAK}} ३७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490703.html म.आं.टी२० २८९९] || २७ जून || {{crw|IRE}} || {{crw|WIN}} || [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{crw|IRE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490704.html म.आं.टी२० २९००] || २७ जून || {{crw|ENG}} || {{crw|NZ}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} ९ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490705.html म.आं.टी२० २९०४] || २८ जून ||{{crw|BAN}} || {{crw|SA}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|SA}} ४ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490706.html म.आं.टी२० २९०७] || २८ जून || {{crw|AUS}} || {{crw|IND}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ६ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490707.html म.आं.टी२० २९०८] || ३० जून || {{crw|AUS}} || {{crw|WIN}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490708.html म.आं.टी२० २९०९] || २ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|SA}} || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| {{crw|ENG}} ४० धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490709.html म.आं.टी२० २९१०] || ५ जुलै || {{crw|ENG}} || {{crw|AUS}} || [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]|| {{crw|AUS}} ७ गडी राखून |} ===भारताचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html आं.टी२० ३९९३] || २६ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html आं.टी२० ४००४] || २८ जून || [[स्टॉर्मोंट (क्रिकेट मैदान)|स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]]|| {{cr|IRE}} १ धावेने |} === बांगलादेशचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|बांगलादेश क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap| कसोटी सामना}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html कसोटी २६२५] || २८ जून–२ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १ डाव आणि ८५ धावांनी |- ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538298.html आं.ए.दि. ४९८२] || ६ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} २५ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538299.html आं.ए.दि. ४९८३] || ९ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|ZIM}} १३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538300.html आं.ए.दि. ४९८४] || ११ जुलै || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]]|| {{cr|BAN}} ७ गडी राखून |- ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538301.html आं.टी२० ४०३६] || १५ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|ZIM}} ३२ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538302.html आं.टी२० ४०३७] || १७ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ३४ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538303.html आं.टी२० ४०३८] || १९ जुलै || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]]|| {{cr|BAN}} ४ गडी राखून |} == जुलै == ===भारताचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |आं.टी२० मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html आं.टी२० ४००७] |१ जुलै |[[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] |सामना अनिर्णित |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html आं.टी२० ४०१२] |४ जुलै |[[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html आं.टी२० ४०१३] |७ जुलै |[[ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] |{{cr|ENG}} १२५ धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html आं.टी२० ४०२०] |९ जुलै |[[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] |{{cr|ENG}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html आं.टी२० ४०२५] |११ जुलै |[[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)| रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] |{{cr|ENG}} ५६ धावांनी |- ! colspan="4" |आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496579.html आं.ए.दि. ४९८७] |१४ जुलै |[[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान| एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] |{{cr|IND}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496580.html आं.ए.दि. ४९८८] |१६ जुलै |[[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] |{{cr|ENG}} ४ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496581.html आं.ए.दि. ४९९०] |१९ जुलै |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] |{{cr|ENG}} २७ धावांनी |} === वेस्ट इंडीज महिलांचा आयर्लंड दौरा=== {{Main|वेस्ट इंडीज महिला क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528544.html म.आं.ए.दि. १५५१] |१० जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ९ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528545.html म.आं.ए.दि. १५५२] |१२ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528546.html म.आं.ए.दि. १५५३] |१५ जुलै |[[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[ब्रिडी]] |{{Crw|WIN}} ६४ धावांनी |} ===न्यू झीलंडचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{main|न्यू झीलंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538624.html आं.ए.दि. ४९८५] || ११ जुलै || [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|WIN}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538625.html आं.ए.दि. ४९८६] || १३ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538626.html आं.ए.दि. ४९८९] || १६ जुलै|| [[प्रोव्हिडन्स स्टेडियम]], [[प्रोव्हिडन्स, गयाना|प्रोव्हिडन्स]] || {{cr|NZ}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538627.html आं.ए.दि. ४९९१] || १९ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|NZ}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1538628.html आं.ए.दि. ४९९३] || २१ जुलै|| [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} २ गडी राखून |} ===२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका (२०वी फेरी)=== {{main|२०२६ नेदरलँड्स तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] '''– तिरंगी मालिका''' |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538425.html आं.ए.दि. ४९९२] || २१ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ८ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538426.html आं.ए.दि. ४९९४] || २३ जुलै|| {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ६ गडी राखून |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538427.html आं.ए.दि. ४९९५] || २५ जुलै || {{cr|NED}}|| {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538428.html आं.ए.दि. ४९९६] || २७ जुलै || {{cr|NAM}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ३ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538429.html आं.ए.दि. ४९९७] || २९ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NEP}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NED}} ५७ धावांनी |- | [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538430.html आं.ए.दि. ४९९८] || ३१ जुलै || {{cr|NED}} || {{cr|NAM}} || [[स्पोर्टपार्क मार्शलचलकरवीर्ड]], [[उट्रेख्त (शहर)|उट्रेख्त]]|| {{cr|NAM}} ६ गडी राखून |} ===पाकिस्तान महिलांचा श्रीलंका दौरा=== {{Main|पाकिस्तान महिला क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540540.html म.आं.ए.दि. १५५४] |२३ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|PAK}} ५ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540541.html म.आं.ए.दि. १५५५] |२५ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540542.html म.आं.ए.दि. १५५६] |२८ जुलै |[[महिंद राजपक्ष आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हंबन्टोटा]] |{{Crw|SRI}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" |{{nowrap| म.आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540543.html म.आं.टी२० २९४३] |३१ जुलै |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540544.html म.आं.टी२० २९४८] |२ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|SRI}} ६ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1540545.html म.आं.टी२० २९५१] |४ ऑगस्ट |[[रणगीरी डंबुला आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[डंबुला]] |{{Crw|PAK}} ४ गडी राखून |} ===भारताचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{Main|भारतीय क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|आं.टी२० मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html आं.टी२० ४०३९] |२३ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html आं.टी२० ४०४१] |२५ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html आं.टी२० ४०४४] |२६ जुलै |[[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] |{{Cr|IND}} ३५ धावांनी |} ===पाकिस्तानचा वेस्ट इंडीज दौरा=== {{Main|पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" |{{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- !क्र. !दिनांक !ठिकाण !निकाल |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538630.html कसोटी २६२७] |२५–२९ जुलै |[[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|WIN}} ९० धावांनी |- |[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538631.html कसोटी २६२८] |२–६ ऑगस्ट |[[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]] |{{Cr|PAK}} ८ गडी राखून |} ==ऑगस्ट== ===२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका (२१वी फेरी)=== {{main|२०२६ स्कॉटलंड तिरंगी मालिका}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="6" | [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक लीग २]] – तिरंगी मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545998.html आं.ए.दि. ४९९८अ] || ३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1545999.html आं.ए.दि. ४९९८क] || ५ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546000.html आं.ए.दि. ५०००] || ७ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} ९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546001.html आं.ए.दि. ५००१] || ९ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546002.html आं.ए.दि. ५००३] || ११ ऑगस्ट || {{cr|CAN}} || {{cr|UAE}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|UAE}} ९७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546003.html आं.ए.दि. ५००५] || १३ ऑगस्ट || {{cr|SCO}} || {{cr|CAN}} || [[फोर्टहिल मैदान]], [[डंडी]]|| {{cr|SCO}} १७० धावांनी |} ===अफगाणिस्तानचा आयर्लंड दौरा=== {{Main| अफगाणिस्तान क्रिकेट संघाचा आयर्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528550.html आं.ए.दि. ४९९८ब] || ५ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528551.html आं.ए.दि. ४९९९] || ७ ऑगस्ट || [[ब्रेडी क्रिकेट क्लब मैदान]], [[मॅघेरामेसन]] || {{cr|AFG|२०१३}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528552.html आं.ए.दि. ५००२] || १० ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528553.html आं.ए.दि. ५००४] || १२ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|AFG|२०१३}} ४२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1528554.html आं.ए.दि. ५००६] || १५ ऑगस्ट || [[स्टॉर्मोंट क्रिकेट मैदान]], [[बेलफास्ट]] ||{{cr|AFG|२०१३}} ६ गडी राखून |} ===२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)=== {{main|२०२६ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (टांझानिया)}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="7" |[[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]] – लिस्ट अ मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html १ला सामना] || ८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ९० धावांनी([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html २रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html ३रा सामना] || ९ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} १६३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html ४था सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html ५वा सामना] || ११ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ११३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html ६वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html ७वा सामना] || १२ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ५१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html ८वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|HK}} ३८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html ९वा सामना] || १४ ऑगस्ट || {{cr|ITA}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html १०वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|SIN}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|UGA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html ११वा सामना] || १५ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|BHR}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html १२वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html १३वा सामना] || १७ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|SIN}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|TAN}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html १४वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|TAN}} || {{cr|ITA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|ITA}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html १५वा सामना] || १८ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|UGA}} || [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] || {{cr|BHR}} ४ गडी राखून |} ===थायलंड महिलांचा पापुआ न्यू गिनी दौरा=== {{main| थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" |म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549208.html म.आं.टी२० २९५२] || १० ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|PNG}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549209.html म.आं.टी२० २९५३] || ११ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ६ गडी राखून |- ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549210.html म.आं.ए.दि. १५५७] || १३ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} १२१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549211.html म.आं.ए.दि. १५५८] || १५ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549212.html म.आं.ए.दि. १५५९] || १७ ऑगस्ट || [[अमिनी पार्क]], [[पोर्ट मॉरेस्बी]] || {{crw|THA}} ५ गडी राखून |} === बांगलादेशचा ऑस्ट्रेलिया दौरा=== {{Main| बांगलादेश क्रिकेट संघाचा ऑस्ट्रेलिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html कसोटी २६२९] || १३–१७ ऑगस्ट || [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} ९ गडी राखून |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html कसोटी २६३२] || २२–२६ ऑगस्ट|| [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] ||{{cr|AUS}} १ डाव आणि ५१ धावांनी |} === भारताचा श्रीलंका दौरा=== {{main| भारतीय क्रिकेट संघाचा श्रीलंका दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4"| {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544001.html कसोटी २६३०] || १५–१९ ऑगस्ट || [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गाली]] || {{cr|IND}} १६५ धावांनी |- | [http://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1544002.html कसोटी २६३३] || २३–२७ ऑगस्ट || [[सिंहलीझ क्रीडा क्लब क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] ||अनिर्णित |} === पाकिस्तानचा इंग्लंड दौरा === {{Main| पाकिस्तान क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] – कसोटी मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496582.html कसोटी २६३१] || १९–२३ ऑगस्ट || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स ]] ||{{cr|ENG}} १ डाव आणि १०३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496583.html कसोटी २६३४] || २७–३१ ऑगस्ट|| [[लॉर्ड्स]], [[लंडन ]] ||{{cr|ENG}} १९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496584.html कसोटी २६३५] || ९–१३ सप्टेंबर || [[एजबॅस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] ||{{cr|ENG}} ८ गडी राखून |} ===नेदरलँड्स महिलांचा स्कॉटलंड दौरा=== {{main| नेदरलँड्स महिला क्रिकेट संघाचा स्कॉटलंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" ! colspan="4" | म.आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549972.html म.आं.ए.दि. १५६०] || २८ ऑगस्ट || [[टिटवूड]], [[ग्लासगो]] || {{Crw|NED}} ५८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549973.html म.आं.ए.दि. १५६१]|| ३० ऑगस्ट || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || {{Crw|SCO}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549974.html म.आं.ए.दि. १५६२]|| १ सप्टेंबर || [[न्यू विल्यमफील्ड]], [[स्टर्लिंग]] || सामना रद्द |} ===२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका=== {{main|२०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका}} {{#section: २०२६ नामिबिया आं.टी२० तिरंगी मालिका|PTS}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |साखळी सामने |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549524.html आं.टी२० ४०९७] || २८ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|NAM}} १८ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549525.html आं.टी२० ४०९८] || २९ ऑगस्ट || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549526.html आं.टी२० ४०९९] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549527.html आं.टी२० ४१००] || १ सप्टेंबर || {{cr|SA}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549528.html आं.टी२० ४१०१] || ३ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|ZIM}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|ZIM}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549529.html आं.टी२० ४१०२] || ४ सप्टेंबर || {{cr|NAM}} || {{cr|SA}} || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ११ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549530.html आं.टी२० ४१०३] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SA}}|| {{cr|ZIM}}|| [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{cr|SA}} ४८ धावांनी |} === २०२६ महिला टी२० आशिया चषक === {{main|२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ महिला ट्वेंटी२० आशिया चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548891.html म.आं.टी२० २९७६] || २८ ऑगस्ट || {{crw|HK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|THA}} ६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548892.html म.आं.टी२० २९८२] || २९ ऑगस्ट || {{crw|UAE}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] ||{{crw|SL}} ९ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548893.html म.आं.टी२० २९८६] || ३० ऑगस्ट || {{crw|IND}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ९४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548894.html म.आं.टी२० २९८७] || ३१ ऑगस्ट || {{crw|BAN}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ७१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548895.html म.आं.टी२० २९८८] || १ सप्टेंबर || {{crw|PAK}} || {{crw|THA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ३५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548896.html म.आं.टी२० २९८९] || २ सप्टेंबर || {{crw|INA}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ७५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548897.html म.आं.टी२० २९९०] || ३ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|IND}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} १३७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548898.html म.आं.टी२० २९९६] || ४ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|INA}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|UAE}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548899.html म.आं.टी२० ३००२] || ५ सप्टेंबर || {{crw|IND}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548900.html म.आं.टी२० ३००७] || ६ सप्टेंबर || {{crw|BAN}} || {{crw|SL}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548901.html म.आं.टी२० ३००८] || ७ सप्टेंबर || {{crw|HK}} || {{crw|PAK}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|PAK}} ७२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548902.html म.आं.टी२० ३००९] || ८ सप्टेंबर || {{crw|UAE}} || {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|BAN}} ३४ धावांनी |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548903.html म.आं.टी२० ३०१०] || १० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}} || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ४० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548904.html म.आं.टी२० ३०१२] || ११ सप्टेंबर || {{crw|SL}}|| {{crw|PAK}}|| [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|SL}} ४ गडी राखून |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1548905.html म.आं.टी२० ३०१४] || १३ सप्टेंबर || TBD || TBD || [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{crw|IND}} ७२ धावांनी |} ===२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक === {{main|२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक }} {{col-begin|width=}} {{col-2}} {{#section: २०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group A}} {{col-2}} {{#section:२०२६ एसीसी पुरुष प्रीमियर चषक|Group B}} {{col-end}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549946.html १ला सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|OMA}} || {{cr|SIN}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|OMA}} १३१ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549947.html २रा सामना] || ३० ऑगस्ट || {{cr|HK}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} १६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549948.html ३रा सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|QAT}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ९२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549949.html ४था सामना] || ३१ ऑगस्ट || {{cr|BHR}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549950.html ५वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} ९३ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549951.html ६वा सामना] || १ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|SIN}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|KUW}} १६० धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549952.html ७वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|HK}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|BHR}} ३२ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549953.html ८वा सामना] || २ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|OMA}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549954.html ९वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|UAE}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|UAE}} ६६ धावांनी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549955.html १०वा सामना] || ३ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|NEP}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|NEP}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549956.html ११वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|QAT}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|QAT}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549957.html १२वा सामना] || ४ सप्टेंबर || {{cr|BHR}} || {{cr|SAU}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|SAU}} १७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549958.html १३वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|OMA}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|KUW}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549959.html १४वा सामना] || ५ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|HK}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || बरोबरी ({{cr|HK}} सुपर ओव्हर मध्ये) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549960.html १५वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|NEP}} || {{cr|SAU}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ५ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549961.html १६वा सामना] || ६ सप्टेंबर || {{cr|SIN}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549962.html १७वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|MAS}} || {{cr|BHR}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|MAS}} १२६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549963.html १८वा सामना] || ७ सप्टेंबर || {{cr|KUW}} || {{cr|QAT}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|QAT}} ४ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549964.html १९वा सामना] || ८ सप्टेंबर || {{cr|HK}} || {{cr|NEP}} || [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|HK}} १५ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549965.html आं. ए. दि. ५००७] || ८ सप्टेंबर || {{cr|OMA}} || {{cr|UAE}} || [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ४९ धावांनी |- ! colspan="6"|उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549966.html २१वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|OMA}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ८७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549967.html २२वा सामना] || १० सप्टेंबर || {{cr|UAE}}|| {{cr|HK}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|UAE}} ७ गडी राखून |- ! colspan="6"|३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549968.html २३वा सामना] || १२ सप्टेंबर || {{cr|HK}}|| {{cr|OMA}}|| [[मलेशिया राष्ट्रीय विद्यापीठ|युकेएम-वायएसडी क्रिकेट ओव्हल]], [[बांगी (सलांगोर)|बांगी]] || {{cr|HK}} ९ गडी राखून |- ! colspan="6"|अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549969.html २४वा सामना] || १२ सप्टेंबर || {{cr|NEP}}|| {{cr|UAE}}|| [[बायुएमास ओव्हल]], [[क्वालालंपूर]] || {{cr|NEP}} ४४ धावांनी |} == सप्टेंबर == === आयर्लंड महिलांचा इंग्लंड दौरा=== {{Main|आयर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | {{nowrap|[[२०२५–२०२९ आयसीसी महिला अजिंक्यपद]] — म.आं.ए.दि. मालिका}} |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496552.html म.आं.ए.दि. १५६२] || १ सप्टेंबर || [[ग्रेस रोड]], [[लेस्टर]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496553.html म.आं.ए.दि. १५६३] || ३ सप्टेंबर || [[काउंटी क्रिकेट मैदान (डर्बी)|काउंटी मैदान]], [[डर्बी]] ||{{crw|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496554.html म.आं.ए.दि. १५६४] || ६ सप्टेंबर || [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] ||{{crw|ENG}} ११४ धावांनी |} === दक्षिण आफ्रिकेचा नामिबिया दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघाचा नामिबिया दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549531.html आं.ए.दि. ५००८] || ९ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९९ धावांनी ([[डीएलएस पद्धत|डीएलएस]]) |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549532.html आं.ए.दि. ५०१०] || ११ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} १५७ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549533.html आं.ए.दि. ५०१२] || १३ सप्टेंबर || [[नामिबिया क्रिकेट मैदान]], [[विंडहोक]] || {{Cr|SA}} ९ गडी राखून |} === दक्षिण आफ्रिका महिलांचा झिम्बाब्वे दौरा === {{Main|दक्षिण आफ्रिका महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | म.आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543887.html म.आं.टी२० ३०११] || ११ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543888.html म.आं.टी२० ३०१५] || १३ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ६४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543889.html म.आं.टी२० ३०१७] || १५ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ८० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543890.html म.आं.टी२० ३०१९] || १७ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} ८० धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1543891.html म.आं.टी२० ३०२२] || १९ सप्टेंबर || [[क्वीन्स स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[बुलावायो]] ||{{Crw|SA}} १४ धावांनी |} ===भारत वि अफगाणिस्तान भारतामध्ये=== {{main|अफगाणिस्तान विरुद्ध भारतीय क्रिकेट संघ भारतामध्ये, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html आं.टी२० ४११६] || १३ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html आं.टी२० ४१२०] || १५ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} ७ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html आं.टी२० ४१२८] || १७ सप्टेंबर || [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]]||{{Cr|IND}} १२७ धावांनी |} === श्रीलंकेचा इंग्लंड दौरा === {{Main|श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.टी२० मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html आं.टी२० ४१२१] || १५ सप्टेंबर || [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]]||{{Cr|ENG}} ११९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html आं.टी.२० ४१२९] || १७ सप्टेंबर || [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]]||{{Cr|ENG}} ६ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html आं.टी.२० ४१३३] || १९ सप्टेंबर || [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]]||{{Cr|ENG}} ८ गडी राखून |- ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html आं.ए.दि. ५०१६] || २२ सप्टेंबर || [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]]||{{Cr|ENG}} ८९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html आं.ए.दि. ५०१८] || २४ सप्टेंबर || [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]]|| |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html आं.ए.दि. ५०२१] || २७ सप्टेंबर || [[द ओव्हल]], [[लंडन]]|| |} ===ऑस्ट्रेलियाचा झिम्बाब्वे दौरा=== {{main|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4"| आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530203.html आं.ए.दि. ५०१३] || १५ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} ५९ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530204.html आं.ए.दि. ५०१४] || १८ सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} ८४ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1530205.html आं.ए.दि. ५०१५] || २० सप्टेंबर || [[हरारे स्पोर्ट्‌स क्लब]], [[हरारे]] || {{Cr|AUS}} १ गडी राखून |} ===२०२६ आशियाई खेळ=== {{main|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट}} ====महिला स्पर्धा==== {{main|२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |उपांत्य फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550474.html म.आं.टी२० ३०१७अ] || १७ सप्टेंबर || {{crw|BAN}}|| {{crw|CHN}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || सामना रद्द |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550475.html म.आं.टी२० ३०१८] || १७ सप्टेंबर || {{Crw|PAK}}|| {{crw|THA}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{Crw|PAK}} ३ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550476.html म.आं.टी२० ३०२०] || १८ सप्टेंबर || {{crw|MAS}} || {{crw|SL}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|SL}} ८६ धावांनी |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550477.html म.आं.टी२० ३०२१] || १८ सप्टेंबर || {{crw|JPN}}|| {{crw|IND}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} ८ गडी राखून |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550478.html म.आं.टी२० ३०२३] || २० सप्टेंबर || {{Crw|PAK}}|| {{crw|SL}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|SL}} ८ गडी राखून |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550479.html आं.टी२० ३०२४] || २० सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|BAN}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} ११४ धावांनी |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550480.html म.आं.टी२० ३०२५] || २२ सप्टेंबर || {{crw|BAN}}|| {{Crw|PAK}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{Crw|PAK}} ३१ धावांनी |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1550481.html म.आं.टी२० ३०२६] || २२ सप्टेंबर || {{crw|IND}}|| {{crw|SL}}|| [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || {{crw|IND}} १४७ धावांनी |} ====पुरुष स्पर्धा==== {{main|२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {| class="wikitable" ! colspan="6" |गट फेरी |- ! क्र. ! दिनांक ! संघ १ ! संघ २ ! ठिकाण ! निकाल |- | १ला आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|AFG|२०१३}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | २रा आं.टी२० || २४ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|MYS}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ३रा आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|HKG}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ४था आं.टी२० || २५ सप्टेंबर || {{cr|AFG|२०१३}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ५वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|JPN}} || {{cr|NEP}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ६वा आं.टी२० || २६ सप्टेंबर || {{cr|MYS}} || {{cr|OMN}} || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य पूर्व सामने |- | ७वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|PAK}} || TBD (RU-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ८वा आं.टी२० || २८ सप्टेंबर || {{cr|IND}} || TBD (RU-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | ९वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|SL}} || TBD (WN-A) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | १०वा आं.टी२० || २९ सप्टेंबर || {{cr|BAN}} || TBD (WN-B) || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |उपांत्य सामने |- | ११वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- | १२वा आं.टी२० || १ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |३ऱ्या स्थानासाठी सामना |- | १३वा आं.टी२० || ३ ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |- ! colspan="6" |अंतिम सामना |- | १४वा आं.टी२० || 3 ऑक्टोबर || TBD || TBD || [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[निशिन]] || |} ===भारताचा जपान दौरा=== {{main|भारतीय क्रिकेट संघाचा जपान दौरा, २०२६}} {| class="wikitable" |+ ! colspan="4" | आं.ए.दि. मालिका |- ! क्र. ! दिनांक ! ठिकाण ! निकाल |- | [https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1552859.html आं.टी२० ४१३७] || २२ सप्टेंबर || [[सनो आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[सनो (तोचिगी)|सनो]] ||{{Cr|IND}} २ धावांनी |} == संदर्भयादी == {{reflist}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} a098vbaii49r3x9mypkah7r42xjhalj 0 378423 2711350 2675142 2026-09-22T22:17:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711350 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''बरखा बिष्ट''' ही एक भारतीय अभिनेत्री आहे जी प्रामुख्याने हिंदी टेलिव्हिजन, तसेच बंगाली आणि [[बॉलीवूड|हिंदी चित्रपटांमध्ये]] काम करते. तिने ''कितनी मस्त है जिंदगी'' या मालिकेत उदिताच्या भूमिकेतून टेलिव्हिजनवर पदार्पण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/there-is-a-flaw-in-the-tv-industry-it-sticks-to-a-certain-format-barkha-sengupta/articleshow/79285881.cms|title=There is a flaw in the TV industry, it sticks to a certain format: Barkha Sengupta – Times of India|date=18 November 2020|website=The Times of India|language=en|access-date=4 June 2021}}</ref> तिने हिंदी चित्रपट ''राजनिती'' (२०१०) मधून हिंदी पडद्यावर आणि बंगाली चित्रपट ''दुई पृथ्वी'' (२०१०) मधून बंगाली चित्रपटसृष्टीत पदार्पण केले. == वैयक्तिक जीवन == बरखाचा जन्म २८ डिसेंबर १९७९ रोजी [[हरियाणा|हरियाणातील]] [[हिसार]] येथे झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/movies/sayantani-ghoshs-birthday-wish-for-barkha-bisht-may-all-your-problems-go-away-soon-aa-9170915.html|title=Sayantani Ghosh's Birthday Wish For Barkha Bisht: 'May All Your Problems Go Away Soon'|website=News18|language=en|access-date=2025-04-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.imdb.com/name/nm2371046/|title=Barkha Bisht {{!}} Actress, Writer|website=IMDb|language=en-US|access-date=2025-04-13}}</ref> तिचे वडील [[कर्नल]] असल्यामुळे, तिने तिचे बालपण लष्करी शहरांमध्ये, विशेषतः [[कोलकाता]] येथे घालवले. ती गढवाली आहे आणि मूळची [[उत्तराखंड|उत्तराखंडमधील]] [[डेहराडून|डेहराडूनची]] आहे. ती तीन बहिणींमध्ये सर्वात लहान आहे, तिची मोठी आणि मधली बहीण एमबीए आणि कॉर्पोरेट व्यावसायिक आहेत. तिने २ मार्च २००८ रोजी अभिनेता [[इंद्रनील सेनगुप्ता|इंद्रनील सेनगुप्ताशी]] लग्न केले,<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/entertainment/barkha-bisht-on-divorce-to-indraneil-sengupta-one-of-the-toughest-decisions-of-my-life-3982049|title=Barkha Bisht On Divorce To Indraneil Sengupta: "One Of The Toughest Decisions Of My Life"|publisher=NDTV}}</ref> जो ''प्यार के दो नाम: एक राधा, एक श्याम'' आणि ''डोली सजा के'' या मालिकांमधील तिचा सह-अभिनेता होता. ''चॉइसेस'' नावाच्या लॉकडाऊनवर आधारित चित्रपटातही तो तिचा सह-कलाकार होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/barkha-sengupta-on-10-years-of-being-together-with-indraneil-i-can-still-manage-to-blow-him-away/articleshow/60020250.cms|title=Barkha Sengupta on 10 years of being together with Indraneil: I can still manage to blow him away - Times of India ►|date=11 August 2017|website=The Times of India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/indraneil-sengupta-barkha-sengupta-reunite-in-lockdown-film/1874009|title=Indraneil Sengupta, Barkha Sengupta reunite in lockdown film|website=outlookindia.com/|access-date=27 April 2021|archive-date=2021-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210427133040/https://www.outlookindia.com/newsscroll/indraneil-sengupta-barkha-sengupta-reunite-in-lockdown-film/1874009|url-status=dead}}</ref> लग्नानंतर तिने तिचे नाव बदलून बरखा सेनगुप्ता ठेवले होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/barkha-bisht-turn-to-barkha-sengupta/articleshow/6723932.cms#:~:text=Barkha%20Bisht%20on%20changing%20her,,%E2%80%9D%20clarifies%20Indraneil%20Sengupta's%20wifey.|title=Barkha Bisht turn to Barkha Sengupta|date=2010-10-11|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2025-04-16}}</ref> ऑक्टोबर २०११ मध्ये, तिने मीरा नावाच्या मुलीला जन्म दिला. नंतर २०२२ मध्ये त्यांचा घटस्फोट झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/barkha-bisht-finally-confirms-divorce-from-indraneil-sengupta-after-13-years-of-marriage-2364869-2023-04-26|title=Barkha Bisht finally confirms divorce from Indraneil Sengupta after 13 years of marriage|date=26 April 2023|website=India Today|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/barkha-bisht-confirms-divorce-with-indraneil-sengupta-calls-it-one-of-toughest-decisions-of-her-life-news-281828|title=Barkha Bisht Confirms Divorce With Indraneil Sengupta, Calls It One Of 'Toughest Decisions' Of Her Life|date=27 April 2023|publisher=Outlook India}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-indraneil-sengupta-barkha-bisht-to-subhangi-atre-piyush-poorey-tv-couples-who-divorced-after-several-years-of-marriage/photostory/99883548.cms?from=mdr|title=From Indraneil Sengupta-Barkha Bisht to Subhangi Atre-Piyush Poorey; TV couples who divorced after several years of marriage|date=30 April 2023|website=The Times of India}}</ref> ती २०२२ पासून अभिनेता आणि निर्माता आशिष शर्मासोबत रिलेशनशिपमध्ये आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/barkha-sengupta-falls-in-love-something-is-brewing-between-her-and-ashish-sharma-exclusive-101677131687394.html|title=Barkha Sengupta falls in love? Something is brewing between her and Ashish Sharma? (Exclusive)|last=Mishra|first=Vinay|date=2023-02-23|website=[[Hindustan Times]]|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230319022037/https://www.hindustantimes.com/entertainment/tv/barkha-sengupta-falls-in-love-something-is-brewing-between-her-and-ashish-sharma-exclusive-101677131687394.html|archive-date=2023-03-19}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/movies/barkha-bisht-confirms-divorce-from-indraneil-amid-ashish-sharma-dating-rumours-says-im-single-7648363.html|title=Barkha Bisht Confirms Divorce From Indraneil Amid Ashish Sharma Dating Rumours, Says 'I'm A Single...'|date=26 April 2023|website=News18|language=en}}</ref> == कारकीर्द == तिने तिच्या कारकीर्दीची सुरुवात टेलिव्हिजनवर ''कितनी मस्त है जिंदगी'' नावाच्या मालिकेमधून केली, जी [[एमटीव्ही (भारत)|एमटीव्ही इंडियावर]] प्रसारित झाली होती. यानंतर [[स्टार प्लस|स्टारप्लसवर]] ''प्यार के दो नाम: एक राधा, एक श्याम'' नावाचा दुसरा टेलिव्हिजन शो आला, ज्यात तिने श्यामा, राधा आणि राधिका या मुख्य भूमिका साकारल्या. तिने झूम टीव्हीवर ''पॉपकॉर्न'' नावाचा चित्रपट-बातम्यांवर आधारित कार्यक्रम देखील होस्ट केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://photogallery.indiatimes.com/tv/stars/barkha-bisht/barkha-bisht-pics/articleshow/5223628.cms|title=Barkha Bisht pics|website=photogallery.indiatimes.com|access-date=2025-04-16}}</ref> तिने सहारा वन चॅनलवरील ''डोली सजा के'' मध्ये अनुपमाची मुख्य भूमिका साकारली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiaforums.com/forum/doli-saja-ke/612277/sahara-one-launches-doli-saja-ke|title=Sahara One launches 'Doli Saja Ke'... {{!}} Doli Saja Ke|website=India Forums|language=en|access-date=2025-04-16}}</ref> तिने ''कसौटी जिंदगी की'', ''क्या होगा निम्मो का'' आणि ''काव्यंजली'' या शोमध्ये छोट्या भूमिका केल्या आहेत. तिने ''सास व्हर्सेस बहू'' या रिॲलिटी शोमध्ये भाग घेतला होता. ''सजन घर जाना है'' मधील धानी ही तिची पुढची भूमिका होती. त्यानंतर तिने [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलिव्हिजन|सोनी टीव्हीवरील]] ''संकट मोचन महाबली हनुमान'' या मालिकेमध्ये हनुमानाची आई [[अंजनी]] ही भूमिका साकारली आणि [[सोनी सब|सब टीव्हीच्या]] ''श्रीमान श्रीमती फिर से'' या कार्यक्रमात प्रेमा शालिनीची मुख्य भूमिकाही साकारली. तिने ''काल भैरव रहस्य सीझन २'' मध्ये भैरवीची भूमिकाही साकारली आहे. तिने ''चंद्रगुप्त मौर्य'' मालिकेमध्ये धना नंदाची पत्नी तारिणीच्या भूमिका आणि ''परमावतार श्री कृष्ण'' या मालिकांमध्ये [[द्रौपदी|द्रौपदीची]] भूमिका साकारून नाव कमावले. स्टार प्लसच्या ''शादी मुबारक'' मध्येही तिने नंदिनीची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mid-day.com/entertainment/television-news/article/telly-tattle-barkha-bisht-sengupta-to-enter-shaadi-mubarak-23063201|title=Telly Tattle: Barkha Bisht Sengupta to enter Shaadi Mubarak|date=27 October 2020|website=Mid-day|language=en}}</ref> == कामांची सूची == === चित्रपट === {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="margin-right: 0;" ! scope="col" |वर्ष ! scope="col" | शीर्षक ! scope="col" | भूमिका ! class="unsortable" scope="col" | नोंदी |- | rowspan="2" | २०१० | ''राजनीती'' | नर्तक | "इश्क बरसे" या गाण्यात |- | ''दूई प्रिथीबी'' | मंदाकिनी | rowspan="2" | [[बंगाली भाषा|बंगाली]] चित्रपट |- | २०११ | ''आमी शुभाष बोलची'' | चारुलता बोस, बी चारू |- | rowspan="2" | २०१३ | ''[[गोलियों की रासलीला राम-लीला]]'' | केसर | |- | ''व्हीलन'' | मेहेरुन्निसा उर्फ लैला | बंगाली चित्रपट |- | rowspan="2" | २०१४ | ''सम्राट अँड को.'' | रेवती सिंग | |- | ''ॲक्शन'' | राका (रेखा) | rowspan="2" | बंगाली चित्रपट |- | २०१५ | ''ब्लॅक'' | नर्तक |- | २०१९ | ''[[पीएम नरेंद्र मोदी (चित्रपट)|पीएम नरेंद्र मोदी]]'' | [[जशोदाबेन मोदी]] | |- | २०२१ | ''चॉइसेस'' | | |- | rowspan="2" | २०२३ | ''१९२०: हॉरर्स ऑफ द हार्ट'' | राधिका | |- | ''सफेद'' | राधा | |- | २०२४ | ''[[खदान]]'' | जमुना | बंगाली चित्रपट |- | २०२५ | ''केसरी वीर'' | | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:बिष्ट, बरखा}} [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:केंद्रीय विद्यालयाचे माजी विद्यार्थी]] [[वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिनी अभिनेत्री]] [[वर्ग:इ.स. १९७९ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 6ig1ag8jxvq8y6owjmqx7zhlidm0t1l 0 378596 2711357 2705701 2026-09-22T22:35:54Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711357 wikitext text/x-wiki खालील यादी बांगलादेश क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत कसोटी सामन्यांची आहे. बांगलादेशने १० नोव्हेंबर २००० रोजी भारताविरुद्ध पहिला कसोटी सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | बांगलादेशने खेळलेल्या कसोटी सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |कसोटी क्र. | संपूर्ण सदस्यांचे कसोटी क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध कसोटी खेळली त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || कसोटी विश्वचषकात सामना खेळवला गेला |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63898.html १५१२] || १०-१३ नोव्हेंबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63930.html १५४३] || १९-२२ एप्रिल २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63931.html १५४५] || २६-३० एप्रिल २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63946.html १५६०] || २९-३१ ऑगस्ट २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[मुलतान क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुलतान]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००१-०२ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२००१ ए.सी.सी. आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63947.html १५६१] || ६-८ सप्टेंबर २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63956.html १५६६] || ८-१२ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित || rowspan=95 | |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63957.html १५६८] || १५-१९ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ZIM}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63967.html १५७७] || १८-२२ डिसेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क|वेस्टपॅक ट्रस्ट पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63968.html १५७९] || २६-२९ डिसेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63972.html १५८४] || ९-११ जानेवारी २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63973.html १५८६] || १६-१८ जानेवारी २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63995.html १६०९] || २१-२३ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63996.html १६११] || २८-३१ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64007.html १६१९] || १८-२१ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|SA}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64008.html १६२१] || २५-२७ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64018.html १६३०] || ८-१० डिसेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64019.html १६३२] || १६-१८ डिसेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|WIN}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64028.html १६४०] || २४-२७ एप्रिल २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SA}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64029.html १६४२] || १-४ मे २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SA}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64036.html १६५०] || १८-२० जुलै २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|AUS}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64037.html १६५२] || २५-२८ जुलै २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅझलीज स्टेडियम|बुंडबर्ग रम स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || {{cr|AUS}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64043.html १६५५] || २०-२४ ऑगस्ट २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम (कराची)|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64044.html १६५७] || २७-३० ऑगस्ट २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब निआझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|PAK}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64045.html १६५८] || ३-६ सप्टेंबर २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[मुलतान क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुलतान]] || {{cr|PAK}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64052.html १६६५] || २१-२५ ऑक्टोबर २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64053.html १६६७] || २९ ऑक्टोबर - १ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64069.html १६८३] || १९-२३ फेब्रुवारी २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64070.html १६८४] || २६-२९ फेब्रुवारी २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || अनिर्णित |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64089.html १७०१] || २८ मे - १ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|बोसेजू स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || अनिर्णित |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64090.html १७०३] || ४-७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64103.html १७१५] || १९-२२ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|NZ}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64104.html १७१७] || २६-२९ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|NZ}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64111.html १७२५] || १०-१३ डिसेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64112.html १७२७] || १७-२० डिसेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम|चितगाव]] || {{cr|IND}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64121.html १७३३] || ६-१० जानेवारी २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|BAN}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64122.html १७३५] || १४-१८ जानेवारी २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/209929.html १७५१] || २६-२८ मे २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/210366.html १७५३] || ३-५ जून २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान|रिव्हरसाइड स्टेडियम]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/218813.html १७६४] || १२-१४ सप्टेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/219612.html १७६६] || २०-२२ सप्टेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238167.html १७८४] || २८ फेब्रुवारी - ३ मार्च २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SL}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238168.html १७८६] || ८-११ मार्च २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|SL}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238171.html १७९७] || ९-१३ एप्रिल २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|खानसाहेब ओस्मान अली स्टेडियम]], [[बांगलादेश|नारायणगंज]] || {{cr|AUS}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238172.html १७९९] || १६-२० एप्रिल २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282691.html १८३२] || १८-२२ मे २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282692.html १८३३] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181226135913/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282692.html |date=2018-12-26 }} || २५-२७ मे २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293478.html १८३७] || २५-२८ जून २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293479.html १८३८] || ३-७ जुलै २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293480.html १८३९] || ११-१५ जुलै २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/300429.html १८५९] || ४-६ जानेवारी २००८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/300430.html १८६१] || १२-१४ जानेवारी २००८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/323947.html १८६४] || २२-२५ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SA}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/323948.html १८६५] || २९ फेब्रुवारी - ३ मार्च २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SA}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361758.html १८८८] || १७-२१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|NZ}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361759.html १८९०] || २५-२९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350345.html १८९३] || १९-२३ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|SA}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350346.html १८९५] || २६-३० नोव्हेंबर २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|SA}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/378750.html १९०३] || २६-३१ डिसेंबर २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/378751.html १९०५] || ३-७ जानेवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SL}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/401071.html १९२३] || ९-१३ जुलै २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} [[अर्नोस वेल मैदान|अर्नोस वेल स्टेडियम]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|BAN}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/401072.html १९२६] || १७-२० जुलै २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट जॉर्जेस]] || {{cr|BAN}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434256.html १९४९] || १७-२१ जानेवारी २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434257.html १९५०] || २४-२७ जानेवारी २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/423786.html १९५३] || १५-१९ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426423.html १९५४] || १२-१६ मार्च २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426424.html १९५६] || २०-२४ मार्च २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426401.html १९५८] || २७-३१ मे २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426402.html १९५९] || ४-८ जून २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/522245.html २००२] || ४-८ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/531986.html २०१०] || २१-२५ ऑक्टोबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/531987.html २०१२] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/538072.html २०२२] || ९-१३ डिसेंबर २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|PAK}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/538073.html २०२४] || १७-२१ डिसेंबर २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/587469.html २०५७] || १३-१७ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/587470.html २०६०] || २१-२५ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|WIN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/602472.html २०७८] || ८-१२ मार्च २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || अनिर्णित |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/602473.html २०८२] || १६-२० मार्च २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/623576.html २०८६] || १७-२१ एप्रिल २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/623577.html २०८७] || २५-२९ एप्रिल २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/668949.html २०९७] || ९-१३ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/668951.html २०९९] || २१-२५ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/690347.html २११६] || २७-३१ जानेवारी २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/690349.html २११७] || ४-८ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/730295.html २१३८] || ५-९ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} [[अर्नोस वेल मैदान|अर्नोस वेल स्टेडियम]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/730297.html २१३९] || १३-१७ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|बोसेजू स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/760781.html २१४१] || २५-२९ ऑक्टोबर २०१४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/760783.html २१४३] || ३-७ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|शेख अबू नासेर स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/760785.html २१४५] || १२-१६ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|BAN}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/858493.html २१५९] || २८ एप्रिल - २ मे २०१५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|शेख अबू नासेर स्टेडियम]], [[खुलना]] || अनिर्णित |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/858495.html २१६१] || ६-१० मे २०१५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870729.html २१६५] || १०-१४ जून २०१५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|खानसाहेब ओस्मान अली स्टेडियम]], [[बांगलादेश|नारायणगंज]] || अनिर्णित |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/817213.html २१७२] || २१-२५ जुलै २०१५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/817215.html २१७४] || ३० जुलै - ३ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1029825.html २२२५] || २०-२४ ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1029827.html २२२७] || २८ ऑक्टोबर - १ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1019985.html २२४६] || १२-१६ जानेवारी २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1019987.html २२४८] || २०-२४ जानेवारी २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041761.html २२४९] || ९-१३ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1083444.html २२५२] || ७-११ मार्च २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|SL}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1083445.html २२५४] || १५-१९ मार्च २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104284.html २२७२] || २७-३१ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=15 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104285.html २२७३] || ४-८ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|झहूर अहमद चौधरी क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075502.html २२७६] || २८ सप्टेंबर - २ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075503.html २२७७] || ६-१० ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|SA}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1130744.html २२९५] || ३१ जानेवारी - ४ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1130745.html २२९६] || ८-१२ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1146717.html २३१०] || ४-८ जुलै २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|WIN}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1146718.html २३१२] || १२-१६ जुलै २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153639.html २३२३] || ३-७ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153640.html २३२५] || ११-१५ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153311.html २३२८] || २२-२६ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|BAN}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153312.html २३३१] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153847.html २३४९] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153848.html २३५०] || ८-१२ मार्च २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197138.html २३६१] || ५-९ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|BAN}} [[चट्टग्राम विभागीय मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187016.html २३६६] || १४-१६ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१९-२१ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187017.html २३६९] || २२-२४ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213062.html २३८४] || ७-११ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214666.html २३८६] || २२-२६ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244025.html २४०७] || ३-७ फेब्रुवारी २०२१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=4 | [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१९-२१ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244026.html २४१०] || ११-१५ फेब्रुवारी २०२१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1255828.html २४१८] || २१-२५ एप्रिल २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1255829.html २४१९] || २९ एप्रिल - ३ मे २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267676.html २४२७] || ७-११ जुलै २०२१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} || |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277977.html २४३६] || २६-३० नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=12 | [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२१-२३ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277978.html २४३९] || ४-८ डिसेंबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288979.html २४४४] || १-५ जानेवारी २०२२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288980.html २४४७] || ९-१३ जानेवारी २०२२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277100.html २४६०] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277101.html २४६१] || ७-११ एप्रिल २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308488.html २४६२] || १५-१९ मे २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308489.html २४६३] || २३-२७ मे २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317147.html २४६६] || १६-२० जून २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317148.html २४६८] || २४-२८ जून २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340848.html २४८१] || १४-१८ डिसेंबर २०२२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340849.html २४८४] || २२-२६ डिसेंबर २०२२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1355723.html २५०१] || ४-८ एप्रिल २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1377011.html २५०६] || १४-१८ जून २०२३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395703.html २५१६] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} || rowspan=12 | [[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395704.html २५१७] || ६-१० डिसेंबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1419830.html २५३६] || २२-२६ मार्च २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1419831.html २५३७] || ३० मार्च - ३ एप्रिल २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442213.html २५४४] || २१-२५ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442214.html २५४७] || ३० ऑगस्ट - ३ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439891.html २५५०] || १९-२३ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439892.html २५५२] || २७ सप्टेंबर - १ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1453293.html २५५६] || २१-२५ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1453294.html २५५९] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433378.html २५६२] || २२-२६ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433379.html २५६५] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|BAN}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476409.html २५८२] || २०-२४ एप्रिल २०२५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=2 | |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476410.html २५८३] || २८ एप्रिल - २ मे २०२५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485503.html २५८६] || १७-२१ जून २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || अनिर्णित || rowspan=2 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485504.html २५८८] || २५-२९ जून २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506012.html २६०५] || १०-१४ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506013.html २६०७] || १८-२२ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १५७ ||[https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html २६१७] || ८-१२ मे २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html २६१८] || १६-२० मे २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html २६२५] || २८ जून - २ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || |- style="background:#cfc;" | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html २६२९] || १३-१७ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} || rowspan=6 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html २६३२] || २२-२६ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[ ] || २८ ऑक्टोबर - १ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} TBD || TBD |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[ ] || ५-९ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} TBD || TBD |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html] || १५-१९ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || TBD |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html] || २३-२७ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || TBD |} ==हे ही पहा== * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार कसोटी सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट|कसोटी सामने]] r4kko3mgte6n1nma9rhs2mn0eyfdrtc 0 382450 2711468 2700066 2026-09-23T05:30:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.6 2711468 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = मोझांबिक क्रिकेट संघाचा इस्वाटिनी दौरा, २०२५ | team1_image = Flag of Eswatini.svg | team1_name = इस्वाटिनी | team2_image = Flag of Mozambique.svg | team2_name = मोझांबिक | from_date = १२ | to_date = १४ सप्टेंबर २०२५ | team1_captain = आदिल बट | team2_captain = कामाते रोपोसो<br />अगोस्तिन्हो नाविचा | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 4 | team2_twenty20s_won = 0 | team1_twenty20s_most_runs = आदिल बट (२२७) | team2_twenty20s_most_runs = जोआओ होउ (१७६) | team1_twenty20s_most_wickets = आदिल बट (७) | team2_twenty20s_most_wickets = अगोस्तिन्हो नाविचा (७) | player_of_twenty20_series = आदिल बट (इस्वाटिनी) }} '''मोझांबिक क्रिकेट संघाचा इस्वाटिनी दौरा, २०२५''' हा सप्टेंबर २०२५ मध्ये पाच [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[मोझांबिक राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|मोझांबिक क्रिकेट संघाने]] केलेला [[इस्वाटिनी]] दौरा होता.<ref name="series">{{cite web |url=https://www.espn.com.au/cricket/scores/series/23896/mozambique-in-eswatini-2025 |title=Mozambique tour of Eswatini 2025 – Fixtures and Results |trans-title=मोझांबिक क्रिकेट संघाचा इस्वाटिनी दौरा, २०२५ – सामने आणि निकाल |work=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> ही मालिका १२ ते १४ सप्टेंबर २०२५ दरम्यान झाली आणि सर्व सामने माल्कर्न्स येथील माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हलवर खेळवण्यात आले.<ref name="cricbuzz">{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-series/10917/mozambique-tour-of-eswatini-2025 |title=Mozambique tour of Eswatini 2025 |trans-title=मोझांबिक क्रिकेट संघाचा इस्वाटिनी दौरा, २०२५ |work=क्रिकबझ |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> [[इस्वाटिनी राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इस्वाटिनी]]ने पहिला सामना ३१ धावांनी, दुसरा सामना ५ धावांनी आणि तिसरा सामना ७४ धावांनी जिंकला.<ref name="series" /> चौथ्या सामन्यात दोन्ही संघांनी प्रत्येकी २२२/४ धावा केल्यामुळे सामना बरोबरीत सुटला; त्यानंतर इस्वाटिनीने [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजय मिळवला.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.in/cricket/series/23896/scorecard/1501505/eswatini-vs-mozambique-4th-t20i-mozambique-in-eswatini-2025 |title=Eswatini vs Mozambique, 4th T20I, Mozambique tour of Eswatini 2025 |trans-title=इस्वाटिनी विरुद्ध मोझांबिक, चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना |work=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |date=१३ सप्टेंबर २०२५ |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> पाचवा सामना पावसामुळे अनिर्णित राहिला आणि इस्वाटिनीने पाच सामन्यांची मालिका ४–० अशा फरकाने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com/cricket/series/23896/scorecard/1501506/eswatini-vs-mozambique-5th-t20i-23896 |title=Eswatini vs Mozambique, 5th T20I, Mozambique tour of Eswatini 2025 |trans-title=इस्वाटिनी विरुद्ध मोझांबिक, पाचवा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना |work=ईएसपीएनक्रिकइन्फो |date=१४ सप्टेंबर २०२५ |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> इस्वाटिनीचा कर्णधार आदिल बट याने मालिकेत सर्वाधिक २२७ धावा केल्या, तर मोझांबिककडून जोआओ होउने सर्वाधिक १७६ धावा केल्या. गोलंदाजीत आदिल बट आणि अगोस्तिन्हो नाविचा यांनी प्रत्येकी ७ बळी घेतले.<ref name="cricbuzz" /> आदिल बटला मालिकावीर म्हणून गौरवण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://fliphtml5.com/rqwew/gaec/Eswatini_Observer_September_17_2025_edition/ |title=Eswatini Observer September 17 2025 edition |work=Eswatini Observer |date=१७ सप्टेंबर २०२५ |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |language=en }} {{मृत दुवा|date=September 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==खेळाडू== स्वतंत्र अधिकृत संघयादी उपलब्ध नसल्यामुळे खालील खेळाडूंची यादी मालिकेतील सामन्यांच्या संघपत्रकांवर आधारित आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/134667/swt-vs-moz-1st-t20i-mozambique-tour-of-eswatini-2025 |title=Eswatini vs Mozambique, 1st T20I – Squads |trans-title=इस्वाटिनी विरुद्ध मोझांबिक, पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना – संघ |work=क्रिकबझ |date=१२ सप्टेंबर २०२५ |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-squads/134694/swt-vs-moz-4th-t20i-mozambique-tour-of-eswatini-2025 |title=Eswatini vs Mozambique, 4th T20I – Squads |trans-title=इस्वाटिनी विरुद्ध मोझांबिक, चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना – संघ |work=क्रिकबझ |date=१३ सप्टेंबर २०२५ |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/134705/swt-vs-moz-5th-t20i-mozambique-tour-of-eswatini-2025 |title=Eswatini vs Mozambique, 5th T20I – Match Info |trans-title=इस्वाटिनी विरुद्ध मोझांबिक, पाचवा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना – सामना माहिती |work=क्रिकबझ |date=१४ सप्टेंबर २०२५ |access-date=७ ऑगस्ट २०२६ |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:left; margin:auto" |- ! {{cr|SWZ}} ! {{cr|MOZ}} |- | valign="top" | * आदिल बट ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * हुजेफा जंगारिया ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * तरुण संदीप ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिन्हाज कुल्फिवाला * सिबुसिसो जेले * रोहन संदीप * हॅरिस रशीद * मेलुसी मागागुला * एरिक फिरी * मिन्हाझ खोजबरिया * उमैर कासिम * मन्कोबा जेले * मुहम्मद अमीन * थांडोल्वेथू दलामिनी * जोसेफ राइट * जाविद सुलेमान * बुहले दलामिनी * मोहम्मद आलमगीर * कमरुल हसन * सिफेसिह्ले कुबेका | valign="top" | * कामाते रोपोसो ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अगोस्तिन्हो नाविचा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * मारिओ मांजाते ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फारुक न्हादुआते ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * जोआओ होउ * जोसे जोआओ * व्हिएरा टेम्बो * लुईस मावुमे * लॉरेन्को सालोमोने * जुलिओ चिकुएले * चार्ल्स म्बेबे * मनुस्सुर अल्गी * अँटोनिओ लाइसे * दारिओ माकोमे * यूजेनिओ अझिने * फ्रान्सिस्को कौआना * फिलिपे कोसा * एमर्सन न्झेउते * बर्नार्डो आदाओ साम्बो |} ==सामने== ===पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १२ सप्टेंबर २०२५ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SWZ}} | team2 = {{cr|MOZ}} | score1 = १६०/८ (२० षटके) | runs1 = हुजेफा जंगारिया ५४ (३०) | wickets1 = जोआओ होउ २/२८ (४ षटके) | score2 = १२९/९ (२० षटके) | runs2 = अगोस्तिन्हो नाविचा २९ (२३) | wickets2 = मिन्हाझ खोजबरिया ३/३ (३ षटके) | result = इस्वाटिनीने ३१ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23896/scorecard/1501502/eswatini-vs-mozambique-1st-t20i-mozambique-in-eswatini-2025 धावफलक] | venue = माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स, [[इस्वाटिनी]] | umpires = सोहेल खान (जर्मनी) आणि झेन्झेले माझिबुको (इस्वाटिनी) | motm = मिन्हाझ खोजबरिया (इस्वाटिनी) | toss = इस्वाटिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मिन्हाज कुल्फिवाला (इस्वाटिनी), जुलिओ चिकुएले, मनुस्सुर अल्गी आणि चार्ल्स म्बेबे (मोझांबिक) यांनी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ===दुसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १२ सप्टेंबर २०२५ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SWZ}} | team2 = {{cr|MOZ}} | score1 = १६५ (१९.२ षटके) | runs1 = आदिल बट ५३ (१८) | wickets1 = एमर्सन न्झेउते ३/२१ (४ षटके) | score2 = १६०/७ (२० षटके) | runs2 = लॉरेन्को सालोमोने ७९ (४९) | wickets2 = हॅरिस रशीद १/१५ (४ षटके) | result = इस्वाटिनीने ५ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23896/scorecard/1501503/eswatini-vs-mozambique-2nd-t20i-23896 धावफलक] | venue = माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स, [[इस्वाटिनी]] | umpires = सोहेल खान (जर्मनी) आणि झेन्झेले माझिबुको (इस्वाटिनी) | motm = आदिल बट (इस्वाटिनी) | toss = इस्वाटिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = कमरुल हसन (इस्वाटिनी) आणि एमर्सन न्झेउते (मोझांबिक) यांनी [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.<br />इस्वाटिनीने मालिकेत २–० अशी आघाडी घेतली. }} ===तिसरा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ सप्टेंबर २०२५ | time = ०९:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SWZ}} | team2 = {{cr|MOZ}} | score1 = १८२/६ (२० षटके) | runs1 = आदिल बट ७७ (३८) | wickets1 = अगोस्तिन्हो नाविचा २/४२ (३ षटके) | score2 = १०८ (१६.५ षटके) | runs2 = जोआओ होउ ४३ (३६) | wickets2 = आदिल बट ३/४ (२ षटके) | result = इस्वाटिनीने ७४ धावांनी विजय मिळवला | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23896/scorecard/1501504/eswatini-vs-mozambique-3rd-t20i-23896 धावफलक] | venue = माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स, [[इस्वाटिनी]] | umpires = अकासिओ चित्सोंड्झो (मोझांबिक) आणि झेन्झेले माझिबुको (इस्वाटिनी) | motm = आदिल बट (इस्वाटिनी) | toss = इस्वाटिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = इस्वाटिनीने हा सामना जिंकून पाच सामन्यांच्या मालिकेत ३–० अशी विजयी आघाडी घेतली. }} ===चौथा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ सप्टेंबर २०२५ | time = १३:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SWZ}} | team2 = {{cr|MOZ}} | score1 = २२२/४ (२० षटके) | runs1 = आदिल बट ८१ (३०) | wickets1 = लॉरेन्को सालोमोने २/३३ (४ षटके) | score2 = २२२/४ (२० षटके) | runs2 = जोआओ होउ १०७[[नाबाद|*]] (५४) | wickets2 = मन्कोबा जेले १/२३ (२ षटके) | result = सामना बरोबरीत सुटला; इस्वाटिनीने [[सुपर ओव्हर]]मध्ये विजय मिळवला | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23896/scorecard/1501505/eswatini-vs-mozambique-4th-t20i-mozambique-in-eswatini-2025 धावफलक] | venue = माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स, [[इस्वाटिनी]] | umpires = अकासिओ चित्सोंड्झो (मोझांबिक) आणि झेन्झेले माझिबुको (इस्वाटिनी) | motm = आदिल बट (इस्वाटिनी) | toss = इस्वाटिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = सुपर ओव्हरमध्ये मोझांबिकने १३/० धावा केल्या. प्रत्युत्तरात इस्वाटिनीने ०.४ षटकांत १४/० धावा करून विजय मिळवला.<br />जोआओ होउने ५४ चेंडूंत नाबाद १०७ धावा केल्या. }} ===पाचवा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ सप्टेंबर २०२५ | time = १३:०० | daynight = | team1 = {{cr-rt|SWZ}} | team2 = {{cr|MOZ}} | score1 = २७/३ (४.३ षटके) | runs1 = आदिल बट १० (५)<br />कमरुल हसन १० (१२) | wickets1 = अगोस्तिन्हो नाविचा २/१५ (२.३ षटके) | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना अनिर्णित राहिला | report = [https://www.espn.com/cricket/series/23896/scorecard/1501506/eswatini-vs-mozambique-5th-t20i-23896 धावफलक] | venue = माल्कर्न्स कंट्री क्लब ओव्हल, माल्कर्न्स, [[इस्वाटिनी]] | umpires = अकासिओ चित्सोंड्झो (मोझांबिक) आणि झेन्झेले माझिबुको (इस्वाटिनी) | motm = | toss = इस्वाटिनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे इस्वाटिनीचा डाव ४.३ षटकांनंतर पुढे खेळवता आला नाही आणि सामना अनिर्णित राहिला. | notes = इस्वाटिनीने पाच सामन्यांची मालिका ४–० अशा फरकाने जिंकली. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espn.com.au/cricket/scores/series/23896/mozambique-in-eswatini-2025 ईएसपीएनक्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] * [https://www.cricbuzz.com/cricket-series/10917/mozambique-tour-of-eswatini-2025 क्रिकबझवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५}} [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२५]] [[वर्ग:मोझांबिक क्रिकेट संघाचे इस्वातिनी दौरे|२०२५]] eovdp39kqrg1uv11ay6d4ywv59hksbc 118 383751 2711302 2711211 2026-09-22T18:11:13Z Nitinraje Anuse 71658 /* व्यवसाय */ 2711302 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = नितीनराजे अनुसे | चित्र = Nitinraje Anuse.jpg | चित्र_रुंदी = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = नितीन मच्छिंद्र अनुसे | टोपण_नाव = नितीनराजे अनुसे | जन्म_दिनांक = मार्च २०, १९९२ | जन्म_स्थान = [[अनुसेवाडी]], [[निंबवडे]],[[आटपाडी]], [[सांगली]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | कार्यक्षेत्र = साहित्य, माजी सैनिक (भारतीय नौसेना) | राष्ट्रीयत्व = {{देशध्वज|भारत}} | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | कार्यकाळ = | साहित्य_प्रकार = कादंबरी, नाटक, काव्य, पटकथा, समाजप्रबोधन | विषय = सामाजिक जनजागृती | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = पुन्हा एक नवी दिशा | प्रभाव = [[गजानन दिगंबर माडगूळकर]],‌[[व्यंकटेश माडगूळकर]], [[नागनाथ संतराम इनामदार]] | प्रभावित = | पुरस्कार = | वडील_नाव = | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''नितीनराजे अनुसे''' ([[मार्च २०]], [[इ.स. १९९२]] - ) हे मराठी साहित्यातील लेखक व भारतीय नौसेना मधून नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले माजी सैनिक आहेत. साहित्य क्षेत्रात परखडपणे लिहणारे, मत मांडणारे लेखक म्हणून त्यांची ओळख आहे. ब्लॉग्स, समाज माध्यमातून समाजप्रबोधन या प्रकारात त्यांनी आतापर्यंत लेखन केले आहे. ==शिक्षण== नितीनराजे अनुसे यांनी सातारा जिल्ह्यातील, कोरेगाव तालुक्यातील रहिमतपूर जवळच असलेल्या कृष्णाकाठच्या श्री संत गाडगेबाबा यांनी स्वतः स्थापन केलेल्या श्री संत गाडगे महाराज प्राथमिक व माध्यमिक आश्रमशाळा, ब्रम्हपुरी येथून दहावी (२००७) पर्यंतचे शिक्षण घेतले, आटपाडीच्या आबासाहेब खेबूडकर ज्युनिअर कॉलेज ऑफ सायन्स मधून विज्ञान शाखेतून बारावी (२००९) तर मुंबई विद्यापीठाच्या वाय.टी.आय.इ.टी कॉलेजातून अभियांत्रिकीचे एफ.वाय.बी.इ. (इलेक्ट्रॉनिक्स अँड टेलिकॉम्यूनिकेशन २०१० साली) केले आहे. सध्या राज्यशास्त्र या विषयातील पदवी अभ्यासक्रम सुरू आहे. ==व्यवसाय== [[निंबवडे]] पंचक्रोशीतील भारतीय नौसेना (सशस्त्र सेना) मध्ये सेवा करणारे नितीनराजे अनुसे हे पहिले नौसैनिक [[अनुसेवाडी]] या छोट्याशा खेड्यातील आहेत. इलेक्ट्रॉनिक्स अँड टेलिकॉम्यूनिकेशन हे अभियांत्रिकीचे महाविद्यालयीन शिक्षण अर्ध्यावर सोडून २०१० मध्ये ते भारतीय नौदलात रुजू झाले. देशसेवेदरम्यान प्रशिक्षक म्हणून भारतीय नौसेना अकॅडमी,इझिमाला (केरळ) येथे त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले आहे. १५ वर्षे अभिमानास्पद देशसेवा करून जुलै २०२५ सेवानिवृत्त झाले. आमदार [[गोपीचंद पडळकर]] यांच्या उपस्थितीत त्यांच्या मूळ गावी [[अनुसेवाडी]], [[आटपाडी]] येथे सेवानिवृत्तीचा भव्य दिव्य सोहळा पार पडला. आमदार गोपीचंद पडळकर यांनी त्यांना समाजकार्यात कार्य करावे अशी इच्छा व्यक्त केली. सध्या ते समाजकार्य करत करतच राज्यशास्त्र (B A, Political Science) या पदवी विषयाचा अभ्यास करत आहेत. समाज माध्यमातून/ ब्लॉगमधून प्रेरणादायी लेखन करणे हे त्यांचे अवगत कौशल्य आहे. साहित्यक्षेत्रात देखील त्यांनी पदार्पण केले आहे. [[पुन्हा एक नवी दिशा]] हा त्यांचा प्रेरणादायी लेखसंग्रह सर्वाधिक ११ वेळा विधानसभा सदस्य म्हणून निवडून येण्याचा 'गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड' केलेले तत्कालीन सांगोला विधानसभा मतदारसंघाचे आमदार भाई [[गणपतराव देशमुख]] यांच्या शुभहस्ते १५ एप्रिल २०१८ रोजी प्रकाशित करण्यात आला होता. ==लेखन== सर्वसामान्य मेंढपाळ कुटूंबात जन्माला आलेल्या नितीनराजे अनुसे यांनी समाजप्रबोधनासाठी साहित्य क्षेत्र निवडले व त्यांनी [[पुन्हा एक नवी दिशा]] या रचनेतून प्रथमच साहित्य क्षेत्रात पदार्पण केले. आगामी प्रकाशित करण्यात येणारी त्यांची कादंबरी आणि विख्यात व्यक्तिमत्त्वाचे आत्मचरित्र यासंदर्भातील लेखन अंतिम टप्प्यात आले आहे. मराठी विषयातील तत्ववेत्ता पदवी संपादन केलेले आणि मराठी साहित्य क्षेत्रात उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या प्राध्यापक [[श्रीकृष्ण शंकर पडळकर]] सर यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी साहित्य क्षेत्रात पदार्पण केले आहे. ixdo2zqr9uxsagewtu41020up0wt48q 0 383755 2711538 2711009 2026-09-23T10:49:27Z Nitin.kunjir 4684 /* १ला आं.ए.दि. */ 2711538 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of England.svg | team1_name = इंग्लंड | team2_image = Flag of Sri Lanka.svg | team2_name = श्रीलंका | from_date = १५ | to_date = २७ सप्टेंबर २०२६ | team1_captain = [[हॅरी ब्रूक]] | team2_captain = [[कुसल मेंडिस]] (आं.ए.दि.)<br>[[चरिथ असलंका]] (आं.टी२०) | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 3 | team2_ODIs_won = 0 | team1_ODIs_most_runs = [[जोस बटलर]] (१७२) | team2_ODIs_most_runs = [[पथुम निस्संका]] (८५) | team1_ODIs_most_wickets = [[सोनी बेकर]] (६)<br> [[लियाम डॉसन]] (६) | team2_ODIs_most_wickets = [[वानिंदू हसरंगा]] (२)<br> [[दुष्मंथा चमीरा]] (२)<br> [[एशान मलिंगा]] (२)<br> [[थरिंदु रथनायके]] (२) | player_of_ODI_series = [[हॅरी ब्रूक]] (इं) | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = | team2_twenty20s_won = | team1_twenty20s_most_runs = | team2_twenty20s_most_runs = | team1_twenty20s_most_wickets = | team2_twenty20s_most_wickets = | player_of_twenty20_series = }} [[श्रीलंका क्रिकेट संघ]] सप्टेंबर २०२६ मध्ये [[इंग्लंड क्रिकेट संघ]]ाविरुद्ध सामने खेळण्यासाठी [[इंग्लंड]]चा दौरा करणार आहे. <ref>{{cite web|url=https://srilankacricket.lk/2025/07/sri-lanka-mens-team-to-tour-england-in-september-2026-for-white-ball-series/ |trans-title= श्रीलंकेचा पुरुष संघ सप्टेंबर २०२६ मध्ये 'व्हाइट-बॉल' मालिकेसाठी इंग्लंडचा दौरा करणार |title=Sri Lanka Men’s Team to Tour England in September 2026 for White-Ball Series |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/england-unveil-blockbuster-schedule-for-summer-of-2026 |trans-title=इंग्लंडकडून २०२६ च्या उन्हाळी हंगामासाठी दमदार वेळापत्रक जाहीर.|title=England unveil blockbuster schedule for summer of 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/oval-to-host-england-test-in-june-for-first-time-as-2026-fixtures-are-announced-1496508 |trans-title=२०२६ च्या सामन्यांचे वेळापत्रक जाहीर; ओव्हलवर पहिल्यांदाच जूनमध्ये इंग्लंडची कसोटी होणार |title=Oval to host England Test in June for first time as 2026 fixtures are announced |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> या दौऱ्यात तीन [[आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] आणि तीन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामन्यांचा समावेश असेल. <ref>{{cite web|url=https://www.skysports.com/cricket/news/12123/13401037/england-to-host-five-countries-in-blockbuster-2026-summer-of-international-cricket |trans-title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटच्या २०२६ च्या धमाकेदार उन्हाळी हंगामात इंग्लंड पाच देशांचे यजमानपद भूषवणार. |title=England to host five countries in blockbuster 2026 summer of international cricket |work=[[स्काय स्पोर्ट्स]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |trans-title=पुरुषांचा भविष्यकालीन दौरा कार्यक्रम |title=Men's Future Tours Program |url=https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |access-date=९ सप्टेंबर २०२६ |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |archive-date=2022-12-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221226133751/https://resources.pulse.icc-cricket.com/ICC/document/2022/08/17/9ecd5af8-4657-475f-ae1e-733b04f69750/Men-s-FTP-upto-2027.pdf |url-status=dead }}</ref> जुलै २०२५ मध्ये, [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]ाने २०२६ च्या देशांतर्गत आंतरराष्ट्रीय हंगामाचा भाग म्हणून या दौऱ्याचे वेळापत्रक निश्चित केले.<ref>{{cite web|url=https://www.ecb.co.uk/news/4320034/england-cricket-fixtures-for-2026-international-summer-announced |trans-title=२०२६ च्या आंतरराष्ट्रीय उन्हाळी हंगामासाठी इंग्लंड क्रिकेटचे सामने जाहीर |title=England Cricket fixtures for 2026 international summer announced |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]]|access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==संघ== {| class="wikitable" style="text-align:left;white-space:nowrap;margin:auto" |- !colspan=2|{{cr|ENG}} !colspan=2|{{cr|SRI}} |- !आं.ए.दि.<ref>{{cite news |trans-title= इंग्लंड पुरुषांचा श्रीलंकेविरुद्ध एकदिवसीय आणि टी२० साठी संघ जाहीर |title=England Men announce squads for ODIs and IT20s against Sri Lanka|url=https://www.ecb.co.uk/news/4572089/england-men-announce-squads-for-odis-and-it20s-against-sri-lanka |work=[[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/england-confirm-squads-for-home-series-against-sri-lanka |date= ४ सप्टेंबर २०२६|trans-title= श्रीलंकेविरुद्धच्या घरच्या मालिकेसाठी इंग्लंडचा संघ निश्चित |title=England confirm squads for home series against Sri Lanka |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> !आं.ए.दि.<ref>{{cite news |work=[[ आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६|trans-title=श्रीलंकेकडून इंग्लंड पांढऱ्या चेंडूच्या दौऱ्यासाठी संघ जाहीर |title=Sri Lanka name squads for England white-ball tour |url=https://www.icc-cricket.com/news/sri-lanka-name-squads-for-england-white-ball-tour}}</ref> !आं.टी२०<ref>{{cite news |work=[[श्रीलंका क्रिकेट]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६|trans-title= आगामी इंग्लंड २०२६ च्या श्रीलंका दौऱ्यासाठी पुरुषांचे राष्ट्रीय एकदिवसीय आणि टी२० संघ|title=Men’s National ODI and T20I squads for the upcoming Sri Lanka Tour of England 2026 |url=https://srilankacricket.lk/2026/09/mens-national-odi-and-t20i-squads-for-the-upcoming-sri-lanka-tour-of-england-2026}}</ref> |- style="vertical-align:top" | * [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आदिल रशीद]] * [[गस ॲटकिन्सन]] * [[जेमी ओव्हरटन]] * [[जॉर्डन कॉक्स]] * [[जोफ्रा आर्चर]] * [[जॉश टँग]] * [[जोस बटलर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[ज्यो रूट]] * [[टॉम बँटन]] * [[बेन डकेट]] * [[रेहान अहमद]] * [[लियाम डॉसन]] * [[विल जॅक्स]] * [[सोनी बेकर]] * [[हेन्री क्रोकॉम]] | * [[हॅरी ब्रूक]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[आदिल रशीद]] * [[ॲनायरिन डोनाल्ड]] * [[गस ॲटकिन्सन]] * [[जेमी ओव्हरटन]] * [[जेम्स कोल्स]] * [[जॉर्डन कॉक्स]] * [[जोफ्रा आर्चर]] * [[जॉश टँग]] * [[जोस बटलर]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[टॉम बँटन]] * [[बेन डकेट]] * [[लियाम डॉसन]] * [[विल जॅक्स]] * [[साकिब महमूद]] * [[सोनी बेकर]] | * [[कुसल मेंडिस]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चरिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)#उपकर्णधार|उक]]) * [[असिथा फर्नांडो]] * [[एशान मलिंगा]] * [[कमिंदू मेंडिस]] * [[कामिल मिशारा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जनिथ लियानागे]] * [[दसुन शनाका]] * [[दिलशान मधुशंका]] * [[दुनिथ वेल्लालागे]] * [[दुष्मंथा चमीरा]] * [[पवन रथनायके]] * [[पथुम निस्संका]] * [[महीश थीकशाना]] * [[वानिंदू हसरंगा]] * [[सचिंदू कोलंबगे]] | * <s>[[कुशल मेंडिस]]</s> ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]], [[यष्टीरक्षक|य]]) * [[चरिथ असलंका]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|क]]) * [[एशान मलिंगा]] * [[कमिंदू मेंडिस]] * [[कामिल मिशारा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[जनिथ लियानागे]] * [[थरिंदु रथनायके]] * [[दसुन शनाका]] * [[दिलशान मधुशंका]] * [[दुनिथ वेल्लालागे]] * [[दुष्मंथा चमीरा]] * [[नुवान तुषारा]] * [[पवन रथनायके]] * [[पथुम निस्संका]] * <s>[[बिनुरा फर्नांडो]]</s> * [[महीश थीकशाना]] * [[लाहिरू उदारा]] ([[यष्टीरक्षक|य]]) * [[वानिंदू हसरंगा]] |} ४ सप्टेंबर रोजी, दुखापतींमुळे [[कुसल मेंडिस]] आणि [[बिनुरा फर्नांडो]] यांना आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेतून बाहेर पडावे लागले आणि त्यांच्या जागी अनुक्रमे [[पवन रथनायके]] व [[दिलशान मदुशंका]] यांची निवड करण्यात आली. [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] मालिकेसाठी [[चरिथ असलंका]]ची कर्णधार म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{cite news |work=अदा देरेना |access-date=४ सप्टेंबर २०२६|url=https://adaderana.lk/news/cmtmjji6i000e356qzeex5wrb |trans-title=कुसल मेंडिस, बिनुरा फर्नांडो इंग्लंडच्या आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिकेतून बाहेर |title=Kusal Mendis, Binura Fernando ruled out of England T20I Series}}</ref> ==सराव सामने== '''ट्वेंटी२० मालिका: श्रीलंका वि इंग्लंड लायन्स''' <br> श्रीलंकेचा संघ [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लंड लायन्स]] संघाविरुद्ध दोन ट्वेंटी20 सामने खेळेल.<ref>{{cite web |trans-title=फ्लिंटॉफचा संभाव्य उत्तराधिकारी म्हणून ट्रॉट 'इंग्लंड लायन्स' संघाची धुरा सांभाळणार|title=Trott to oversee England Lions squad as possible successor to Flintoff |url=https://www.cricinfo.com/story/england-lions-vs-sri-lanka-trott-to-oversee-england-lions-squad-as-possible-successor-to-flintoff-1553187?platform=amp |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=९ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ===१ला टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ११ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{flagdeco|ENG}} [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लंड लायन्स]] | score1 = 117 (16.4 षटके) | runs1 = [[थरिंदु रथनायके]] ४८ (३७) | wickets1 = [[ल्यूक वूड]] ४/२७ (३.४ षटके) | score2 = ११८/१ (७.२ षटके) | runs2 = [[टॉम बँटन]] ५६[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[दुनिथ वेल्लालागे]] १/२५ (२ षटके) | result = इंग्लंड लायन्स ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/171693/enga-vs-sl-1st-t20-england-lions-v-sri-lanka-t20-series-2026 धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (चेम्सफोर्ड)|काउंटी क्रिकेट मैदान]], [[चेम्सफोर्ड]] | umpires = [[इयान ब्लॅकवेल]] (इं) आणि [[सायमन विडप]] (इं) | motm = | toss = इंग्लंड लायन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===२रा टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १३ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:३० | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{flagdeco|ENG}} [[इंग्लंड लायन्स क्रिकेट संघ|इंग्लंड लायन्स]] | score1 = १५६/९ (२० षटके) | runs1 = [[कामिल मिशारा]] ३१ (१८) | wickets1 = [[मेसन क्रेन]] २/२० (४ षटके) | score2 = ७६/१ (६.२ षटके) | runs2 = [[पॉल वॉल्टर]] ३४[[नाबाद|*]] (२०) | wickets2 = [[महीश थीकशाना]] १/१९ (२ षटके) | result = इंग्लंड लायन्स ९ गडी राखून विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस]]) | report = [https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/171697/enga-vs-sl-2nd-t20-england-lions-v-sri-lanka-t20-series-2026 धावफलक] | venue = [[काउंटी क्रिकेट मैदान (बेकेनहॅम)|काउंटी क्रिकेट मैदान]], [[बेकेनहॅम]] | umpires = [[इयान ब्लॅकवेल]] (इं) आणि [[सायमन विडप]] (इं) | motm = | toss = इंग्लंड लायन्सने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे इंग्लंड लायन्स समोर ८ षटकांमध्ये ७३ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = [[पथुम निस्संका]]ने (श्री) टी२० मध्ये ५०००वी धाव काढली. }} == आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== ===१ला आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १५ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = २५४/४ (२० षटके) | runs1 = [[हॅरी ब्रूक]] ११४[[नाबाद|*]] (४९) | wickets1 = [[वानिंदू हसरंगा]] १/३४ (४ षटके) | score2 = १३५ (१९ षटके) | runs2 = [[दुनिथ वेल्लालागे]] ३३ (२१) | wickets2 = [[सोनी बेकर]] ३/१२ (४ षटके) | result = इंग्लंड ११९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496585.html धावफलक] | venue = [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] | umpires = [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) आणि [[जेम्स मिडलब्रूक]] (इं) | motm = [हॅरी ब्रूक]] (इं) | toss = श्रीलंकेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[ॲनायरिन डोनाल्ड]] (इं) ह्याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. }} ===२रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १७ सप्टेंबर २०२६ | time = १८:३० | night = Y | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|ENG}} | score1 = १४५/९ (२० षटके) | runs1 = [[पथुम निस्संका]] ३७ (२१) | wickets1 = [[लियाम डॉसन]] ३/३२ (४ षटके) | score2 = १४६/४ (१२.१ षटके) | runs2 = [[टॉम बँटन]] ५२[[नाबाद|*]] (२४) | wickets2 = [[थरिंदु रथनायके]] १/२५ (२ षटके) | result = इंग्लंड ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496586.html धावफलक] | venue = [[सोफिया गार्डन्स (क्रिकेट मैदान)|सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] | umpires = [[रॉबर्ट व्हाइट]] (इं) आणि [[रसेल वॉरेन]] (इं) | motm = [[लियाम डॉसन]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[थरिंदु रथनायके]]ने (श्री) आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले. * [[वनिंदु हसरंगा]]चा (श्री) हा १००वा आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना होता. }} ===३रा आं.टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १९ सप्टेंबर २०२६ | time = १४:३० | night = | team1 = {{cr-rt|SL}} | team2 = {{cr|ENG}} | score1 = १२४ (१८.५ षटके) | runs1 = [[पथुम निस्संका]] ३६ (२४) | wickets1 = [[सोनी बेकर]] २/१७ (३.५ षटके) | score2 = १२६/२ (९.४ षटके) | runs2 = [[जोस बटलर ]] ६२[[नाबाद|*]] (३२) | wickets2 = [[थरिंदु रथनायके]] १/२८ (२ षटके) | result = इंग्लंड ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496587.html धावफलक] | venue = [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] | umpires = [[रसेल वॉरेन]] (इं) आणि [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) | motm = [[सोनी बेकर]] (Eng) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} == आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका == ===१ला आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = २२ सप्टेंबर २०२६ | time = १२:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = २६५ (48.1 षटके) | runs1 = [[हॅरी ब्रूक]] ६७ (६९) | wickets1 = [[सचिंदू कोलंबगे]] ३/४४ (१० षटके) | score2 = १७६ (३७ षटके) | runs2 = [[दुनिथ वेल्लालागे]] ४५ (३६) | wickets2 = [[विल जॅक्स]] ५/२२ (७ षटके) | result = इंग्लंड ८९ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496588.html धावफलक] | venue = [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] | umpires = [[वेन नाइट्स]] (न्यू) आणि [[ग्रॅहाम लॉइड]] (इं) | motm = [[विल जॅक्स]] (इं) | toss = इंग्लंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = [[सचिंदू कोलंबगे]] (श्री) हिने आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. * [[जो रूट]]ने (इंग्लंड) आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये २३,००० धावा पूर्ण केल्या.<ref>{{cite web|url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/joe-root-joins-tendulkar-kohli-ponting-in-elite-23000-international-runs-club20260922201150/|trans-title=जो रूट तेंडुलकर, कोहली आणि पॉन्टिंग यांच्यासह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमध्ये २३,००० धावांचा टप्पा गाठणाऱ्यांच्या प्रतिष्ठित गटात सामील.|title=Joe Root joins Tendulkar, Kohli, Ponting in elite 23,000 international runs club |work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल|access-date=२३ सप्टेंबर २०२६}}</ref> * [[पथुम निस्संका]]ने (श्रीलंका) एकदिवसीय सामन्यांमध्ये ३,००० धावा पूर्ण केल्या. * [[विल जॅक्स]]ने (इंग्लंड) एकदिवसीय सामन्यांमध्ये पहिल्यांदाच एका डावात पाच बळी घेण्याची कामगिरी केली.<ref>{{cite web |trans-title=|access-date=२३ सप्टेंबर २०२६ |trans-title=पहिल्या वनडेत इंग्लंडचा श्रीलंकेवर विजय; अष्टपैलू जॅक्सची चमकदार कामगिरी|title=Allrounder Jacks stars as England beat Sri Lanka in 1st ODI |url=https://supersport.com/cricket/news/f9b20c82-efe2-4015-a8af-d9c704661c78/allrounder-jacks-stars-as-england-beat-sri-lanka-in-1st-odi |website=सुपरस्पोर्ट }}</ref> }} ===२रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = २४ सप्टेंबर २०२६ | time = १२:३० | daynight = Y | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496589.html धावफलक] | venue = [[हेडिंग्ले स्टेडियम]], [[लीड्स]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ===३रा आं.ए.दि.=== {{Single-innings cricket match | date = २७ सप्टेंबर २०२६ | time = १०:३० | daynight = | team1 = {{cr-rt|ENG}} | team2 = {{cr|SL}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496590.html धावफलक] | venue = [[द ओव्हल]], [[लंडन]] | umpires = | motm = | toss = | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/sri-lanka-in-england-2026-1496567 मालिका मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{इंग्लंडचे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग: श्रीलंका क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे|२०२६]] [[वर्ग: श्रीलंका क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|इंग्लंड]] [[वर्ग: आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघांचे इंग्लंड दौरे|२०२६]] 43lppsndsf3h36mckk774qt3w3295j5 0 383798 2711306 2711203 2026-09-22T18:23:16Z Nitinraje Anuse 71658 /* शिक्षण */ 2711306 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र | स्थानिक_नाव = अनुसेवाडी | प्रकार = गाव/वाडी | चित्र = [[File:धनगरी गजीनृत्य, अनुसेवाडी.jpg|thumb|श्री बिरूदेव गजी ढोल मंडळ अनुसेवाडी]] | टोपणनाव = |अक्षांश = |locator_position=right | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | जिल्हा = [[सांगली जिल्हा|सांगली]] | तालुका = [[आटपाडी]] | ग्रामपंचायत = [[निंबवडे]] | प्रतिभाशाली नेता_पद = | नेता_नाव = | नेता_पद = [[सरपंच]] | लोकसंख्या_वर्ष = 2001 | लोकसंख्या_एकूण = | एसटीडी_कोड = | पिन_कोड = 415301 | आरटीओ_कोड = MH 10एमएच/१० | तळटिपा = }} '''अनुसेवाडी''' हे गाव [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्यातील]] [[आटपाडी तालुका|आटपाडी तालुक्यातील]] गावगाडा आहे. ==इतिहास== येथील स्थानिक बुजुर्ग मंडळी सांगतात की अनुसेवाडी गावातील लोकांचे मूळ गाव हे घारेवाडी ता.कराड जि.सातारा हे आहे. कराड भागात पावसाचे प्रमाण अधिक असल्याने शेळ्या-मेंढ्यांच्या नखांमध्ये चिखल जाऊन त्यांना चिखल्या आजार होई, त्या कारणास्तव [[अनुसे]] आडनावांची मेंढपाळ मंडळी (तीन कुटुंबे/ तीन बुडे) ही भटकंती करत करत माणदेशात पोहोचली (स्थलांतराचा निश्चित काळ/ साल सांगता येणार नाही). माणदेश मधील विस्तृत माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चारणीसाठी शिवाय आरोग्यासाठी पुरक असल्याने [[सांगली]], [[सातारा]] हद्दीजवळच असलेल्या सांगली जिल्ह्यातील [[आटपाडी]] तालुक्यात स्थायिक झाले. [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत व तत्कालीन [[आटपाडी]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारी हजारो एकर जमीन ही अनुसेवाडीकरांच्या अखत्यारीत आहे. [[अनुसे]] हे जरी [[घारेवाडी]], [[कराड]] भागातून स्थलांतरित झाले असले तरी त्यांचे कुलदैवत हे घारेवाडी येथील [[श्री धुळोबा देवस्थान]] आहे. दरवर्षी उत्सवानिमित्त सर्व अनुसे मंडळी ही घारेवाडी येथील श्री धुळोबा मंदिरात मनोभावे एकत्रित येऊन पूजा करतात. ==भौगोलिक स्थान== [[निंबवडे]] पंचक्रोशीतील [[अनुसेवाडी]] हे एक छोटेसे खेडे असून [[निंबवडे]] ग्रामपंचायत अंतर्गत येणारे राजकीय दृष्ट्या महत्वपूर्ण मानले जाते. हे खेडे निंबवडे पासून दोन किलोमीटर पूर्वेकडे तर [[आटपाडी]] शहरापासून दहा किलोमीटर पश्चिमेकडे वसलेले आहे. आटपाडी-निंबवडे या राज्य महामार्गाला लागूनच असल्याने दळणवळणाच्या दृष्टीने सोयीस्कर आहे. आटपाडी-निंबवडे, आटपाडी-पिंपरी, आटपाडी - विभूतवाडी, आटपाडी -सातारा, आटपाडी - काळाचौकी (मुंबई), सांगोला - सातारा या महाराष्ट्र परिवहन महामंडळाच्या लालपरी गाड्या अनुसेवाडी गावातूनच ये-जा करत असल्याने प्रवासासाठी कोणताही व्यत्यय येत नाही. अनुसेवाडी खेड्यात बागायती आणि जिरायती क्षेत्र असून बहुतांश जमीन ही मुरमाड पद्धतीची असल्याने डाळिंबाच्या बागा भरपूर प्रमाणात आहेत. त्याव्यतिरिक्त द्राक्षे, ज्वारी, बाजरी इत्यादी महत्वाची पिके घेतली जातात. तेथील बहुतांश शेती ही निव्वळ माळरानाची असल्याने कोरडवाहू पिके घेतली जातात तर उर्वरित माळरान हे शेळ्या-मेंढ्यांच्या चाऱ्यासाठी मेंढपाळांनी मालकी हक्काने राखीव ठेवले आहे. अखंड भारतातील प्रसिद्ध असलेला क्रमांक एकचा शेळ्या-मेंढ्यांचा बाजार हा आटपाडीचा असून त्यामध्ये अनुसेवाडी येथील शेळी-मेंढीपालन करणाऱ्या मेंढपाळांचे योगदान महत्त्वपूर्ण आहे. येथील खुल्या माळरानावर चरणाऱ्या गावरान बोकडाचे मटण हे चवीसाठी प्रसिद्ध असल्याने येथून गावरान बोकड आणि बकरे जास्त प्रमाणात निर्यात होतात. ==प्रमुख व्यवसाय== अनुसेवाडी गावातील लोकांचा पारंपरिक आणि प्रमुख व्यवसाय म्हणजे शेळी-मेंढीपालन आहे. माणदेशाच्या पाचवीला पुजलेल्या दुष्काळामुळे या गावातील मेंढपाळांच्या नशिबी फक्त आणि फक्त भटकंतीच आली. याव्यतिरिक्त रामभरोसे (दुष्काळी भाग असल्याने पावसाच्या भरवशावर अवलंबून असणारा) समजला जाणारा शेती हा व्यवसाय देखील केला जातो. ==मंदिरे== या गावातील [[श्री बिरोबा मंदिर]], [[अनुसेवाडी]] हे जागृत देवस्थान आहे. मंदिराचे बांधकाम हे विशिष्ट प्रकारचे आणि खूप जुने बांधकाम असून आजदेखील मजबूत आणि सुस्थितीत आहे. याशिवाय अनुसेवाडी गावातील श्री धुळोबा मंदिर, मारूती मंदिर, मरीमाता मंदिर, मायाक्कादेवी (म्हाकुबाई) मंदिर, महालक्ष्मी देवीचे मंदिर इ.महत्वाची मंदिरे आहेत. [[वर्ग:आटपाडी तालुक्यातील गावे]] ==संस्कृती== प्रामुख्याने केवळ धनगर समाज अनुसेवाडी मध्ये असल्याने पूर्वापारपासून चालत आलेल्या धनगरी रूढी परंपरा गावात आजतागायत कायम आहेत. [[धनगरी गजीनृत्य]] ही आणि [[धनगरी ओव्या]] ही महाराष्ट्राची लोकसंस्कृती आणि लोककला अनुसेवाडी गावातील ग्रामस्थांनी जतन केलेली आहे. हिंदू धर्मातील सण (गुढीपाडवा, गणेशोत्सव, दसरा, दिवाळी), उत्सव यादरम्यान तसेच विवाहप्रसंगी अथवा अनुकूल प्रसंगी [[धनगरी गजीनृत्य]] तसेच [[धनगरी ओव्या]] यांचे सादरीकरण करून उत्सव/ आनंदोत्सव साजरा केला जातो. हिंदू धर्मातील सणादिवशी श्री बिरोबा देवाची सासनकाठी धुऊन/ सजवून देवाच्या सबिन्याची (छबिना) मिरवणूक काढण्यात येते.सर्व गावकरी लहानथोर मंडळी मनोभावे एकत्रित येतात. गावावर कोणतेही संकट येऊ नये, मेंढी माऊलीचे रक्षण करावे, गावातील मेंढपाळांना लोकांना समृद्धी लाभावी, धनधान्य मिळावे, आरोग्य लाभावे, यश मिळावे याकरिता देवाकडे आळवणी केली जाते ही पूर्वापार चालत आलेली संस्कृती अर्थातच परंपरा आहे. त्यादरम्यान गजीनृत्य करून एकप्रकारे देवाची पूजा करण्याची, उत्सव साजरा करण्याची प्रथा आहे. यामध्ये सर्व मेंढपाळ (धनगर) हे ढोलाच्या/ कैताळाच्या तालावर देवाला आळवणी करत मग्न होऊन/ धुंद होऊन नृत्य करतात. [[सुंबरान मांडलं]] या धनगरी ओव्यांमधून देवाचा महिमा सांगितला जातो अर्थातच देवाचे स्मरण (शिमरण, सुंबरान) केले जाते. ==शिक्षण== जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा अनुसेवाडी हे या छोट्याशा खेड्यातील शिक्षणाचे एकमेव केंद्र आहे. इयत्ता पहिली ते सातवी पर्यंतचे शिक्षण या गावातच दिले जाते. पुढील माध्यमिक शिक्षणासाठी दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या निंबवडे येथील [[लोकमान्य हायस्कूल निंबवडे]] येथे दहावी पर्यंत शिक्षणाची सोय आहे. उच्च माध्यमिक आणि महाविद्यालयीन शिक्षणासाठी तालुक्याच्या ठिकाणी महाविद्यालयात प्रवेश घ्यावा लागतो. १) '''नामदेव तातोबा अनुसे''' हे अनुसेवाडी गावातील पहिले शिक्षक आहेत. २) कै. '''दशरथ राजाराम सरगर''' यांनी पहिले प्राध्यापक अनुसेवाडी गावातील पहिले प्राध्यापक होण्याचा बहुमान मिळवला. ३) '''[[नितीनराजे अनुसे]]''' हे [[निंबवडे]] पंचक्रोशीतील पहिले तरुण आहेत जे भारतीय नौसेना मध्ये (सशस्त्र दलात) कार्यरत होते आणि नुकतेच सेवानिवृत्त झालेले हे याच [[अनुसेवाडी]] गावातील माजी सैनिक असून भारतीय नौदलात विशेषतः Indian Naval Academy, Ezhimala (Kerala) मध्ये प्रशिक्षक म्हणून त्यांनी योगदान दिले आहे. ४) [[डॉ देविदास गोपाळ अनुसे]] हे अनुसेवाडी गावातील पहिले 'डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी' (Doctor of Philosophy) करणारे विद्वान आहेत. त्यांनी रसायनशास्त्रातील Synthesis of Benzothiazole derivatives and its metal complexes and biological activity या विषयावर शोध प्रबंध सादर केला आहे. त्यापाठोपाठ [[डॉ दिलीप दादा अनुसे]] यांनी रसायनशास्त्रातील Eco-friendly synthesis of magnetic activated carbon from used water filter cartridges for efficient methylene blue adsorption या विषयावर शोध प्रबंध सादर करून PhD संपादन केली आहे. [[डॉ अजित किसन देवडकर]] यांनी देखील नुकतीच रसायनशास्त्रातील PhD केली आहे. ५) '''पुष्पाताई जयवंत सरगर (अनुसे)''' या अनुसेवाडी गावच्या पहिल्या व्यक्ती आहेत ज्यांनी आटपाडी पंचायत समितीच्या सभापती म्हणून कार्यभार सांभाळला. याव्यतिरिक्त प्रामुख्याने मेंढपाळ व्यवसाय आणि शेती व्यवसाय करणाऱ्या या छोट्याशा खेड्यातील तरुणांनी भारतीय नौसेना, राज्य प्रशासन, अभियांत्रिकी, वैद्यकीय, कायदे, शिक्षण, क्रीडा, राजकारण, व्यवसाय इत्यादी क्षेत्रांत आपला एक वेगळाच ठसा उमटवला आहे. r1t32v4ys1pr7xmd904pex122xlux63 0 384204 2711352 2710405 2026-09-22T22:25:13Z नरेश सावे 88037 /* */ 2711352 wikitext text/x-wiki ''' स्पॅरोज्,फिंचेस् आणि क्रॉसबीलस् ''' हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== या वर्गात खालील पक्षी येतात:- #[[ईस्टर्न टोही]]. #[[स्पॉटेड टोही]]. #[[अमेरिकन ट्री स्पॅरो]]. #[[चिपिंग स्पॅरो]]. #[[व्हाइट थ्रोटेड स्पॅरो]]. #[[व्हाइट क्रॉउन्ड स्पॅरो]]. #[[हॅरिस स्पॅरो]]. #[[सॉन्ग स्पॅरो]]. #[[डार्क-आईड जंको]]. #[[अमेरिकन गोल्डफिंच]]. #[[पाईन सिस्किन]]. #[[हाऊस फिंच]]. #[[पर्पल आणि कॅसिन्स फिंच]]. #[[कॉमन रेडपोल]]. #[[ग्रे-क्राउंड रोझी फिंच]]. #[[रेड आणि व्हाइट-विंग्ड क्रॉसबील्स]]. #[[हाऊस स्पॅरो]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] n3dlli9o3ruep4jpaxgpqktzc6xghp1 2711353 2711352 2026-09-22T22:25:42Z नरेश सावे 88037 /* */ 2711353 wikitext text/x-wiki ''' स्पॅरोज्,फिंचेस् आणि क्रॉसबिलस् ''' हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== या वर्गात खालील पक्षी येतात:- #[[ईस्टर्न टोही]]. #[[स्पॉटेड टोही]]. #[[अमेरिकन ट्री स्पॅरो]]. #[[चिपिंग स्पॅरो]]. #[[व्हाइट थ्रोटेड स्पॅरो]]. #[[व्हाइट क्रॉउन्ड स्पॅरो]]. #[[हॅरिस स्पॅरो]]. #[[सॉन्ग स्पॅरो]]. #[[डार्क-आईड जंको]]. #[[अमेरिकन गोल्डफिंच]]. #[[पाईन सिस्किन]]. #[[हाऊस फिंच]]. #[[पर्पल आणि कॅसिन्स फिंच]]. #[[कॉमन रेडपोल]]. #[[ग्रे-क्राउंड रोझी फिंच]]. #[[रेड आणि व्हाइट-विंग्ड क्रॉसबील्स]]. #[[हाऊस स्पॅरो]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] 6smcx925rpotdfip8b1fhxe0t6vm15m 0 384352 2711540 2711040 2026-09-23T10:53:00Z Nitin.kunjir 4684 /* बाद फेरी */ 2711540 wikitext text/x-wiki {{For|पुरुष स्पर्धा |२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुष स्पर्धा}} {{Infobox sports competition event | event = महिला क्रिकेट | games = २०२६ आशियाई खेळ | venue = [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] | location = [[निशिन]], जपान | dates = १७ – २२ सप्टेंबर २०२६ | nations = ८ | gold = | silver = | bronze = | prev = [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०२२]] | next = [[२०३० आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – महिला स्पर्धा|२०३०]] }} महिला क्रिकेट स्पर्धा ही १७ ते २२ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत जपानमधील आइची प्रांतातील [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]] येथे होणाऱ्या [[२०२६ आशियाई खेळ]]ांचा एक भाग आहे.<ref>{{Cite web |last=बेसविक|first=डॅनिएल|date=२६ मे २०२६|trans-title=नागोयामध्ये एका नव्या पर्वाची सुरुवात; पहिल्याच कार्यक्रमात जपानचे मैदान झळाळून उठले. |title=A new dawn in Nagoya as Japan ground shines in first event |url=https://www.icc-cricket.com/news/a-new-dawn-in-nagoya-as-japan-ground-shines-in-first-event |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]]}}</ref><ref>{{cite news |last=राज|first=आर्यन|date=१० जून २०२६ |trans-title=आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ (क्रिकेट): संपूर्ण वेळापत्रक, स्वरूप आणि पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा जाहीर |title=Asian Games Cricket 2026: Full Schedule, Formats & Medal Match Dates Revealed |url=https://www.sportsdunia.com/cricket-news/asian-games-cricket-schedule-2026 |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=स्पोर्ट्स दुनिया}}</ref> यात एकूण ८ संघ सहभागी होत असून सामने टी२० स्वरूपात खेळवले जातील. <ref>{{cite web |last=अली असगर नालवाला |date=२३ जुलै २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-draw-men-women-team |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेट ड्रॉ: उपांत्यपूर्व फेरीत भारतीय महिला संघाचा सामना यजमान जपानशी होणार (आयची-नागोया) |title=Asian Games 2026 cricket draw: India women to face hosts Japan in quarter-finals at Aichi-Nagoya |work=ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> ==सहभागी संघ== ओसिएच्या विनंतीवरून, २८ एप्रिल २०२५ रोजी आयोजन समितीने स्पर्धेच्या कार्यक्रमात क्रिकेटचा समावेश करण्यास मंजुरी दिली.<ref>{{cite news |trans-title=क्रिकेटचा २०२६ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धेत समावेश होणार |title=Cricket to be part of 2026 Asian Games |url=https://www.aninews.in/news/sports/cricket/cricket-to-be-part-of-2026-asian-games20250725003829 |date=२५ जुलै २०२५ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६|work=एशियन न्यूज इंटरनॅशनल}}</ref> या स्पर्धेत ८ देशांचा सहभाग आहे.<ref>{{cite web |last=नाग|first= उतथ्या |date=८ जून २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-qualified-teams-list |trans-title=आशियाई खेळ २०२६ मधील क्रिकेटसाठी पात्र ठरलेले संघ: पुरुष आणि महिला गटांतील संघांची निवड कशी झाली – संपूर्ण यादी|title=Asian Games 2026 cricket qualified teams: How the men's and women's fields were decided – full list |work= ऑलिंपिक्स |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cricinfo.com/story/thailand-malaysia-and-china-qualify-for-asian-games-women-s-competition-1539028 |trans-title=थायलंड, मलेशिया आणि चीन आशियाई क्रीडा स्पर्धेतील महिलांच्या गटासाठी पात्र ठरले आहेत. |title=Thailand, Malaysia and China qualify for Asian Games women's competition |work=[[क्रिकइन्फो]] |date=३ मे २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> {| class="wikitable"style="font-size:100%;white-space:nowrap" ! पात्रतेची पद्धत !दिनांक !यजमान !जागा !पात्र संघ |- |यजमान देश |colspan=2 {{n/a}} |align=center|१ |nowrap|{{crw|JPN}} |- |[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य |आयसीसी पूर्ण सदस्य]] |colspan=2 {{n/a}} |style="text-align:center;"|४ |{{crw|BAN}}<br />{{crw|IND}}<br />{{crw|PAK}}<br />{{crw|SRI}} |- |[[२०२६ आशियाई क्रीडा स्पर्धा महिला पात्रता |२०२६ आशियाई खेळ पात्रता]] |२६ – ३१ मे २०२६ ||{{flagicon|MAS}} [[पांडामारन]] |align=center|३ |{{crw|CHN}}<br />{{crw|MAS}}<br />{{crw|THA}} |- ! colspan="3" | एकूण !! ८ !! |} २३ जुलै २०२६ रोजीच्या आयसीसी महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ आधारे मानांकने निश्चित करण्यात आली आणि त्यानंतर त्याच दिवशी बाद फेरीतील सामन्यांची रचना ठरवण्यासाठी अधिकृत सोडत काढण्यात आली. == स्वरूप == पुरुषांच्या स्पर्धेच्या विपरीत, महिलांच्या स्पर्धेत लीग टप्पा नसेल आणि ती थेट बाद (नॉकआउट) पद्धतीने खेळली जाईल. या स्पर्धेत चार उपांत्य-पूर्व सामने आणि त्यानंतर दोन उपांत्य सामने होतील. दोन्ही उपांत्य सामन्यांतील विजेते सुवर्णपदकाच्या लढतीसाठी पात्र ठरतील, तर पराभूत संघ कांस्यपदकाच्या लढतीत खेळतील. <ref>{{cite web |first=उतथ्या |last= नाग |date=१३ जानेवारी २०२६|url=https://www.olympics.com/en/news/asian-games-2026-cricket-schedule |trans-title= आशियाई क्रीडा स्पर्धा २०२६ मधील क्रिकेटची सुरुवात १७ सप्टेंबरपासून होणार: वेळापत्रक, पदकासाठीच्या सामन्यांच्या तारखा आणि स्वरूप जाणून घ्या. |title=Cricket at Asian Games 2026 to kick off on September 17: Know schedule, medal match dates and formats |work=ऑलिंपिक्स|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |first=सोहम |last=मुखर्जी|date=२४ जुलै २०२६|url=https://www.cricketnews.com/en/cricket/news/asian-games-2026-cricket-men-and-women-schedule-dates-groups-venue-format/ae621389e0461aff25ec4a3c |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ (पुरुष व महिला क्रिकेट): वेळापत्रक, तारखा, गट, ठिकाण आणि स्वरूप |title=Asian Games 2026 cricket men's and women's: Schedule, dates, groups, venue and format |work=क्रिकेट न्यूज|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> == बाद फेरी == {{hatnote|सर्व वेळा ह्या जपान स्टँडर्ड वेळ आहेत ([[यूटीसी+०९:००]]). }} बाद फेरीतील सामने निश्चित करण्यासाठी स्पर्धेचे वेळापत्रक २६ ऑगस्ट २०२६ रोजी जाहीर करण्यात आले.<ref>{{cite web |author=Ainagoc |date=26 August 2026 |url=https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |trans-title= क्रिकेटमधील सहभागी देश आणि सामन्यांच्या जोड्यांबाबत घोषणा |title=Announcement Regarding Participating Countries and Matchups for Cricket |work=[[२०२६ आशियाई खेळ]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260827162038/https://www.aichi-nagoya2026.org/news-2021-2/ |archive-date=२७ ऑगस्ट २०२६|access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/asian-games-2026-cricket-full-schedule-check-match-dates-timings-fixtures-and-india-squads-led-by-shreyas-iyer-and-harmanpreet-kaur/articleshow/133555034.cms |trans-title= आशियाई खेळ २०२६ क्रिकेटचे संपूर्ण वेळापत्रक: सामन्यांच्या तारखा, वेळा आणि कार्यक्रम पहा. |title=Asian Games 2026 Cricket Full Schedule: Check match dates, timings and fixtures |work=[[द इकॉनॉमिक टाइम्स]] |date=२७ ऑगस्ट २०२६ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref> <section begin="bracket" /> {{#invoke:RoundN|N8 |widescore=yes|bold_winner=high |manualboldmatch2=yes |3rdplace=yes|style=white-space:nowrap |RD1=उपांत्यपूर्व फेरी |RD2=उपांत्य फेरी |RD3=सुवर्ण पदक सामना |Consol=कांस्य पदक सामना <!--quarter finals --> |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|सामना रद्द|{{crw|CHN}}| |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|JPN}}|५७ <small>(१९.५ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''५९/२ <small>(५ षटके)</small>''' |१७ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|९२/७ <small>(१०.४ षटके)</small>|{{crw|THA}}|१९/४ <small>(११ षटके)</small> |१८ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|MAS}}|७४/७ <small>(२० षटके)</small>|{{crw|SL}}|१६०/४ <small>(२० षटके)</small> <!-- semi finals --> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|८१ <small>(१५.४ षटके)</small>|'''{{crw|IND}}'''|'''१९५/४''' <small>'''(२० षटके)'''</small> |२० सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|PAK}}|१७७.४ <small>(२० षटके)</small>|'''{{crw|SL}}'''|'''१७८/२''' <small>'''(१७.५ षटके)'''</small> <!--final --> |२२ सप्टेंबर– [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|IND}}|'''२१६/३''' <small>'''(२० षटके)'''</small>|{{crw|SL}}|१९५/४ <small> ६९ (१५.४ षटके)</small> <!--third place --> |२२ सप्टेंबर – [[कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क|निशिन]]|{{crw|BAN}}|११४/७ (२० षटके)|{{crw|PAK}}|'''१४५/८''' <small>'''(२० षटके)''' }} * स्रोत:<ref>{{cite web |trans-title=महिला क्रिकेट - स्पर्धा सारांश|title=Cricket Women – Tournament Summary |url=https://results.asiangames2026.org/ag2026/reports/ENG.CKTWTEAM--------------------------.C76_1_0.pdf |archive-url= |archive-date= |work=२०२६ आशियाई खेळ |access-date=२१ सप्टेंबर २०२६}}</ref><section end="bracket"/> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} 94aj0d98rkd443rrfa4rtrge7i602bn 0 384390 2711265 2711193 2026-09-22T13:27:03Z अभय नातू 206 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711265 wikitext text/x-wiki खालील यादी केन्या क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची आहे. केन्याने १८ फेब्रुवारी १९९६ रोजी भारताविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | केन्या ने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65161.html १०५२] || १८ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[१९९६ क्रिकेट विश्वचषक|१९९६ आय.सी.सी. पुरुष क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65167.html १०५८] || २३ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[इंदिरा प्रियदर्शिनी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65170.html १०६१] || २६ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65172.html १०६३] || २७ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[मोईन-उल-हक स्टेडियम]], [[पटना]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65175.html १०६६] || २९ फेब्रुवारी १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[नेहरू स्टेडियम, पुणे|नेहरू स्टेडियम]], [[पुणे]] || {{cr|KEN}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/65183.html १०७४] || ६ मार्च १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66052.html ११२०] || २८ सप्टेंबर १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SL}} || rowspan=3 | [[१९९६-९७ समीर चषक|१९९६ केन्या चौरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66055.html ११२३] || २ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|KEN}} [[नैरोबी|आगा खान स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/66056.html ११२४] || ३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|SA}} || {{flagicon|KEN}} [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] || {{cr|SA}} |} {{देशानुसार एकदिवसीय सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:केन्या क्रिकेटएकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] 1ipzp37b5bg5a6cpuhelgyqkfmg8f67 3 384396 2711257 2026-09-22T12:08:36Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711257 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Amol2288}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:३८, २२ सप्टेंबर २०२६ (IST) orima4m0eylswdlgjw1d7parkeqkxvs 3 384397 2711260 2026-09-22T12:14:46Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711260 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=वेदिका। गोरख। रहिले}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १७:४४, २२ सप्टेंबर २०२६ (IST) 7e53b8t7yug0cex2d1x01oz9o0qyfdk 0 384398 2711261 2026-09-22T12:18:43Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368725650|Union List]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2711261 wikitext text/x-wiki {{भारताचे संविधान}}{{संदर्भयादी}}'''संघ सूची''', ज्याला '''सूची-१''' असेही म्हणतात, ही [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानातील]] दिलेल्या [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|सातव्या अनुसूचीमध्ये]] ९७ क्रमांकित बाबींची यादी आहे ज्यावर कायदा करण्याचा विशेष अधिकार [[भारतीय संसद|भारतीय केंद्र संसदेला]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/images/pdf1/s7.pdf|title=SEVENTH SCHEDULE}}</ref> १०१ व्या घटनादुरुस्ती कायदा २०१६ नंतर, नोंद ९२ आणि ९२क वगळण्यात आल्या. कायदेमंडळ विभाग तीन सूचींमध्ये विभागलेला आहे: संघ सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची. भारतात अवशिष्ट अधिकार [[भारत सरकार|केंद्र सरकारकडे]] राहतात. यामुळे भारताचे सरकार कॅनेडियन संघीय सरकारसारखे, आणि युनायटेड स्टेट्स, स्वित्झर्लंड किंवा ऑस्ट्रेलियाच्या सरकारांपेक्षा वेगळे ठरते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=India: Modi Government and politics in a developing nation|last=Robert L. Hardgrave and Stanley A. Koachanek|publisher=Thomson Wadsworth|year=2008|isbn=978-0-495-00749-4|edition=Seventh|page=146}}</ref> == संघ सूचीवरील बाबी == यादीमध्ये ९७ क्रमांकित वस्तू आहेत. हे आहेत: : 01. भारताचे आणि त्याच्या प्रत्येक भागाचे संरक्षण — ज्यामध्ये संरक्षणाची तयारी, तसेच युद्धाच्या काळात युद्ध चालवण्यास पूरक ठरणारी आणि युद्ध संपल्यानंतर प्रभावीपणे सैन्य-विसर्जन करण्यास उपयुक्त ठरणारी सर्व कृत्ये यांचा समावेश होतो. : 02. [[भारतीय नौदल|नौदल]], [[भारतीय लष्कर|लष्कर]] आनि [[भारतीय वायुसेना|वायुसेना]]; इतर केंद्र सरकारची कोणतेही [[भारतीय सशस्त्र सेना|सशस्त्र सेना]]. : 2A. नागरी प्रशासनास साहाय्य करण्यासाठी कोणत्याही राज्यामध्ये संघाच्या कोणत्याही सशस्त्र दलाची, संघाच्या नियंत्रणाखालील अन्य कोणत्याही दलाची किंवा त्यांच्या कोणत्याही तुकडीची वा घटकाची तैनाती; तसेच अशा तैनातीदरम्यान संबंधित दलांच्या सदस्यांचे अधिकार, अधिकारक्षेत्र, विशेषाधिकार आणि दायित्वे. : 03. छावणी क्षेत्रांची सीमा निश्चिती, अशा क्षेत्रांमधील [[स्थानिक स्वराज्य संस्था]], छावणी प्राधिकरणांची रचना व अधिकार आणि अशा क्षेत्रांमधील निवास-व्यवस्था (भाड्यांवरील नियंत्रणासह) यांचे विनियमन. : 04. [[भारतीय नौदल|नौदल, लष्करी आणि हवाई दलाची बांधकामे.]] : 05. [[शस्त्र|शस्त्रे]], आग्नेयास्त्रे, दारूगोळा आणि स्फोटके. : 06. [[अणुऊर्जा]] आणि तिच्या उत्पादनासाठी आवश्यक असलेली खनिज संसाधने. : 07. संरक्षण किंवा युद्ध चालवण्याच्या उद्देशाने आवश्यक असल्याचे संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले उद्योग. : 08. केंद्रीय गुप्तचर आणि तपास ब्युरो. : 09. संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार किंवा भारताची सुरक्षा यांच्याशी संबंधित कारणास्तव प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता; अशा स्थानबद्धतेस पात्र ठरलेल्या व्यक्ती. : 10. परराष्ट्र व्यवहार; संघराज्याचा कोणत्याही परदेशी देशाशी संबंध प्रस्थापित करणाऱ्या सर्व बाबी. : 11. [[राजनय|राजनैतिक]], वाणिज्यदूतविषयक आणि व्यापारविषयक प्रतिनिधित्व. : 12. संयुक्त राष्ट्र संघटना. : 13. आंतरराष्ट्रीय परिषदा, संघटना आणि इतर संस्थांमधील सहभाग आणि तेथे घेतलेल्या निर्णयांची अंमलबजावणी. : 14. [[भारताचे परराष्ट्रीय संबंध|परदेशी देशांशी करार]] करणे आणि त्यांच्याशी झालेले तह, करार व अभिसमय यांची अंमलबजावणी करणे. : 15. [[युद्ध]] आणि [[शांतता|शांती]]. : 16. परदेशी अधिकारक्षेत्र : 17. नागरिकत्व, देशीयकरण आणि परकीय नागरिक. : 18. [[प्रत्यर्पण]]. : 19. भारतात प्रवेश, तसेच भारतातून बाहेर जाणे आणि हद्दपारी; [[पारपत्र|पारपत्रे]] आणि व्हिसा. : 20. भारताबाहेरील तीर्थस्थळांच्या यात्रा. : 21. उच्च समुद्रावर किंवा हवेत केलेली समुद्री दरोडेखोरी, गुन्हे, [[चाचेगिरी]]; तसेच जमिनीवर, उच्च समुद्रावर किंवा हवेत राष्ट्रांच्या कायद्याविरुद्ध केलेले गुन्हे. : 22. [[भारतामधील रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]]. : 23. संसदेने केलेल्या कायद्याद्वारे किंवा त्याअंतर्गत [[राष्ट्रीय महामार्ग]] म्हणून घोषित केलेले महामार्ग. : 24. यंत्रचलित जलयानांच्या संदर्भात, संसदेने कायद्याद्वारे राष्ट्रीय जलमार्ग म्हणून घोषित केलेल्या अंतर्देशीय जलमार्गांवरील जहाजवहतूक आणि जलवाहतूक; तसेच अशा जलमार्गांवरील वाहतुकीचे नियम. : 25. सागरी जहाजवहतूक आणि नौवहन (भरती-ओहोटीच्या पाण्यातील जहाजवहतूक व नौवहनासह); व्यापारी नौदलासाठी शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि राज्ये व इतर संस्थांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे विनियमन. : 26. दीपगृहे (ज्यामध्ये दीप-जहाजे, बीकन्स आणि जहाज व विमानांच्या सुरक्षिततेसाठीच्या इतर सुविधांचा समावेश आहे). : 27. संसदेने केलेल्या कायद्यान्वये किंवा विद्यमान कायद्यानुसार 'प्रमुख बंदरे' म्हणून घोषित केलेली [[बंदर|बंदरे]] (त्यांच्या सीमा निश्चित करण्यासह), तसेच त्यांमधील बंदर प्राधिकरणांची रचना व अधिकार. : 28. बंदरावरील [[विलग्नवास]] (त्याशी संबंधित रुग्णालयांसह); खलाशी व सागरी रुग्णालये. : 29. विमानसेवा, विमाने आणि हवाई मार्गक्रमण; विमानतळांची उपलब्धता; हवाई वाहतूक व विमानतळांचे नियमन आणि व्यवस्थापन; तसेच विमानचालनविषयक शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि विविध राज्ये व इतर संस्थांमार्फत दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे नियमन. : ३०. रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गान्वये, अथवा राष्ट्रीय जलमार्गांवरून यांत्रिक शक्तीने चालणाऱ्या जलयानांद्वारे प्रवासी व मालाची ने-आण. ३१. टपाल व तार सेवा, दूरध्वनी, बिनतारी संदेशवहन, प्रसारण आणि संवादाची इतर तत्सम साधने. : ३२. संघराज्याची मालमत्ता आणि त्यापासून मिळणारे उत्पन्न; परंतु एखाद्या राज्यामध्ये असलेल्या मालमत्तेच्या बाबतीत, संसदेने कायद्याद्वारे अन्यथा तरतूद केली असेल त्याव्यतिरिक्त, ती मालमत्ता त्या राज्याच्या विधिमंडळाच्या कायदेविषयक अधिकारक्षेत्राच्या अधीन असेल. : ३३. <s>संघराज्याच्या प्रयोजनांसाठी मालमत्तेचे संपादन किंवा अधिग्रहण</s> (सातव्या घटनादुरुस्तीनुसार) अधिनियम, १९५६ अनुसार. : ३४. भारतीय संस्थानांच्या राज्यकर्त्यांच्या मालमत्तेसाठी 'कोर्ट्स ऑफ वॉर्ड्स' (मालमत्ता व्यवस्थापन न्यायालये). : ३५. संघाचे सार्वजनिक कर्ज. : ३६. चलन, नाणी आणि कायदेशीर चलन; परकीय चलन विनिमय. : ३७. परकीय कर्जे. : 38. [[भारतीय रिझर्व बँक]]. : 39. पोस्ट ऑफिस बचत बँक. : 40. भारत सरकार किंवा राज्य सरकारने आयोजित केलेल्या लॉटरी. : 41. परकीय देशांसोबत [[व्यापार]] आणि [[वाणिज्य]] सीमाशुल्क सीमारेषेवर आयात आणि निर्यात सीमाशुल्क सीमांची व्याख्या. : 42. आंतरराज्य व्यापार आणि वाणिज्य. : 43. बँकिंग, विमा आणि वित्तीय महामंडळांसह परंतु सहकारी संस्थांचा समावेश नसलेल्या ट्रेडिंग कॉर्पोरेशनचा समावेश, नियमन आणि समाप्ती. : 44. कॉर्पोरेशन्सची स्थापना, नियमन आणि संपुष्टात आणणे, व्यापार असो वा नसो, वस्तू एका राज्यापुरती मर्यादित नसतात, परंतु विद्यापीठांचा समावेश नसतात. : 45. बँकिंग. : 46. ​​देयके, चेक, प्रॉमिसरी नोट्स आणि इतर साधने. : 47. विमा. : 48. स्टॉक एक्सचेंज आणि फ्युचर्स मार्केट. : 49. पेटंट, शोध आणि डिझाइन; कॉपीराइट; व्यापार चिन्ह आणि व्यापार चिन्ह. : 50. वजन आणि मापाच्या मानकांची स्थापना. : 51. भारताबाहेर निर्यात करण्यासाठी किंवा एका राज्यातून दुस-या राज्यात नेण्यात येण्याच्या मालासाठी गुणवत्तेच्या मानकांची स्थापना. : 52. उद्योग, ज्यांचे नियंत्रण केंद्राने संसदेद्वारे सार्वजनिक हितासाठी हितकारक असल्याचे घोषित केले आहे. : 53. तेलक्षेत्र आणि खनिज तेल संसाधनांचे नियमन आणि विकास; पेट्रोलियम आणि पेट्रोलियम उत्पादने; संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले इतर द्रव आणि पदार्थ धोकादायकपणे ज्वलनशील आहेत. 54. खाणी आणि खनिज विकासाचे नियमन ज्या मर्यादेपर्यंत संघाच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे घोषित केले जाते. : 55. खाणी आणि तेल-क्षेत्रांमध्ये श्रम आणि सुरक्षिततेचे नियमन. : 56. आंतरराज्यीय नद्या आणि नदी खोऱ्यांचे नियमन आणि विकास ज्या मर्यादेपर्यंत केंद्राच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे कायद्याद्वारे घोषित केले जाते. : 57. प्रादेशिक पाण्याच्या पलीकडे मासेमारी आणि मत्स्यपालन. : 58. केंद्रीय संस्थांद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरण; इतर एजन्सीद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरणाचे नियम आणि नियंत्रण. : 59. [[अफू|अफूची]] लागवड, उत्पादन आणि निर्यातीसाठी विक्री. : 60. [[चलचित्र|सिनेमॅटोग्राफ चित्रपटांना]] प्रदर्शनासाठी मंजुरी. : 61. केंद्रीय कर्मचाऱ्यांशी संबंधित औद्योगिक विवाद. : 62. या संविधानाच्या प्रारंभी राष्ट्रीय ग्रंथालय, भारतीय संग्रहालय, इम्पीरियल वॉर म्युझियम, व्हिक्टोरिया मेमोरिअल आणि इंडियन वॉर मेमोरिअल आणि इतर कोणतीही संस्था ज्यांना भारत सरकार पूर्णपणे किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करते आणि संसदेने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली संस्था या नावाने ओळखल्या जातात. : 63. या संविधानाच्या प्रारंभी बनारस हिंदू विद्यापीठ, अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठ आणि दिल्ली विद्यापीठ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्था; अनुच्छेद 371-E च्या अनुषंगाने स्थापन केलेले विद्यापीठ; संसदेने कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली इतर कोणतीही संस्था. : 64. वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक शिक्षणासाठी भारत सरकारकडून पूर्णत: किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करणाऱ्या आणि संसदेद्वारे कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था म्हणून घोषित केलेल्या संस्था. : 65. युनियन एजन्सी आणि संस्थांसाठी - :: (a) व्यावसायिक, व्यावसायिक किंवा तांत्रिक प्रशिक्षण, पोलिस अधिकाऱ्यांच्या प्रशिक्षणासह; किंवा :: (b) विशेष अभ्यास किंवा संशोधनाची जाहिरात; किंवा :: (c) गुन्ह्याच्या तपासात किंवा शोधण्यात वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक सहाय्य. 66. उच्च शिक्षण किंवा संशोधन आणि वैज्ञानिक आणि तांत्रिक संस्थांमध्ये समन्वय आणि मानकांचे निर्धारण. : 67. प्राचीन आणि ऐतिहासिक वास्तू आणि नोंदी, आणि पुरातत्व स्थळे आणि अवशेष, संसदेने किंवा कायद्यानुसार राष्ट्रीय महत्त्वाचे असल्याचे घोषित केले. : 68. [[भारतीय सर्वेक्षण विभाग|भारतीय सर्वेक्षण,]] [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|भारतीय भूवैज्ञानिक]], वनस्पतिशास्त्र, प्राणीशास्त्रीय आणि मानववंशशास्त्रीय सर्वेक्षण; हवामान संस्था. : 69. जनगणना. : 70. युनियन सार्वजनिक सेवा; अखिल भारतीय सेवा; [[केंद्रीय लोकसेवा आयोग]]. : 71. युनियन पेन्शन, म्हणजेच भारत सरकारद्वारे किंवा भारताच्या एकत्रित निधीतून देय असलेली पेन्शन. : 72. [[भारतामधील निवडणुका]] (केंद्र आणि राज्य), [[भारताचे राष्ट्रपती]] आणि [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] यांच्या निवडणूका; [[भारतीय निवडणूक आयोग]]. : 73. [[संसद सदस्य]], राज्यसभेचे [[भारताचे उपराष्ट्रपती|सभापती]] व [[राज्यसभेचे उपसभापती|उपसभापती]] आणि [[लोकसभेचे अध्यक्ष]] व [[लोकसभेचे उपाध्यक्ष|उपाध्यक्ष]] यांचे वेतन आणि भत्ते. : 74. संसदेच्या प्रत्येक सभागृहाचे आणि सदस्यांचे अधिकार, विशेषाधिकार आणि प्रतिकारशक्ती आणि संसदेच्या समित्या किंवा संसदेने नियुक्त केलेल्या आयोगांसमोर पुरावे देण्यासाठी किंवा कागदपत्रे सादर करण्यासाठी व्यक्तींच्या उपस्थितीची अंमलबजावणी करणे. : 75. राष्ट्रपती आणि [[राज्यपाल]] यांचे वेतन, भत्ते, विशेषाधिकार आणि रजेबाबतचे अधिकार; केंद्रीय मंत्र्यांचे वेतन व भत्ते; तसेच [[भारताचे नियंत्रक व महालेखापाल|नियंत्रक व महालेखापाल]] यांचे वेतन, भत्ते, रजेबाबतचे अधिकार आणि सेवेच्या इतर अटी. : 76. संघ आणि राज्ये यांच्या लेखांचे लेखापरीक्षण. : 77. [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाची]] रचना, संघटना, अधिकारक्षेत्र आणि अधिकार (त्या [[न्यायालयाचा अवमान]] करण्यासह), तसेच तेथे आकारले जाणारे शुल्क आणि सर्वोच्च न्यायालयात वकिली करण्यास पात्र असलेल्या व्यक्ती. : 78. [[भारतामधील उच्च न्यायालयांची यादी|उच्च न्यायालयांची]] रचना आणि संघटना (न्यायालयीन सुट्ट्यांसह) - मात्र यात उच्च न्यायालयांचे अधिकारी व कर्मचारी आणि उच्च न्यायालयांसमक्ष वकिली करण्याचा अधिकार असलेल्या व्यक्तींविषयीच्या तरतुदींचा समावेश नाही. : 79. एखाद्या उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्राचा विस्तार कोणत्याही [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशापर्यंत]] करणे आणि एखाद्या केंद्रशासित प्रदेशाला उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्रातून वगळणे. : 80. कोणत्याही राज्याच्या पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रामध्ये, परंतु एका राज्याच्या पोलिसांना त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रात अधिकार आणि अधिकारक्षेत्र वापरता यावे म्हणून त्या राज्याच्या सरकारच्या संमतीशिवाय असे क्षेत्र वसलेले आहे; कोणत्याही राज्यातील पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील रेल्वे क्षेत्रापर्यंत. : ८१. आंतर-राज्य स्थलांतर; आंतर-राज्य विलगीकरण (क्वारंटाइन). : ८२. कृषी उत्पन्नाव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावर कर. : ८३. सीमाशुल्क (ज्यात निर्यात शुल्काचा समावेश आहे). : 84. भारतात उत्पादित किंवा तयार केलेल्या तंबाखू आणि इतर वस्तूंवरील उत्पादन शुल्क वगळून— :::: (a) मानवी सेवनासाठीची मद्ययुक्त पेये. :::: (b) [[अफू]], [[गांजा]] आणि इतर मादक औषधे व मादक पदार्थ, :: परंतु यामध्ये अल्कोहोल किंवा या नोंदीच्या उप-परिच्छेद (b) मध्ये समाविष्ट असलेला कोणताही पदार्थ असलेले औषधी व प्रसाधन-विषयक पदार्थ समाविष्ट आहेत. : 85. [[व्यवसाय कर]]. : 86. व्यक्ती आणि कंपन्यांच्या मालमत्तेच्या भांडवली मूल्यावरील कर, कृषी जमीन वगळता; कंपन्यांच्या भांडवलावर कर. : 87. शेतजमिनी सोडून इतर मालमत्तेच्या बाबतीत इस्टेट ड्युटी. : 88. शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये. : 89. माल किंवा प्रवाशांवर टर्मिनल कर, रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गे; रेल्वे भाडे आणि मालवाहतुकीवर कर. : 90. शेअर बाजार आणि फ्युचर्स मार्केटमधील व्यवहारांवर [[मुद्रांक]] शुल्काव्यतिरिक्त इतर कर. : 91. विनिमय-पत्रे (bills of exchange), धनादेश, वचनचिठ्ठ्या (promissory notes), माल-स्वीकृती पत्रे (bills of lading), [[पतपत्र|पतपत्रे]] (letters of credit), विमा पॉलिसी, शेअर्सचे हस्तांतरण, डिबेंचर्स, प्रॉक्सी आणि पावत्या यांवरील मुद्रांक शुल्काचे दर. : 92. <s>वृत्तपत्रांची विक्री किंवा खरेदी आणि त्यांत प्रकाशित होणाऱ्या जाहिराती यांवरील कर.</s> ([[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती|१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार]] वगळण्यात आले) : 92A. वृत्तपत्रे वगळता इतर वस्तूंची विक्री किंवा खरेदी यांवरील कर, जेव्हा अशी विक्री किंवा खरेदी आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केली जाते. : 92B. वस्तूंच्या प्रेषणावर (कन्साइनमेंटवर) कर (मग ते प्रेषण स्वतः प्रेषण करणाऱ्या व्यक्तीला केलेले असो किंवा अन्य कोणत्याही व्यक्तीला), जेव्हा असे प्रेषण आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केले जाते. : 92C. <s>सेवांवरील कर.</s> (१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार वगळण्यात आले) : 93. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित कायद्यांचे उल्लंघन. 94. या सूचीतील कोणत्याही बाबींच्या उद्देशासाठी चौकशी, सर्वेक्षण आणि सांख्यिकी. : 95. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित — सर्वोच्च न्यायालय वगळता — सर्व न्यायालयांची अधिकारिता आणि अधिकार (यात नौवहनविषयक अधिकारितेचाही समावेश आहे). : 96. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित शुल्क (परंतु कोणत्याही न्यायालयात आकारल्या जाणाऱ्या शुल्काचा यात समावेश नाही). : 97. सूची II किंवा सूची III मध्ये नमूद न केलेली इतर कोणतीही बाब (त्यापैकी कोणत्याही सूचीत उल्लेख नसलेल्या करासह). == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय संविधान]] rjy3ys7f2sxmdsgwevok94igg5z0rot 2711262 2711261 2026-09-22T12:18:47Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — इंग्रजी colon चा मराठी विसर्ग ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#इंग्रजी colon चा मराठी विसर्ग|अधिक माहिती]]) 2711262 wikitext text/x-wiki {{भारताचे संविधान}}{{संदर्भयादी}}'''संघ सूची''', ज्याला '''सूची-१''' असेही म्हणतात, ही [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानातील]] दिलेल्या [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|सातव्या अनुसूचीमध्ये]] ९७ क्रमांकित बाबींची यादी आहे ज्यावर कायदा करण्याचा विशेष अधिकार [[भारतीय संसद|भारतीय केंद्र संसदेला]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/images/pdf1/s7.pdf|title=SEVENTH SCHEDULE}}</ref> १०१ व्या घटनादुरुस्ती कायदा २०१६ नंतर, नोंद ९२ आणि ९२क वगळण्यात आल्या. कायदेमंडळ विभाग तीन सूचींमध्ये विभागलेला आहे: संघ सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची. भारतात अवशिष्ट अधिकार [[भारत सरकार|केंद्र सरकारकडे]] राहतात. यामुळे भारताचे सरकार कॅनेडियन संघीय सरकारसारखे, आणि युनायटेड स्टेट्स, स्वित्झर्लंड किंवा ऑस्ट्रेलियाच्या सरकारांपेक्षा वेगळे ठरते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=India: Modi Government and politics in a developing nation|last=Robert L. Hardgrave and Stanley A. Koachanek|publisher=Thomson Wadsworth|year=2008|isbn=978-0-495-00749-4|edition=Seventh|page=146}}</ref> == संघ सूचीवरील बाबी == यादीमध्ये ९७ क्रमांकित वस्तू आहेत. हे आहेत: : 01. भारताचे आणि त्याच्या प्रत्येक भागाचे संरक्षण — ज्यामध्ये संरक्षणाची तयारी, तसेच युद्धाच्या काळात युद्ध चालवण्यास पूरक ठरणारी आणि युद्ध संपल्यानंतर प्रभावीपणे सैन्य-विसर्जन करण्यास उपयुक्त ठरणारी सर्व कृत्ये यांचा समावेश होतो. : 02. [[भारतीय नौदल|नौदल]], [[भारतीय लष्कर|लष्कर]] आनि [[भारतीय वायुसेना|वायुसेना]]; इतर केंद्र सरकारची कोणतेही [[भारतीय सशस्त्र सेना|सशस्त्र सेना]]. : 2A. नागरी प्रशासनास साहाय्य करण्यासाठी कोणत्याही राज्यामध्ये संघाच्या कोणत्याही सशस्त्र दलाची, संघाच्या नियंत्रणाखालील अन्य कोणत्याही दलाची किंवा त्यांच्या कोणत्याही तुकडीची वा घटकाची तैनाती; तसेच अशा तैनातीदरम्यान संबंधित दलांच्या सदस्यांचे अधिकार, अधिकारक्षेत्र, विशेषाधिकार आणि दायित्वे. : 03. छावणी क्षेत्रांची सीमा निश्चिती, अशा क्षेत्रांमधील [[स्थानिक स्वराज्य संस्था]], छावणी प्राधिकरणांची रचना व अधिकार आणि अशा क्षेत्रांमधील निवास-व्यवस्था (भाड्यांवरील नियंत्रणासह) यांचे विनियमन. : 04. [[भारतीय नौदल|नौदल, लष्करी आणि हवाई दलाची बांधकामे.]] : 05. [[शस्त्र|शस्त्रे]], आग्नेयास्त्रे, दारूगोळा आणि स्फोटके. : 06. [[अणुऊर्जा]] आणि तिच्या उत्पादनासाठी आवश्यक असलेली खनिज संसाधने. : 07. संरक्षण किंवा युद्ध चालवण्याच्या उद्देशाने आवश्यक असल्याचे संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले उद्योग. : 08. केंद्रीय गुप्तचर आणि तपास ब्युरो. : 09. संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार किंवा भारताची सुरक्षा यांच्याशी संबंधित कारणास्तव प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता; अशा स्थानबद्धतेस पात्र ठरलेल्या व्यक्ती. : 10. परराष्ट्र व्यवहार; संघराज्याचा कोणत्याही परदेशी देशाशी संबंध प्रस्थापित करणाऱ्या सर्व बाबी. : 11. [[राजनय|राजनैतिक]], वाणिज्यदूतविषयक आणि व्यापारविषयक प्रतिनिधित्व. : 12. संयुक्त राष्ट्र संघटना. : 13. आंतरराष्ट्रीय परिषदा, संघटना आणि इतर संस्थांमधील सहभाग आणि तेथे घेतलेल्या निर्णयांची अंमलबजावणी. : 14. [[भारताचे परराष्ट्रीय संबंध|परदेशी देशांशी करार]] करणे आणि त्यांच्याशी झालेले तह, करार व अभिसमय यांची अंमलबजावणी करणे. : 15. [[युद्ध]] आणि [[शांतता|शांती]]. : 16. परदेशी अधिकारक्षेत्र : 17. नागरिकत्व, देशीयकरण आणि परकीय नागरिक. : 18. [[प्रत्यर्पण]]. : 19. भारतात प्रवेश, तसेच भारतातून बाहेर जाणे आणि हद्दपारी; [[पारपत्र|पारपत्रे]] आणि व्हिसा. : 20. भारताबाहेरील तीर्थस्थळांच्या यात्रा. : 21. उच्च समुद्रावर किंवा हवेत केलेली समुद्री दरोडेखोरी, गुन्हे, [[चाचेगिरी]]; तसेच जमिनीवर, उच्च समुद्रावर किंवा हवेत राष्ट्रांच्या कायद्याविरुद्ध केलेले गुन्हे. : 22. [[भारतामधील रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]]. : 23. संसदेने केलेल्या कायद्याद्वारे किंवा त्याअंतर्गत [[राष्ट्रीय महामार्ग]] म्हणून घोषित केलेले महामार्ग. : 24. यंत्रचलित जलयानांच्या संदर्भात, संसदेने कायद्याद्वारे राष्ट्रीय जलमार्ग म्हणून घोषित केलेल्या अंतर्देशीय जलमार्गांवरील जहाजवहतूक आणि जलवाहतूक; तसेच अशा जलमार्गांवरील वाहतुकीचे नियम. : 25. सागरी जहाजवहतूक आणि नौवहन (भरती-ओहोटीच्या पाण्यातील जहाजवहतूक व नौवहनासह); व्यापारी नौदलासाठी शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि राज्ये व इतर संस्थांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे विनियमन. : 26. दीपगृहे (ज्यामध्ये दीप-जहाजे, बीकन्स आणि जहाज व विमानांच्या सुरक्षिततेसाठीच्या इतर सुविधांचा समावेश आहे). : 27. संसदेने केलेल्या कायद्यान्वये किंवा विद्यमान कायद्यानुसार 'प्रमुख बंदरे' म्हणून घोषित केलेली [[बंदर|बंदरे]] (त्यांच्या सीमा निश्चित करण्यासह), तसेच त्यांमधील बंदर प्राधिकरणांची रचना व अधिकार. : 28. बंदरावरील [[विलग्नवास]] (त्याशी संबंधित रुग्णालयांसह); खलाशी व सागरी रुग्णालये. : 29. विमानसेवा, विमाने आणि हवाई मार्गक्रमण; विमानतळांची उपलब्धता; हवाई वाहतूक व विमानतळांचे नियमन आणि व्यवस्थापन; तसेच विमानचालनविषयक शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि विविध राज्ये व इतर संस्थांमार्फत दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे नियमन. : ३०. रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गान्वये, अथवा राष्ट्रीय जलमार्गांवरून यांत्रिक शक्तीने चालणाऱ्या जलयानांद्वारे प्रवासी व मालाची ने-आण. ३१. टपाल व तार सेवा, दूरध्वनी, बिनतारी संदेशवहन, प्रसारण आणि संवादाची इतर तत्सम साधने. : ३२. संघराज्याची मालमत्ता आणि त्यापासून मिळणारे उत्पन्न; परंतु एखाद्या राज्यामध्ये असलेल्या मालमत्तेच्या बाबतीत, संसदेने कायद्याद्वारे अन्यथा तरतूद केली असेल त्याव्यतिरिक्त, ती मालमत्ता त्या राज्याच्या विधिमंडळाच्या कायदेविषयक अधिकारक्षेत्राच्या अधीन असेल. : ३३. <s>संघराज्याच्या प्रयोजनांसाठी मालमत्तेचे संपादन किंवा अधिग्रहण</s> (सातव्या घटनादुरुस्तीनुसार) अधिनियम, १९५६ अनुसार. : ३४. भारतीय संस्थानांच्या राज्यकर्त्यांच्या मालमत्तेसाठी 'कोर्ट्स ऑफ वॉर्ड्स' (मालमत्ता व्यवस्थापन न्यायालये). : ३५. संघाचे सार्वजनिक कर्ज. : ३६. चलन, नाणी आणि कायदेशीर चलन; परकीय चलन विनिमय. : ३७. परकीय कर्जे. : 38. [[भारतीय रिझर्व बँक]]. : 39. पोस्ट ऑफिस बचत बँक. : 40. भारत सरकार किंवा राज्य सरकारने आयोजित केलेल्या लॉटरी. : 41. परकीय देशांसोबत [[व्यापार]] आणि [[वाणिज्य]] सीमाशुल्क सीमारेषेवर आयात आणि निर्यात सीमाशुल्क सीमांची व्याख्या. : 42. आंतरराज्य व्यापार आणि वाणिज्य. : 43. बँकिंग, विमा आणि वित्तीय महामंडळांसह परंतु सहकारी संस्थांचा समावेश नसलेल्या ट्रेडिंग कॉर्पोरेशनचा समावेश, नियमन आणि समाप्ती. : 44. कॉर्पोरेशन्सची स्थापना, नियमन आणि संपुष्टात आणणे, व्यापार असो वा नसो, वस्तू एका राज्यापुरती मर्यादित नसतात, परंतु विद्यापीठांचा समावेश नसतात. : 45. बँकिंग. : 46. ​​देयके, चेक, प्रॉमिसरी नोट्स आणि इतर साधने. : 47. विमा. : 48. स्टॉक एक्सचेंज आणि फ्युचर्स मार्केट. : 49. पेटंट, शोध आणि डिझाइन; कॉपीराइट; व्यापार चिन्ह आणि व्यापार चिन्ह. : 50. वजन आणि मापाच्या मानकांची स्थापना. : 51. भारताबाहेर निर्यात करण्यासाठी किंवा एका राज्यातून दुस-या राज्यात नेण्यात येण्याच्या मालासाठी गुणवत्तेच्या मानकांची स्थापना. : 52. उद्योग, ज्यांचे नियंत्रण केंद्राने संसदेद्वारे सार्वजनिक हितासाठी हितकारक असल्याचे घोषित केले आहे. : 53. तेलक्षेत्र आणि खनिज तेल संसाधनांचे नियमन आणि विकास; पेट्रोलियम आणि पेट्रोलियम उत्पादने; संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले इतर द्रव आणि पदार्थ धोकादायकपणे ज्वलनशील आहेत. 54. खाणी आणि खनिज विकासाचे नियमन ज्या मर्यादेपर्यंत संघाच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे घोषित केले जाते. : 55. खाणी आणि तेल-क्षेत्रांमध्ये श्रम आणि सुरक्षिततेचे नियमन. : 56. आंतरराज्यीय नद्या आणि नदी खोऱ्यांचे नियमन आणि विकास ज्या मर्यादेपर्यंत केंद्राच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे कायद्याद्वारे घोषित केले जाते. : 57. प्रादेशिक पाण्याच्या पलीकडे मासेमारी आणि मत्स्यपालन. : 58. केंद्रीय संस्थांद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरण; इतर एजन्सीद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरणाचे नियम आणि नियंत्रण. : 59. [[अफू|अफूची]] लागवड, उत्पादन आणि निर्यातीसाठी विक्री. : 60. [[चलचित्र|सिनेमॅटोग्राफ चित्रपटांना]] प्रदर्शनासाठी मंजुरी. : 61. केंद्रीय कर्मचाऱ्यांशी संबंधित औद्योगिक विवाद. : 62. या संविधानाच्या प्रारंभी राष्ट्रीय ग्रंथालय, भारतीय संग्रहालय, इम्पीरियल वॉर म्युझियम, व्हिक्टोरिया मेमोरिअल आणि इंडियन वॉर मेमोरिअल आणि इतर कोणतीही संस्था ज्यांना भारत सरकार पूर्णपणे किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करते आणि संसदेने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली संस्था या नावाने ओळखल्या जातात. : 63. या संविधानाच्या प्रारंभी बनारस हिंदू विद्यापीठ, अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठ आणि दिल्ली विद्यापीठ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्था; अनुच्छेद 371-E च्या अनुषंगाने स्थापन केलेले विद्यापीठ; संसदेने कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली इतर कोणतीही संस्था. : 64. वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक शिक्षणासाठी भारत सरकारकडून पूर्णतः किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करणाऱ्या आणि संसदेद्वारे कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था म्हणून घोषित केलेल्या संस्था. : 65. युनियन एजन्सी आणि संस्थांसाठी - :: (a) व्यावसायिक, व्यावसायिक किंवा तांत्रिक प्रशिक्षण, पोलिस अधिकाऱ्यांच्या प्रशिक्षणासह; किंवा :: (b) विशेष अभ्यास किंवा संशोधनाची जाहिरात; किंवा :: (c) गुन्ह्याच्या तपासात किंवा शोधण्यात वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक सहाय्य. 66. उच्च शिक्षण किंवा संशोधन आणि वैज्ञानिक आणि तांत्रिक संस्थांमध्ये समन्वय आणि मानकांचे निर्धारण. : 67. प्राचीन आणि ऐतिहासिक वास्तू आणि नोंदी, आणि पुरातत्व स्थळे आणि अवशेष, संसदेने किंवा कायद्यानुसार राष्ट्रीय महत्त्वाचे असल्याचे घोषित केले. : 68. [[भारतीय सर्वेक्षण विभाग|भारतीय सर्वेक्षण,]] [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|भारतीय भूवैज्ञानिक]], वनस्पतिशास्त्र, प्राणीशास्त्रीय आणि मानववंशशास्त्रीय सर्वेक्षण; हवामान संस्था. : 69. जनगणना. : 70. युनियन सार्वजनिक सेवा; अखिल भारतीय सेवा; [[केंद्रीय लोकसेवा आयोग]]. : 71. युनियन पेन्शन, म्हणजेच भारत सरकारद्वारे किंवा भारताच्या एकत्रित निधीतून देय असलेली पेन्शन. : 72. [[भारतामधील निवडणुका]] (केंद्र आणि राज्य), [[भारताचे राष्ट्रपती]] आणि [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] यांच्या निवडणूका; [[भारतीय निवडणूक आयोग]]. : 73. [[संसद सदस्य]], राज्यसभेचे [[भारताचे उपराष्ट्रपती|सभापती]] व [[राज्यसभेचे उपसभापती|उपसभापती]] आणि [[लोकसभेचे अध्यक्ष]] व [[लोकसभेचे उपाध्यक्ष|उपाध्यक्ष]] यांचे वेतन आणि भत्ते. : 74. संसदेच्या प्रत्येक सभागृहाचे आणि सदस्यांचे अधिकार, विशेषाधिकार आणि प्रतिकारशक्ती आणि संसदेच्या समित्या किंवा संसदेने नियुक्त केलेल्या आयोगांसमोर पुरावे देण्यासाठी किंवा कागदपत्रे सादर करण्यासाठी व्यक्तींच्या उपस्थितीची अंमलबजावणी करणे. : 75. राष्ट्रपती आणि [[राज्यपाल]] यांचे वेतन, भत्ते, विशेषाधिकार आणि रजेबाबतचे अधिकार; केंद्रीय मंत्र्यांचे वेतन व भत्ते; तसेच [[भारताचे नियंत्रक व महालेखापाल|नियंत्रक व महालेखापाल]] यांचे वेतन, भत्ते, रजेबाबतचे अधिकार आणि सेवेच्या इतर अटी. : 76. संघ आणि राज्ये यांच्या लेखांचे लेखापरीक्षण. : 77. [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाची]] रचना, संघटना, अधिकारक्षेत्र आणि अधिकार (त्या [[न्यायालयाचा अवमान]] करण्यासह), तसेच तेथे आकारले जाणारे शुल्क आणि सर्वोच्च न्यायालयात वकिली करण्यास पात्र असलेल्या व्यक्ती. : 78. [[भारतामधील उच्च न्यायालयांची यादी|उच्च न्यायालयांची]] रचना आणि संघटना (न्यायालयीन सुट्ट्यांसह) - मात्र यात उच्च न्यायालयांचे अधिकारी व कर्मचारी आणि उच्च न्यायालयांसमक्ष वकिली करण्याचा अधिकार असलेल्या व्यक्तींविषयीच्या तरतुदींचा समावेश नाही. : 79. एखाद्या उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्राचा विस्तार कोणत्याही [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशापर्यंत]] करणे आणि एखाद्या केंद्रशासित प्रदेशाला उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्रातून वगळणे. : 80. कोणत्याही राज्याच्या पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रामध्ये, परंतु एका राज्याच्या पोलिसांना त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रात अधिकार आणि अधिकारक्षेत्र वापरता यावे म्हणून त्या राज्याच्या सरकारच्या संमतीशिवाय असे क्षेत्र वसलेले आहे; कोणत्याही राज्यातील पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील रेल्वे क्षेत्रापर्यंत. : ८१. आंतर-राज्य स्थलांतर; आंतर-राज्य विलगीकरण (क्वारंटाइन). : ८२. कृषी उत्पन्नाव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावर कर. : ८३. सीमाशुल्क (ज्यात निर्यात शुल्काचा समावेश आहे). : 84. भारतात उत्पादित किंवा तयार केलेल्या तंबाखू आणि इतर वस्तूंवरील उत्पादन शुल्क वगळून— :::: (a) मानवी सेवनासाठीची मद्ययुक्त पेये. :::: (b) [[अफू]], [[गांजा]] आणि इतर मादक औषधे व मादक पदार्थ, :: परंतु यामध्ये अल्कोहोल किंवा या नोंदीच्या उप-परिच्छेद (b) मध्ये समाविष्ट असलेला कोणताही पदार्थ असलेले औषधी व प्रसाधन-विषयक पदार्थ समाविष्ट आहेत. : 85. [[व्यवसाय कर]]. : 86. व्यक्ती आणि कंपन्यांच्या मालमत्तेच्या भांडवली मूल्यावरील कर, कृषी जमीन वगळता; कंपन्यांच्या भांडवलावर कर. : 87. शेतजमिनी सोडून इतर मालमत्तेच्या बाबतीत इस्टेट ड्युटी. : 88. शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये. : 89. माल किंवा प्रवाशांवर टर्मिनल कर, रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गे; रेल्वे भाडे आणि मालवाहतुकीवर कर. : 90. शेअर बाजार आणि फ्युचर्स मार्केटमधील व्यवहारांवर [[मुद्रांक]] शुल्काव्यतिरिक्त इतर कर. : 91. विनिमय-पत्रे (bills of exchange), धनादेश, वचनचिठ्ठ्या (promissory notes), माल-स्वीकृती पत्रे (bills of lading), [[पतपत्र|पतपत्रे]] (letters of credit), विमा पॉलिसी, शेअर्सचे हस्तांतरण, डिबेंचर्स, प्रॉक्सी आणि पावत्या यांवरील मुद्रांक शुल्काचे दर. : 92. <s>वृत्तपत्रांची विक्री किंवा खरेदी आणि त्यांत प्रकाशित होणाऱ्या जाहिराती यांवरील कर.</s> ([[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती|१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार]] वगळण्यात आले) : 92A. वृत्तपत्रे वगळता इतर वस्तूंची विक्री किंवा खरेदी यांवरील कर, जेव्हा अशी विक्री किंवा खरेदी आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केली जाते. : 92B. वस्तूंच्या प्रेषणावर (कन्साइनमेंटवर) कर (मग ते प्रेषण स्वतः प्रेषण करणाऱ्या व्यक्तीला केलेले असो किंवा अन्य कोणत्याही व्यक्तीला), जेव्हा असे प्रेषण आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केले जाते. : 92C. <s>सेवांवरील कर.</s> (१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार वगळण्यात आले) : 93. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित कायद्यांचे उल्लंघन. 94. या सूचीतील कोणत्याही बाबींच्या उद्देशासाठी चौकशी, सर्वेक्षण आणि सांख्यिकी. : 95. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित — सर्वोच्च न्यायालय वगळता — सर्व न्यायालयांची अधिकारिता आणि अधिकार (यात नौवहनविषयक अधिकारितेचाही समावेश आहे). : 96. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित शुल्क (परंतु कोणत्याही न्यायालयात आकारल्या जाणाऱ्या शुल्काचा यात समावेश नाही). : 97. सूची II किंवा सूची III मध्ये नमूद न केलेली इतर कोणतीही बाब (त्यापैकी कोणत्याही सूचीत उल्लेख नसलेल्या करासह). == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय संविधान]] 76j5m6n3rvc13svu2o5xeyjeusaoni4 2711276 2711262 2026-09-22T13:43:24Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[संघ सूची (भारताचे संविधान)]] वरुन [[संघ यादी (भारताचे संविधान)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2711262 wikitext text/x-wiki {{भारताचे संविधान}}{{संदर्भयादी}}'''संघ सूची''', ज्याला '''सूची-१''' असेही म्हणतात, ही [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानातील]] दिलेल्या [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|सातव्या अनुसूचीमध्ये]] ९७ क्रमांकित बाबींची यादी आहे ज्यावर कायदा करण्याचा विशेष अधिकार [[भारतीय संसद|भारतीय केंद्र संसदेला]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/images/pdf1/s7.pdf|title=SEVENTH SCHEDULE}}</ref> १०१ व्या घटनादुरुस्ती कायदा २०१६ नंतर, नोंद ९२ आणि ९२क वगळण्यात आल्या. कायदेमंडळ विभाग तीन सूचींमध्ये विभागलेला आहे: संघ सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची. भारतात अवशिष्ट अधिकार [[भारत सरकार|केंद्र सरकारकडे]] राहतात. यामुळे भारताचे सरकार कॅनेडियन संघीय सरकारसारखे, आणि युनायटेड स्टेट्स, स्वित्झर्लंड किंवा ऑस्ट्रेलियाच्या सरकारांपेक्षा वेगळे ठरते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=India: Modi Government and politics in a developing nation|last=Robert L. Hardgrave and Stanley A. Koachanek|publisher=Thomson Wadsworth|year=2008|isbn=978-0-495-00749-4|edition=Seventh|page=146}}</ref> == संघ सूचीवरील बाबी == यादीमध्ये ९७ क्रमांकित वस्तू आहेत. हे आहेत: : 01. भारताचे आणि त्याच्या प्रत्येक भागाचे संरक्षण — ज्यामध्ये संरक्षणाची तयारी, तसेच युद्धाच्या काळात युद्ध चालवण्यास पूरक ठरणारी आणि युद्ध संपल्यानंतर प्रभावीपणे सैन्य-विसर्जन करण्यास उपयुक्त ठरणारी सर्व कृत्ये यांचा समावेश होतो. : 02. [[भारतीय नौदल|नौदल]], [[भारतीय लष्कर|लष्कर]] आनि [[भारतीय वायुसेना|वायुसेना]]; इतर केंद्र सरकारची कोणतेही [[भारतीय सशस्त्र सेना|सशस्त्र सेना]]. : 2A. नागरी प्रशासनास साहाय्य करण्यासाठी कोणत्याही राज्यामध्ये संघाच्या कोणत्याही सशस्त्र दलाची, संघाच्या नियंत्रणाखालील अन्य कोणत्याही दलाची किंवा त्यांच्या कोणत्याही तुकडीची वा घटकाची तैनाती; तसेच अशा तैनातीदरम्यान संबंधित दलांच्या सदस्यांचे अधिकार, अधिकारक्षेत्र, विशेषाधिकार आणि दायित्वे. : 03. छावणी क्षेत्रांची सीमा निश्चिती, अशा क्षेत्रांमधील [[स्थानिक स्वराज्य संस्था]], छावणी प्राधिकरणांची रचना व अधिकार आणि अशा क्षेत्रांमधील निवास-व्यवस्था (भाड्यांवरील नियंत्रणासह) यांचे विनियमन. : 04. [[भारतीय नौदल|नौदल, लष्करी आणि हवाई दलाची बांधकामे.]] : 05. [[शस्त्र|शस्त्रे]], आग्नेयास्त्रे, दारूगोळा आणि स्फोटके. : 06. [[अणुऊर्जा]] आणि तिच्या उत्पादनासाठी आवश्यक असलेली खनिज संसाधने. : 07. संरक्षण किंवा युद्ध चालवण्याच्या उद्देशाने आवश्यक असल्याचे संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले उद्योग. : 08. केंद्रीय गुप्तचर आणि तपास ब्युरो. : 09. संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार किंवा भारताची सुरक्षा यांच्याशी संबंधित कारणास्तव प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता; अशा स्थानबद्धतेस पात्र ठरलेल्या व्यक्ती. : 10. परराष्ट्र व्यवहार; संघराज्याचा कोणत्याही परदेशी देशाशी संबंध प्रस्थापित करणाऱ्या सर्व बाबी. : 11. [[राजनय|राजनैतिक]], वाणिज्यदूतविषयक आणि व्यापारविषयक प्रतिनिधित्व. : 12. संयुक्त राष्ट्र संघटना. : 13. आंतरराष्ट्रीय परिषदा, संघटना आणि इतर संस्थांमधील सहभाग आणि तेथे घेतलेल्या निर्णयांची अंमलबजावणी. : 14. [[भारताचे परराष्ट्रीय संबंध|परदेशी देशांशी करार]] करणे आणि त्यांच्याशी झालेले तह, करार व अभिसमय यांची अंमलबजावणी करणे. : 15. [[युद्ध]] आणि [[शांतता|शांती]]. : 16. परदेशी अधिकारक्षेत्र : 17. नागरिकत्व, देशीयकरण आणि परकीय नागरिक. : 18. [[प्रत्यर्पण]]. : 19. भारतात प्रवेश, तसेच भारतातून बाहेर जाणे आणि हद्दपारी; [[पारपत्र|पारपत्रे]] आणि व्हिसा. : 20. भारताबाहेरील तीर्थस्थळांच्या यात्रा. : 21. उच्च समुद्रावर किंवा हवेत केलेली समुद्री दरोडेखोरी, गुन्हे, [[चाचेगिरी]]; तसेच जमिनीवर, उच्च समुद्रावर किंवा हवेत राष्ट्रांच्या कायद्याविरुद्ध केलेले गुन्हे. : 22. [[भारतामधील रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]]. : 23. संसदेने केलेल्या कायद्याद्वारे किंवा त्याअंतर्गत [[राष्ट्रीय महामार्ग]] म्हणून घोषित केलेले महामार्ग. : 24. यंत्रचलित जलयानांच्या संदर्भात, संसदेने कायद्याद्वारे राष्ट्रीय जलमार्ग म्हणून घोषित केलेल्या अंतर्देशीय जलमार्गांवरील जहाजवहतूक आणि जलवाहतूक; तसेच अशा जलमार्गांवरील वाहतुकीचे नियम. : 25. सागरी जहाजवहतूक आणि नौवहन (भरती-ओहोटीच्या पाण्यातील जहाजवहतूक व नौवहनासह); व्यापारी नौदलासाठी शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि राज्ये व इतर संस्थांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे विनियमन. : 26. दीपगृहे (ज्यामध्ये दीप-जहाजे, बीकन्स आणि जहाज व विमानांच्या सुरक्षिततेसाठीच्या इतर सुविधांचा समावेश आहे). : 27. संसदेने केलेल्या कायद्यान्वये किंवा विद्यमान कायद्यानुसार 'प्रमुख बंदरे' म्हणून घोषित केलेली [[बंदर|बंदरे]] (त्यांच्या सीमा निश्चित करण्यासह), तसेच त्यांमधील बंदर प्राधिकरणांची रचना व अधिकार. : 28. बंदरावरील [[विलग्नवास]] (त्याशी संबंधित रुग्णालयांसह); खलाशी व सागरी रुग्णालये. : 29. विमानसेवा, विमाने आणि हवाई मार्गक्रमण; विमानतळांची उपलब्धता; हवाई वाहतूक व विमानतळांचे नियमन आणि व्यवस्थापन; तसेच विमानचालनविषयक शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि विविध राज्ये व इतर संस्थांमार्फत दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे नियमन. : ३०. रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गान्वये, अथवा राष्ट्रीय जलमार्गांवरून यांत्रिक शक्तीने चालणाऱ्या जलयानांद्वारे प्रवासी व मालाची ने-आण. ३१. टपाल व तार सेवा, दूरध्वनी, बिनतारी संदेशवहन, प्रसारण आणि संवादाची इतर तत्सम साधने. : ३२. संघराज्याची मालमत्ता आणि त्यापासून मिळणारे उत्पन्न; परंतु एखाद्या राज्यामध्ये असलेल्या मालमत्तेच्या बाबतीत, संसदेने कायद्याद्वारे अन्यथा तरतूद केली असेल त्याव्यतिरिक्त, ती मालमत्ता त्या राज्याच्या विधिमंडळाच्या कायदेविषयक अधिकारक्षेत्राच्या अधीन असेल. : ३३. <s>संघराज्याच्या प्रयोजनांसाठी मालमत्तेचे संपादन किंवा अधिग्रहण</s> (सातव्या घटनादुरुस्तीनुसार) अधिनियम, १९५६ अनुसार. : ३४. भारतीय संस्थानांच्या राज्यकर्त्यांच्या मालमत्तेसाठी 'कोर्ट्स ऑफ वॉर्ड्स' (मालमत्ता व्यवस्थापन न्यायालये). : ३५. संघाचे सार्वजनिक कर्ज. : ३६. चलन, नाणी आणि कायदेशीर चलन; परकीय चलन विनिमय. : ३७. परकीय कर्जे. : 38. [[भारतीय रिझर्व बँक]]. : 39. पोस्ट ऑफिस बचत बँक. : 40. भारत सरकार किंवा राज्य सरकारने आयोजित केलेल्या लॉटरी. : 41. परकीय देशांसोबत [[व्यापार]] आणि [[वाणिज्य]] सीमाशुल्क सीमारेषेवर आयात आणि निर्यात सीमाशुल्क सीमांची व्याख्या. : 42. आंतरराज्य व्यापार आणि वाणिज्य. : 43. बँकिंग, विमा आणि वित्तीय महामंडळांसह परंतु सहकारी संस्थांचा समावेश नसलेल्या ट्रेडिंग कॉर्पोरेशनचा समावेश, नियमन आणि समाप्ती. : 44. कॉर्पोरेशन्सची स्थापना, नियमन आणि संपुष्टात आणणे, व्यापार असो वा नसो, वस्तू एका राज्यापुरती मर्यादित नसतात, परंतु विद्यापीठांचा समावेश नसतात. : 45. बँकिंग. : 46. ​​देयके, चेक, प्रॉमिसरी नोट्स आणि इतर साधने. : 47. विमा. : 48. स्टॉक एक्सचेंज आणि फ्युचर्स मार्केट. : 49. पेटंट, शोध आणि डिझाइन; कॉपीराइट; व्यापार चिन्ह आणि व्यापार चिन्ह. : 50. वजन आणि मापाच्या मानकांची स्थापना. : 51. भारताबाहेर निर्यात करण्यासाठी किंवा एका राज्यातून दुस-या राज्यात नेण्यात येण्याच्या मालासाठी गुणवत्तेच्या मानकांची स्थापना. : 52. उद्योग, ज्यांचे नियंत्रण केंद्राने संसदेद्वारे सार्वजनिक हितासाठी हितकारक असल्याचे घोषित केले आहे. : 53. तेलक्षेत्र आणि खनिज तेल संसाधनांचे नियमन आणि विकास; पेट्रोलियम आणि पेट्रोलियम उत्पादने; संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले इतर द्रव आणि पदार्थ धोकादायकपणे ज्वलनशील आहेत. 54. खाणी आणि खनिज विकासाचे नियमन ज्या मर्यादेपर्यंत संघाच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे घोषित केले जाते. : 55. खाणी आणि तेल-क्षेत्रांमध्ये श्रम आणि सुरक्षिततेचे नियमन. : 56. आंतरराज्यीय नद्या आणि नदी खोऱ्यांचे नियमन आणि विकास ज्या मर्यादेपर्यंत केंद्राच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे कायद्याद्वारे घोषित केले जाते. : 57. प्रादेशिक पाण्याच्या पलीकडे मासेमारी आणि मत्स्यपालन. : 58. केंद्रीय संस्थांद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरण; इतर एजन्सीद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरणाचे नियम आणि नियंत्रण. : 59. [[अफू|अफूची]] लागवड, उत्पादन आणि निर्यातीसाठी विक्री. : 60. [[चलचित्र|सिनेमॅटोग्राफ चित्रपटांना]] प्रदर्शनासाठी मंजुरी. : 61. केंद्रीय कर्मचाऱ्यांशी संबंधित औद्योगिक विवाद. : 62. या संविधानाच्या प्रारंभी राष्ट्रीय ग्रंथालय, भारतीय संग्रहालय, इम्पीरियल वॉर म्युझियम, व्हिक्टोरिया मेमोरिअल आणि इंडियन वॉर मेमोरिअल आणि इतर कोणतीही संस्था ज्यांना भारत सरकार पूर्णपणे किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करते आणि संसदेने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली संस्था या नावाने ओळखल्या जातात. : 63. या संविधानाच्या प्रारंभी बनारस हिंदू विद्यापीठ, अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठ आणि दिल्ली विद्यापीठ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्था; अनुच्छेद 371-E च्या अनुषंगाने स्थापन केलेले विद्यापीठ; संसदेने कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली इतर कोणतीही संस्था. : 64. वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक शिक्षणासाठी भारत सरकारकडून पूर्णतः किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करणाऱ्या आणि संसदेद्वारे कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था म्हणून घोषित केलेल्या संस्था. : 65. युनियन एजन्सी आणि संस्थांसाठी - :: (a) व्यावसायिक, व्यावसायिक किंवा तांत्रिक प्रशिक्षण, पोलिस अधिकाऱ्यांच्या प्रशिक्षणासह; किंवा :: (b) विशेष अभ्यास किंवा संशोधनाची जाहिरात; किंवा :: (c) गुन्ह्याच्या तपासात किंवा शोधण्यात वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक सहाय्य. 66. उच्च शिक्षण किंवा संशोधन आणि वैज्ञानिक आणि तांत्रिक संस्थांमध्ये समन्वय आणि मानकांचे निर्धारण. : 67. प्राचीन आणि ऐतिहासिक वास्तू आणि नोंदी, आणि पुरातत्व स्थळे आणि अवशेष, संसदेने किंवा कायद्यानुसार राष्ट्रीय महत्त्वाचे असल्याचे घोषित केले. : 68. [[भारतीय सर्वेक्षण विभाग|भारतीय सर्वेक्षण,]] [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|भारतीय भूवैज्ञानिक]], वनस्पतिशास्त्र, प्राणीशास्त्रीय आणि मानववंशशास्त्रीय सर्वेक्षण; हवामान संस्था. : 69. जनगणना. : 70. युनियन सार्वजनिक सेवा; अखिल भारतीय सेवा; [[केंद्रीय लोकसेवा आयोग]]. : 71. युनियन पेन्शन, म्हणजेच भारत सरकारद्वारे किंवा भारताच्या एकत्रित निधीतून देय असलेली पेन्शन. : 72. [[भारतामधील निवडणुका]] (केंद्र आणि राज्य), [[भारताचे राष्ट्रपती]] आणि [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] यांच्या निवडणूका; [[भारतीय निवडणूक आयोग]]. : 73. [[संसद सदस्य]], राज्यसभेचे [[भारताचे उपराष्ट्रपती|सभापती]] व [[राज्यसभेचे उपसभापती|उपसभापती]] आणि [[लोकसभेचे अध्यक्ष]] व [[लोकसभेचे उपाध्यक्ष|उपाध्यक्ष]] यांचे वेतन आणि भत्ते. : 74. संसदेच्या प्रत्येक सभागृहाचे आणि सदस्यांचे अधिकार, विशेषाधिकार आणि प्रतिकारशक्ती आणि संसदेच्या समित्या किंवा संसदेने नियुक्त केलेल्या आयोगांसमोर पुरावे देण्यासाठी किंवा कागदपत्रे सादर करण्यासाठी व्यक्तींच्या उपस्थितीची अंमलबजावणी करणे. : 75. राष्ट्रपती आणि [[राज्यपाल]] यांचे वेतन, भत्ते, विशेषाधिकार आणि रजेबाबतचे अधिकार; केंद्रीय मंत्र्यांचे वेतन व भत्ते; तसेच [[भारताचे नियंत्रक व महालेखापाल|नियंत्रक व महालेखापाल]] यांचे वेतन, भत्ते, रजेबाबतचे अधिकार आणि सेवेच्या इतर अटी. : 76. संघ आणि राज्ये यांच्या लेखांचे लेखापरीक्षण. : 77. [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाची]] रचना, संघटना, अधिकारक्षेत्र आणि अधिकार (त्या [[न्यायालयाचा अवमान]] करण्यासह), तसेच तेथे आकारले जाणारे शुल्क आणि सर्वोच्च न्यायालयात वकिली करण्यास पात्र असलेल्या व्यक्ती. : 78. [[भारतामधील उच्च न्यायालयांची यादी|उच्च न्यायालयांची]] रचना आणि संघटना (न्यायालयीन सुट्ट्यांसह) - मात्र यात उच्च न्यायालयांचे अधिकारी व कर्मचारी आणि उच्च न्यायालयांसमक्ष वकिली करण्याचा अधिकार असलेल्या व्यक्तींविषयीच्या तरतुदींचा समावेश नाही. : 79. एखाद्या उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्राचा विस्तार कोणत्याही [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशापर्यंत]] करणे आणि एखाद्या केंद्रशासित प्रदेशाला उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्रातून वगळणे. : 80. कोणत्याही राज्याच्या पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रामध्ये, परंतु एका राज्याच्या पोलिसांना त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रात अधिकार आणि अधिकारक्षेत्र वापरता यावे म्हणून त्या राज्याच्या सरकारच्या संमतीशिवाय असे क्षेत्र वसलेले आहे; कोणत्याही राज्यातील पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील रेल्वे क्षेत्रापर्यंत. : ८१. आंतर-राज्य स्थलांतर; आंतर-राज्य विलगीकरण (क्वारंटाइन). : ८२. कृषी उत्पन्नाव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावर कर. : ८३. सीमाशुल्क (ज्यात निर्यात शुल्काचा समावेश आहे). : 84. भारतात उत्पादित किंवा तयार केलेल्या तंबाखू आणि इतर वस्तूंवरील उत्पादन शुल्क वगळून— :::: (a) मानवी सेवनासाठीची मद्ययुक्त पेये. :::: (b) [[अफू]], [[गांजा]] आणि इतर मादक औषधे व मादक पदार्थ, :: परंतु यामध्ये अल्कोहोल किंवा या नोंदीच्या उप-परिच्छेद (b) मध्ये समाविष्ट असलेला कोणताही पदार्थ असलेले औषधी व प्रसाधन-विषयक पदार्थ समाविष्ट आहेत. : 85. [[व्यवसाय कर]]. : 86. व्यक्ती आणि कंपन्यांच्या मालमत्तेच्या भांडवली मूल्यावरील कर, कृषी जमीन वगळता; कंपन्यांच्या भांडवलावर कर. : 87. शेतजमिनी सोडून इतर मालमत्तेच्या बाबतीत इस्टेट ड्युटी. : 88. शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये. : 89. माल किंवा प्रवाशांवर टर्मिनल कर, रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गे; रेल्वे भाडे आणि मालवाहतुकीवर कर. : 90. शेअर बाजार आणि फ्युचर्स मार्केटमधील व्यवहारांवर [[मुद्रांक]] शुल्काव्यतिरिक्त इतर कर. : 91. विनिमय-पत्रे (bills of exchange), धनादेश, वचनचिठ्ठ्या (promissory notes), माल-स्वीकृती पत्रे (bills of lading), [[पतपत्र|पतपत्रे]] (letters of credit), विमा पॉलिसी, शेअर्सचे हस्तांतरण, डिबेंचर्स, प्रॉक्सी आणि पावत्या यांवरील मुद्रांक शुल्काचे दर. : 92. <s>वृत्तपत्रांची विक्री किंवा खरेदी आणि त्यांत प्रकाशित होणाऱ्या जाहिराती यांवरील कर.</s> ([[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती|१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार]] वगळण्यात आले) : 92A. वृत्तपत्रे वगळता इतर वस्तूंची विक्री किंवा खरेदी यांवरील कर, जेव्हा अशी विक्री किंवा खरेदी आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केली जाते. : 92B. वस्तूंच्या प्रेषणावर (कन्साइनमेंटवर) कर (मग ते प्रेषण स्वतः प्रेषण करणाऱ्या व्यक्तीला केलेले असो किंवा अन्य कोणत्याही व्यक्तीला), जेव्हा असे प्रेषण आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केले जाते. : 92C. <s>सेवांवरील कर.</s> (१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार वगळण्यात आले) : 93. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित कायद्यांचे उल्लंघन. 94. या सूचीतील कोणत्याही बाबींच्या उद्देशासाठी चौकशी, सर्वेक्षण आणि सांख्यिकी. : 95. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित — सर्वोच्च न्यायालय वगळता — सर्व न्यायालयांची अधिकारिता आणि अधिकार (यात नौवहनविषयक अधिकारितेचाही समावेश आहे). : 96. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित शुल्क (परंतु कोणत्याही न्यायालयात आकारल्या जाणाऱ्या शुल्काचा यात समावेश नाही). : 97. सूची II किंवा सूची III मध्ये नमूद न केलेली इतर कोणतीही बाब (त्यापैकी कोणत्याही सूचीत उल्लेख नसलेल्या करासह). == संदर्भ == [[वर्ग:भारतीय संविधान]] 76j5m6n3rvc13svu2o5xeyjeusaoni4 2711280 2711276 2026-09-22T13:52:55Z Dharmadhyaksha 28394 2711280 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}} '''संघ यादी''', ज्याला '''यादी-१''' असेही म्हणतात, ही [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानातील]] दिलेल्या [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|सातव्या अनुसूचीमध्ये]] ९७ क्रमांकित बाबींची यादी आहे ज्यावर कायदा करण्याचा विशेष अधिकार [[भारतीय संसद|भारतीय केंद्र संसदेला]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/images/pdf1/s7.pdf|title=SEVENTH SCHEDULE}}</ref> १०१ व्या घटनादुरुस्ती कायदा २०१६ नंतर, नोंद ९२ आणि ९२क वगळण्यात आल्या. कायदेमंडळ विभाग तीन सूचींमध्ये विभागलेला आहे: संघ सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची. भारतात अवशिष्ट अधिकार [[भारत सरकार|केंद्र सरकारकडे]] राहतात. यामुळे भारताचे सरकार कॅनेडियन संघीय सरकारसारखे, आणि युनायटेड स्टेट्स, स्वित्झर्लंड किंवा ऑस्ट्रेलियाच्या सरकारांपेक्षा वेगळे ठरते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=India: Modi Government and politics in a developing nation|last=Robert L. Hardgrave and Stanley A. Koachanek|publisher=Thomson Wadsworth|year=2008|isbn=978-0-495-00749-4|edition=Seventh|page=146}}</ref> == संघ यादीवरील बाबी == यादीमध्ये ९७ क्रमांकित वस्तू आहेत. हे आहेत: * ०१. भारताचे आणि त्याच्या प्रत्येक भागाचे संरक्षण — ज्यामध्ये संरक्षणाची तयारी, तसेच युद्धाच्या काळात युद्ध चालवण्यास पूरक ठरणारी आणि युद्ध संपल्यानंतर प्रभावीपणे सैन्य-विसर्जन करण्यास उपयुक्त ठरणारी सर्व कृत्ये यांचा समावेश होतो. * ०२. [[भारतीय नौदल|नौदल]], [[भारतीय लष्कर|लष्कर]] आनि [[भारतीय वायुसेना|वायुसेना]]; इतर केंद्र सरकारची कोणतेही [[भारतीय सशस्त्र सेना|सशस्त्र सेना]]. ** ०२-अ. नागरी प्रशासनास साहाय्य करण्यासाठी कोणत्याही राज्यामध्ये संघाच्या कोणत्याही सशस्त्र दलाची, संघाच्या नियंत्रणाखालील अन्य कोणत्याही दलाची किंवा त्यांच्या कोणत्याही तुकडीची वा घटकाची तैनाती; तसेच अशा तैनातीदरम्यान संबंधित दलांच्या सदस्यांचे अधिकार, अधिकारक्षेत्र, विशेषाधिकार आणि दायित्वे. * ०३. छावणी क्षेत्रांची सीमा निश्चिती, अशा क्षेत्रांमधील [[स्थानिक स्वराज्य संस्था]], छावणी प्राधिकरणांची रचना व अधिकार आणि अशा क्षेत्रांमधील निवास-व्यवस्था (भाड्यांवरील नियंत्रणासह) यांचे विनियमन. * ०४. नौदल, लष्करी आणि हवाई दलाची बांधकामे. * ०५. [[शस्त्र|शस्त्रे]], आग्नेयास्त्रे, दारूगोळा आणि स्फोटके. * ०६. [[अणुऊर्जा]] आणि तिच्या उत्पादनासाठी आवश्यक असलेली खनिज संसाधने. * ०७. संरक्षण किंवा युद्ध चालवण्याच्या उद्देशाने आवश्यक असल्याचे संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले उद्योग. * ०८. केंद्रीय गुप्तचर आणि तपास ब्युरो. * ०९. संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार किंवा भारताची सुरक्षा यांच्याशी संबंधित कारणास्तव प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता; अशा स्थानबद्धतेस पात्र ठरलेल्या व्यक्ती. * १०. परराष्ट्र व्यवहार; संघराज्याचा कोणत्याही परदेशी देशाशी संबंध प्रस्थापित करणाऱ्या सर्व बाबी. * ११. [[राजनय|राजनैतिक]], वाणिज्यदूतविषयक आणि व्यापारविषयक प्रतिनिधित्व. * १२. संयुक्त राष्ट्र संघटना. * १३. आंतरराष्ट्रीय परिषदा, संघटना आणि इतर संस्थांमधील सहभाग आणि तेथे घेतलेल्या निर्णयांची अंमलबजावणी. * १४. [[भारताचे परराष्ट्रीय संबंध|परदेशी देशांशी करार]] करणे आणि त्यांच्याशी झालेले तह, करार व अभिसमय यांची अंमलबजावणी करणे. * १५. [[युद्ध]] आणि [[शांतता|शांती]]. * १६. परदेशी अधिकारक्षेत्र * १७. नागरिकत्व, देशीयकरण आणि परकीय नागरिक. * १८. [[प्रत्यर्पण]]. * १९. भारतात प्रवेश, तसेच भारतातून बाहेर जाणे आणि हद्दपारी; [[पारपत्र|पारपत्रे]] आणि व्हिसा. * २०. भारताबाहेरील तीर्थस्थळांच्या यात्रा. * २१. उच्च समुद्रावर किंवा हवेत केलेली समुद्री दरोडेखोरी, गुन्हे, [[चाचेगिरी]]; तसेच जमिनीवर, उच्च समुद्रावर किंवा हवेत राष्ट्रांच्या कायद्याविरुद्ध केलेले गुन्हे. * २२. [[भारतामधील रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]]. * २३. संसदेने केलेल्या कायद्याद्वारे किंवा त्याअंतर्गत [[राष्ट्रीय महामार्ग]] म्हणून घोषित केलेले महामार्ग. * २४. यंत्रचलित जलयानांच्या संदर्भात, संसदेने कायद्याद्वारे राष्ट्रीय जलमार्ग म्हणून घोषित केलेल्या अंतर्देशीय जलमार्गांवरील जहाजवहतूक आणि जलवाहतूक; तसेच अशा जलमार्गांवरील वाहतुकीचे नियम. * २५. सागरी जहाजवहतूक आणि नौवहन (भरती-ओहोटीच्या पाण्यातील जहाजवहतूक व नौवहनासह); व्यापारी नौदलासाठी शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि राज्ये व इतर संस्थांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे विनियमन. * २६. दीपगृहे (ज्यामध्ये दीप-जहाजे, बीकन्स आणि जहाज व विमानांच्या सुरक्षिततेसाठीच्या इतर सुविधांचा समावेश आहे). * २७. संसदेने केलेल्या कायद्यान्वये किंवा विद्यमान कायद्यानुसार 'प्रमुख बंदरे' म्हणून घोषित केलेली [[बंदर|बंदरे]] (त्यांच्या सीमा निश्चित करण्यासह), तसेच त्यांमधील बंदर प्राधिकरणांची रचना व अधिकार. * २८. बंदरावरील [[विलग्नवास]] (त्याशी संबंधित रुग्णालयांसह); खलाशी व सागरी रुग्णालये. * २९. विमानसेवा, विमाने आणि हवाई मार्गक्रमण; विमानतळांची उपलब्धता; हवाई वाहतूक व विमानतळांचे नियमन आणि व्यवस्थापन; तसेच विमानचालनविषयक शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि विविध राज्ये व इतर संस्थांमार्फत दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे नियमन. * ३०. रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गान्वये, अथवा राष्ट्रीय जलमार्गांवरून यांत्रिक शक्तीने चालणाऱ्या जलयानांद्वारे प्रवासी व मालाची ने-आण. * ३१. टपाल व तार सेवा, दूरध्वनी, बिनतारी संदेशवहन, प्रसारण आणि संवादाची इतर तत्सम साधने. * ३२. संघराज्याची मालमत्ता आणि त्यापासून मिळणारे उत्पन्न; परंतु एखाद्या राज्यामध्ये असलेल्या मालमत्तेच्या बाबतीत, संसदेने कायद्याद्वारे अन्यथा तरतूद केली असेल त्याव्यतिरिक्त, ती मालमत्ता त्या राज्याच्या विधिमंडळाच्या कायदेविषयक अधिकारक्षेत्राच्या अधीन असेल. * ३३. <s>संघराज्याच्या प्रयोजनांसाठी मालमत्तेचे संपादन किंवा अधिग्रहण</s> (सातव्या घटनादुरुस्तीनुसार) अधिनियम, १९५६ अनुसार. * ३४. भारतीय संस्थानांच्या राज्यकर्त्यांच्या मालमत्तेसाठी 'कोर्ट्स ऑफ वॉर्ड्स' (मालमत्ता व्यवस्थापन न्यायालये). * ३५. संघाचे सार्वजनिक कर्ज. * ३६. चलन, नाणी आणि कायदेशीर चलन; परकीय चलन विनिमय. * ३७. परकीय कर्जे. * ३८. [[भारतीय रिझर्व बँक]]. * ३९. पोस्ट ऑफिस बचत बँक. * ४०. भारत सरकार किंवा राज्य सरकारने आयोजित केलेल्या लॉटरी. * ४१. परकीय देशांसोबत [[व्यापार]] आणि [[वाणिज्य]] सीमाशुल्क सीमारेषेवर आयात आणि निर्यात सीमाशुल्क सीमांची व्याख्या. * ४२. आंतरराज्य व्यापार आणि वाणिज्य. * ४३. बँकिंग, विमा आणि वित्तीय महामंडळांसह परंतु सहकारी संस्थांचा समावेश नसलेल्या ट्रेडिंग कॉर्पोरेशनचा समावेश, नियमन आणि समाप्ती. * ४४. कॉर्पोरेशन्सची स्थापना, नियमन आणि संपुष्टात आणणे, व्यापार असो वा नसो, वस्तू एका राज्यापुरती मर्यादित नसतात, परंतु विद्यापीठांचा समावेश नसतात. * ४५. बँकिंग. * ४६. ​​देयके, धनादेश, प्रॉमिसरी नोट्स आणि इतर साधने. * ४७. [[विमा]]. * ४८. स्टॉक एक्सचेंज आणि फ्युचर्स मार्केट. * ४९. पेटंट, शोध आणि डिझाइन; कॉपीराइट; व्यापार चिन्ह आणि व्यापार चिन्ह. * ५०. वजन आणि मापाच्या मानकांची स्थापना. * ५१. भारताबाहेर निर्यात करण्यासाठी किंवा एका राज्यातून दुस-या राज्यात नेण्यात येण्याच्या मालासाठी गुणवत्तेच्या मानकांची स्थापना. * ५२. उद्योग, ज्यांचे नियंत्रण केंद्राने संसदेद्वारे सार्वजनिक हितासाठी हितकारक असल्याचे घोषित केले आहे. * ५३. तेलक्षेत्र आणि खनिज तेल संसाधनांचे नियमन आणि विकास; पेट्रोलियम आणि पेट्रोलियम उत्पादने; संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले इतर द्रव आणि पदार्थ धोकादायकपणे ज्वलनशील आहेत. * ५४. खाणी आणि खनिज विकासाचे नियमन ज्या मर्यादेपर्यंत संघाच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे घोषित केले जाते. * ५५. खाणी आणि तेल-क्षेत्रांमध्ये श्रम आणि सुरक्षिततेचे नियमन. * ५६. आंतरराज्यीय नद्या आणि नदी खोऱ्यांचे नियमन आणि विकास ज्या मर्यादेपर्यंत केंद्राच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे कायद्याद्वारे घोषित केले जाते. * ५७. प्रादेशिक पाण्याच्या पलीकडे मासेमारी आणि मत्स्यपालन. * ५८. केंद्रीय संस्थांद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरण; इतर एजन्सीद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरणाचे नियम आणि नियंत्रण. * ५९. [[अफू|अफूची]] लागवड, उत्पादन आणि निर्यातीसाठी विक्री. * ६०. [[चलचित्र|सिनेमॅटोग्राफ चित्रपटांना]] प्रदर्शनासाठी मंजुरी. * ६१. केंद्रीय कर्मचाऱ्यांशी संबंधित औद्योगिक विवाद. * ६२. या संविधानाच्या प्रारंभी राष्ट्रीय ग्रंथालय, भारतीय संग्रहालय, इम्पीरियल वॉर म्युझियम, व्हिक्टोरिया मेमोरिअल आणि इंडियन वॉर मेमोरिअल आणि इतर कोणतीही संस्था ज्यांना भारत सरकार पूर्णपणे किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करते आणि संसदेने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली संस्था या नावाने ओळखल्या जातात. * ६३. या संविधानाच्या प्रारंभी बनारस हिंदू विद्यापीठ, अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठ आणि दिल्ली विद्यापीठ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्था; अनुच्छेद 371-E च्या अनुषंगाने स्थापन केलेले विद्यापीठ; संसदेने कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली इतर कोणतीही संस्था. * ६४. वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक शिक्षणासाठी भारत सरकारकडून पूर्णतः किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करणाऱ्या आणि संसदेद्वारे कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था म्हणून घोषित केलेल्या संस्था. * ६५. युनियन एजन्सी आणि संस्थांसाठी - ** (अ) व्यावसायिक, व्यावसायिक किंवा तांत्रिक प्रशिक्षण, पोलिस अधिकाऱ्यांच्या प्रशिक्षणासह; किंवा ** (ब) विशेष अभ्यास किंवा संशोधनाची जाहिरात; किंवा ** (क) गुन्ह्याच्या तपासात किंवा शोधण्यात वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक सहाय्य. 66. उच्च शिक्षण किंवा संशोधन आणि वैज्ञानिक आणि तांत्रिक संस्थांमध्ये समन्वय आणि मानकांचे निर्धारण. * ६७. प्राचीन आणि ऐतिहासिक वास्तू आणि नोंदी, आणि पुरातत्व स्थळे आणि अवशेष, संसदेने किंवा कायद्यानुसार राष्ट्रीय महत्त्वाचे असल्याचे घोषित केले. * ६८. [[भारतीय सर्वेक्षण विभाग|भारतीय सर्वेक्षण,]] [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|भारतीय भूवैज्ञानिक]], वनस्पतिशास्त्र, प्राणीशास्त्रीय आणि मानववंशशास्त्रीय सर्वेक्षण; हवामान संस्था. * ६९. जनगणना. * ७०. युनियन सार्वजनिक सेवा; अखिल भारतीय सेवा; [[केंद्रीय लोकसेवा आयोग]]. * ७१. युनियन पेन्शन, म्हणजेच भारत सरकारद्वारे किंवा भारताच्या एकत्रित निधीतून देय असलेली पेन्शन. * ७२. [[भारतामधील निवडणुका]] (केंद्र आणि राज्य), [[भारताचे राष्ट्रपती]] आणि [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] यांच्या निवडणूका; [[भारतीय निवडणूक आयोग]]. * ७३. [[संसद सदस्य]], राज्यसभेचे [[भारताचे उपराष्ट्रपती|सभापती]] व [[राज्यसभेचे उपसभापती|उपसभापती]] आणि [[लोकसभेचे अध्यक्ष]] व [[लोकसभेचे उपाध्यक्ष|उपाध्यक्ष]] यांचे वेतन आणि भत्ते. * ७४. संसदेच्या प्रत्येक सभागृहाचे आणि सदस्यांचे अधिकार, विशेषाधिकार आणि प्रतिकारशक्ती आणि संसदेच्या समित्या किंवा संसदेने नियुक्त केलेल्या आयोगांसमोर पुरावे देण्यासाठी किंवा कागदपत्रे सादर करण्यासाठी व्यक्तींच्या उपस्थितीची अंमलबजावणी करणे. * ७५. राष्ट्रपती आणि [[राज्यपाल]] यांचे वेतन, भत्ते, विशेषाधिकार आणि रजेबाबतचे अधिकार; केंद्रीय मंत्र्यांचे वेतन व भत्ते; तसेच [[भारताचे नियंत्रक व महालेखापाल|नियंत्रक व महालेखापाल]] यांचे वेतन, भत्ते, रजेबाबतचे अधिकार आणि सेवेच्या इतर अटी. * ७६. संघ आणि राज्ये यांच्या लेखांचे लेखापरीक्षण. * ७७. [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाची]] रचना, संघटना, अधिकारक्षेत्र आणि अधिकार (त्या [[न्यायालयाचा अवमान]] करण्यासह), तसेच तेथे आकारले जाणारे शुल्क आणि सर्वोच्च न्यायालयात वकिली करण्यास पात्र असलेल्या व्यक्ती. * ७८. [[भारतामधील उच्च न्यायालयांची यादी|उच्च न्यायालयांची]] रचना आणि संघटना (न्यायालयीन सुट्ट्यांसह) - मात्र यात उच्च न्यायालयांचे अधिकारी व कर्मचारी आणि उच्च न्यायालयांसमक्ष वकिली करण्याचा अधिकार असलेल्या व्यक्तींविषयीच्या तरतुदींचा समावेश नाही. * ७९. एखाद्या उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्राचा विस्तार कोणत्याही [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशापर्यंत]] करणे आणि एखाद्या केंद्रशासित प्रदेशाला उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्रातून वगळणे. * ८०. कोणत्याही राज्याच्या पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रामध्ये, परंतु एका राज्याच्या पोलिसांना त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रात अधिकार आणि अधिकारक्षेत्र वापरता यावे म्हणून त्या राज्याच्या सरकारच्या संमतीशिवाय असे क्षेत्र वसलेले आहे; कोणत्याही राज्यातील पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील रेल्वे क्षेत्रापर्यंत. * ८१. आंतर-राज्य स्थलांतर; आंतर-राज्य विलगीकरण (क्वारंटाइन). * ८२. कृषी उत्पन्नाव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावर कर. * ८३. सीमाशुल्क (ज्यात निर्यात शुल्काचा समावेश आहे). * ८४. भारतात उत्पादित किंवा तयार केलेल्या तंबाखू आणि इतर वस्तूंवरील उत्पादन शुल्क वगळून— ** (a) मानवी सेवनासाठीची मद्ययुक्त पेये. ** (b) [[अफू]], [[गांजा]] आणि इतर मादक औषधे व मादक पदार्थ, :: परंतु यामध्ये अल्कोहोल किंवा या नोंदीच्या उप-परिच्छेद (b) मध्ये समाविष्ट असलेला कोणताही पदार्थ असलेले औषधी व प्रसाधन-विषयक पदार्थ समाविष्ट आहेत. * ८५. [[व्यवसाय कर]]. * ८६. व्यक्ती आणि कंपन्यांच्या मालमत्तेच्या भांडवली मूल्यावरील कर, कृषी जमीन वगळता; कंपन्यांच्या भांडवलावर कर. * ८७. शेतजमिनी सोडून इतर मालमत्तेच्या बाबतीत इस्टेट ड्युटी. * ८८. शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये. * ८९. माल किंवा प्रवाशांवर टर्मिनल कर, रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गे; रेल्वे भाडे आणि मालवाहतुकीवर कर. * ९०. शेअर बाजार आणि फ्युचर्स मार्केटमधील व्यवहारांवर [[मुद्रांक]] शुल्काव्यतिरिक्त इतर कर. * ९१. विनिमय-पत्रे (bills of exchange), धनादेश, वचनचिठ्ठ्या (promissory notes), माल-स्वीकृती पत्रे (bills of lading), [[पतपत्र|पतपत्रे]] (letters of credit), विमा पॉलिसी, शेअर्सचे हस्तांतरण, डिबेंचर्स, प्रॉक्सी आणि पावत्या यांवरील मुद्रांक शुल्काचे दर. * ९२. <s>वृत्तपत्रांची विक्री किंवा खरेदी आणि त्यांत प्रकाशित होणाऱ्या जाहिराती यांवरील कर.</s> ([[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती|१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार]] वगळण्यात आले) * ९२-अ. वृत्तपत्रे वगळता इतर वस्तूंची विक्री किंवा खरेदी यांवरील कर, जेव्हा अशी विक्री किंवा खरेदी आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केली जाते. * ९२-ब. वस्तूंच्या प्रेषणावर (कन्साइनमेंटवर) कर (मग ते प्रेषण स्वतः प्रेषण करणाऱ्या व्यक्तीला केलेले असो किंवा अन्य कोणत्याही व्यक्तीला), जेव्हा असे प्रेषण आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केले जाते. * ९२-क. <s>सेवांवरील कर.</s> (१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार वगळण्यात आले) * ९३. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित कायद्यांचे उल्लंघन. * ९४. या सूचीतील कोणत्याही बाबींच्या उद्देशासाठी चौकशी, सर्वेक्षण आणि सांख्यिकी. * ९५. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित — सर्वोच्च न्यायालय वगळता — सर्व न्यायालयांची अधिकारिता आणि अधिकार (यात नौवहनविषयक अधिकारितेचाही समावेश आहे). * ९६. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित शुल्क (परंतु कोणत्याही न्यायालयात आकारल्या जाणाऱ्या शुल्काचा यात समावेश नाही). * ९७. सूची II किंवा सूची III मध्ये नमूद न केलेली इतर कोणतीही बाब (त्यापैकी कोणत्याही सूचीत उल्लेख नसलेल्या करासह). == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय संविधान]] 38oitaq6g2myfe2akvgbak83l7cpafk 2711281 2711280 2026-09-22T13:53:40Z Dharmadhyaksha 28394 2711281 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} {{भारताचे संविधान}} '''संघ यादी''', ज्याला '''यादी-१''' असेही म्हणतात, ही [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानातील]] दिलेल्या [[भारतीय संविधानाची सातवी अनुसूची|सातव्या अनुसूचीमध्ये]] ९७ क्रमांकित बाबींची यादी आहे ज्यावर कायदा करण्याचा विशेष अधिकार [[भारतीय संसद|भारतीय केंद्र संसदेला]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.mea.gov.in/images/pdf1/s7.pdf|title=SEVENTH SCHEDULE}}</ref> १०१ व्या घटनादुरुस्ती कायदा २०१६ नंतर, नोंद ९२ आणि ९२क वगळण्यात आल्या. कायदेमंडळ विभाग तीन सूचींमध्ये विभागलेला आहे: संघ सूची, राज्य सूची आणि समवर्ती सूची. भारतात अवशिष्ट अधिकार [[भारत सरकार|केंद्र सरकारकडे]] राहतात. यामुळे भारताचे सरकार कॅनेडियन संघीय सरकारसारखे, आणि युनायटेड स्टेट्स, स्वित्झर्लंड किंवा ऑस्ट्रेलियाच्या सरकारांपेक्षा वेगळे ठरते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=India: Modi Government and politics in a developing nation|last=Robert L. Hardgrave and Stanley A. Koachanek|publisher=Thomson Wadsworth|year=2008|isbn=978-0-495-00749-4|edition=Seventh|page=146}}</ref> == संघ यादीमधील बाबी == यादीमध्ये ९७ क्रमांकित वस्तू आहेत. हे आहेत: * ०१. भारताचे आणि त्याच्या प्रत्येक भागाचे संरक्षण — ज्यामध्ये संरक्षणाची तयारी, तसेच युद्धाच्या काळात युद्ध चालवण्यास पूरक ठरणारी आणि युद्ध संपल्यानंतर प्रभावीपणे सैन्य-विसर्जन करण्यास उपयुक्त ठरणारी सर्व कृत्ये यांचा समावेश होतो. * ०२. [[भारतीय नौदल|नौदल]], [[भारतीय लष्कर|लष्कर]] आनि [[भारतीय वायुसेना|वायुसेना]]; इतर केंद्र सरकारची कोणतेही [[भारतीय सशस्त्र सेना|सशस्त्र सेना]]. ** ०२-अ. नागरी प्रशासनास साहाय्य करण्यासाठी कोणत्याही राज्यामध्ये संघाच्या कोणत्याही सशस्त्र दलाची, संघाच्या नियंत्रणाखालील अन्य कोणत्याही दलाची किंवा त्यांच्या कोणत्याही तुकडीची वा घटकाची तैनाती; तसेच अशा तैनातीदरम्यान संबंधित दलांच्या सदस्यांचे अधिकार, अधिकारक्षेत्र, विशेषाधिकार आणि दायित्वे. * ०३. छावणी क्षेत्रांची सीमा निश्चिती, अशा क्षेत्रांमधील [[स्थानिक स्वराज्य संस्था]], छावणी प्राधिकरणांची रचना व अधिकार आणि अशा क्षेत्रांमधील निवास-व्यवस्था (भाड्यांवरील नियंत्रणासह) यांचे विनियमन. * ०४. नौदल, लष्करी आणि हवाई दलाची बांधकामे. * ०५. [[शस्त्र|शस्त्रे]], आग्नेयास्त्रे, दारूगोळा आणि स्फोटके. * ०६. [[अणुऊर्जा]] आणि तिच्या उत्पादनासाठी आवश्यक असलेली खनिज संसाधने. * ०७. संरक्षण किंवा युद्ध चालवण्याच्या उद्देशाने आवश्यक असल्याचे संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले उद्योग. * ०८. केंद्रीय गुप्तचर आणि तपास ब्युरो. * ०९. संरक्षण, परराष्ट्र व्यवहार किंवा भारताची सुरक्षा यांच्याशी संबंधित कारणास्तव प्रतिबंधात्मक स्थानबद्धता; अशा स्थानबद्धतेस पात्र ठरलेल्या व्यक्ती. * १०. परराष्ट्र व्यवहार; संघराज्याचा कोणत्याही परदेशी देशाशी संबंध प्रस्थापित करणाऱ्या सर्व बाबी. * ११. [[राजनय|राजनैतिक]], वाणिज्यदूतविषयक आणि व्यापारविषयक प्रतिनिधित्व. * १२. संयुक्त राष्ट्र संघटना. * १३. आंतरराष्ट्रीय परिषदा, संघटना आणि इतर संस्थांमधील सहभाग आणि तेथे घेतलेल्या निर्णयांची अंमलबजावणी. * १४. [[भारताचे परराष्ट्रीय संबंध|परदेशी देशांशी करार]] करणे आणि त्यांच्याशी झालेले तह, करार व अभिसमय यांची अंमलबजावणी करणे. * १५. [[युद्ध]] आणि [[शांतता|शांती]]. * १६. परदेशी अधिकारक्षेत्र * १७. नागरिकत्व, देशीयकरण आणि परकीय नागरिक. * १८. [[प्रत्यर्पण]]. * १९. भारतात प्रवेश, तसेच भारतातून बाहेर जाणे आणि हद्दपारी; [[पारपत्र|पारपत्रे]] आणि व्हिसा. * २०. भारताबाहेरील तीर्थस्थळांच्या यात्रा. * २१. उच्च समुद्रावर किंवा हवेत केलेली समुद्री दरोडेखोरी, गुन्हे, [[चाचेगिरी]]; तसेच जमिनीवर, उच्च समुद्रावर किंवा हवेत राष्ट्रांच्या कायद्याविरुद्ध केलेले गुन्हे. * २२. [[भारतामधील रेल्वे वाहतूक|रेल्वे]]. * २३. संसदेने केलेल्या कायद्याद्वारे किंवा त्याअंतर्गत [[राष्ट्रीय महामार्ग]] म्हणून घोषित केलेले महामार्ग. * २४. यंत्रचलित जलयानांच्या संदर्भात, संसदेने कायद्याद्वारे राष्ट्रीय जलमार्ग म्हणून घोषित केलेल्या अंतर्देशीय जलमार्गांवरील जहाजवहतूक आणि जलवाहतूक; तसेच अशा जलमार्गांवरील वाहतुकीचे नियम. * २५. सागरी जहाजवहतूक आणि नौवहन (भरती-ओहोटीच्या पाण्यातील जहाजवहतूक व नौवहनासह); व्यापारी नौदलासाठी शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि राज्ये व इतर संस्थांद्वारे दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे विनियमन. * २६. दीपगृहे (ज्यामध्ये दीप-जहाजे, बीकन्स आणि जहाज व विमानांच्या सुरक्षिततेसाठीच्या इतर सुविधांचा समावेश आहे). * २७. संसदेने केलेल्या कायद्यान्वये किंवा विद्यमान कायद्यानुसार 'प्रमुख बंदरे' म्हणून घोषित केलेली [[बंदर|बंदरे]] (त्यांच्या सीमा निश्चित करण्यासह), तसेच त्यांमधील बंदर प्राधिकरणांची रचना व अधिकार. * २८. बंदरावरील [[विलग्नवास]] (त्याशी संबंधित रुग्णालयांसह); खलाशी व सागरी रुग्णालये. * २९. विमानसेवा, विमाने आणि हवाई मार्गक्रमण; विमानतळांची उपलब्धता; हवाई वाहतूक व विमानतळांचे नियमन आणि व्यवस्थापन; तसेच विमानचालनविषयक शिक्षण व प्रशिक्षणाची तरतूद आणि विविध राज्ये व इतर संस्थांमार्फत दिल्या जाणाऱ्या अशा शिक्षण व प्रशिक्षणाचे नियमन. * ३०. रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गान्वये, अथवा राष्ट्रीय जलमार्गांवरून यांत्रिक शक्तीने चालणाऱ्या जलयानांद्वारे प्रवासी व मालाची ने-आण. * ३१. टपाल व तार सेवा, दूरध्वनी, बिनतारी संदेशवहन, प्रसारण आणि संवादाची इतर तत्सम साधने. * ३२. संघराज्याची मालमत्ता आणि त्यापासून मिळणारे उत्पन्न; परंतु एखाद्या राज्यामध्ये असलेल्या मालमत्तेच्या बाबतीत, संसदेने कायद्याद्वारे अन्यथा तरतूद केली असेल त्याव्यतिरिक्त, ती मालमत्ता त्या राज्याच्या विधिमंडळाच्या कायदेविषयक अधिकारक्षेत्राच्या अधीन असेल. * ३३. <s>संघराज्याच्या प्रयोजनांसाठी मालमत्तेचे संपादन किंवा अधिग्रहण</s> (सातव्या घटनादुरुस्तीनुसार) अधिनियम, १९५६ अनुसार. * ३४. भारतीय संस्थानांच्या राज्यकर्त्यांच्या मालमत्तेसाठी 'कोर्ट्स ऑफ वॉर्ड्स' (मालमत्ता व्यवस्थापन न्यायालये). * ३५. संघाचे सार्वजनिक कर्ज. * ३६. चलन, नाणी आणि कायदेशीर चलन; परकीय चलन विनिमय. * ३७. परकीय कर्जे. * ३८. [[भारतीय रिझर्व बँक]]. * ३९. पोस्ट ऑफिस बचत बँक. * ४०. भारत सरकार किंवा राज्य सरकारने आयोजित केलेल्या लॉटरी. * ४१. परकीय देशांसोबत [[व्यापार]] आणि [[वाणिज्य]] सीमाशुल्क सीमारेषेवर आयात आणि निर्यात सीमाशुल्क सीमांची व्याख्या. * ४२. आंतरराज्य व्यापार आणि वाणिज्य. * ४३. बँकिंग, विमा आणि वित्तीय महामंडळांसह परंतु सहकारी संस्थांचा समावेश नसलेल्या ट्रेडिंग कॉर्पोरेशनचा समावेश, नियमन आणि समाप्ती. * ४४. कॉर्पोरेशन्सची स्थापना, नियमन आणि संपुष्टात आणणे, व्यापार असो वा नसो, वस्तू एका राज्यापुरती मर्यादित नसतात, परंतु विद्यापीठांचा समावेश नसतात. * ४५. बँकिंग. * ४६. ​​देयके, धनादेश, प्रॉमिसरी नोट्स आणि इतर साधने. * ४७. [[विमा]]. * ४८. स्टॉक एक्सचेंज आणि फ्युचर्स मार्केट. * ४९. पेटंट, शोध आणि डिझाइन; कॉपीराइट; व्यापार चिन्ह आणि व्यापार चिन्ह. * ५०. वजन आणि मापाच्या मानकांची स्थापना. * ५१. भारताबाहेर निर्यात करण्यासाठी किंवा एका राज्यातून दुस-या राज्यात नेण्यात येण्याच्या मालासाठी गुणवत्तेच्या मानकांची स्थापना. * ५२. उद्योग, ज्यांचे नियंत्रण केंद्राने संसदेद्वारे सार्वजनिक हितासाठी हितकारक असल्याचे घोषित केले आहे. * ५३. तेलक्षेत्र आणि खनिज तेल संसाधनांचे नियमन आणि विकास; पेट्रोलियम आणि पेट्रोलियम उत्पादने; संसदेने कायद्याद्वारे घोषित केलेले इतर द्रव आणि पदार्थ धोकादायकपणे ज्वलनशील आहेत. * ५४. खाणी आणि खनिज विकासाचे नियमन ज्या मर्यादेपर्यंत संघाच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे घोषित केले जाते. * ५५. खाणी आणि तेल-क्षेत्रांमध्ये श्रम आणि सुरक्षिततेचे नियमन. * ५६. आंतरराज्यीय नद्या आणि नदी खोऱ्यांचे नियमन आणि विकास ज्या मर्यादेपर्यंत केंद्राच्या नियंत्रणाखाली असे नियमन आणि विकास संसदेद्वारे सार्वजनिक हिताच्या दृष्टीने हितकारक असल्याचे कायद्याद्वारे घोषित केले जाते. * ५७. प्रादेशिक पाण्याच्या पलीकडे मासेमारी आणि मत्स्यपालन. * ५८. केंद्रीय संस्थांद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरण; इतर एजन्सीद्वारे मिठाचे उत्पादन, पुरवठा आणि वितरणाचे नियम आणि नियंत्रण. * ५९. [[अफू|अफूची]] लागवड, उत्पादन आणि निर्यातीसाठी विक्री. * ६०. [[चलचित्र|सिनेमॅटोग्राफ चित्रपटांना]] प्रदर्शनासाठी मंजुरी. * ६१. केंद्रीय कर्मचाऱ्यांशी संबंधित औद्योगिक विवाद. * ६२. या संविधानाच्या प्रारंभी राष्ट्रीय ग्रंथालय, भारतीय संग्रहालय, इम्पीरियल वॉर म्युझियम, व्हिक्टोरिया मेमोरिअल आणि इंडियन वॉर मेमोरिअल आणि इतर कोणतीही संस्था ज्यांना भारत सरकार पूर्णपणे किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करते आणि संसदेने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली संस्था या नावाने ओळखल्या जातात. * ६३. या संविधानाच्या प्रारंभी बनारस हिंदू विद्यापीठ, अलीगढ मुस्लिम विद्यापीठ आणि दिल्ली विद्यापीठ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या संस्था; अनुच्छेद 371-E च्या अनुषंगाने स्थापन केलेले विद्यापीठ; संसदेने कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था म्हणून घोषित केलेली इतर कोणतीही संस्था. * ६४. वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक शिक्षणासाठी भारत सरकारकडून पूर्णतः किंवा अंशतः वित्तपुरवठा करणाऱ्या आणि संसदेद्वारे कायद्याने राष्ट्रीय महत्त्वाच्या संस्था म्हणून घोषित केलेल्या संस्था. * ६५. युनियन एजन्सी आणि संस्थांसाठी - ** (अ) व्यावसायिक, व्यावसायिक किंवा तांत्रिक प्रशिक्षण, पोलिस अधिकाऱ्यांच्या प्रशिक्षणासह; किंवा ** (ब) विशेष अभ्यास किंवा संशोधनाची जाहिरात; किंवा ** (क) गुन्ह्याच्या तपासात किंवा शोधण्यात वैज्ञानिक किंवा तांत्रिक सहाय्य. 66. उच्च शिक्षण किंवा संशोधन आणि वैज्ञानिक आणि तांत्रिक संस्थांमध्ये समन्वय आणि मानकांचे निर्धारण. * ६७. प्राचीन आणि ऐतिहासिक वास्तू आणि नोंदी, आणि पुरातत्व स्थळे आणि अवशेष, संसदेने किंवा कायद्यानुसार राष्ट्रीय महत्त्वाचे असल्याचे घोषित केले. * ६८. [[भारतीय सर्वेक्षण विभाग|भारतीय सर्वेक्षण,]] [[भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण|भारतीय भूवैज्ञानिक]], वनस्पतिशास्त्र, प्राणीशास्त्रीय आणि मानववंशशास्त्रीय सर्वेक्षण; हवामान संस्था. * ६९. जनगणना. * ७०. युनियन सार्वजनिक सेवा; अखिल भारतीय सेवा; [[केंद्रीय लोकसेवा आयोग]]. * ७१. युनियन पेन्शन, म्हणजेच भारत सरकारद्वारे किंवा भारताच्या एकत्रित निधीतून देय असलेली पेन्शन. * ७२. [[भारतामधील निवडणुका]] (केंद्र आणि राज्य), [[भारताचे राष्ट्रपती]] आणि [[भारताचे उपराष्ट्रपती]] यांच्या निवडणूका; [[भारतीय निवडणूक आयोग]]. * ७३. [[संसद सदस्य]], राज्यसभेचे [[भारताचे उपराष्ट्रपती|सभापती]] व [[राज्यसभेचे उपसभापती|उपसभापती]] आणि [[लोकसभेचे अध्यक्ष]] व [[लोकसभेचे उपाध्यक्ष|उपाध्यक्ष]] यांचे वेतन आणि भत्ते. * ७४. संसदेच्या प्रत्येक सभागृहाचे आणि सदस्यांचे अधिकार, विशेषाधिकार आणि प्रतिकारशक्ती आणि संसदेच्या समित्या किंवा संसदेने नियुक्त केलेल्या आयोगांसमोर पुरावे देण्यासाठी किंवा कागदपत्रे सादर करण्यासाठी व्यक्तींच्या उपस्थितीची अंमलबजावणी करणे. * ७५. राष्ट्रपती आणि [[राज्यपाल]] यांचे वेतन, भत्ते, विशेषाधिकार आणि रजेबाबतचे अधिकार; केंद्रीय मंत्र्यांचे वेतन व भत्ते; तसेच [[भारताचे नियंत्रक व महालेखापाल|नियंत्रक व महालेखापाल]] यांचे वेतन, भत्ते, रजेबाबतचे अधिकार आणि सेवेच्या इतर अटी. * ७६. संघ आणि राज्ये यांच्या लेखांचे लेखापरीक्षण. * ७७. [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|सर्वोच्च न्यायालयाची]] रचना, संघटना, अधिकारक्षेत्र आणि अधिकार (त्या [[न्यायालयाचा अवमान]] करण्यासह), तसेच तेथे आकारले जाणारे शुल्क आणि सर्वोच्च न्यायालयात वकिली करण्यास पात्र असलेल्या व्यक्ती. * ७८. [[भारतामधील उच्च न्यायालयांची यादी|उच्च न्यायालयांची]] रचना आणि संघटना (न्यायालयीन सुट्ट्यांसह) - मात्र यात उच्च न्यायालयांचे अधिकारी व कर्मचारी आणि उच्च न्यायालयांसमक्ष वकिली करण्याचा अधिकार असलेल्या व्यक्तींविषयीच्या तरतुदींचा समावेश नाही. * ७९. एखाद्या उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्राचा विस्तार कोणत्याही [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशापर्यंत]] करणे आणि एखाद्या केंद्रशासित प्रदेशाला उच्च न्यायालयाच्या अधिकारक्षेत्रातून वगळणे. * ८०. कोणत्याही राज्याच्या पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रामध्ये, परंतु एका राज्याच्या पोलिसांना त्या राज्याबाहेरील कोणत्याही क्षेत्रात अधिकार आणि अधिकारक्षेत्र वापरता यावे म्हणून त्या राज्याच्या सरकारच्या संमतीशिवाय असे क्षेत्र वसलेले आहे; कोणत्याही राज्यातील पोलीस दलातील सदस्यांचे अधिकार आणि अधिकार क्षेत्राचा विस्तार त्या राज्याबाहेरील रेल्वे क्षेत्रापर्यंत. * ८१. आंतर-राज्य स्थलांतर; आंतर-राज्य विलगीकरण (क्वारंटाइन). * ८२. कृषी उत्पन्नाव्यतिरिक्त इतर उत्पन्नावर कर. * ८३. सीमाशुल्क (ज्यात निर्यात शुल्काचा समावेश आहे). * ८४. भारतात उत्पादित किंवा तयार केलेल्या तंबाखू आणि इतर वस्तूंवरील उत्पादन शुल्क वगळून— ** (a) मानवी सेवनासाठीची मद्ययुक्त पेये. ** (b) [[अफू]], [[गांजा]] आणि इतर मादक औषधे व मादक पदार्थ, :: परंतु यामध्ये अल्कोहोल किंवा या नोंदीच्या उप-परिच्छेद (b) मध्ये समाविष्ट असलेला कोणताही पदार्थ असलेले औषधी व प्रसाधन-विषयक पदार्थ समाविष्ट आहेत. * ८५. [[व्यवसाय कर]]. * ८६. व्यक्ती आणि कंपन्यांच्या मालमत्तेच्या भांडवली मूल्यावरील कर, कृषी जमीन वगळता; कंपन्यांच्या भांडवलावर कर. * ८७. शेतजमिनी सोडून इतर मालमत्तेच्या बाबतीत इस्टेट ड्युटी. * ८८. शेतजमिनीव्यतिरिक्त इतर मालमत्तेच्या उत्तराधिकाराच्या संदर्भात कर्तव्ये. * ८९. माल किंवा प्रवाशांवर टर्मिनल कर, रेल्वे, समुद्र किंवा हवाई मार्गे; रेल्वे भाडे आणि मालवाहतुकीवर कर. * ९०. शेअर बाजार आणि फ्युचर्स मार्केटमधील व्यवहारांवर [[मुद्रांक]] शुल्काव्यतिरिक्त इतर कर. * ९१. विनिमय-पत्रे (bills of exchange), धनादेश, वचनचिठ्ठ्या (promissory notes), माल-स्वीकृती पत्रे (bills of lading), [[पतपत्र|पतपत्रे]] (letters of credit), विमा पॉलिसी, शेअर्सचे हस्तांतरण, डिबेंचर्स, प्रॉक्सी आणि पावत्या यांवरील मुद्रांक शुल्काचे दर. * ९२. <s>वृत्तपत्रांची विक्री किंवा खरेदी आणि त्यांत प्रकाशित होणाऱ्या जाहिराती यांवरील कर.</s> ([[भारतीय संविधानाची १०१वी घटनादुरुस्ती|१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार]] वगळण्यात आले) * ९२-अ. वृत्तपत्रे वगळता इतर वस्तूंची विक्री किंवा खरेदी यांवरील कर, जेव्हा अशी विक्री किंवा खरेदी आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केली जाते. * ९२-ब. वस्तूंच्या प्रेषणावर (कन्साइनमेंटवर) कर (मग ते प्रेषण स्वतः प्रेषण करणाऱ्या व्यक्तीला केलेले असो किंवा अन्य कोणत्याही व्यक्तीला), जेव्हा असे प्रेषण आंतर-राज्य व्यापार किंवा वाणिज्य या प्रक्रियेत केले जाते. * ९२-क. <s>सेवांवरील कर.</s> (१०१ व्या घटनादुरुस्ती कायद्यानुसार वगळण्यात आले) * ९३. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित कायद्यांचे उल्लंघन. * ९४. या सूचीतील कोणत्याही बाबींच्या उद्देशासाठी चौकशी, सर्वेक्षण आणि सांख्यिकी. * ९५. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित — सर्वोच्च न्यायालय वगळता — सर्व न्यायालयांची अधिकारिता आणि अधिकार (यात नौवहनविषयक अधिकारितेचाही समावेश आहे). * ९६. या सूचीतील कोणत्याही बाबींशी संबंधित शुल्क (परंतु कोणत्याही न्यायालयात आकारल्या जाणाऱ्या शुल्काचा यात समावेश नाही). * ९७. सूची II किंवा सूची III मध्ये नमूद न केलेली इतर कोणतीही बाब (त्यापैकी कोणत्याही सूचीत उल्लेख नसलेल्या करासह). == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय संविधान]] 3nx59u27w5xqzpw6ln1077pyi6y9kol 0 384399 2711266 2026-09-22T13:27:50Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711266 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पूजा वस्त्रकार]] 2mxnesjvlob37slzesqwpndfccgw27u 0 384400 2711267 2026-09-22T13:28:30Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711267 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चामरी अटापट्टू]] igi9w811ik9rxqlddl851zej93m70xx 0 384401 2711268 2026-09-22T13:28:52Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711268 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शोभना मोस्तारी]] 9xig57q5zmd4db5qjfam44w9n8xi5g6 0 384402 2711269 2026-09-22T13:29:18Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711269 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[संजिदा अक्तेर मेघला]] 1to9x9s36iog8nyxqqx9wjdx69rgz32 0 384403 2711270 2026-09-22T13:29:38Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711270 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शोर्णा अख्तर]] fj7uiqwysxmh9qf80m1al6h35363w8r 0 384404 2711271 2026-09-22T13:30:19Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711271 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इमरुल केस]] az2ansnlswzivsb1jgbiemc5enf3n5t 0 384405 2711272 2026-09-22T13:30:46Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711272 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अफसर झझई]] 7itim64p9epaokiy9e2afxmu66p0iij 0 384406 2711273 2026-09-22T13:31:02Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711273 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रिपन मंडोल]] 1nzavm4a6mpci8smyo2rslw0qfuy7h4 0 384407 2711274 2026-09-22T13:31:17Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711274 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[शहादत होसेन]] ad9i5dvrvm9lke1mdlov79qv5kophpl 0 384408 2711275 2026-09-22T13:41:15Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{Infobox sport at recurring event | sport = क्रिकेट | image = | caption = | menevents = १ | womenevents = १ }} {{International cricket competitions sidebar}} '''[[क्रिकेट]]''' या खेळाचा पॅन अमेरिकन खेळांमध्ये प्रथमच २०२७ मध्ये समावेश होणार आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.panamsports.org/en/news-sport/panam-sports-... 2711275 wikitext text/x-wiki {{Infobox sport at recurring event | sport = क्रिकेट | image = | caption = | menevents = १ | womenevents = १ }} {{International cricket competitions sidebar}} '''[[क्रिकेट]]''' या खेळाचा पॅन अमेरिकन खेळांमध्ये प्रथमच २०२७ मध्ये समावेश होणार आहे.<ref>{{cite web |url=https://www.panamsports.org/en/news-sport/panam-sports-defines-36-sports-for-lima-2027/ |title=PANAM SPORTS DEFINES 36 SPORTS FOR LIMA 2027 |date=19 June 2025 |publisher=Panam Sports |access-date=22 September 2026 |language=en}}</ref> ही स्पर्धा [[लिमा]], [[पेरू]] येथे होणार आहे. २०२७ पॅन अमेरिकन खेळ २३ जुलै ते ८ ऑगस्ट २०२७ दरम्यान आयोजित केले जाणार असून क्रिकेटचे सामने २२ जुलैपासून सुरू होतील.<ref>{{cite web |url=https://www.panamsports.org/en/news-sport/official-sports-schedule-for-the-lima-2027-pan-american-games-confirmed/ |title=OFFICIAL SPORTS SCHEDULE FOR THE LIMA 2027 PAN AMERICAN GAMES CONFIRMED |date=14 May 2026 |publisher=Panam Sports |access-date=22 September 2026 |language=en}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.panamsports.org/en/lima-2027/ पॅनअॅम स्पोर्ट्सवरील लिमा २०२७ पान] {{International cricket competitions}} [[वर्ग:पॅन अमेरिकन खेळांमध्ये क्रिकेट]] [[वर्ग:बहु-क्रीडा स्पर्धांमधील क्रिकेट]] o3phvbjylev6w0aeg7mpud3378tymvo 2711278 2711275 2026-09-22T13:48:13Z Ganesh591 62733 2711278 wikitext text/x-wiki '''[[क्रिकेट]]''' या खेळाचा [[पॅन अमेरिकन खेळ]]ांमध्ये प्रथमच २०२७ मध्ये समावेश होणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.panamsports.org/en/news-sport/panam-sports-defines-36-sports-for-lima-2027/ |title=PANAM SPORTS DEFINES 36 SPORTS FOR LIMA 2027 |date=19 June 2025 |publisher=Panam Sports |access-date=22 September 2026 |language=en}}</ref> २०२७ मधील पॅन अमेरिकन खेळ [[लिमा]], [[पेरू]] येथे आयोजित केले जाणार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.panamsports.org/en/lima-2027/ |title=Lima 2027 |publisher=Panam Sports |access-date=22 September 2026 |language=en}}</ref> पॅन अमेरिकन खेळांचे उद्घाटन २३ जुलै २०२७ रोजी होणार असून क्रिकेट स्पर्धेला त्याच्या एक दिवस आधी, २२ जुलै रोजी सुरुवात होणार आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.panamsports.org/en/news-sport/official-sports-schedule-for-the-lima-2027-pan-american-games-confirmed/ |title=OFFICIAL SPORTS SCHEDULE FOR THE LIMA 2027 PAN AMERICAN GAMES CONFIRMED |date=14 May 2026 |publisher=Panam Sports |access-date=22 September 2026 |language=en}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.panamsports.org/en/lima-2027/ पॅनअॅम स्पोर्ट्सवरील लिमा २०२७ पान] 1wcmzjauvl16grzgrhd7w4p0z0v6a3t 0 384409 2711277 2026-09-22T13:43:24Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[संघ सूची (भारताचे संविधान)]] वरुन [[संघ यादी (भारताचे संविधान)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2711277 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[संघ यादी (भारताचे संविधान)]] 7cnr1yf6nnau7cwv52gduwwto1uy3fd 3 384411 2711293 2026-09-22T14:46:28Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711293 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Nadaf muskan}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २०:१६, २२ सप्टेंबर २०२६ (IST) klt3kuqs7l9rskmf8xzruxiq6rq86dk 2 384412 2711294 2026-09-22T15:03:35Z Nadaf muskan 187696 /* */ 2711294 wikitext text/x-wiki प्राचीन भारतातील विज्ञान आणि तंत्रज्ञान — संपूर्ण माहिती प्राचीन भारतात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा विकास अनेक क्षेत्रांत झाला होता. गणित, खगोलशास्त्र, वैद्यक, धातुविज्ञान, स्थापत्य, जलव्यवस्थापन, कृषी, वस्त्रनिर्मिती आणि शिक्षण या क्षेत्रांत विविध ज्ञानपरंपरा विकसित झाल्या. भारताची ही ज्ञानपरंपरा केवळ धार्मिक ग्रंथांपुरती मर्यादित नव्हती; हस्तलिखित परंपरेत गणित, वैद्यक, खगोलशास्त्र, भाषा आणि इतर विषयांचे ज्ञान जतन झाले आहे. गणितशास्त्र प्राचीन भारतीय गणिताच्या विकासात शून्य, दशमान स्थानमूल्य पद्धती, अंकगणित आणि बीजगणितीय विचार यांना महत्त्व आहे. शून्याचा संख्या म्हणून वापर आणि स्थानमूल्य पद्धतीच्या विकासात भारतीय गणितज्ञांचे महत्त्वाचे योगदान होते. आर्यभट यांनी गणित आणि खगोलशास्त्रात महत्त्वाचे कार्य केले. ब्रह्मगुप्त यांनी शून्य आणि ऋण संख्यांशी संबंधित गणिती नियम मांडले. भूमितीचा उपयोग वेदी आणि वास्तूच्या रचनेत केला जात होता. गणिताचा उपयोग कालगणना, खगोल निरीक्षण, बांधकाम आणि व्यापारासाठी होत असे. खगोलशास्त्र आकाशातील सूर्य, चंद्र, ग्रह, नक्षत्रे आणि कालगणना यांचा अभ्यास भारतात प्राचीन काळापासून होत होता. आर्यभट यांच्या आर्यभटीय ग्रंथात गणितीय खगोलशास्त्राची चर्चा आढळते. पुढे सूर्यसिद्धांत आणि वराहमिहिरांच्या कार्यातून भारतीय खगोलज्ञानाची परंपरा विकसित झाली. मात्र प्राचीन भारतीय खगोलशास्त्रावर इतर संस्कृतींशी झालेल्या बौद्धिक संपर्काचाही प्रभाव होता; त्यामुळे या इतिहासाकडे परस्पर ज्ञानविनिमयाच्या दृष्टीने पाहणे महत्त्वाचे आहे. आयुर्वेद आणि वैद्यकशास्त्र भारतातील प्राचीन वैद्यकीय परंपरेला आयुर्वेद म्हणून ओळखले जाते. चरकसंहिता — औषधोपचार, शरीर, रोग आणि आरोग्य यांसंबंधी ज्ञान. सुश्रुतसंहिता — शल्यचिकित्सा आणि वैद्यकीय उपचारांची माहिती. वनस्पती, औषधी द्रव्ये आणि आहार यांचा आरोग्याशी संबंध अभ्यासला गेला. जीवक यांचा उल्लेख प्राचीन भारतीय वैद्य म्हणून केला जातो. तक्षशिला येथे वैद्यकासह अनेक विषयांचे शिक्षण दिले जात असल्याचे NCERT मध्ये नमूद आहे. धातुविज्ञान प्राचीन भारतात लोखंड, तांबे, कांस्य, सोने आणि इतर धातूंच्या वापराचे तंत्र विकसित झाले होते. दिल्लीचा लोखंडी स्तंभ हा प्राचीन भारतीय धातुकर्माचे प्रसिद्ध उदाहरण आहे. तो गुप्तकालीन मानला जातो आणि त्यावरील संस्कृत लेख चौथ्या शतकातील असल्याचे भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयाच्या माहितीत नमूद आहे. धातूंचा उपयोग: शस्त्रे व उपकरणे शेतीची अवजारे नाणी मूर्ती बांधकाम दैनंदिन वापराच्या वस्तू यासाठी केला जात असे स्थापत्य आणि अभियांत्रिकी प्राचीन भारतीय स्थापत्यामध्ये नगररचना, मंदिरे, स्तूप, गुहा, किल्ले आणि जलरचना यांचा समावेश होतो. विशेषतः सिंधू संस्कृतीतील नगररचनेत: नियोजित रस्ते नाल्यांची व्यवस्था विहिरी पक्क्या विटांचा वापर सांडपाणी व्यवस्थापन यांचा विकास दिसतो. जलव्यवस्थापन भारतीय उपखंडात पावसाचे असमान वितरण असल्यामुळे प्राचीन समाजांनी पाण्याचे साठवण आणि वितरण करण्याच्या विविध पद्धती विकसित केल्या. यामध्ये: विहिरी तलाव कालवे जलकुंड बंधारे पाण्याच्या निचऱ्याची व्यवस्था. कृषी तंत्रज्ञान प्राचीन भारतातील अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. त्यामुळे जमीन तयार करणे, सिंचन, बियाणे, पिकांची निवड आणि कृषी साधनांचा वापर याबाबत अनुभवाधारित ज्ञान विकसित झाले. बैलांच्या साहाय्याने नांगरणी, सिंचनाच्या विविध पद्धती आणि पिकांच्या ऋतुनुसार लागवडीचे ज्ञान वापरले जात होते. वस्त्रनिर्मिती आणि हस्तकला भारतामध्ये कापूस, सूत कातणे, विणकाम आणि रंगकाम यांची जुनी परंपरा आहे. वस्त्रनिर्मितीमध्ये: कापूस स्वच्छ करणे सूत कातणे विणकाम नैसर्गिक रंगांचा वापर वस्त्रांवर नक्षीकाम अशा तंत्रांचा उपयोग केला जात असे. pnizjd0dz8pln281pieftl1s7ns7em7 2711295 2711294 2026-09-22T15:04:52Z Nadaf muskan 187696 /* */ 2711295 wikitext text/x-wiki प्राचीन भारतातील विज्ञान आणि तंत्रज्ञान — संपूर्ण माहिती प्राचीन भारतात विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाचा विकास अनेक क्षेत्रांत झाला होता. गणित, खगोलशास्त्र, वैद्यक, धातुविज्ञान, स्थापत्य, जलव्यवस्थापन, कृषी, वस्त्रनिर्मिती आणि शिक्षण या क्षेत्रांत विविध ज्ञानपरंपरा विकसित झाल्या. भारताची ही ज्ञानपरंपरा केवळ धार्मिक ग्रंथांपुरती मर्यादित नव्हती; हस्तलिखित परंपरेत गणित, वैद्यक, खगोलशास्त्र, भाषा आणि इतर विषयांचे ज्ञान जतन झाले आहे. गणितशास्त्र प्राचीन भारतीय गणिताच्या विकासात शून्य, दशमान स्थानमूल्य पद्धती, अंकगणित आणि बीजगणितीय विचार यांना महत्त्व आहे. शून्याचा संख्या म्हणून वापर आणि स्थानमूल्य पद्धतीच्या विकासात भारतीय गणितज्ञांचे महत्त्वाचे योगदान होते. आर्यभट यांनी गणित आणि खगोलशास्त्रात महत्त्वाचे कार्य केले. ब्रह्मगुप्त यांनी शून्य आणि ऋण संख्यांशी संबंधित गणिती नियम मांडले. भूमितीचा उपयोग वेदी आणि वास्तूच्या रचनेत केला जात होता. गणिताचा उपयोग कालगणना, खगोल निरीक्षण, बांधकाम आणि व्यापारासाठी होत असे. खगोलशास्त्र आकाशातील सूर्य, चंद्र, ग्रह, नक्षत्रे आणि कालगणना यांचा अभ्यास भारतात प्राचीन काळापासून होत होता. आर्यभट यांच्या आर्यभटीय ग्रंथात गणितीय खगोलशास्त्राची चर्चा आढळते. पुढे सूर्यसिद्धांत आणि वराहमिहिरांच्या कार्यातून भारतीय खगोलज्ञानाची परंपरा विकसित झाली. मात्र प्राचीन भारतीय खगोलशास्त्रावर इतर संस्कृतींशी झालेल्या बौद्धिक संपर्काचाही प्रभाव होता; त्यामुळे या इतिहासाकडे परस्पर ज्ञानविनिमयाच्या दृष्टीने पाहणे महत्त्वाचे आहे. आयुर्वेद आणि वैद्यकशास्त्र भारतातील प्राचीन वैद्यकीय परंपरेला आयुर्वेद म्हणून ओळखले जाते. चरकसंहिता — औषधोपचार, शरीर, रोग आणि आरोग्य यांसंबंधी ज्ञान. सुश्रुतसंहिता — शल्यचिकित्सा आणि वैद्यकीय उपचारांची माहिती. वनस्पती, औषधी द्रव्ये आणि आहार यांचा आरोग्याशी संबंध अभ्यासला गेला. जीवक यांचा उल्लेख प्राचीन भारतीय वैद्य म्हणून केला जातो. तक्षशिला येथे वैद्यकासह अनेक विषयांचे शिक्षण दिले जात असल्याचे NCERT मध्ये नमूद आहे. धातुविज्ञान प्राचीन भारतात लोखंड, तांबे, कांस्य, सोने आणि इतर धातूंच्या वापराचे तंत्र विकसित झाले होते. दिल्लीचा लोखंडी स्तंभ हा प्राचीन भारतीय धातुकर्माचे प्रसिद्ध उदाहरण आहे. तो गुप्तकालीन मानला जातो आणि त्यावरील संस्कृत लेख चौथ्या शतकातील असल्याचे भारत सरकारच्या संस्कृती मंत्रालयाच्या माहितीत नमूद आहे. धातूंचा उपयोग: शस्त्रे व उपकरणे शेतीची अवजारे नाणी मूर्ती बांधकाम दैनंदिन वापराच्या वस्तू यासाठी केला जात असे स्थापत्य आणि अभियांत्रिकी प्राचीन भारतीय स्थापत्यामध्ये नगररचना, मंदिरे, स्तूप, गुहा, किल्ले आणि जलरचना यांचा समावेश होतो. विशेषतः सिंधू संस्कृतीतील नगररचनेत: नियोजित रस्ते नाल्यांची व्यवस्था विहिरी पक्क्या विटांचा वापर सांडपाणी व्यवस्थापन यांचा विकास दिसतो. जलव्यवस्थापन भारतीय उपखंडात पावसाचे असमान वितरण असल्यामुळे प्राचीन समाजांनी पाण्याचे साठवण आणि वितरण करण्याच्या विविध पद्धती विकसित केल्या. यामध्ये: विहिरी तलाव कालवे जलकुंड बंधारे पाण्याच्या निचऱ्याची व्यवस्था. कृषी तंत्रज्ञान प्राचीन भारतातील अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान होते. त्यामुळे जमीन तयार करणे, सिंचन, बियाणे, पिकांची निवड आणि कृषी साधनांचा वापर याबाबत अनुभवाधारित ज्ञान विकसित झाले. बैलांच्या साहाय्याने नांगरणी, सिंचनाच्या विविध पद्धती आणि पिकांच्या ऋतुनुसार लागवडीचे ज्ञान वापरले जात होते. वस्त्रनिर्मिती आणि हस्तकला भारतामध्ये कापूस, सूत कातणे, विणकाम आणि रंगकाम यांची जुनी परंपरा आहे. वस्त्रनिर्मितीमध्ये: कापूस स्वच्छ करणे सूत कातणे विणकाम नैसर्गिक रंगांचा वापर वस्त्रांवर नक्षीकाम अशा तंत्रांचा उपयोग केला जात असे. iesyt67ptsfk9p6vvsymv8gxtfxpqti 118 384413 2711303 2026-09-22T18:13:44Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: '''ओरियलस्,ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== ओरियलस्, ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #बाल... 2711303 wikitext text/x-wiki '''ओरियलस्,ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== ओरियलस्, ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #बाल्टिमोर ओरिओल. #बुलॉकचा ओरिओल. #ऑर्चर्ड ओरिओल. #कॉमन ग्रॅकल. #लाल-पंखी ब्लॅकबर्ड. #तपकिरी-डोक्याचा काऊबर्ड. #युरोपियन स्टारलिंग. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] o8u1ddvigu2a8t84gdfafqe9jrav3el 2711304 2711303 2026-09-22T18:14:13Z नरेश सावे 88037 /* */ 2711304 wikitext text/x-wiki '''ओरियलस्,ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स''' हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== ओरियलस्, ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #बाल्टिमोर ओरिओल. #बुलॉकचा ओरिओल. #ऑर्चर्ड ओरिओल. #कॉमन ग्रॅकल. #लाल-पंखी ब्लॅकबर्ड. #तपकिरी-डोक्याचा काऊबर्ड. #युरोपियन स्टारलिंग. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] ak71eix33gtkoo9ds78m8cn6d7hbpny 2711305 2711304 2026-09-22T18:15:04Z नरेश सावे 88037 /* पक्षी */ 2711305 wikitext text/x-wiki '''ओरियलस्,ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स''' हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== ओरियलस्, ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[बाल्टिमोर ओरिओल]]. #[[बुलॉकचा ओरिओल]]. #[[ऑर्चर्ड ओरिओल]]. #[[कॉमन ग्रॅकल]]. #[[लाल-पंखी ब्लॅकबर्ड]]. #[[तपकिरी-डोक्याचा काऊबर्ड]]. #[[युरोपियन स्टारलिंग]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] pxii68h0p8xun0moy4ewuw9k2kve1dv 2711359 2711305 2026-09-22T22:38:04Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[ओरियलस्,ब्लॅकबर्डस्,आणि स्टारलिंगस्]] वरुन [[मसुदा:ओरियलस्,ब्लॅकबर्डस्,आणि स्टारलिंगस्]] ला हलविला 2711305 wikitext text/x-wiki '''ओरियलस्,ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स''' हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== ओरियलस्, ब्लॅकबर्ड्स आणि स्टारलिंग्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[बाल्टिमोर ओरिओल]]. #[[बुलॉकचा ओरिओल]]. #[[ऑर्चर्ड ओरिओल]]. #[[कॉमन ग्रॅकल]]. #[[लाल-पंखी ब्लॅकबर्ड]]. #[[तपकिरी-डोक्याचा काऊबर्ड]]. #[[युरोपियन स्टारलिंग]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] pxii68h0p8xun0moy4ewuw9k2kve1dv 118 384414 2711307 2026-09-22T18:25:32Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: '''थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वॅक्सविंग्ज्''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== थ्रशेस्, मिमिक्स्, आणि वॅक्सविंग्ज् या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #ईस्टर्न... 2711307 wikitext text/x-wiki '''थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वॅक्सविंग्ज्''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== थ्रशेस्, मिमिक्स्, आणि वॅक्सविंग्ज् या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #ईस्टर्न आणि माउंटेन ब्लू-बर्ड्स. #अमेरिकन रॉबिन. #ग्रे कॅटबर्ड. #ब्राऊन थ्रॅशर. #नॉर्दर्न मॉकिंगबर्ड. #सीडर वॅक्सविंग. #बोहेमियन वॅक्सविंग. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] hlk8fb9tkzqxij01bmc9q9b5n1ft2xv 2711308 2711307 2026-09-22T18:26:46Z नरेश सावे 88037 /* पक्षी */ 2711308 wikitext text/x-wiki '''थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वॅक्सविंग्ज्''' हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== थ्रशेस्, मिमिक्स्, आणि वॅक्सविंग्ज् या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[ईस्टर्न आणि माउंटेन ब्लू-बर्ड्स]]. #[[अमेरिकन रॉबिन]]. #[[ग्रे कॅटबर्ड]]. #[[ब्राऊन थ्रॅशर]]. #[[नॉर्दर्न मॉकिंगबर्ड]]. #[[सीडर वॅक्सविंग]]. #[[बोहेमियन वॅक्सविंग]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] l1mo08927j8q0iiwqeg3gjjp3j5xu9l 2711309 2711308 2026-09-22T18:27:06Z नरेश सावे 88037 /* */ 2711309 wikitext text/x-wiki '''थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वॅक्सविंग्ज्''' हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== थ्रशेस्, मिमिक्स्, आणि वॅक्सविंग्ज् या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[ईस्टर्न आणि माउंटेन ब्लू-बर्ड्स]]. #[[अमेरिकन रॉबिन]]. #[[ग्रे कॅटबर्ड]]. #[[ब्राऊन थ्रॅशर]]. #[[नॉर्दर्न मॉकिंगबर्ड]]. #[[सीडर वॅक्सविंग]]. #[[बोहेमियन वॅक्सविंग]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] fwb8mad6flasor9gssgy5u2ufqe0i82 2711361 2711309 2026-09-22T22:38:25Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वक्सविंगस्]] वरुन [[मसुदा:थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वक्सविंगस्]] ला हलविला 2711309 wikitext text/x-wiki '''थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वॅक्सविंग्ज्''' हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== थ्रशेस्, मिमिक्स्, आणि वॅक्सविंग्ज् या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[ईस्टर्न आणि माउंटेन ब्लू-बर्ड्स]]. #[[अमेरिकन रॉबिन]]. #[[ग्रे कॅटबर्ड]]. #[[ब्राऊन थ्रॅशर]]. #[[नॉर्दर्न मॉकिंगबर्ड]]. #[[सीडर वॅक्सविंग]]. #[[बोहेमियन वॅक्सविंग]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] fwb8mad6flasor9gssgy5u2ufqe0i82 118 384415 2711310 2026-09-22T18:42:55Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: '''मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी''' (किंगलेट्स, व्हायरीओस आणि वॉर्बलर्स) हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== किंगलेट्स, व्हायरीओस आणि वॉर्... 2711310 wikitext text/x-wiki '''मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी''' (किंगलेट्स, व्हायरीओस आणि वॉर्बलर्स) हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== किंगलेट्स, व्हायरीओस आणि वॉर्बलर्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #रुबी-क्राउंड किंगलेट. #गोल्डन-क्राउंड किंगलेट. #रेड-आइड विरिओ. #वॉर्बलिंग विरिओ. #यलो वॉर्बलर. #यलो-रम्पड वॉर्बलर. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] g509a6wp5ob57xy4n6syzoil0flx37t 2711311 2711310 2026-09-22T18:44:02Z नरेश सावे 88037 /* पक्षी */ 2711311 wikitext text/x-wiki '''मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी''' (किंगलेट्स, व्हायरीओस आणि वॉर्बलर्स) हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== किंगलेट्स, व्हायरीओस आणि वॉर्बलर्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[रुबी-क्राउंड किंगलेट]]. #[[गोल्डन-क्राउंड किंगलेट]]. #[[रेड-आइड विरिओ]]. #[[वॉर्बलिंग विरिओ]]. #[[यलो वॉर्बलर]]. #[[यलो-रम्पड वॉर्बलर]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] rxlgfvfgxia571rgveqkoxk3qp0512b 2711363 2711311 2026-09-22T22:38:47Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी]] वरुन [[मसुदा:मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी]] ला हलविला 2711311 wikitext text/x-wiki '''मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी''' (किंगलेट्स, व्हायरीओस आणि वॉर्बलर्स) हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== किंगलेट्स, व्हायरीओस आणि वॉर्बलर्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[रुबी-क्राउंड किंगलेट]]. #[[गोल्डन-क्राउंड किंगलेट]]. #[[रेड-आइड विरिओ]]. #[[वॉर्बलिंग विरिओ]]. #[[यलो वॉर्बलर]]. #[[यलो-रम्पड वॉर्बलर]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] rxlgfvfgxia571rgveqkoxk3qp0512b 3 384416 2711314 2026-09-22T18:52:29Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711314 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=डॉ. मनोज रामजी मुनेश्वर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) ००:२२, २३ सप्टेंबर २०२६ (IST) sux14rkg1ybdp4005kl93k9t9kjiwp9 118 384417 2711342 2026-09-22T21:54:43Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: '''चिकाडी, भिंतसर्पी, वृक्षसर्पी,आणि रानचिमणी''' (चिकॅडीज, नटहॅचेस, क्रीपर्स आणि रेन्स) हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== चिकॅडीज, नटहॅचेस, क्रीपर्स... 2711342 wikitext text/x-wiki '''चिकाडी, भिंतसर्पी, वृक्षसर्पी,आणि रानचिमणी''' (चिकॅडीज, नटहॅचेस, क्रीपर्स आणि रेन्स) हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== चिकॅडीज, नटहॅचेस, क्रीपर्स आणि रेन्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #ब्लॅक-कॅप्ड चिकाडी. #रेड-ब्रेस्टेड नटहॅच. #व्हाईट-ब्रेस्टेड नटहॅच. #ब्राऊन क्रीपर. #हाऊस रेन. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] eyloewlpzenxevmgb5l162f01rji82p 2711343 2711342 2026-09-22T21:56:19Z नरेश सावे 88037 /* पक्षी */ 2711343 wikitext text/x-wiki '''चिकाडी, भिंतसर्पी, वृक्षसर्पी,आणि रानचिमणी''' (चिकॅडीज, नटहॅचेस, क्रीपर्स आणि रेन्स) हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== चिकॅडीज, नटहॅचेस, क्रीपर्स आणि रेन्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[ब्लॅक-कॅप्ड चिकाडी]]. #[[रेड-ब्रेस्टेड नटहॅच]]. #[[व्हाईट-ब्रेस्टेड नटहॅच]]. #[[ब्राऊन क्रीपर]]. #[[हाऊस रेन]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] f30m5omon5qnfkkt8oice2m76q366g0 2711365 2711343 2026-09-22T22:38:59Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चिकाडी,भिंतसर्पी,वृक्षसर्पी, आणि रानचिमणी पक्षी]] वरुन [[मसुदा:चिकाडी,भिंतसर्पी,वृक्षसर्पी, आणि रानचिमणी पक्षी]] ला हलविला 2711343 wikitext text/x-wiki '''चिकाडी, भिंतसर्पी, वृक्षसर्पी,आणि रानचिमणी''' (चिकॅडीज, नटहॅचेस, क्रीपर्स आणि रेन्स) हा अमेरिकेतील [[दक्षिण डाकोटा]] येथील पक्ष्यांचा एक वर्ग आहे. ==पक्षी== चिकॅडीज, नटहॅचेस, क्रीपर्स आणि रेन्स या वर्गात खालील पक्षी येतात : - #[[ब्लॅक-कॅप्ड चिकाडी]]. #[[रेड-ब्रेस्टेड नटहॅच]]. #[[व्हाईट-ब्रेस्टेड नटहॅच]]. #[[ब्राऊन क्रीपर]]. #[[हाऊस रेन]]. ==वैशिष्ट्ये== हे पक्षी कीटक,बिया, ताजी पाने वगैरे खातात. ==आढळस्थान== हे पक्षी अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळतात. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] f30m5omon5qnfkkt8oice2m76q366g0 0 384418 2711354 2026-09-22T22:27:33Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: {{जीवचौकट | नाव = अमेरिकन ट्री स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella arborea | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव =... 2711354 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = अमेरिकन ट्री स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella arborea | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''अमेरिकन ट्री स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याची शेपूट लहान व लांब असते.तांबूस रंगाचा मुकुट, तसाच डोळ्यावरील पट्टा,आणि राखाडी भुवई असते. साध्या राखाडी छातीवर मध्यभागी एक गडद ठिपका असतो. पंखांवर पांढऱ्या पट्ट्या असतात. द्विरंगी चोच वरून गडद आणि खालून पिवळी असते. नर व मादी सारखेच असतात.याच्यासारख्या दिसणाऱ्या चिपिंग स्पॅरोला पांढरी भुवई, डोळ्यावर काळा पट्टा, पूर्णपणे काळी चोच असते.परंतु छातीवर मध्यभागी ठिपका नसतो. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.ब्लॅक हिल्स वगळून संपूर्ण दक्षिण डाकोटात स्थलांतर करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एक गोड, उंच आणि लकेरदार स्वर आहे.हा पक्षी त्सी त्सी ए त्सि त्सि त्सि किंवा त्सी-ए त्सी त्सि त्सि त्सि अशी साद घालतो. ==खाद्य== हे पक्षी प्रजननाच्या काळात कीटक खातात. ते खाद्य ठेवलेल्या ठिकाणी (फीडर्सवर) सहजपणे येतात.जमिनीवरून लहान बिया, कळ्या, मंजिऱ्या आणि काही प्रकारची बेरीज् (लहान फळे) वेचतात. ==घरटे== हे पक्षी तणयुक्त शेतात, दाट झुडपांमध्ये, कमी उंचीच्या झुडपांमध्ये, दलदलीच्या ठिकाणी आणि जंगलाच्या कडेला हिवाळा घालवतात. उत्तर अमेरिकेच्या उत्तरेकडील भागात टुंड्राच्या सीमेवर हे पक्षी प्रजनन करतात.हे पक्षी जमिनीवरील एका खळगीत बारीक चांगल्या साहित्यापासून वाटीच्या आकाराचे घरटे बनवतात. ==वैशिष्ट्य== जरी यांच्या नावावरून ते कोणत्या खंडात आढळतात हे समजत असले, तरी जमिनीवर घरटे बांधणाऱ्या आणि जमिनीवरूनच अन्न शोधणाऱ्या या चिमणीच्या प्रजनन किंवा आहारविषयक सवयींबद्दल त्यातून काहीही बोध होत नाही. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 0d65q2auqdgq0oqkipxagvkg4u34k3g 2711355 2711354 2026-09-22T22:27:56Z नरेश सावे 88037 /* वर्णन */ 2711355 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = अमेरिकन ट्री स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella arborea | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''अमेरिकन ट्री स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याची शेपूट लहान व लांब असते.तांबूस रंगाचा मुकुट, तसाच डोळ्यावरील पट्टा,आणि राखाडी भुवई असते. साध्या राखाडी छातीवर मध्यभागी एक गडद ठिपका असतो. पंखांवर पांढऱ्या पट्ट्या असतात. द्विरंगी चोच वरून गडद आणि खालून पिवळी असते. नर व मादी सारखेच असतात.याच्यासारख्या दिसणाऱ्या [[चिपिंग स्पॅरो]]ला पांढरी भुवई, डोळ्यावर काळा पट्टा, पूर्णपणे काळी चोच असते.परंतु छातीवर मध्यभागी ठिपका नसतो. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.ब्लॅक हिल्स वगळून संपूर्ण दक्षिण डाकोटात स्थलांतर करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एक गोड, उंच आणि लकेरदार स्वर आहे.हा पक्षी त्सी त्सी ए त्सि त्सि त्सि किंवा त्सी-ए त्सी त्सि त्सि त्सि अशी साद घालतो. ==खाद्य== हे पक्षी प्रजननाच्या काळात कीटक खातात. ते खाद्य ठेवलेल्या ठिकाणी (फीडर्सवर) सहजपणे येतात.जमिनीवरून लहान बिया, कळ्या, मंजिऱ्या आणि काही प्रकारची बेरीज् (लहान फळे) वेचतात. ==घरटे== हे पक्षी तणयुक्त शेतात, दाट झुडपांमध्ये, कमी उंचीच्या झुडपांमध्ये, दलदलीच्या ठिकाणी आणि जंगलाच्या कडेला हिवाळा घालवतात. उत्तर अमेरिकेच्या उत्तरेकडील भागात टुंड्राच्या सीमेवर हे पक्षी प्रजनन करतात.हे पक्षी जमिनीवरील एका खळगीत बारीक चांगल्या साहित्यापासून वाटीच्या आकाराचे घरटे बनवतात. ==वैशिष्ट्य== जरी यांच्या नावावरून ते कोणत्या खंडात आढळतात हे समजत असले, तरी जमिनीवर घरटे बांधणाऱ्या आणि जमिनीवरूनच अन्न शोधणाऱ्या या चिमणीच्या प्रजनन किंवा आहारविषयक सवयींबद्दल त्यातून काहीही बोध होत नाही. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 5979dbsfxphrwcnvnt7exhaw8ygimd8 2711356 2711355 2026-09-22T22:29:47Z नरेश सावे 88037 /* आढळस्थान */ 2711356 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = अमेरिकन ट्री स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella arborea | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''अमेरिकन ट्री स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याची शेपूट लहान व लांब असते.तांबूस रंगाचा मुकुट, तसाच डोळ्यावरील पट्टा,आणि राखाडी भुवई असते. साध्या राखाडी छातीवर मध्यभागी एक गडद ठिपका असतो. पंखांवर पांढऱ्या पट्ट्या असतात. द्विरंगी चोच वरून गडद आणि खालून पिवळी असते. नर व मादी सारखेच असतात.याच्यासारख्या दिसणाऱ्या [[चिपिंग स्पॅरो]]ला पांढरी भुवई, डोळ्यावर काळा पट्टा, पूर्णपणे काळी चोच असते.परंतु छातीवर मध्यभागी ठिपका नसतो. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.[[ब्लॅक हिल्स]] वगळून संपूर्ण दक्षिण डाकोटात [[स्थलांतर]] करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एक गोड, उंच आणि लकेरदार स्वर आहे.हा पक्षी त्सी त्सी ए त्सि त्सि त्सि किंवा त्सी-ए त्सी त्सि त्सि त्सि अशी साद घालतो. ==खाद्य== हे पक्षी प्रजननाच्या काळात कीटक खातात. ते खाद्य ठेवलेल्या ठिकाणी (फीडर्सवर) सहजपणे येतात.जमिनीवरून लहान बिया, कळ्या, मंजिऱ्या आणि काही प्रकारची बेरीज् (लहान फळे) वेचतात. ==घरटे== हे पक्षी तणयुक्त शेतात, दाट झुडपांमध्ये, कमी उंचीच्या झुडपांमध्ये, दलदलीच्या ठिकाणी आणि जंगलाच्या कडेला हिवाळा घालवतात. उत्तर अमेरिकेच्या उत्तरेकडील भागात टुंड्राच्या सीमेवर हे पक्षी प्रजनन करतात.हे पक्षी जमिनीवरील एका खळगीत बारीक चांगल्या साहित्यापासून वाटीच्या आकाराचे घरटे बनवतात. ==वैशिष्ट्य== जरी यांच्या नावावरून ते कोणत्या खंडात आढळतात हे समजत असले, तरी जमिनीवर घरटे बांधणाऱ्या आणि जमिनीवरूनच अन्न शोधणाऱ्या या चिमणीच्या प्रजनन किंवा आहारविषयक सवयींबद्दल त्यातून काहीही बोध होत नाही. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] kenm93u28me0seaqzsqu2lmc3wi7f98 2711367 2711356 2026-09-22T22:39:14Z अभय नातू 206 removed [[Category:विदेशी पक्षी]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711367 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = अमेरिकन ट्री स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella arborea | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''अमेरिकन ट्री स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== या पक्ष्याची शेपूट लहान व लांब असते.तांबूस रंगाचा मुकुट, तसाच डोळ्यावरील पट्टा,आणि राखाडी भुवई असते. साध्या राखाडी छातीवर मध्यभागी एक गडद ठिपका असतो. पंखांवर पांढऱ्या पट्ट्या असतात. द्विरंगी चोच वरून गडद आणि खालून पिवळी असते. नर व मादी सारखेच असतात.याच्यासारख्या दिसणाऱ्या [[चिपिंग स्पॅरो]]ला पांढरी भुवई, डोळ्यावर काळा पट्टा, पूर्णपणे काळी चोच असते.परंतु छातीवर मध्यभागी ठिपका नसतो. ==आढळस्थान== हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा राज्यात आढळतो.[[ब्लॅक हिल्स]] वगळून संपूर्ण दक्षिण डाकोटात [[स्थलांतर]] करतो. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एक गोड, उंच आणि लकेरदार स्वर आहे.हा पक्षी त्सी त्सी ए त्सि त्सि त्सि किंवा त्सी-ए त्सी त्सि त्सि त्सि अशी साद घालतो. ==खाद्य== हे पक्षी प्रजननाच्या काळात कीटक खातात. ते खाद्य ठेवलेल्या ठिकाणी (फीडर्सवर) सहजपणे येतात.जमिनीवरून लहान बिया, कळ्या, मंजिऱ्या आणि काही प्रकारची बेरीज् (लहान फळे) वेचतात. ==घरटे== हे पक्षी तणयुक्त शेतात, दाट झुडपांमध्ये, कमी उंचीच्या झुडपांमध्ये, दलदलीच्या ठिकाणी आणि जंगलाच्या कडेला हिवाळा घालवतात. उत्तर अमेरिकेच्या उत्तरेकडील भागात टुंड्राच्या सीमेवर हे पक्षी प्रजनन करतात.हे पक्षी जमिनीवरील एका खळगीत बारीक चांगल्या साहित्यापासून वाटीच्या आकाराचे घरटे बनवतात. ==वैशिष्ट्य== जरी यांच्या नावावरून ते कोणत्या खंडात आढळतात हे समजत असले, तरी जमिनीवर घरटे बांधणाऱ्या आणि जमिनीवरूनच अन्न शोधणाऱ्या या चिमणीच्या प्रजनन किंवा आहारविषयक सवयींबद्दल त्यातून काहीही बोध होत नाही. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] 6pmh2uedvlc7l84cv5ieckwtlkyenj4 0 384419 2711360 2026-09-22T22:38:04Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[ओरियलस्,ब्लॅकबर्डस्,आणि स्टारलिंगस्]] वरुन [[मसुदा:ओरियलस्,ब्लॅकबर्डस्,आणि स्टारलिंगस्]] ला हलविला 2711360 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:ओरियलस्,ब्लॅकबर्डस्,आणि स्टारलिंगस्]] rt1sc0952o53bloepp4xsyz9povf7u7 0 384420 2711362 2026-09-22T22:38:25Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वक्सविंगस्]] वरुन [[मसुदा:थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वक्सविंगस्]] ला हलविला 2711362 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:थ्रशेस्,मिमिक्स्,आणि वक्सविंगस्]] sfn3rlid6e6f0jrcd7t598ma0gdr6pf 0 384421 2711364 2026-09-22T22:38:47Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी]] वरुन [[मसुदा:मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी]] ला हलविला 2711364 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:मुकुटपक्षी, हरितपक्षी, आणि वटवट्या पक्षी]] hh9loqpmgntjejsaebljna3uaffxdgf 0 384422 2711366 2026-09-22T22:38:59Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चिकाडी,भिंतसर्पी,वृक्षसर्पी, आणि रानचिमणी पक्षी]] वरुन [[मसुदा:चिकाडी,भिंतसर्पी,वृक्षसर्पी, आणि रानचिमणी पक्षी]] ला हलविला 2711366 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मसुदा:चिकाडी,भिंतसर्पी,वृक्षसर्पी, आणि रानचिमणी पक्षी]] fm9d9gk9nzwfkfrg3kfry7yl72mse19 0 384423 2711376 2026-09-22T23:12:44Z नरेश सावे 88037 नवीन पान: {{जीवचौकट | नाव = चिपिंग स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella passerina | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बाय... 2711376 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = चिपिंग स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella passerina | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''चिपिंग स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी चमकदार तपकिरी रंगाचा मुकुट, डोळ्यांवर काळ्या पट्ट्या आणि स्पष्ट पांढरी भुवई आणि खालचा भाग राखाडी आणि पट्ट्याविरहित असलेला असतो. याला गडद चोच आणि राखाडी पार्श्वभाग असतो.नर व मादी सारखेच दिसतात.याच्यासारख्या दिसणाऱ्या [[अमेरिकन ट्री स्पॅरो]]ला तांबूस रंगाचा मुकुट, तसाच डोळ्यावरील पट्टा,आणि राखाडी भुवई असते. साध्या राखाडी छातीवर मध्यभागी एक गडद ठिपका असतो. पंखांवर पांढऱ्या पट्ट्या असतात. द्विरंगी चोच वरून गडद आणि खालून पिवळी असते. ==आढळस्थान== हे पक्षी दक्षिण डाकोटा येथे राज्यभरात प्रजनन आणि स्थलांतर करतात आणि ऑक्टोबरच्या अखेरीस निघून जातात. हिवाळ्यात दिसणाऱ्या [[चिपिंग स्पॅरो]] या बहुधा हिवाळ्यात तिथे वास्तव्य करणाऱ्या [[अमेरिकन ट्री स्पॅरो]] असतात. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एकाच स्वरात गायलेल्या, कोरड्या चिप-सारख्या सुरांचा एक साधा, यांत्रिक कंप असतो. हे गाणे [[डार्क-आईड जंको]] पक्षाच्या गाण्यासारखे असू शकते. ==खाद्य== हा पक्षी जमिनीवरून कीटक व बिया वेचून खातो आणि झाडांवरही अन्न शोधतो. हे पक्षी पक्ष्यांसाठी ठेवलेल्या खाद्यपात्रांचाही (बर्ड फीडर्सचा) वापर करतात. ==घरटे== हा पक्षी मोकळी वनराई, वनांच्या कडा आणि गवताळ प्रदेशांत आढळतो. हा पक्षी झाडावर किंवा झुडपावर ३ ते ५६ फूट उंचीवर बारीक साहित्यापासून बनवलेले, सैलसर वाटीच्या आकाराचे घरटे बांधतो. ==वैशिष्ट्य== सर्वसाधारणपणे बहुतेक पक्षी वर्षातून एकदा किंवा दोनदा आपली पिसे बदलतात. परंतु चिपिंग स्पॅरो हा पक्षी एका वर्षात आपल्या चेहऱ्यावरील आणि गळ्यावरील पिसे सहा वेळापर्यंत बदलू शकतो. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:विदेशी पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] bv0h03cqwc4lunfjjrytaryc541h6j6 2711381 2711376 2026-09-23T00:00:34Z अभय नातू 206 removed [[Category:विदेशी पक्षी]] - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2711381 wikitext text/x-wiki {{जीवचौकट | नाव = चिपिंग स्पॅरो   | स्थिती = | trend = | स्थिती_प्रणाली = | स्थिती_संदर्भ = | चित्र = | चित्र_रुंदी = | regnum = [[प्राणी]] | वंश = | जात = [[पक्षी]] | वर्ग = | कुळ =Spizella passerina | उपकुळ = | जातकुळी = | जीव = | बायनॉमियल = | synonyms = | आढळप्रदेश_नकाशा= | आढळप्रदेश_नकाशा_रुंदी= | आढळप्रदेश_नकाशा_title= | बायनॉमियल2 = | बायनॉमियल_अधिकारी = }} '''चिपिंग स्पॅरो  '''  हा अमेरिकेतील दक्षिण डाकोटा या राज्यात आढळणारा पक्षी आहे. हा पक्षी [[स्पॅरोज्,फिंचेस्,आणि क्रॉसबिलस्]]  या प्रजातीवर्गात मोडतो. ==वर्णन== हा पक्षी चमकदार तपकिरी रंगाचा मुकुट, डोळ्यांवर काळ्या पट्ट्या आणि स्पष्ट पांढरी भुवई आणि खालचा भाग राखाडी आणि पट्ट्याविरहित असलेला असतो. याला गडद चोच आणि राखाडी पार्श्वभाग असतो.नर व मादी सारखेच दिसतात.याच्यासारख्या दिसणाऱ्या [[अमेरिकन ट्री स्पॅरो]]ला तांबूस रंगाचा मुकुट, तसाच डोळ्यावरील पट्टा,आणि राखाडी भुवई असते. साध्या राखाडी छातीवर मध्यभागी एक गडद ठिपका असतो. पंखांवर पांढऱ्या पट्ट्या असतात. द्विरंगी चोच वरून गडद आणि खालून पिवळी असते. ==आढळस्थान== हे पक्षी दक्षिण डाकोटा येथे राज्यभरात प्रजनन आणि स्थलांतर करतात आणि ऑक्टोबरच्या अखेरीस निघून जातात. हिवाळ्यात दिसणाऱ्या [[चिपिंग स्पॅरो]] या बहुधा हिवाळ्यात तिथे वास्तव्य करणाऱ्या [[अमेरिकन ट्री स्पॅरो]] असतात. ==आवाज== या पक्ष्याचे गाणे म्हणजे एकाच स्वरात गायलेल्या, कोरड्या चिप-सारख्या सुरांचा एक साधा, यांत्रिक कंप असतो. हे गाणे [[डार्क-आईड जंको]] पक्षाच्या गाण्यासारखे असू शकते. ==खाद्य== हा पक्षी जमिनीवरून कीटक व बिया वेचून खातो आणि झाडांवरही अन्न शोधतो. हे पक्षी पक्ष्यांसाठी ठेवलेल्या खाद्यपात्रांचाही (बर्ड फीडर्सचा) वापर करतात. ==घरटे== हा पक्षी मोकळी वनराई, वनांच्या कडा आणि गवताळ प्रदेशांत आढळतो. हा पक्षी झाडावर किंवा झुडपावर ३ ते ५६ फूट उंचीवर बारीक साहित्यापासून बनवलेले, सैलसर वाटीच्या आकाराचे घरटे बांधतो. ==वैशिष्ट्य== सर्वसाधारणपणे बहुतेक पक्षी वर्षातून एकदा किंवा दोनदा आपली पिसे बदलतात. परंतु चिपिंग स्पॅरो हा पक्षी एका वर्षात आपल्या चेहऱ्यावरील आणि गळ्यावरील पिसे सहा वेळापर्यंत बदलू शकतो. <ref>Backyard Birds of South Dakota - South Dakota, Wildlife Division, Department of Game, Fish and Parks.Authors: Eileen Dowd Stukel,Silka L.F.Kempema,Chad Tussing.2009 edition</ref> ==संदर्भ== [[वर्ग:पक्षी]] [[वर्ग:दक्षिण डाकोटा अमेरिका पक्षी]] ciqoqtj1wjsi4k58zt2osfolc5omvda 0 384424 2711394 2026-09-23T01:25:08Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711394 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[निन्टेन्डो]] 2b8cknruievd9xan744bevb31dhummo 0 384425 2711401 2026-09-23T01:33:38Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[हँड सॅनिटायजर]] वरुन [[हँड सॅनिटायझर]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2711401 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[हँड सॅनिटायझर]] ttymp9io1hyi8aeyd880nu2h7can9pi 0 384426 2711414 2026-09-23T01:45:49Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[फेर्दिना द सोस्यूर]] वरुन [[फेर्दिनांद द सोस्यूर]] ला हलविला: शुद्धलेखन 2711414 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फेर्दिनांद द सोस्यूर]] k175cm9j7qrbftun6zlz7ch5guzdph8 0 384427 2711415 2026-09-23T01:47:47Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2711415 wikitext text/x-wiki फेर्दिनांद द सोस्यूर 3anb0bewezsgxgdwyrrr9yip64mku72 2711416 2711415 2026-09-23T01:49:39Z अभय नातू 206 पुनर्निर्देशन 2711416 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[फेर्दिनांद द सोस्यूर]] k175cm9j7qrbftun6zlz7ch5guzdph8 0 384428 2711421 2026-09-23T02:02:59Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711421 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[रामसर]] 62m31slvpzf3g4ytfov89f0p7046a8a 0 384429 2711430 2026-09-23T03:00:06Z अभय नातू 206 नवीन नाव 2711430 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अभियांत्रिकी महाविद्यालय (पुणे)]] mhk20tjamzjbwhoyhp9b33kefefb598 0 384430 2711433 2026-09-23T03:06:55Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711433 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इ.स.पू.चे ६ वे शतक]] aq8f2tpgqz3gksk9sgpv9nqw6eql9q5 0 384431 2711434 2026-09-23T03:07:22Z अभय नातू 206 नामभेद 2711434 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[वर्धमान महावीर]] q7zqadvdo1u8fskpxwnc21u5ttvvopc 0 384432 2711435 2026-09-23T03:07:48Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711435 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[इ.स.पू.चे ५ वे शतक]] her1f1amu25n0qe9sh78l7o56epfegr 0 384433 2711436 2026-09-23T03:08:47Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711436 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कन्फ्यूशियस]] f2ohzfcbucekvmnual0twxjwvrrgknx 0 384434 2711437 2026-09-23T03:09:31Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711437 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[छिन षी ह्वांग]] p9fy3ql0tichmie4jb3bxylo0ae0mts 0 384435 2711438 2026-09-23T03:09:53Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711438 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[सॉक्रेटिस]] by123r26lnxr1fhufxu28nowj5u31er 0 384436 2711439 2026-09-23T03:10:20Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2711439 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[ज्युलियस सीझर]] 9vng9pe9p8p36cji2ehmoche63gaz6k 0 384437 2711460 2026-09-23T04:40:51Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[मोरी]] वरुन [[मोरी (मासा)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2711460 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[मोरी (मासा)]] jyn8lmhlmm6bkfsyq7rc8tk5tdlkp7g 1 384438 2711462 2026-09-23T04:40:51Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[चर्चा:मोरी]] वरुन [[चर्चा:मोरी (मासा)]] ला हलविला: निःसंदिग्ध शीर्षक 2711462 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चर्चा:मोरी (मासा)]] hvu7zg7wei2ig21wk10aott1x5u7nih 3 384439 2711505 2026-09-23T07:27:46Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2711505 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=श्रीमंत मारूती बंडगर}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १२:५७, २३ सप्टेंबर २०२६ (IST) ayh18votve8t61atepyn9awo5raxwlc 0 384440 2711546 2026-09-23T11:23:01Z Dharmadhyaksha 28394 [[तर (वाहन)]] कडे पुनर्निर्देशित 2711546 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[तर (वाहन)]] 64gax5s6h0t59hdbw9evlyei9wfki4u